Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw, Stanisław przestał być dla króla godną osobą do sprawowania najwyższej funkcji duchownej w państwie. Sieciech – demoniczna postać w cieniu tronu W cieniu sporu króla z biskupem czaiła się jeszcze jedna postać, która mogła być prawdziwym beneficjentem tragedii – palatyn Sieciech. To on, zdaniem badaczki, mógł umiejętnie wykorzystać błąd Bolesława, by przejąć realną władzę w kraju u boku słabego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Sieciech podsunął Władysławowi Hermanowi kapitalny pretekst, bo Bolesław Śmiały się mu fantastycznie podłożył”. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piwo, biesiady i turnieje. Tak wyglądało średniowiecze w Polsce
Czy w średniowieczu pito wyłącznie piwo, a biesiady trwały tygodniami? W najnowszym podcaście National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa kulisy dawnej kuchni, gier i turniejów.
Słynna uczta u Wierzynka, turnieje rycerskie i huczne świętowanie to tylko niektóre z obrazów, jakie przychodzą na myśl, gdy mówimy o późnym średniowieczu. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego opowiada o tym, co faktycznie trafiało na stoły, jakie napoje towarzyszyły biesiadom i dlaczego polskie turnieje tak bardzo różniły się od tych znanych z zachodnioeuropejskich eposów. Tajemnice słynnej uczty u Wierzynka Jednym z najbardziej znanych wydarzeń w polskiej historii jest uczta wydana w Krakowie w XIV wieku przez Mikołaja Wierzynka. Choć wydarzenie to ma w sobie elementy legendy, zwyczaj organizowania wystawnych przyjęć był w tamtym okresie rzeczywistością. Długie, trwające nawet tydzień uroczystości (na przykład wesela) kończyły się bankietami, które dla zamożnych mieszczan czy rycerzy były kwestią ogromnego prestiżu. Podobną ucztę, po zaślubinach Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską, wyprawił również sam Zawisza Czarny. Turnieje rycerskie – teatr polityczny, a nie sport Wbrew wyobrażeniom o romantycznych pojedynkach znanych z zachodniej literatury turnieje rycerskie w Polsce nie cieszyły się wielką popularnością ani dobrą renomą. Brak tradycji: polski rycerz nie miał wielu okazji do walki w kraju. Sławny Zawisza Czarny musiał jeździć na dwór Zygmunta Luksemburskiego, aby móc uczestniczyć w renomowanych turniejach. Rozrywka dla gawiedzi: jak zauważa prof. Czwojdrak, turnieje były na ziemiach polskich postrzegane raczej jako element sztuczny lub sposób władcy na wydawanie pieniędzy i rozrywkę dla tłumu niż jako szlachetny sport. Preferencje władców: Władysław Jagiełło zdecydowanie bardziej wolał spędzać czas na polowaniach niż na organizacji turniejów. „Rozchodniaczek” i podsumowanie uczty Biesiady miały swoje własne, stałe reguły i sekwencję serwowanych dań. Ciekawym zwyczajem było podawanie na sam koniec posiłku dania, które jednoznacznie informowało gości, że spotkanie dobiegło końca. Była to potrawa z przecieranego grochu gotowanego ze słoniną, tłuszczem lub skwarkami. Pełniła funkcję sycącego „rozchodniaczka”, po którego zjedzeniu biesiadnicy rozchodzili się do domów. W ten sposób zamykano ucztę bez konieczności serwowania kolejnych dań. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Warszawa bliżej Doliny Krzemowej. Rusza nowe hitowe połączenie LOT-u za ocean
Z Lotniska Chopina w Warszawie wystartował pierwszy bezpośredni samolot do San Francisco. To strategiczny krok polskiego przewoźnika, który otwiera przed podróżnymi nie tylko bramy do Doliny Krzemowej, ale i do jednego z najbardziej fascynujących miast świata. Nowe połączenie to szansa na zacieśnienie więzi biznesowych i turystyczny hit nadchodzących sezonów.
Spis treści: Nowy most między Polską a Kalifornią Komfortowa podróż Dreamlinerem Co warto zobaczyć w „Mieście nad Zatoką”? Strategiczne znaczenie dla regionu Polskie Linie Lotnicze LOT oficjalnie dołączyły San Francisco do swojej regularnej siatki połączeń, czyniąc je szóstym miastem w Stanach Zjednoczonych (po Nowym Jorku, Chicago, Los Angeles, Miami i Newark), do którego pasażerowie mogą dotrzeć bezpośrednio z Warszawy. Inauguracyjny rejs to zwieńczenie długofalowej strategii rozwoju na kluczowym rynku północnoamerykańskim. Nowy most między Polską a Kalifornią – Wybór San Francisco nie jest przypadkowy. Miasto, położone na styku Pacyfiku i Zatoki San Francisco, to globalne centrum innowacji. – Dzisiejsza inauguracja połączenia z Warszawy do San Francisco to nie tylko rozszerzenie naszej siatki połączeń, ale przede wszystkim inwestycja w kierunek, który łączy biznes, innowacje i globalne ambicje – podkreśla Robert Ludera, Członek Zarządu ds. Handlowych PLL LOT. – Wraz z debiutem tego kierunku, San Francisco staje się szóstym lotniskiem w Stanach Zjednoczonych obecnym w naszej regularnej siatce połączeń. Ta trasa stworzy realną przestrzeń do budowania partnerstw biznesowych, wymiany wiedzy oraz wzmacniania relacji gospodarczych pomiędzy Polską, Europą Środkowo-Wschodnią a zachodnim wybrzeżem Stanów Zjednoczonych. Komfortowa podróż Dreamlinerem Loty na trasie Warszawa (WAW) – San Francisco (SFO) odbywają się cztery razy w tygodniu – w środy, czwartki, soboty i niedziele. Pasażerowie pokonują dystans ponad 9 tysięcy kilometrów na pokładach najnowocześniejszych samolotów szerokokadłubowych świata – Boeingów 787 Dreamliner. Podróż trwa około 11 godzin i 30 minut, co czyni ją najszybszym sposobem na dotarcie z Europy Środkowej na północne wybrzeże Kalifornii. Dzięki zaawansowanej technologii Dreamlinerów, pasażerowie mogą liczyć na wyższe ciśnienie w kabinie i lepszą wilgotność powietrza, co znacząco pomaga radziś sobie z jet lagiem. Co warto zobaczyć w „Mieście nad Zatoką”? Choć bliskość Doliny Krzemowej i takich gigantów jak Google, Apple czy Meta czyni ten kierunek priorytetowym dla sektora technologicznego, San Francisco to przede wszystkim mekka turystyki i kultury. – Jednocześnie otwieramy przed podróżnymi dostęp do jednego z najbardziej inspirujących miast świata, cenionego za kulturę, różnorodność i wyjątkowy charakter. Jestem przekonany, że nowa trasa będzie impulsem zarówno dla turystyki, jak i rozwoju polskiego biznesu – dodaje Robert Ludera. Most Golden Gate – Ikona inżynierii, często otulony słynną mgłą znad Zatoki San Francisco, którą mieszkańcy nazywają „Karl”. Więzienie Alcatraz – Jedno z najbardziej znanych historycznych więzień na świecie, dziś popularne muzeów. Lombard Street – Najbardziej kręta ulica świata, ozdobiona kobiercami kwiatów. Chinatown – Najstarsza i jedna z największych chińskich dzielnic poza Azją, oferująca autentyczne doznania kulinarne. Od XIX wieku San Francisco było popularnym miejscem migracji z Chin do Stanów Zjednoczonych. Strategiczne znaczenie dla regionu Uruchomienie bezpośredniego połączenia do San Francisco umacnia pozycję Warszawy jako kluczowego hubu przesiadkowego w Europie Środkowo-Wschodniej. Rejsy są skonstruowane tak, aby umożliwić wygodne przesiadki pasażerom z Pragi, Budapesztu, Wilna czy Bukaresztu. Popularność lotów za ocean bije rekordy – tylko w zeszłym roku trasę między Polską a USA wybrało blisko 800 tys. podróżnych. Dołączenie San Francisco do listy dostępnych miast to doskonała wiadomość dla każdego, kto marzy o kalifornijskim słońcu i spacerze pod mostem Golden Gate. Dzięki bezpośredniemu połączeniu, wyprawa do serca Zachodniego Wybrzeża staje się prostsza i bardziej komfortowa niż kiedykolwiek. Źródło: PLL LOT Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Średniowiecze nie było wcale „ciemne”! Prof. Bożena Czwojdrak obala mity o polskiej historii
Czy średniowiecze to epoka mroku, zacofania i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego historycy sprzeciwiają się takiemu obrazowi i jak wyglądała rzeczywistość tamtych czasów.
Wyobrażenie o średniowieczu jako epoce ponurej, pozbawionej intelektualnych osiągnięć i kultury, to jeden z największych mitów w historii. Jak przekonuje prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, w rzeczywistości był to okres niezwykle barwny, dynamiczny i stanowiący fundament pod późniejszy renesans. W rozmowie z Łukaszem Załuskim historyczka obala krzywdzące opinie i przybliża codzienne realia, kulinarne zwyczaje oraz rozrywki dawnych Polaków. „Ciemne wieki” – niesprawiedliwy stereotyp Pojęcie „ciemnych wieków” wcale nie odnosi się do ponurego nastroju epoki ani braku inteligencji. Prof. Czwojdrak wskazuje, że określenie to dotyczy wczesnego średniowiecza – konkretnie VI i VII wieku po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Wówczas starano się odciąć od zdobyczy antyku, co zaowocowało mniejszą liczbą zachowanych źródeł pisanych z tamtego okresu. – Na hasło ciemne średniowiecze wszyscy mediewiści dostają białej gorączki. Cały czas walczymy z tym przekonaniem. – przyznaje z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, płynnie przechodząc do rozkwitu renesansu. Huczne życie na dworach i rozrywki Przekonanie o powszechnej ascezie i religijności wszystkich ówczesnych ludzi również mija się z prawdą. Choć na dworach pojawiali się władcy spędzający dużo czasu na modlitwie, życie codzienne tętniło rozrywką. Leszek Biały i Henryk Brodaty – ich spotkania towarzyskie w łaźniach nierzadko kończyły się tragicznie z powodu zaskoczenia przez wrogów lub po prostu hucznej zabawy. Porwanie Przemysła II – władca został wyciągnięty przez Brandenburczyków z Rogoźna, podczas gdy jego otoczenie spało po udanej zabawie na jarmarku. Gry i hazard: na dworach chętnie grano w kości, karty (będące pierwowzorem współczesnego mariasza) oraz szachy. W tę ostatnią grę z synami grywał m.in. Kazimierz Jagiellończyk. Kulinaria i codzienne smaki Życie codzienne w średniowieczu było głośne i pełne smaków. Choć dieta różniła się w zależności od stanu społecznego – od chłopskich kasz i strączków po arystokratyczne mięsa – posiłki miały dostarczać energii do całodziennej pracy. Dzień rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem, która miała zapewnić siłę na wiele godzin. Pito głównie piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze niż woda, a wino – zwłaszcza węgierskie – spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piwo zamiast wody i dzikie uczty? Tak wyglądało życie codzienne w polskim średniowieczu
Czy średniowiecze to epoka ciemności i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak obala popularne mity o życiu codziennym, zwyczajach i kulinariach naszych przodków sprzed setek lat.
Wyobraźmy sobie średniowieczny jarmark – zapach pieczonego mięsa, gwar rozmów i stukot kości do gry. To nie jest epoka ciszy i nudy – to świat barwny, głośny i pełen smaków. W najnowszej rozmowie Łukasz Załuski pyta prof. Bożenę Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego o to, jak naprawdę wyglądało codzienne życie, co jedzono i pito oraz jak wyglądały rozrywki na dworach. Mroki średniowiecza – mit czy prawda? Prof. Bożena Czwojdrak zdecydowanie sprzeciwia się nazywaniu średniowiecza „wiekami ciemnymi”. Jak tłumaczy, termin ten nie odnosi się do ponurej atmosfery czy braku rozwoju, lecz do ograniczonej liczby źródeł, którymi dysponujemy z okresu wczesnego średniowiecza. Historyczka przyznaje, że na hasło „ciemne średniowiecze” badacze dostają „białej gorączki”. Podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, dając podwaliny pod późniejszy renesans. Zamiast ciągłej ascezy i modlitwy, życie na dworach tętniło życiem, a władcy i szlachta chętnie korzystali z uciech, w tym gier takich jak karty czy kości. Piwo zamiast wody i sekrety uczt Jednym z najciekawszych tematów poruszonych w podcaście są średniowieczne nawyki kulinarne. Jak wyjaśnia ekspertka, podstawowym napojem było wówczas piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze od wody. W miastach niemal każdy dom miał własny, mały browar. Na dworach natomiast pito piwo o różnej zawartości alkoholu, a także miód sycony, do którego produkcji wyłączne prawo (regale) miał władca. Wino, zwłaszcza węgierskie, spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki, tworząc modę, która przetrwała przez wieki. Od polewki piwnej po bobrowe ogony Podczas gdy elity mogły cieszyć się białym pieczywem i mięsem, dieta chłopska opierała się na kaszach, strączkach i chlebie. Ciekawostką jest średniowieczny post, podczas którego jadano ogony bobrowe, uważane wówczas za potrawę postną. Prof. Czwojdrak obala też mit, że w tamtych czasach używano ogromnych ilości przypraw w celu zamaskowania zepsutego mięsa. Średniowieczna kuchnia była po prostu inna od współczesnej, a dzień często rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kobiety, intrygi i śmiertelne toasty. Co ukrywają średniowieczni kronikarze?
Średniowieczni władcy Polski nie tylko walczyli o terytoria, ale mierzyli się z nietypowymi problemami osobistymi i politycznymi skandalami. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa pikantne kulisy życia polskich Piastów.
Spis treści: Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Kobiety, które pociągały za sznurki Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozbicie dzielnicowe często kojarzy się z nudnymi lekcjami historii i ciągłymi wojnami. Tymczasem za chłodnymi kartami kronik kryją się niezwykłe ludzkie dramaty, sekrety alkowy oraz intrygi, które mogłyby zawstydzić niejeden współczesny serial. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego zabiera nas w podróż po mniej znanych, ale niezwykle fascynujących zakątkach polskiego średniowiecza. Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Zaskakującym wątkiem w historii Piastów są ich relacje małżeńskie, a właściwie ich brak. Dwoje ważnych władców krakowskich, Bolesław Wstydliwy oraz Leszek Czarny, zmagało się z problemami w sferze intymnej. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na specyficzny charakter relacji Bolesława z żoną Kingą (późniejszą świętą). – Mamy też przekazy że kiedy był proces beatyfikacyjny Kingi, to Władysław Łokietek, który przecież był spokrewniony... jako dziecko miał wielokrotnie bawić się w łożnicy księżnej i cytuję przekaz: „po wiadomych oznakach wiedział że została do końca życia dziewicą” – opowiada z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Z kolei Leszek Czarny otwarcie zmagał się z impotencją. Jego żona Gryfina publicznie wyznała na wiecu, że jej mąż jest niezdolny do pożycia, co było wówczas ogromnym skandalem i stawiało pod znakiem zapytania legalność małżeństwa. Władca próbował się leczyć, stosując specyfiki ze sproszkowanych żab i jaszczurek, jednak bez rezultatu. Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Choć zamachy na władców nie były w Polsce tak powszechne jak na Zachodzie, polscy książęta bywali ofiarami własnych słabości. Jak zauważa ekspertka podcastu, zgubą dla wielu z nich okazywał się alkohol. Najlepszym tego przykładem jest śmierć Kazimierza Sprawiedliwego. – Kazimierz siedział sobie w Wiślicy i było mu tam dobrze. Wyciągnęli go do tego Krakowa, ale ani uczty go nie interesowały i tamtejsza filozofia. Kadłubek starannie ukrywa, że Kazimierz był chyba alkoholikiem, bo rzeczywiście też umarł w sposób typowy – podczas uczty, wychylając kubek wina i padając na ziemię – opowiada historyczka. Podobnie hulaszczy tryb życia i brak ostrożności doprowadziły do tragicznej śmierci Leszka Białego w Gąsawie. Wraz z Henrykiem Brodatym relaksował się w łaźni i pił alkohol, gdy nagle zostali zaskoczeni przez najeźdźców. Kobiety, które pociągały za sznurki Początek rozbicia dzielnicowego to także wielka polityka tworzona za zamkniętymi drzwiami. Prof. Czwojdrak podkreśla rolę Salomei, wdowy po Bolesławie Krzywoustym, która aktywnie dbała o interesy swoich młodszych synów, snując intrygi przeciwko najstarszemu Władysławowi Wygnańcowi. – Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym i matka młodszych synów... zaczyna knuć z synami, żeby pozbawić Władysława tej głównej roli. Ona ich pod pretekstem wydania za mąż ich siostry Agnieszki zwołuje do swoich dóbr oprawnych pod Łęczycą – wyjaśnia ekspertka. Dzięki temu sprytowi młodsi bracia zyskali czas i pretekst do zajęcia ziem. To ostatecznie doprowadziło do wygnania Władysława i pogłębienia kryzysu. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Testament, który podzielił Polskę. Początek 200 lat chaosu w Polsce
Czy śmierć Bolesława Krzywoustego w 1138 roku rzeczywiście skazała Polskę na wieki upadku? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak rozprawia się z mitem „testamentu” i tłumaczy, dlaczego rozbicie dzielnicowe, choć skomplikowane, było fascynującą grą o władzę.
Spis treści: Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W powszechnej świadomości śmierć Bolesława Krzywoustego kojarzy się z dramatycznym podziałem państwa, który na 200 lat pogrążył Polskę w chaosie. Czy jednak system senioratu był rzeczywiście przyczyną zguby, czy może jedynie ramą, której nie zdołały wytrzymać ludzkie ambicje? W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego analizuje meandry polskiego średniowiecza wskazując, że historia naszych władców to nie tylko daty i bitwy, ale przede wszystkim polityczne intrygi, które do dziś potrafią zaskakiwać. Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Wielu z nas w szkole uczyło się, że testament Bolesława Krzywoustego miał uratować jedność państwa, a w rzeczywistości stał się przyczyną rozbicia dzielnicowego. Prof. Czwojdrak proponuje spojrzenie z innej perspektywy: podziały terytorialne między synów były w tamtym czasie normą, a nie rewolucją. – To nie jest żadne novum, to funkcjonowało w Polsce wcześniejszej, ale także i poza granicami państwa polskiego. To była całkowicie naturalna sprawa – wyjaśnia historyczka. Jak zauważa ekspertka, problemem nie był sam dokument, lecz fakt, że system senioratu przegrał starcie z realiami politycznymi. Synowie Krzywoustego nie czekali na śmierć ojca, by zacząć ze sobą rywalizować – kłótnie wybuchały już za jego życia. Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Słuchając o rozbiciu dzielnicowym, łatwo się pogubić w gąszczu imion. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że historycy również mają z tym problem. Przyczyną jest niezwykła popularność kilku imion wśród Piastów, co tworzyło logistyczny koszmar. – Załatwili nas w cudzysłowie nasi Piastowie, bo mieli swoje ulubione imiona i wszystkim synom dawali tak samo na imię. Jak przejdziemy sobie na Śląsk, to mamy tam praktycznie samych Henryków – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak. Ten rodzinny zwyczaj w połączeniu z rozdrobnieniem dzielnicowym sprawia, że śledzenie losów poszczególnych linii dynastycznych – od Śląska po Mazowsze – przypomina próbę rozwiązania labiryntu bez wyjścia. Podcast przybliża sylwetki tych, którzy zasiadali na tronie krakowskim, często zmieniając go w wyniku przewrotów, a nie dziedziczenia. Poznamy m.in. historię Kazimierza Sprawiedliwego, którego postać – zgodnie z relacją mistrza Wincentego Kadłubka – bywa kontrowersyjna, czy postać Leszka Białego, którego tragiczny koniec w Gąsawie był jednym z kluczowych momentów epoki. Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walki braci, ale też ciągłe poszukiwanie stabilności. W odcinku prof. Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego Małopolanie w pewnym momencie zaczęli spoglądać w stronę czeskich władców, szukając u nich gwarancji bezpieczeństwa, której nie potrafili zapewnić lokalni książęta. – Przez cały wiek XIII dookoła Krakowa cały czas latają różne wojska i się biją o ten Kraków. Małopolanie widzą jedno – Czesi dali stabilność Śląskowi – podsumowuje ekspertka. Ta fascynująca opowieść o ambicjach, politycznych sojuszach i dynastycznych dramatach pokazuje, że okres rozbicia dzielnicowego był czasem dojrzewania polskiej państwowości. Zachęcamy do wysłuchania całej rozmowy, aby zrozumieć, co naprawdę działo się w kuluarach władzy naszych średniowiecznych przodków. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajemnica rozbicia dzielnicowego. Czy Piastowie sami zgotowali sobie ten los?
Rozbicie dzielnicowe w Polsce często kojarzy nam się z nudnym rozdziałem w podręczniku historii, pełnym niezrozumiałych dat i skomplikowanych koligacji. Tymczasem była to prawdziwa „Gra o tron” – czas pełen politycznych intryg, niezwykłych zgonów i dynastycznych dramatów, które na dekady zmieniły losy naszego kraju. Posłuchaj nowego odcinka podcastu, w którym prof. Bożena Czwojdrak opowiada o fascynującym średniowieczu w Polsce.
Spis treści: Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska Łukasz Załuski rozmawia z prof. Bożeną Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego o tym, jak testament Bolesława Krzywoustego wpłynął na kształt średniowiecznej Polski. Czy podział państwa rzeczywiście miał być receptą na pokój? A może Piastowie byli skazani na chaos przez własne ambicje i… słabość do mocnych trunków? Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę W powszechnej opinii panuje przekonanie, że Bolesław Krzywousty podzielił państwo, by zapobiec konfliktom między synami. Prof. Bożena Czwojdrak obala ten mit, nazywając go „kompletnym absurdem”. W tamtym czasie prawo zwyczajowe w Europie było jasne – władca wyznaczał dzielnice dla każdego potomka. Dlaczego więc eksperyment Krzywoustego zakończył się fiaskiem? Jak zauważa historyczka, problemem nie był sam podział, lecz brak zdolności utrzymania władzy centralnej przez najstarszego z rodu, Władysława Wygnańca. To otwierało drogę do kolejnych konfliktów, które wciągały w wir walk kolejne pokolenia Piastów. Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Śledzenie losów Piastów to wyzwanie nawet dla historyków. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że książęta „załatwili nas” tym, że nadawali swoim synom te same imiona. Gdy do tego dodamy skomplikowane linie dynastyczne – cieszyńską, oświęcimską czy śląską – łatwo się pogubić. Jednak to nie tylko imiona były problemem. W podcaście usłyszymy również o fascynujących, a czasem tragikomicznych kulisach władzy. Przykładem jest Kazimierz Sprawiedliwy, którego śmierć była równie prozaiczna, co niespodziewana. Po uczcie, podczas której „wychylił kubek wina i padł na ziemię”, sekcja zwłok wykazała stan organów, który – jak sugeruje mediewistka – wskazywał na to, że przyczyną zgonu była po prostu nadmierna miłość do alkoholu. Nie brakowało też tematów tabu – od impotencji Leszka Czarnego, która stała się publicznym skandalem, po zagadkę dziewictwa Kingi, żony Bolesława Wstydliwego. Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walka o ziemię, to również odwieczna walka pomiędzy Wielkopolską i Małopolską. Prof. Czwojdrak tłumaczy, że Kraków – jako dawna stolica – był łakomym kąskiem, o który rywalizowali niemal wszyscy, często z opłakanym skutkiem. Brak stabilności w Krakowie sprawiał, że przez cały XIII wiek wokół miasta przetaczały się wojska, niszcząc przedmieścia i siejąc postrach. To właśnie poszukiwanie stabilności skłoniło wielu książąt do szukania wsparcia za granicą. W efekcie doprowadziło to do „czesko-śląskich” powiązań politycznych, o których wciąż rzadko mówi się w szkolnych ławkach. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„Najbardziej polskie miasto w Niemczech”. Odwiedziłem rozrywkowe Oberhausen
Lubię szukać polskich śladów za granicą, ale nie spodziewałem się trafić na nie w samym sercu niemieckiego Zagłębia Ruhry. To właśnie tutaj, w cieniu dawnych kopalń i hut, kryje się miejsce, które nieformalnie zyskało miano jednego z „najbardziej polskich miast w Niemczech”. Jak to możliwe, że niemal co trzeci mieszkaniec tej przemysłowej metropolii nosi polsko brzmiące nazwisko? Zaintrygowany historią „Ruhrpolen” – imigrantów, którzy na przełomie wieków na stałe wpisali się w ten region, odkryłem Oberhausen, które dziś wydaje się być wzorem nie tylko przyjaznej asymilacji ludzi pochodzących z różnych kultur, ale także udanej transformacji od ciężkiego przemysłu do ważnego centrum turystyki i rozrywki.
Spis treści: Dziedzictwo „Ruhrpolen” – skąd się wzięli Polacy w Zagłębiu Ruhry? Polskie ślady w Oberhausen – Restauracja Gdańska i duch historii Nowe Centrum Miasta – serce współczesnego Oberhausen Gazomierz Oberhausen – ikona przemysłowej transformacji W samym centrum apokalipsy zombi: Sandbox VR Sea Life Oberhausen – podwodne królestwo Metronom – scena muzyczna w sercu Zagłębia Ruhry Jak zaplanować podróż do Oberhausen Oberhausen, położone w zachodniej części Niemiec, w sercu Zagłębia Ruhry, to miasto o dwóch obliczach. Z jednej strony to nowoczesne centrum handlu i rozrywki, z drugiej – miejsce o głębokich, historycznych powiązaniach z Polską. Często określane mianem jednego z „najbardziej polskich miast” w Niemczech stanowi żywy dowód na fenomen tzw. Ruhrpolen – imigrantów z Górnego Śląska i Wielkopolski, którzy na przełomie XIX i XX wieku masowo przybywali do tego regionu w poszukiwaniu pracy w kopalniach i hutach. Dziedzictwo „Ruhrpolen” – skąd się wzięli Polacy w Zagłębiu Ruhry? Kiedy zagłębiam się w historię Oberhausen, szybko dostrzegam, że obecność migrantów z ziem polskich była jednym z fundamentów rozwoju tego miasta. Masowa migracja rozpoczęła się w drugiej połowie XIX wieku, w czasie gwałtownej industrializacji Zagłębia Ruhry. Polaków przyciągały przede wszystkim kopalnie węgla i huty stali, które potrzebowały taniej i licznej siły roboczej. Większość przybyszów pochodziła z Wielkopolski, Śląska i Mazur, czyli terenów znajdujących się wówczas pod panowaniem Prus. Choć formalnie byli obywatelami Cesarstwa Niemieckiego, zachowywali własną tożsamość językową, religijną i kulturową, co sprawiło, że zaczęto ich określać mianem „Ruhrpolen”. Nie bez znaczenia był fakt, że Oberhausen było miastem tradycyjnie katolickim. Z rozmów, które prowadzę na miejscu, wynika, że skala tej migracji była ogromna – na przełomie XIX i XX wieku setki tysięcy Polaków osiedliło się w całym regionie, a w samym Oberhausen ich potomkowie stanowią dziś znaczącą część mieszkańców. Słyszę znajomo brzmiące nazwiska niemal na każdym kroku. Daniel Sobanski, lokalny przewodnik po dawnej koksowni z Dortmundzie – jednym z największych miast Niemiec – mówi mi: „Moi pradziadkowie przyjechali tu pod koniec XIX wieku”. Podobne świadectwa słyszę jeszcze kilkakrotnie od innych mieszkańców miasta – kolejne pokolenia stopniowo się asymilowały, często tracąc język przodków, ale zachowując nazwiska i fragmenty tradycji. Oberhausen w 1925 roku – w tutejszych fabrykach pracowały wówczas tysiące migrantów z Polski. fot. ullstein bild/ullstein bild via Getty ImagesZ czasem odkrywam, że Polacy tworzyli tu własne struktury społeczne i instytucje – zakładali stowarzyszenia, chóry, związki robotnicze i parafie katolickie, które pomagały im przetrwać w nowym środowisku. Kościół odgrywał szczególną rolę, bo to właśnie wokół niego koncentrowało się życie społeczne i podtrzymywanie tożsamości narodowej. Jednocześnie byli oni istotną częścią klasy robotniczej, pracując pod ziemią lub przy piecach hutniczych. Polskie ślady w Oberhausen – Restauracja Gdańska i duch historii Dziś, spacerując po Oberhausen, widać efekty tej historii na każdym kroku. Dziedzictwo „Ruhrpolen” jest nadal żywe, choć przybrało bardziej symboliczny wymiar. Miasto przeszło ogromną transformację – od ośrodka ciężkiego przemysłu do przestrzeni kultury i rozrywki – ale pamięć o robotniczych korzeniach nie zniknęła. Co więcej, zauważam, że wielu mieszkańców o polskich korzeniach aktywnie współtworzy współczesne życie miasta – prowadzą restauracje, inicjatywy kulturalne i biznesy związane z turystyką. To sprawia, że historia migracji nie jest tu tylko opowieścią o przeszłości, lecz ciągłym elementem tożsamości Oberhausen. Szukając w Oberhausen śladów polskiej tożsamości, dowiaduje się o Restauracji Gdańskiej, która w mieście ma już status miejsca kultowego. Lokal działa od lat i stanowi nieformalne centrum polskości w mieście. To tutaj odbywają się koncerty, spotkania i wydarzenia promujące polską kulturę – od muzyki, po tradycje i język. W menu znajduję klasyczne dania polskie – pierogi, żurek, bigos – przygotowywane według tradycyjnych receptur. Nowe Centrum Miasta – serce współczesnego Oberhausen Dzięki mojemu przewodnikowi trafiam do Neue Mitte, czyli nowego centrum miasta, oddalonego o kilka kilometrów od dworca głównego w Oberhausen i historycznego śródmieścia. Neue Mitte powstało na terenach dawnej huty Gutehoffnungshütte i jest dziś jednym z najbardziej znanych przykładów rewitalizacji obszarów poprzemysłowych w Niemczech. Projekt rozpoczęto w latach 90., w czasie, gdy region Ruhry zmagał się z upadkiem przemysłu ciężkiego. Zamiast pozostawić zdegradowane tereny, zdecydowano się stworzyć zupełnie nową przestrzeń miejską – i trzeba przyznać, że efekt, który widzę dziś na własne oczy, robi wrażenie. Centralnym punktem Neue Mitte jest Westfield Centro – jedno z największych centrów handlowych w Niemczech, które od momentu otwarcia w 1996 roku stało się symbolem nowego kierunku rozwoju miasta w kierunku bycia lokalnym centrum rozrywki i zakupów. Wokół gigantycznego centrum handlowego rozciąga się cały kompleks rozrywkowo-kulturalny, odwiedzany rocznie przez ponad 16 milionów osób. Wiedziony poleceniem znajomego zaglądam do środka i kieruję się od razu do Mangal Döner Oberhausen. To sieć barów należąca do piłkarza Lukasa Podolskiego, którego rodzina pochodzi z Górnego Śląska. Spacerując wzdłuż kanału Ren–Herne, zauważam, że Neue Mitte działa jak spójny ekosystem miejskiej rozrywki – z mariną, ścieżkami spacerowymi i obiektami sportowymi. Tuż po drugiej stronie rzeki powstaje ogromny park rozrywki Karls, inspirowany życiem codziennym na truskawkowej farmie. Gazomierz Oberhausen – ikona przemysłowej transformacji Spacerując pod Neue Mitte nie sposób go nie zauważyć. Wysoki na 170 metrów cylinder to Gazomierz Oberhausen – najbardziej wyrazisty symbol przemysłowej przeszłości miasta. Ten monumentalny zbiornik na gaz, oddany do użytku w 1929 roku, był niegdyś częścią infrastruktury zasilającej hutnictwo regionu. Dziś jednak jego funkcja jest zupełnie inna – to jedna z najbardziej niezwykłych przestrzeni wystawienniczych w Europie, będąca dowodem na to, jak można nadać drugie życie przemysłowym gigantom. Wchodząc do środka, od razu czuję skalę tego miejsca. Wysokość i surowość konstrukcji tworzą idealne tło dla spektakularnych, immersyjnych wystaw, które często koncentrują się na relacji człowieka z naturą i zmianami klimatycznymi. Tegoroczna ekspozycja „Mythos Wald” szczególnie mnie wciąga – to opowieść o lesie jako złożonym, żywym ekosystemie, przedstawiona za pomocą światła, dźwięku i ogromnych instalacji. Największe wrażenie robi na mnie gigantyczna cyfrowa instalacja drzewa, unosząca się w przestrzeni zbiornika. Jej skala i sposób prezentacji przywodzą mi na myśl wizualny świat filmu „Avatar” w reżyserii Jamesa Camerona. To doświadczenie bardziej przypomina podróż niż klasyczne zwiedzanie wystawy. Na koniec wjeżdżam na dach i dopiero wtedy w pełni rozumiem znaczenie tego miejsca. Panorama Zagłębia Ruhry rozciąga się we wszystkich kierunkach – widzę dawne tereny przemysłowe, nowe centra miejskie i zieleń odzyskującą przestrzeń po przemyśle. Tam lepiej jest mi zrozumieć, jak głęboką transformację przeszedł ten region – od ciężkiego przemysłu do kultury i nowoczesnej urbanistyki. W samym centrum apokalipsy zombi: Sandbox VR Dzięki mojemu przewodnikowi po Oberhausen trafiłem do Sandbox VR – miejsca, w którym na własnej skórze można się przekonać, jak działa zaawansowana wirtualna rzeczywistość. Do wyboru jest tam kilka scenariuszy rozgrywek: od dinozaurów, przez światy inspirowane serialami „Stranger Things” czy „Squid Game”, aż po walkę z hordami zombie. Dinozaury odrzuciliśmy od razu, seriale były kuszące, ale ostatecznie zdecydowaliśmy się na ratowanie świata przed umarlakami. Właściwa rozgrywka trwa około 30 minut, a wrażenia są nieziemskie! Dzięki zaawansowanej technologii full-body VR, w której każdy mój ruch był precyzyjnie odwzorowywany w grze, mogłem w pełni zanurzyć się w tę przygodę. Planując wizytę, koniecznie zarezerwuj termin online, co warto zrobić z dużym wyprzedzeniem ze względu na ogromną popularność tego obiektu. Całe doświadczenie zajęło mi około godziny, a z własnego doświadczenia podpowiem, że warto założyć wygodny strój i płaskie obuwie, ponieważ podczas zabawy będziesz w ciągłym ruchu. To idealna opcja na aktywne spędzenie czasu w gronie znajomych lub rodziny. Samo miejsce znajdziesz przy Brammenring 129, gdzie bez problemu zaparkujesz samochód. Jeśli po takiej dawce adrenaliny wciąż masz ochotę na aktywną rozrywkę, kilka minut dalej czeka Topgolf Oberhausen – nowoczesny kompleks łączący sport z luźną, imprezową atmosferą. Nawet jeśli nigdy nie trzymałeś kija golfowego w ręku, bez problemu odnajdziesz się w interaktywnych grach i systemie punktacji, który zamienia klasyczny golf w dynamiczną zabawę. To świetne uzupełnienie dnia w Neue Mitte – mniej wirtualne niż VR, ale równie wciągające. Sea Life Oberhausen – podwodne królestwo Zaledwie kilka kroków od centrum handlowego trafiam do Sea Life Oberhausen. Lokalne akwarium oferuje prawdziwą podróż przez różnorodne ekosystemy wodne – od dobrze mi znanych europejskich rzek i jezior, aż po egzotyczne, pełne kolorów rafy koralowe i głębiny oceanów. Największe wrażenie robi na mnie spektakularny tunel podwodny, przez który przechodzi się niemal jak po dnie oceanu. Nad moją głową powoli suną rekiny, obok przepływają żółwie morskie, a wokół migoczą setki ryb. To doświadczenie jest zaskakująco realistyczne – na chwilę zapominam, że znajduję się w środku miasta, a nie gdzieś na otwartym morzu. Podczas zwiedzania zauważam, że Sea Life Oberhausen stawia nie tylko na efekt „wow”, ale również na edukację i świadomość ekologiczną. Wystawy i tablice informacyjne przypominają o zagrożeniach dla środowiska wodnego, ochronie gatunków i znaczeniu zrównoważonego rozwoju. Dzięki temu wizyta staje się nie tylko rozrywką, ale też okazją do refleksji. Metronom – scena muzyczna w sercu Zagłębia Ruhry Wieczorem docieram do słynnego Teatru Metronom. Od momentu otwarcia pod koniec lat 90. scena ta zasłynęła jako jedna z najważniejszych w regionie, goszcząc wielkoformatowe produkcje musicalowe o międzynarodowej renomie. Wystawiano tu spektakle znane z londyńskiego West Endu czy nowojorskiego Broadwayu. Wchodząc do środka, zwracam uwagę na nowoczesną architekturę widowni i znakomitą akustykę, które pozwalają w pełni zanurzyć się w spektaklu – niezależnie od miejsca, jakie zajmuję. To, co robi na mnie największe wrażenie, to rozmach scenografii i perfekcja realizacji. Każdy detal – od światła, przez choreografię, po muzykę na żywo – jest dopracowany do granic możliwości. Mam poczucie, że uczestniczę w wydarzeniu, które równie dobrze mogłoby odbywać się w jednej z największych stolic kultury na świecie. Jak zaplanować podróż do Oberhausen Dojazd Oberhausen jest doskonale skomunikowane. Główny dworzec kolejowy (Oberhausen Hbf) obsługuje liczne połączenia regionalne (RB, RE) oraz dalekobieżne (ICE/IC). Miasto znajduje się w samym sercu sieci komunikacyjnej Zagłębia Ruhry, co pozwala na szybki dojazd z Düsseldorfu, Essen czy Dortmundu. Z lotniska w Düsseldorfie podróż pociągiem zajmuje zaledwie około 30 minut. Komunikacja miejska W mieście funkcjonuje rozbudowana sieć tramwajowa i autobusowa. Warto pobrać aplikację VRR (Verkehrsverbund Rhein-Ruhr), która ułatwia planowanie tras oraz zakup biletów. Dla turystów korzystne są bilety całodniowe na całą strefę komunikacyjną, które umożliwiają swobodne przemieszczanie się między dzielnicami a atrakcjami takimi jak Centro czy Gazomierz. Noclegi Największe zagęszczenie bazy hotelowej znajduje się w okolicach Neue Mitte (w pobliżu Westfield Centro). Dostępne są zarówno hotele sieciowe o wysokim standardzie, jak i mniejsze, bardziej kameralne obiekty. Warto rozważyć nocleg w centrum, aby być blisko głównych linii komunikacyjnych i atrakcji turystycznych. Ja zatrzymałem się w mniejszym Hotel Residenz Oberhausen (Hermann-Albertz-Straße 69), bliżej dawnego centrum miasta. Gastronomia Poza wymienioną Restauracją Gdańska (kuchnia polska) oraz lokalem Lukasa Podolskiego Oberhausen oferuje bogaty wybór kuchni międzynarodowej w strefie gastronomicznej Centro. Warto spróbować lokalnych specjałów typu currywurst, które są nieodłącznym elementem kulinarnym Zagłębia Ruhry. Smaczne i względnie niedrogie dania oferują również włoska restauracja Teatro (CentrO-Promenade 19- 23), The Ash ze znakomitą kartą międzynarodową (Brammenring 115) oraz Gaststätte Kiepenkerl z kuchnią niemiecką i polską (Roonstraße 105). Bilety wstępów Większość obiektów, takich jak Gazomierz czy muzea LVR (LVR-Industriemuseum), oferuje bilety online. Zaleca się wcześniejszą rezerwację, zwłaszcza w weekendy i w okresie wakacyjnym. Dla rodzin korzystnym rozwiązaniem są bilety łączone, oferowane przez niektóre atrakcje w obrębie strefy Centro. Przed wyjazdem warto sprawdzić oficjalną stronę www.oberhausen-tourismus.de, gdzie znajdują się aktualne kalendarium wydarzeń oraz informacje o biletach turystycznych. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Więcej świń niż ludzi i klocki zamiast złota. 20 faktów o Danii, które Cię zaskoczą
Dlaczego Duńczycy uchodzą za jednych z najszczęśliwszych ludzi na świecie? To kraj niewielki, liczący niespełna 6 milionów mieszkańców, rozrzucony na ponad 400 wyspach, gdzie morze nigdy nie jest daleko . A jednak właśnie tu powstało LEGO, stąd pochodzi nazwa Bluetooth, a codzienność to mieszanka luzu, designu i kultury „hygge”. Oto 20 faktów, które pokazują, że Dania to znacznie więcej niż spokojna Skandynawia.
Spis treści: 5 rzeczy, które naprawdę zaskakują w Danii i życiu Duńczyków Hygge, dziwne urodziny i królewska tradycja – co naprawdę wyróżnia Danię? LEGO, Bluetooth i kawa – z czego słynie Dania na świecie? Od piratów po trudny język – mniej znane fakty z historii i kultury Danii – Dania jest krajem skandynawskim, ale nie za bardzo. Nie zobaczycie tam słońca o północy, skoków narciarskich ani reniferów. Niewtajemniczeni sądzą, że nordyckie nacje nie różnią się specjalnie między sobą. Są jednak w błędzie. Szwedzi to Prusacy Północy: trzymają się prosto, ubierają podobnie i są posłuszni [ciekawostki o Szwecji]. Norwegowie przypominają Szkotów. To twardy naród górali. Duńczycy z kolei są zrelaksowani i rozluźnieni. Ich ulubiona pozycja to pozycja siedząca – zapewnia dobry kontakt wzrokowy – zaczyna swoją książkę „Duńczycy" brytyjska pisarka Helen Dyrbe. Czym wyróżniają się Duńczycy, ich historia i kultura? Oto najbardziej interesujące ciekawostki o Danii. 5 rzeczy, które naprawdę zaskakują w Danii i życiu Duńczyków Najstarsza flaga świata wciąż w użyciu – Dannebrog uchodzi za najstarszą flagę narodową na świecie używaną do dziś. Według legendy spadła z nieba podczas bitwy w 1219 roku – i choć to mit, sama flaga faktycznie ma ponad 800 lat historii. Rowerowy raj z autostradami dla cyklistów – Kopenhaga ma specjalne „superścieżki rowerowe” łączące miasto z przedmieściami. Codziennie do pracy lub szkoły rowerem dojeżdża tam ponad połowa mieszkańców – to jeden z najlepszych wyników na świecie. Państwo może… sprawdzić twoje zasłony – W Danii istnieje silna kultura zaufania społecznego, ale też przejrzystości. Niektóre dane o dochodach są publiczne, a w przeszłości zdarzało się, że urzędy mogły kontrolować standard życia obywateli (np. czy odpowiada deklarowanym zarobkom). Duńczycy jedzą absurdalne ilości słodyczy – Statystyczny mieszkaniec Danii zjada rocznie nawet ponad 8 kg słodyczy. Popularne są zwłaszcza charakterystyczne słone lukrecje, które dla wielu obcokrajowców są… trudne do przełknięcia. Dzieci śpią na dworze – nawet zimą – W Danii nikogo nie dziwi widok niemowląt śpiących w wózkach wystawionych przed kawiarnią. To powszechna praktyka – uważa się, że świeże powietrze wzmacnia odporność i poprawia jakość snu. Hygge, dziwne urodziny i królewska tradycja – co naprawdę wyróżnia Danię? Hygge jako styl życia – stało się jednym z najbardziej popularnych koncepcji, które Dania dała Europie, a następnie światu. Hygge pochodzi od duńskiego przymiotnika hyggelig, którego używa się do określania wszystkiego co miłe, przytulne czy wygodne. I takie jest życie zgodne z filozofią hygge. Mogą to być jesienne dni spędzane w ciepłym pokoju, w którym pali się kilka świec (Duńczycy są rekordzistami świata w liczbie kupowany świeczek), rodzinne święta Bożego Narodzenia, słodkie wypieki czy ciepłe kolorowe swetry. Osoby, które w swoje 25. urodziny pozostają siglami, są w Danii obsypywane cynamonem – Te i inne okrągłe urodziny są tam celebrowane hucznie. Jeśli mężczyzna w wieku 25 lat wciąż jest w stanie wolnym, zostaje nazwany „pieprzowym kawalerem” (pebersvend). Wolne 25-letnie kobiety z kolei otrzymują miano „pieprzowych panien” (pebermø). Tradycyjnie takie osoby w swoje 25. urodziny są przywiązywane do ulicznych latarni i obsypywane dużą ilością cynamonu. Jeśli przez kolejne 5 lat stan partnerski Duńczyka lub Dunki nie ulegnie zmianie, na 30. urodziny zostają obsypani pieprzem. Monarchia duńska jest jedną z najstarszych na świecie – Korzenie rodziny królowej Małgorzaty II sięgają 1000 lat w przeszłość do czasów króla panującego około 900 roku. Królowa Małgorzata (urodzona w 1940 r.) panuje w Danii od 1972 roku. Mieszkańcy królestwa Danii mogą posługiwać się trzema różnymi paszportami – W zależności od pochodzenia Grenlandczycy używają paszportu fioletowego, mieszkańcy Wysp Owczych – zielonego, a Duńczycy z Danii właściwej – czerwonego. Znany z baśni „Brzydkie kaczątko” Hansa Christiana Andersena – łabędź niemy (Cygnus olor) jest narodowym ptakiem Danii. „On przynosi lato, on przynosi słońce” – taką piosenkę śpiewa wiele duńskich dzieci podczas porannych spotkaniach w szkole. Tym, który przynosił słońce i lato, był oczywiście bocian. Obecnie ten niegdyś regularnie obecny w Danii letni gość jest coraz rzadziej widziany. LEGO, Bluetooth i kawa – z czego słynie Dania na świecie? LEGO to najbardziej znana duńska marka na świecie. Ponad 36 tys. klocków LEGO jest układanych w każdej minucie. Co sekundę sprzedaje się 7 zestawów LEGO. Co ciekawe, LEGO jest również de facto największym na świecie producentem opon. Firma wytwarza 306 milionów opon gumowych do zabawkowych pojazdów. Chodzi oczywiście o liczbę małych opon do zabawek, nie realne opony samochodowe Nazwa technologii Bluetooth pochodzi od przydomku duńskiego króla Haralda Sinozębego (Harald Blåtand). Monarcha władał Danią w latach 958–987, czyli w tym samym czasie, kiedy nad Wisłą i Wartą książę Mieszko I budował podstawy państwa polskiego. Swój przydomek Harald zyskał od sczerniałego zęba wybitego w potyczce lub w wypadku. Święto Trzech Króli jest w Danii tradycyjnie obchodzone poprzez zapalenie Helligtrekongerslys – specjalnej świecy Trzech Króli. To świeca z trzema ramionami i trzema knotami. Po jednej dla każdego z królów. Dawniej w miejscu złączenia ramion umieszczano odrobinę prochu strzelniczego. Kiedy płomień świec dotarł do złączenia, rozbrzmiewał niewielki huk. Oznaczał on koniec Świąt Bożego Narodzenia. Duńczycy mają bardzo precyzyjne określenia na dziadków i babcie. Zamiast zwykłego „babcia” powiedzą dosłownie „mama mamy” (mormor) lub „mama taty” (farmor). Z kolei „dziadek” to „tata mamy” (morfar) lub „tata taty” (farfar). Według Międzynarodowej Organizacji Kawy Dania jest co roku w topie krajów świata pod względem spożycia kawy. 67 proc. Duńczyków codziennie pije kawę. Jeden na dwóch preferuje czarną kawę, a tylko jeden na sześciu nigdy nie pije kawy. Od piratów po trudny język – mniej znane fakty z historii i kultury Danii Co ciekawe, Duńczycy również mieli swoje małe imperium kolonialne. Duńskie Indie Zachodnie tworzyły 3 małe wyspy na Karaibach: Saint Thomas, Saint John and Saint Croix. Wyspy zostały ostatecznie odsprzedane Stanom Zjednoczonym w 1917 roku. W miasteczku Charlotte Amalie, które było oficjalną stolicą Duńskich Indii Zachodnich, do dziś można spotkać nazwy ulic pisane po duńsku. Język duński jest uznawany za jeden z trudniejszych do nauki nie z powodu skomplikowanej gramatyki (ta jest w miarę prosta i logiczna), lecz trudnej wymowy. Duńska fonetyka dysponuje znacznie większą liczbą samogłosek niż inne języki europejskie. Wiele z tych dźwięków jest albo trudnych do wymówienia albo do wyłapania, gdy mówi Duńczyk. Duński alfabet – a właściwie alfabet duńsko-norweski, ponieważ oba języki opierają się na tym samym abecadle – ma trzy dodatkowe litery: æ, ø, å. Każda z nich może być przy tym różnie wymawiana w zależności od pozycji w słowie. Za najtrudniejsze duńskie wyrażenie uznaje się nazwę deseru Rød grød med fløde. Jak to przeczytać? Przekonaj się sam i spróbuj powtórzyć! View oEmbed on the source website Podczas II wojny światowej Dania była okupowana przez Niemcy. Przez większość tego okresu Duńczycy stawiali bierny opór okupantowi. Symbolem dla narodu był król Christian X, który nie opuścił kraju i każdego dnia wybierał się na milczący przejazd na koniu po Kopenhadze, czym dawał otuchę swoim poddanym. Solvang to jedno z najbardziej duńskich miasteczek na świecie. Sęk w tym, że nie znajduje się w Danii, lecz w dalekiej i ciepłej Kalifornii. Solvang zostało założone ponad 100 lat temu przez duńskich kolonistów, którzy na zachodnim wybrzeżu szukali lepszego klimatu. Nazwa miasta w tłumaczeniu z duńskiego na polski to po prostu „słoneczne pole”. Historia polsko-duńskich relacji jest naprawdę długa. Jej ślady można znaleźć nawet w starej siedzibie polskich królów – na Zamku Wawelskim w Krakowie. To tam właśnie stoi Wieża Duńska. Konstrukcja została zbudowana w 1424 roku na polecenie króla Władysława Jagiełły dla specjalnego gościa ze Skandynawii. Był nim Eryk Pomorski – król Danii, Szwecji i Norwegii. Władca Północy pochodził z Darłowa i był przedstawicielem pomorskiej dynastii Gryfitów. Król Eryk to jedna z najbarwniejszych postaci duńskiej historii. Pod koniec życia stracił koronę i został piratem. Schyłek życia spędził w rodzinnym Darłowie, gdzie do dziś znajduje się jego grobowiec. Źródło: Ambasada Królestwa Danii w Polsce Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Sekret chrztu Polski. Kobieta, która zmieniła historię naszego kraju
Wszyscy znamy datę 966, ale czy rozumiemy prawdziwe kulisy decyzji Mieszka I? W oficjalnych kronikach chrzest Polski to wielka polityka i dziejowa konieczność. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego rzuca nowe światło na tę historię, wskazując, że o sukcesie tej „operacji” zdecydowała nie tyle dyplomacja, co spryt i… łamanie postów przez czeską księżniczkę.
W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak opowiada o kulisach chrztu Polski i pierwszych latach czeskiej księżniczki Dobrawy na dworze księcia Mieszka I. Przeszkoda, o której nie piszą podręczniki Mieszko I, władca pogański, stając przed wyborem przyjęcia chrześcijaństwa, musiał mierzyć się z barierami, o których rzadko myślimy. Chodziło o styl życia, a konkretnie – o rygorystyczne zasady postne, które dla pogańskiego wodza były nie do zaakceptowania. – Największą przeszkodą dla naszego księcia jest to, że jeżeli będzie władcą chrześcijańskim, to będzie musiał pościć – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Średniowieczne kalendarze postne były bezlitosne. Posty obejmowały nie tylko piątki i Wielki Post, ale także wigilie wszystkich świąt patronalnych. W praktyce oznaczało to, że Mieszko przez 2/3 roku nie mógłby jeść mięsa. Dla ówczesnego władcy, którego życie opierało się na ucztach i sile, była to bariera psychologiczna i obyczajowa nie do przeskoczenia. Dobrawa – mistrzyni dyplomacji przy stole To właśnie w tym momencie do gry wchodzi Dobrawa (Dąbrówka). Zamiast nudnych wykładów o teologii, postawiła na pokaz praktyczny. Zrozumiała, że aby przekonać męża do nowej wiary, musi pokazać mu, że chrześcijaństwo nie oznacza końca przyjemności życia. – Dobrawa, żeby przekonać Mieszka, łamała posty. To jest bardzo interesująca informacja dla historyka. Popatrz, ja złamię post i nic się nie stanie – mówi prof. Czwojdrak. Czeska księżniczka wysłana przez brata, by „udobruchać” dzikiego pogańskiego władcę, okazała się genialną strateżką. Pokazując Mieszkowi, że łamanie postów nie skutkuje gniewem bożym, zbiła jego najważniejszy argument przeciwko chrztowi. Czy chrzest był „cichym układem”? Prof. Czwojdrak zwraca uwagę, że Dobrawa nie manipulowała Mieszkiem, by nawrócić go w sensie mistycznym. Ona pokazywała mu korzyści. Chrześcijaństwo w tamtym czasie było przepustką do elity zachodniego świata. Dzięki sprytowi żony Mieszko mógł zachować twarz, uniknąć wizerunku „pogańskiego dzikusa” i jednocześnie nie zmieniać drastycznie swoich nawyków żywieniowych. – Te przekazy pokazują, jak Dobrawa, odpowiednio manipulując swoim mężem, przekonała go do tego, żeby on ten chrzest przyjął – dodaje badaczka. To fascynujące spojrzenie – chrzest Polski nie zaczął się od wielkiej iluminacji, ale od rozmowy w alkowie, podczas której księżniczka z Czech udowodniła mężowi, że „nowoczesność” wcale nie musi boleć. Kobieta w cieniu wielkiej polityki Historia Dobrawy to przykład na to, jak kobiety w średniowieczu, mimo oficjalnego braku władzy, realnie sterowały losami państw. Choć kronikarze tacy jak Thietmar nie zawsze byli przychylni Słowianom, to właśnie ich zapiski o „łamaniu postów” przez Dobrawę stają się dla historyków kluczem do zrozumienia, dlaczego Mieszko w ogóle zdecydował się na tak odważny krok. Pamiętajmy o tym, patrząc na mapę Europy X wieku. To nie była tylko gra królów i biskupów. To była historia dwóch osób: władcy, który bał się utraty stylu życia, i kobiety, która wiedziała, jak bezpiecznie wprowadzić go w nowy świat. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Arktyczny atak w środku wiosny. Jak meteorologiczna anomalia przywróci zimę w kwietniu?
Cieszymy się z pięknej, słonecznej środy, ale synoptycy ostrzegają. To ostatni tak ciepły moment przed nadchodzącym załamaniem. Już w weekend polska aura wykona ostry zwrot – nad kraj spłynie zimne powietrze, a deszcz w niektórych regionach zamieni się w śnieg. Dlaczego kwiecień funduje nam tak gwałtowny powrót do zimy? Analizujemy „nurkujący niż”, który zdominuje pogodę w najbliższych dniach i sprawdzamy, jak silny będzie podmuch arktycznego chłodu.
Spis treści: Baryczny paradoks. Dlaczego wiosna zwalnia tempo? Dynamika układów niżowych. Wschodni pas Polski w strefie frontowej Weekend z „nurkującym” niżem: miejscami 5 stopni i mokry śnieg Jeszcze w środę, 22 kwietnia, Polska korzysta z przewagi pogodnego wyżu, którego centrum ulokowało się w rejonie Islandii. Ten układ narzuca północną cyrkulację i kieruje nad kraj chłodne powietrze z rejonów okołobiegunowych, dlatego nocami lokalnie możliwy jest lekki mróz, zwłaszcza przy gruncie. Zmiana zacznie się w drugiej połowie tygodnia. Najpierw wkroczy wir niżowy, a w niedzielę 26 kwietnia nad Polskę ze Skandynawii spłynie zimny niż. Baryczny paradoks. Dlaczego wiosna zwalnia tempo? Obecna stabilizacja aury nie jest przypadkowa – to bezpośredni efekt nietypowej konfiguracji barycznej. Wyż, który zajął miejsce typowe dla Niżu Islandzkiego, tworzy swoistą blokadę cyrkulacyjną, wymuszając napływ (adwekcję) chłodnych mas powietrza z północy. W efekcie wiosenna termika wyhamowuje, a nad Polską panują warunki sprzyjające nocnej radiacji. Bezchmurne niebo, typowe dla centrum wyżu, pozwala skumulowanej w ciągu dnia energii cieplnej gwałtownie uciekać w przestrzeń kosmiczną, co prowadzi do drastycznych spadków temperatury po zachodzie słońca. Dynamika układów niżowych. Wschodni pas Polski w strefie frontowej Analiza synoptyczna wskazuje, że po wschodnich peryferiach dominującego wyżu przemieszcza się aktywny układ niskiego ciśnienia, mający swoje źródło w basenie Oceanu Arktycznego. Trajektoria układu, kierująca się ku pograniczu Białorusi, Rosji i Ukrainy, sprawi, że wschodnie rubieże Polski znajdą się bezpośrednio w strefie oddziaływania cyrkulacji cyklonalnej. Zjawisko to zainicjuje rozwój zachmurzenia wielowarstwowego oraz przemieszczanie się frontu chłodnego, który otworzy drogę dla kolejnej adwekcji (napływu) mas powietrza o charakterystyce arktycznej. Weekend z „nurkującym” niżem: miejscami 5 stopni i mokry śnieg Sobota będzie stanowić fazę przejściową w przebiegu procesów synoptycznych nad Polską. Kraj znajdzie się w strefie ścierania się dwóch odmiennych mas powietrza. Ustępującego układu frontowego oraz napływającego z zachodu powietrza polarnego o charakterze łagodniejszym. Choć lokalnie może dojść do chwilowych wzrostów temperatury, zjawisko to zostanie zniwelowane przez silny wiatr, który znacząco obniży temperaturę odczuwalną. Sobota (25.04) – Faza przejściowa W pasie północnym, centralnym i wschodnim wystąpią opady deszczu (do 5 l/mkw.) związane z przemieszczającym się frontem. Na południu możliwy jest przejściowy rozwój przejaśnień. Dynamika wiatru: Zwiększony gradient baryczny przełoży się na umiarkowany i dość silny wiatr z sektora zachodniego i południowo-zachodniego, z porywami rzędu 50–70 km/h (najsilniejsze w północnej części kraju). Termika: Od 10°C (Suwalszczyzna) do 17°C (krańce południowo-wschodnie). Niedziela (26.04) – Kulminacja procesów cyklonalnych Głównym punktem weekendu będzie niedzielna aktywność „nurkującego niżu”. Ten specyficzny układ niskiego ciśnienia, przemieszczający się gwałtownie ze Skandynawii w kierunku południowym, otworzy „bramę” dla bezpośredniego napływu arktycznych mas powietrza. Wraz z gwałtownym spadkiem izoterm (linii łączących punkty o tej samej temperaturze), nastąpi przekształcenie struktury opadów. W północno-wschodniej części kraju deszcz przejdzie w deszcz ze śniegiem oraz mokry śnieg (prognozowana akumulacja do 5 cm na Podlasiu). Sobota będzie pomostem między dwoma światami. Deszczowy front obejmie już sporą część kraju, a jednocześnie z zachodu napłynie łagodniejsze powietrze polarne, które lokalnie pozwoli temperaturze podejść wyżej. Nie będzie to jednak komfortowe ocieplenie, bo wzrośnie rola wiatru obniżającego temperaturę odczuwalną. W sobotę na południu pojawią się przejaśnienia, ale na północy, wschodzie i w centrum okresami spadnie deszcz do 5 l/mkw. Maksymalnie prognozuje się 10 st. C na Suwalszczyźnie, 13 st. C w centrum i do 17 st. C na krańcach południowo-wschodnich. Wiatr z zachodu i południowego zachodu będzie umiarkowany i dość silny, z porywami 50–70 km/h, szczególnie na północy. Kulminacja nadejdzie w niedzielę, gdy znad Skandynawii nad Polskę „zanurkuje” zimny niż, a wraz z nim napłyną arktyczne masy powietrza. W większości kraju okresami popada deszcz 2–5 l/mkw., ale na północnym wschodzie i wschodzie opady przejdą w deszcz ze śniegiem do 10 l/mkw. Na Podlasiu możliwy jest także mokry śnieg do 5 cm. Temperatura maksymalna spadnie do 5 st. C na Podlasiu, wyniesie 9–10 st. C w centrum i około 12 st. C na Śląsku. Wiatr z północnego zachodu może być silny – porywy do 60–80 km/h, a na północy i północnym wschodzie nawet do 90 km/h. Źródło: IMGW-PIB Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy Piastowie byli „majordomusami”? Jak nowoczesna nauka zmienia naszą historię
Od lat uczymy się historii o „piastowskich początkach”, w których Piast Kołodziej zakładał podwaliny pod potęgę dynastii. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego przekonuje, że za romantycznymi legendami kryje się chłodna, polityczna kalkulacja, a dzisiejsza nauka pozwala nam przejrzeć na oczy i dostrzec w naszych przodkach coś znacznie ciekawszego niż tylko plemienną tradycję.
Spis treści: Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Język zdradza nasze sekrety Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Historia pisana na nowo Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Wszyscy znamy tę historię – Piast, skromny kołodziej, który dzięki boskiej opatrzności kładzie podwaliny pod najsłynniejszą polską dynastię. Ta malownicza legenda od pokoleń kształtuje naszą wyobraźnię, skutecznie maskując brutalną, polityczną rzeczywistość tamtych czasów. Co jeśli za tym mitem nie kryje się pokora, lecz wyrachowany polityczny przewrót, przypominający walki o wpływy na wielkich dworach średniowiecznej Europy? Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Jedna z najstarszych polskich legend opowiada o Piaście, który zajmował się kołami wozów. Tymczasem historycy coraz częściej wskazują na bardziej prozaiczną, choć fascynującą interpretację. Słowo „piast” prawdopodobnie nie wywodzi się od koła, lecz od funkcji piastuna – opiekuna, zarządcy dworu. – Jest duża szansa, że ten praprzodek naszych Piastów był po prostu takim majordomusem na dworze [...] być może Popielidów – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Historia zna takie przypadki – podobny mechanizm zadziałał w dynastii Karolingów, którzy jako zarządcy dworu Merowingów stopniowo przejęli pełnię władzy. Czy zatem nasza pierwsza dynastia to historia „dyplomatycznego przewrotu” na dworze poprzedników? Język zdradza nasze sekrety Czy zastanawialiście się kiedyś, skąd w naszym języku wzięło się słowo „lekarz”? Choć wydaje się ono rdzennie słowiańskie, kryje w sobie ślad prastarych kontaktów. Nasza polszczyzna, wbrew mitom o czystej izolacji, od zawsze była językiem „wymiany”. – Bardzo proste słowo „lekarz” jest pochodzenia gockiego, języka, który już nie istnieje – zdradza historyczka. To tylko wierzchołek góry lodowej. Słownictwo, którym posługujemy się na co dzień – od „dziękuję” (wywodzącego się z niemieckiego dankes), po nazwy urzędów i pojęć religijnych – to mozaika wpływów, która świadczy o tym, jak otwarte na świat było wczesne państwo Piastów. Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Okazuje się, że wczesne państwo Piastów nie było odizolowaną słowiańską wyspą, lecz tętniącym życiem europejskim tyglem, w którym krzyżowały się losy wikingów, Gotów i przybyszów z różnych stron świata. Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Podręczniki często rysują mapę wczesnej Polski jako mozaikę odizolowanych, „czystych” plemion – Polan, Wiślan czy Opolan. Dziś historycy i archeolodzy patrzą na to zupełnie inaczej. Zamiast hermetycznych wspólnot mamy do czynienia z wielkim europejskim konglomeratem. – Te wszystkie kultury, które tutaj mieliśmy... Mamy teraz dodatkowe elementy badań. Jesteśmy w stanie na podstawie DNA wytworzyć, skąd pochodzili dani ludzie – podkreśla prof. Czwojdrak. Badania genetyczne ostatecznie rozprawiają się z wizją „czystej Słowiańszczyzny”. Na naszych ziemiach krzyżowały się szlaki wikingów, Skandynawów, Gotów i Germanów. To, co z tego miksu wyłoniło się później jako państwo polskie, nie było efektem izolacji, lecz wynikiem przenikania się kultur i ludzi z całej Europy. Historia pisana na nowo Jeszcze kilkadziesiąt lat temu interpretacje wykopalisk były ściśle podporządkowane polityce. Dziś, dzięki nowoczesnym technologiom, nie musimy już „naciągać” faktów do z góry założonych tez. – Te badania, które teraz są, pokazują, że tutaj był wielki konglomerat, że nie możemy mówić tylko i wyłącznie o Słowiańszczyźnie – podsumowuje badaczka. To zmiana paradygmatu, która sprawia, że historia wczesnych Piastów staje się fascynującym śledztwem. Nie szukamy już mitycznych „początków”, ale próbujemy zrozumieć, jak w tyglu różnorodnych wpływów, języków i ambicji narodziła się tożsamość, którą dziś nazywamy polską. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Stolnik, Rataj i postne podstępy Dobrawy. Jak naprawdę wyglądało życie w Polsce 1000 lat temu?
Cofnijmy się o tysiąc lat. Nie ma kamiennych miast, brukowanych ulic ani szkół. Jest dym unoszący się z palenisk, zbrojni wojowie i chłopi pracujący na polach. Prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego w rozmowie z Łukaszem Załuskim zdradza, że nasze wyobrażenia o życiu w początkach państwa Piastów często mijają się z prawdą.
Spis treści: Drużyna, czyli przyjaciele, a nie tylko wojsko Mit o uciśnionym chłopie i sześć tygodni pracy Osady służebne – ślady historii w twoim nazwisku Chrześcijaństwo? Tak, ale tylko dla elit Jak Dobrawa „zmanipulowała” Mieszka? Posłuchaj całej rozmowy o życiu w czasach pierwszych Piastów W powszechnym wyobrażeniu początki polskiej państwowości to mglista, niemal baśniowa kraina – czas tajemniczych pogańskich obrzędów, pierwszych grodów i wielkich przemian, o których wiemy często tylko tyle, ile przekazali nam średniowieczni kronikarze. Zbyt często patrzymy na ten okres wyłącznie przez pryzmat królewskich insygniów i wielkiej polityki, zapominając, że fundamentem tego państwa byli ludzie, których życie toczyło się w zupełnie innym rytmie. Jak zatem naprawdę wyglądała rzeczywistość w cieniu pierwszych piastowskich umocnień? Czy nasi przodkowie faktycznie żyli w strachu przed „pańszczyźnianym batem”, a chrzest kraju był rewolucją, która zmieniła wszystko z dnia na dzień? W rozmowie z prof. Bożeną Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego odkrywamy prawdziwą twarz Polski sprzed tysiąca lat – kraju, w którym dieta władcy zależała od sprytnych manewrów jego żony, a społeczeństwo wcale nie składało się wyłącznie z uciemiężonych chłopów. Drużyna, czyli przyjaciele, a nie tylko wojsko Współczesne skojarzenie ze słowem „drużyna” kieruje nasze myśli ku oddziałom elitarnych wojowników. Jednak u progu państwowości termin ten miał znacznie szersze, niemal rodzinne znaczenie. Wywodzi się on ze starosłowiańskiego pojęcia oznaczającego najbliższe otoczenie i przyjaciół. – Dla nas drużyna to są woje. Drużyna w starosłowiańskim [...] oznaczało po prostu najbliższe otoczenie przyjaciół. Druzja to jest przyjaźń. Drug to jest przyjaciel, towarzysz – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. To z tej grupy z czasem wykształcił się dwór, którego głównym zadaniem było dbanie o to, by władca mógł skupić się wyłącznie na rządzeniu. Pierwsi urzędnicy, o których wspominają źródła, to nie ministrowie, lecz specjaliści od prozaicznych potrzeb: stolnicy i cześnicy. Ich rolą było zapewnienie prowiantu oraz napitków – piwa i miodu, bo wino było wówczas produktem luksusowym i niemal nieosiągalnym. Mit o uciśnionym chłopie i sześć tygodni pracy Obraz średniowiecznego chłopa w dybach, biczowanego przez okrutnego pana, to w dużej mierze pokłosie edukacji z czasów PRL. Rzeczywistość wczesnopiastowska była znacznie mniej drastyczna, a zależność chłopa od władcy – bardziej sformalizowana i, co zaskakujące, niezbyt obciążająca. – Ta pańszczyzna miała sześć tygodni. Dwa tygodnie wiosną, dwa tygodnie latem i dwa tygodnie jesienią. I to było wszystko. Reszta – chłop pracował na własnym polu, na własny użytek – tłumaczy historyczka. Co więcej, w państwie Piastów nie istniał klasyczny zachodni feudalizm, a bogaty kmieć nierzadko dysponował dworem lepszym niż uboższy szlachcic. Osady służebne – ślady historii w twoim nazwisku Państwo Piastów było organizmem niezwykle praktycznym. Zamiast scentralizowanych fabryk tworzono osady służebne, w których całe wioski specjalizowały się w jednej dziedzinie. To właśnie tam rodził się polski przemysł i rzemiosło. – Jedna wioska, załóżmy, zaczyna się specjalizować w jakimś rzemiośle i oni, załóżmy, szyją buty albo szyją jakieś ubrania albo zajmują się wypasem trzody dla księcia – mówi prof. Czwojdrak. Pamiątką po tym systemie są dzisiejsze nazwy miejscowości: Szewce, Grotniki (produkcja grotów), Szczytniki (wytwarzanie tarcz) czy Piekary. Specjalizacja była tak głęboka, że jeśli ktoś urodził się w wiosce kowali, rzadko miał szansę na inną drogę życiową. Chrześcijaństwo? Tak, ale tylko dla elit Chrzest Polski w 966 roku często przedstawia się jako moment, w którym cały naród nagle zmienił wyznanie. Nic bardziej mylnego! Przez kolejne 200 lat Polska pozostawała w dużej mierze krajem pogańskim, a nowa religia była domeną wyłącznie najbliższego otoczenia księcia. – Mieszko I później przez prawie 40 lat nie wykonuje żadnego gestu, żeby utworzyć organizację kościelną. To wygląda tak, że on przyjął chrzest i właściwie na tym zakończył sprawę – podkreśla badaczka. Pod koniec X wieku w całym kraju istniało zaledwie około 40 parafii, co przy ogromnych dystansach sprawiało, że chrystianizacja była procesem powolnym i często powierzchownym. Jak Dobrawa „zmanipulowała” Mieszka? W procesie przyjmowania nowej wiary kluczową rolę odegrała Dobrawa. Według kronikarza Thietmara, jej największym wyzwaniem nie było przekonanie męża do chrześcijańskiej etyki, lecz do... rygorystycznej diety. W ówczesnym systemie kościelnym posty zajmowały nawet 2/3 roku, co dla księcia przyzwyczajonego do mięsnych uczt było barierą niemal nie do przejścia. – Dobrawa, żeby przekonać Mieszka, łamała posty. To jest bardzo interesująca informacja. Popatrz – ja złamię post i nic się nie stanie. To nie jest najważniejszy argument w religii chrześcijańskiej – interpretuje zachowanie księżniczki prof. Czwojdrak. Czeska księżniczka pokazała Mieszkowi, że nowa wiara to przede wszystkim polityczny prestiż i wejście do zachodniej elity, a kwestie rygoru pokarmowego można odpowiednio „oswoić”. Posłuchaj całej rozmowy o życiu w czasach pierwszych Piastów Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Triumf czy polityczny hazard? Kulisy koronacji, która zmieniła wszystko
Dla jednych – ukoronowanie potęgi pierwszych Piastów. Dla innych – ryzykowny ruch na krawędzi politycznej przepaści. Rok 1025 w podręcznikach jawi się jako moment chwały, ale prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym podcaście National Geographic stawia sprawę jasno: to była gra o najwyższą stawkę. Czy Bolesław Chrobry, sięgając po koronę tuż przed śmiercią, świętował zwycięstwo, czy ratował sypiące się dziedzictwo?
W polskiej świadomości narodowej Bolesław Chrobry to postać pomnikowa. Jednak patrząc na wydarzenia sprzed tysiąca lat okiem historyka, obraz ten staje się znacznie bardziej dynamiczny i... niepewny. Kiedy w 1024 roku zmarli niemal jednocześnie papież i cesarz, w Europie powstała próżnia, którą polski władca postanowił bezwzględnie wykorzystać. Czy była to jednak przemyślana strategia, czy „ucieczka do przodu” człowieka, który wiedział, że kończy mu się czas? Pokerowa zagrywka Piasta: dlaczego 1025 rok był ryzykiem? Sytuacja geopolityczna Bolesława Chrobrego wcale nie była tak stabilna, jak mogłoby się wydawać. Po latach wojen z Henrykiem II Polska była wyczerpana, a relacje z nowym cesarzem, Konradem II, pozostawały chłodne. Koronacja Chrobrego bez wyraźnej, aktualnej zgody papiestwa (lub przy wykorzystaniu niejasnych pełnomocnictw sprzed lat) była ruchem, który mógł ściągnąć na kraj gniew potężnych sąsiadów. – Musimy uciekać od sformułowania, że na 100% Bolesław Chrobry koronował się w roku 1025 tylko jako król-senior. Jeśli, jak sugerują niektórzy historycy, koronował wtedy także swojego syna Mieszka II, był to polityczny hazard mający na celu zabezpieczenie dynastii przed wewnętrznym rozpadem – zauważa prof. Bożena Czwojdrak. Chrobry grał o „wszystko albo nic”. Korona miała być barierą ochronną dla jego następcy, namacalnym dowodem na to, że Polska nie jest już tylko trybutariuszem cesarstwa, ale pełnoprawnym królestwem. Propaganda i milczenie: co ukryli przed nami kronikarze? Fascynujące jest to, jak różnie o tym „triumfie” opowiadają źródła. Niemiecki kronikarz Thietmar, który szczerze nienawidził Chrobrego, z bólem odnotowywał wzrost jego potęgi, podczas gdy nasz Gall Anonim budował legendę „Bolesława Wielkiego”. Jednak to, czego w kronikach nie ma, jest równie ciekawe jak to, co w nich zapisano. Brak szczegółowego opisu ceremonii z 1025 roku sugeruje, że mogła ona odbyć się w pośpiechu lub w warunkach, które nie sprzyjały wielkiej pompie. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt tego hazardu: kwestię legitymizacji władzy. – W tamtym czasie władza królewska znaczyła najwięcej na zewnątrz. Dla poddanych to, czy rozkaz wydawał książę czy król, nie miało większego znaczenia – tłumaczy ekspertka. Korona była więc narzędziem w polityce zagranicznej – tarczą, która miała osłonić młode państwo przed roszczeniami sąsiadów. Czy skutecznie? Historia pokazuje, że triumf Chrobrego był krótkotrwały, a hazardowa stawka, o którą grał, została wystawiona na ciężką próbę już kilka lat po jego śmierci. Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wyklęty syn i kronikarz z zagranicy. Mroczne cienie złotego wieku Chrobrego
Bolesław Chrobry przeszedł do historii jako władca potężny i bezwzględny, ale jego prywatne życie i kulisy budowania państwowej propagandy kryją dramaty, o których rzadko wspomina się na lekcjach historii. W najnowszym podcaście National Geographic prof. Bożena Czwojdrak rzuca nowe światło na postać Bezpryma – syna, którego król próbował wymazać z pamięci – oraz na sensacyjne odkrycia dotyczące pochodzenia Galla Anonima.
Spis treści: Bezprym: syn pozbawiony prymatu Gall Anonim nie był Galem? Sensacja w polskiej kronice Gdzie była stolica? Polska na kołach Posłuchaj całej rozmowy o czasach Bolesława Chrobrego Budowa państwa polskiego w XI wieku nie była jedynie pasmem zwycięskich bitew, ale przede wszystkim bezwzględną grą o przetrwanie dynastii. Podczas gdy my celebrujemy wielkość Chrobrego, prof. Bożena Czwojdrak przypomina, że za fasadą złotych tkanin i wystawnych uczt kryły się rodzinne tragedie i brutalne decyzje o tym, kto ma prawo do korony, a kto musi zniknąć w mroku dziejów. Bezprym: syn pozbawiony prymatu Jednym z najbardziej intrygujących wątków poruszonych przez prof. Czwojdrak jest postać Bezpryma, pierworodnego syna Chrobrego, który został całkowicie pominięty w sukcesji na rzecz młodszego Mieszka II. Czy jego imię było jedynie przydomkiem nadanym przez złośliwych? – Niektórzy historycy tłumaczą imię Bezprym jako „ten, który jest pozbawiony prymu, prymatu”, czyli pierwszeństwa – po prostu tego, którego „wykolegowano” z drogi do tronu – wyjaśnia prof. Czwojdrak. Według ekspertki Bolesław Chrobry mógł dokonać odnowienia swojej koronacji w 1025 roku właśnie po to, by przy okazji namaścić Mieszka II i jednoznacznie wskazać go jako swojego jedynego następcę, łamiąc przy tym prawo pierworodztwa. To był polityczny hazard, który po śmierci króla doprowadził kraj na skraj upadku. Gall Anonim nie był Galem? Sensacja w polskiej kronice Kolejnym mitem, który prof. Czwojdrak dekonstruuje w rozmowie z Łukaszem Załuskim, jest tożsamość naszego pierwszego kronikarza. Choć od stuleci nazywamy go Gallem Anonimem, współczesna nauka wskazuje na zupełnie inny kierunek niż Francja. – Określenie „Gal” jest już bardzo mocno nieadekwatne. Badania prof. Tomasza Jasińskiego wskazują ewidentnie na basen Morza Śródziemnego. To na pewno Włochy, być może mnich z Lido – tłumaczy prof. Czwojdrak. Ta zmiana perspektywy rzuca nowe światło na to, jak powstawała „historia oficjalna” Polski. Anonim nie pisał suchej kroniki, lecz tworzył propagandowy epos na zamówienie Bolesława Krzywoustego, w którym Chrobry miał być niedoścignionym wzorem, a niewygodne fakty – jak choćby upadek Bolesława Śmiałego – zręcznie pomijano dyplomatycznym zwrotem: „wiele by o tym mówić”. Gdzie była stolica? Polska na kołach Dla współczesnego człowieka pojęcie stolicy jest nierozerwalnie związane z konkretnym miastem. Jednak w czasach Chrobrego Polska była „państwem na kołach”. Prof. Czwojdrak studzi zapał tych, którzy szukają jednej kolebki państwa w Gnieźnie czy Poznaniu. – Słowo „stolica” w naszym rozumieniu funkcjonuje dopiero od XIV wieku. Wcześniej stolica jest tam, gdzie jest książę. On był mobilny, wszędzie jeździł – zauważa mediewistka. Choć Gniezno miało znaczenie symboliczne ze względu na relikwie św. Wojciecha, a Poznań był siedzibą biskupa, kluczowe decyzje mogły zapadać na Ostrowie Lednickim, w Gieczu czy Kaliszu. Każdy z tych grodów pełnił funkcję „stolicy”, gdy tylko w jego bramach pojawiał się królewski orszak. Posłuchaj całej rozmowy o czasach Bolesława Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Zakopane poza szlakiem. 6 miejsc, w których wciąż bije serce Tatr
Pod Giewontem wciąż można odnaleźć ciszę, zapach starego drewna i magię, której nie przykrył komercyjny blichtr. Zapomnij o tłumach na Krupówkach – zabierzemy Cię w podróż po miejscach, gdzie historia Tatr spotyka się z autentyczną kulturą i dziką naturą. Odkryj zakątki, które definiują duszę polskiej stolicy Tatr na nowo.
Spis treści: Willa Oksza: Tam, gdzie narodził się „pępek świata” Kaplica na Jaszczurówce: Manifestacja tatrzańskiej duchowości Cmentarz na Pęksowym Brzyzku: Ogród pamięci i rzeźby Chałupa Gąsieniców Sobczaków: Skansen ukryty w mieście Kumoterki: Śnieżna Formuła 1 w góralskim wydaniu Resort Sośnica: Modernizm z widokiem na Giewont Gdy większość turystów tłoczy się na Krupówkach, w bocznych uliczkach Zakopanego i na okolicznych polanach toczy się inne życie. To świat pachnący starym drewnem, wypełniony rżeniem koni na mrozie i ciszą muzealnych sal, w których rodziła się polska nowoczesność. Odkrywamy Zakopane dla koneserów – od zapomnianych willi, przez szalone wyścigi na śniegu, aż po architektoniczny modernizm w najlepszym wydaniu. Willa Oksza: Tam, gdzie narodził się „pępek świata” Większość odwiedzających Zakopane kieruje kroki do Willi Koliba, tymczasem to Willa Oksza przy ulicy Zamoyskiego skrywa najbardziej intrygujące opowieści o bohemie artystycznej przełomu wieków. Zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza, jest trzecim w historii budynkiem wzniesionym w stylu zakopiańskim, ale to jej wnętrza skrywają prawdziwy skarb – Galerię Sztuki XX wieku. To właśnie tutaj możemy zrozumieć, dlaczego Zakopane stało się magnesem dla największych umysłów epoki. W surowych, drewnianych ścianach eksponowane są dzieła Witkacego, Stryjeńskiej czy Skoczylasa. Oksza to nie tylko muzeum; to portal do czasów, gdy pod Tatrami eksperymentowano z formą, kolorem i... substancjami psychoaktywnymi, tworząc podwaliny pod polską sztukę nowoczesną. Spacerując po skrzypiących podłogach, warto zwrócić uwagę na detale snycerskie – motywy wschodzącego słońca i sosręby, które Witkiewicz podniósł z rangi wiejskiej snycerki do poziomu sztuki narodowej. Kaplica na Jaszczurówce: Manifestacja tatrzańskiej duchowości Choć jest znana, często bywa traktowana jedynie jako szybki przystanek w drodze do Morskiego Oka. To błąd. Kaplica Najświętszego Serca Jezusa na Jaszczurówce to architektoniczny majstersztyk, który najlepiej kontemplować wczesnym rankiem, gdy pierwsze promienie słońca przebijają się przez wysokie smreki, rzucając cień na modrzewiowe ściany. Wzniesiona bez użycia ani jednego gwoździa (według tradycyjnych technik ciesielskich), kaplica jest hołdem dla tatrzańskiej przyrody. Jej wnętrze, skromne i wyniosłe jednocześnie, zdobią witraże zaprojektowane przez samego Witkiewicza, przedstawiające Matkę Boską Częstochowską i Ostrobramską na tle herbów Polski i Litwy. Co ciekawe, kaplica stoi na skraju wywierzyska Jaszczurówka, które zawdzięcza swoją nazwę występującym tu niegdyś salamandrom plamistym, nazywanym przez górali „jaszczurami”. To miejsce to punkt styku sacrum z dziką naturą regla dolnego. Cmentarz na Pęksowym Brzyzku: Ogród pamięci i rzeźby To nie jest zwykła nekropolia. Pęksowy Brzyzek to raczej galeria sztuki pod gołym niebem i panteon tatrzańskich herosów. Każdy nagrobek jest tu osobną opowieścią – od surowych krzyży z kutego żelaza, po rzeźbione w drewnie kapliczki autorstwa Władysława Hasiora czy Antoniego Rząsy. Odszukanie grobu Kornela Makuszyńskiego, Kazimierza Przerwy-Tetmajera czy Tytusa Chałubińskiego to lekcja historii polskiej kultury, ale warto też przyjrzeć się grobom bezimiennym lub tym należącym do przewodników tatrzańskich i ratowników TOPR, którzy zginęli niosąc pomoc w górach. Nazwa „Brzyzek” w gwarze góralskiej oznacza urwisko nad potokiem, co idealnie oddaje położenie tego miejsca – zawieszonego między tętniącym miastem a szumem potoku Cicha Woda. To tutaj najlepiej smakuje zaduma nad przemijaniem i potęgą gór, które trwają niezmiennie, podczas gdy pokolenia zdobywców odchodzą. Chałupa Gąsieniców Sobczaków: Skansen ukryty w mieście Przy najstarszej ulicy Zakopanego – Kościeliskiej – stoi budynek, który pozwala cofnąć się do czasów sprzed wielkiej turystyki. Chałupa Gąsieniców Sobczaków to jeden z najcenniejszych zabytków budownictwa ludowego, będący częścią Muzeum Tatrzańskiego. W przeciwieństwie do reprezentacyjnych willi, tutaj zobaczymy, jak naprawdę wyglądało życie najbogatszych rodów góralskich w połowie XIX wieku. Wnętrze podzielone jest na tradycyjną izbę czarną (gdzie toczyło się codzienne życie wokół pieca) i izbę białą (używaną tylko od święta). To właśnie w takich domach rodziła się legenda tatrzańska, a pierwsi „panowie z Warszawy” spali na sianie, zachwycając się egzotyką podhalańskiego folkloru i lokalną gwarą. Zwróćcie uwagę na kolekcję obrazów na szkle oraz tradycyjne stroje – to nie są rekwizyty, to autentyczne przedmioty, które przetrwały próbę czasu i pokazują niezwykłą estetykę dawnych mieszkańców Tatr. Kumoterki: Śnieżna Formuła 1 w góralskim wydaniu Jeśli szukacie wydarzenia, które definiuje współczesne Podhale lepiej niż jakikolwiek festiwal, musicie zobaczyć Kumoterki. To tradycyjne wyścigi parokonnych sań, które odbywają się w ramach Parady Gazdowskiej w różnych miejscowościach regionu, m.in. w Białym Dunajcu, Kościelisku czy samym Zakopanem. Kumoterki to małe, dwuosobowe sanie, którymi niegdyś wożono dzieci do chrztu (stąd nazwa od „kumotrów”). Dziś to arena niesamowicie widowiskowej rywalizacji. Obok tradycyjnych przejazdów, najbardziej ekstremalną dyscypliną jest skiring i ski-skiring. W tej pierwszej narciarz jest ciągnięty przez samego konia, w drugiej – przez konia, na którym siedzi jeździec. To pokaz niesamowitej więzi człowieka ze zwierzęciem, odwagi i sprawności fizycznej. Kiedy tętniące kopyta wyrzucają w górę tumany śniegu, a górale w tradycyjnych cuchach przekrzykują się w ferworze walki, można poczuć, że tradycja podhalańska nie jest eksponatem w muzeum, ale żywą, buzującą krwią energią. Resort Sośnica: Modernizm z widokiem na Giewont Na mapie Zakopanego pojawił się adres, który łączy miłość do gór z fascynacją architekturą – Resort Sośnica. Choć Zakopane kojarzy się głównie ze stylem drewnianym, to właśnie modernizm lat międzywojennych i powojennych ukształtował sporą część miasta, nadając mu sznyt europejskiego kurortu. Sośnica, położona w bezpośrednim sąsiedztwie Parku Miejskiego, to miejsce, gdzie historyczna forma spotyka się z nowoczesnym komfortem. Budynek ten jest przykładem tego, jak inteligentnie można adaptować przestrzeń, by nie stracić kontaktu z otoczeniem. Z okien obiektu rozpościera się jeden z najpiękniejszych widoków na panoramę Tatr, z dominującym profilem Giewontu. To idealna baza wypadowa dla tych, którzy po dniu spędzonym na nieoczywistych szlakach, szukają regeneracji w otoczeniu designu szanującego lokalny kontekst. Bliskość Doliny Białego i skoczni narciarskiej sprawia, że Sośnica staje się łącznikiem między sportową historią miasta a jego wypoczynkową teraźniejszością. To tutaj, z dala od zgiełku głównego traktu, można zrozumieć, że luksus w Zakopanem nie musi być krzykliwy – może mieć twarz spokoju i doskonałego widoku. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Koronacja, której mogło nie być? Tajemnice politycznego hazardu Bolesława Chrobrego
Każdy uczeń potrafi wskazać datę 1025 r. jako moment narodzin Królestwa Polskiego. Jednak dla historyków to dopiero początek pytań. Czy Bolesław Chrobry rzeczywiście czekał na koronę aż do śmierci, czy może nosił ją na skroniach od ćwierćwiecza? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic prof. Bożena Czwojdrak zagląda za kulisy najważniejszej ceremonii w dziejach wczesnej Polski, obnażając luki w naszej wiedzy i fascynujące gry dyplomatyczne średniowiecza.
Spis treści: 1025 czy rok 1000? Zagadka dwóch koronacji Złote obrusy i polityczny teatr: jak Piastowie imponowali Europie Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Większość z nas wyobraża sobie koronację Bolesława Chrobrego jako uroczysty, niemal filmowy moment, który ostatecznie scalił państwo Piastów. Tymczasem rzeczywistość roku 1025 jest pełna białych plam. Nie znamy dokładnego miejsca ceremonii, nie dysponujemy opisem liturgii, a co więcej – niektórzy badacze poddają w wątpliwość samą datę. Czy celebrowana hucznie rocznica tysiąclecia królestwa opiera się na kruchych fundamentach? Prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego sugeruje, że to, co bierzemy za fakt, może być jedynie zgrabną narracją kronikarzy. 1025 czy rok 1000? Zagadka dwóch koronacji Największy spór historyków dotyczy tego, kiedy Bolesław Chrobry faktycznie stał się królem. Choć podręczniki stawiają na rok 1025, sławny Gall Anonim konsekwentnie nazywa Bolesława królem już od zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku. Według kronikarza to wtedy cesarz Otton III miał zdjąć z głowy diadem i nałożyć go na skronie Piasta. – Gdybyśmy chcieli zaczynać od tajemnic, musimy zacząć od tego, czy rok 1025 nie jest przypadkiem drugą koronacją Bolesława Chrobrego – zauważa w podcaście prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka wskazuje na zagadkowe monety bite przez władcę na długo przed 1025 rokiem, na których widnieje napis „Rex” (król), a nie „Dux” (książę). Czy Chrobry uprawiał polityczny marketing, zanim jeszcze oficjalnie otrzymał zgodę od papieża? Wszystko wskazuje na to, że dla ówczesnych władców prestiż płynący z gestu cesarza był ważniejszy niż formalne rzymskie dekrety. Złote obrusy i polityczny teatr: Jak Piastowie imponowali Europie Jeśli do koronacji Chrobrego doszło w 1025 roku, uroczystość mogła wyglądać zupełnie inaczej, niż sądzimy. Możliwe, że nie był to tylko akt wywyższenia ojca, ale sprytny zabieg sukcesyjny. – Wszystko na to wskazuje, że w 1025 roku Chrobry koronował jednocześnie swojego syna, Mieszka II, wykorzystując prawo inwestytury – tłumaczy prof. Czwojdrak. Był to polityczny majstersztyk: zabezpieczenie tronu dla wybranego potomka, z pominięciem pierworodnego Bezpryma, którego imię może oznaczać właśnie tego, którego „wykolegowano z pierwszeństwa”. Średniowieczna kronika Thietmara, choć niechętna Słowianom, oraz zapiski Galla Anonima dają nam wgląd w niesamowitą oprawę piastowskiej władzy. Chrobry potrafił olśnić zachodnich gości przepychem, o jakim w Niemczech krążyły legendy. – Mamy opis tej niesamowitej uczty, gdzie wszyscy noszą tylko złote tkaniny, bo srebro to było coś nędznego, najwyżej do podbicia – mówi prof. Czwojdrak. Złote puchary i wyszywane złotem obrusy nie były tylko fanaberią, ale elementem twardej dyplomacji, która miała udowodnić, że „ten książę ze środkowej Europy” jest równy cesarzom. Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Podziemne giganty i polska Sahara. Odkrywamy fizyczne rekordy Polski, o których rzadko uczą w szkołach
Choć każdy z nas potrafi wskazać Wisłę czy Rysy, polska mapa fizyczna skrywa anomalie, które wymykają się podręcznikowym schematom. Od „ruchomych” punktów depresji, po jeziora przypominające fiordy – oto polskie „naj”, które udowadniają, że nasza natura wciąż potrafi zaskakiwać.
Spis treści: Jeziorna rynna bez końca: Jeziorak Marzęcino: nowy rekord polskiej depresji Podziemny Mount Everest: Jaskinia Wielka Śnieżna Ślady lądolodu: Hańcza i Trygław Pustynia Błędowska: antropogeniczny fenomen Wybrzeże z innej perspektywy: Góra Gosań Mapa fizyczna Polski to znacznie więcej niż pasowy układ rzeźby terenu. To kraina skrajności, gdzie procesy polodowcowe i działalność człowieka stworzyły wyjątkowe w skali europejskiej formacje. Często mijamy te miejsca, nie zdając sobie sprawy, że stoimy nad najgłębszą otchłanią Niżu Europejskiego lub na dnie dawnego morza, które dziś jest najniższym punktem kraju. Oto polskie „naj” z bliska. Jeziorna rynna bez końca: Jeziorak Gdy myślimy o wielkich jeziorach, wzrok ucieka ku Mazurom. Jednak to na Pojezierzu Iławskim znajduje się najdłuższe jezioro w Polsce – Jeziorak. Ta spektakularna rynna polodowcowa ciągnie się przez ponad 27 kilometrów, przecinając krajobraz niczym błękitna wstęga. To tutaj ukryta jest Wielka Żuława, jedna z największych wysp śródlądowych, a sam akwen ze swoimi licznymi zatokami i kępami jest domem dla rzadkich gatunków ptaków wodnych. Marzęcino: nowy rekord polskiej depresji Przez dekady miano najniżej położonego punktu Polski dumnie nosiły Raczki Elbląskie. Jednak najnowsze, precyzyjne pomiary geodezyjne zrewidowały tę wiedzę. Oficjalnym rekordzistą jest dziś Marzęcino na Żuławach Wiślanych, gdzie teren znajduje się na poziomie 2,2 m p.p.m. To właśnie tutaj najwyraźniej widać walkę człowieka z żywiołem wody, a każdy centymetr wysokości ma kluczowe znaczenie dla hydrologii regionu. Podziemny Mount Everest: Jaskinia Wielka Śnieżna Dla miłośników ekstremów prawdziwe rekordy są nie na szczytach, lecz głęboko pod nimi. Jaskinia Wielka Śnieżna w Tatrach to absolutny gigant – to najdłuższa i najgłębsza jaskinia w Polsce. Labirynt korytarzy o długości blisko 24 kilometrów i deniwelacja przekraczająca 800 metrów czynią ją wyzwaniem dostępnym jedynie dla najbardziej doświadczonych grotołazów. To prawdziwy pionowy świat ukryty pod wapiennymi skałami. Ślady lądolodu: Hańcza i Trygław Polska północna to poligon doświadczalny ostatniego zlodowacenia. To jemu zawdzięczamy Jezioro Hańcza – najgłębszy akwen w Polsce (108,5 m), którego krystaliczne wody i strome stoki przypominają wysokogórskie jeziora alpejskie. Nieopodal, w Tychowie, spoczywa inny rekordzista – głaz Trygław. Ten ważący blisko 2000 ton granitowy monolit jest największym głazem narzutowym w kraju, niemym świadkiem potęgi sunącego niegdyś lodu. Pustynia Błędowska: antropogeniczny fenomen Czy wiedzieliście, że Polska posiada jedyny w Europie tak duży obszar lotnych piasków powstały w wyniku błędu człowieka? Pustynia Błędowska, nazywana „Polską Saharą”, to obszar ok. 33 km². Powstała w średniowieczu przez masową wycinkę lasów na potrzeby górnictwa srebra i ołowiu. Dziś jest wyjątkowym ekosystemem i jedną z najbardziej fotogenicznych osobliwości na mapie fizycznej Polski. Wybrzeże z innej perspektywy: Góra Gosań Większość turystów szuka spektakularnych urwisk w Jastrzębiej Górze, jednak to na zachodnim krańcu wybrzeża natura stworzyła prawdziwy monument. Najwyższy klif w Polsce to Góra Gosań, wznosząca się na wysokość 93 m n.p.m. w samym sercu Wolińskiego Parku Narodowego. To miejsce, gdzie potęga Morza Bałtyckiego jest niemal namacalna – pionowa, piaszczysto-gliniasta ściana nieustannie poddaje się procesom abrazji morskiej, co sprawia, że linia brzegowa co roku cofa się o kilkadziesiąt centymetrów. Widok z wierzchołka, obejmujący Zatokę Pomorską i sylwetki statków na redzie Świnoujścia, to jedna z najbardziej surowych i majestatycznych panoram w kraju. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Najmniej znane państwa świata. Większość ludzi nie potrafi wskazać ich na mapie
Najmniej znane państwa świata to nie zawsze te najmniejsze czy najbardziej odległe. W wielu przypadkach chodzi raczej o kraje rzadko odwiedzane przez turystów lub takie, które rzadko pojawiają się w globalnych mediach. Na świecie istnieje wiele państw, które mimo fascynującej historii i niezwykłej geografii pozostają niemal anonimowe dla większości podróżników.
Spis treści: Kiribati – państwo rozproszone na środku Pacyfiku Nauru – mikropaństwo o powierzchni 21 km² Eswatini – afrykańskie królestwo o zmienionej nazwie Timor Wschodni – młode państwo Azji Tonga – królestwo setek wysp Tuvalu – jedno z najmniejszych państw świata Saint Kitts i Nevis – najmniejsze państwo obu Ameryk Wyspy Świętego Tomasza i Książęca – tropikalne państwo w Zatoce Gwinejskiej Dżibuti – strategiczny kraj na Rogu Afryki Dlaczego niektóre państwa pozostają mało znane? Lista najmniej znanych państw świata nie jest jednak obiektywnym rankingiem. To raczej zestaw inspirujących kierunków podróży, które wyróżniają się położeniem, skalą czy historią. Wśród nich znajdziemy wyspiarskie państwa Oceanii, niewielkie kraje Karaibów oraz mało znane państwa Afryki. Warto też pamiętać, że „mała rozpoznawalność” może wynikać z różnych czynników – liczby turystów, wielkości populacji, izolacji geograficznej czy niewielkiej obecności w mediach. Poniżej przedstawiamy dziewięć krajów, które często pojawiają się w zestawieniach najmniej znanych państw świata. Kiribati – państwo rozproszone na środku Pacyfiku Kiribati to jedno z najbardziej odległych państw świata. Ten wyspiarski kraj leży na środkowym Pacyfiku i składa się z 33 wysp rozrzuconych na ogromnym obszarze oceanu. W rzeczywistości archipelag tworzą 32 atole koralowe oraz jedna wyspa – Banaba, która różni się geologicznie od pozostałych. Łączna powierzchnia lądów jest niewielka, ale wody terytorialne państwa należą do największych na świecie. Kiribati często pojawia się w dyskusjach o zmianach klimatycznych. Większość wysp wznosi się zaledwie kilka metrów nad poziomem morza, dlatego kraj jest szczególnie narażony na skutki podnoszenia się poziomu oceanów. Mimo izolacji państwo ma bogatą kulturę oceaniczną i tradycję żeglarską, a lokalna społeczność pielęgnuje silne więzi z oceanem i naturą. Nauru – mikropaństwo o powierzchni 21 km² Nauru to jedno z najbardziej niezwykłych państw na mapie świata. Wyspa położona jest na zachodnim Pacyfiku, a jej powierzchnia wynosi zaledwie około 21 kilometrów kwadratowych. Pod względem wielkości Nauru jest trzecim najmniejszym państwem świata, zaraz po Watykanie i Monako. Co ciekawe, kraj nie ma oficjalnej stolicy – funkcje administracyjne pełni dystrykt Yaren. Przez wiele lat gospodarka państwa opierała się na wydobyciu fosforytów, które powstały z nagromadzonych przez tysiące lat ptasich odchodów. Intensywna eksploatacja doprowadziła jednak do poważnych zmian krajobrazu i degradacji środowiska. Dziś Nauru jest jednym z najbardziej izolowanych krajów globu, a jego gospodarka w dużej mierze zależy od pomocy międzynarodowej i usług administracyjnych. Eswatini – afrykańskie królestwo o zmienionej nazwie Jeszcze kilka lat temu państwo to funkcjonowało pod nazwą Suazi lub Swaziland. W 2018 roku król Mswati III zdecydował jednak o oficjalnej zmianie nazwy kraju na Królestwo Eswatini. To niewielkie państwo położone jest w południowej Afryce i graniczy z Republiką Południowej Afryki oraz Mozambikiem. Eswatini należy do ostatnich monarchii absolutnych na świecie. Kraj znany jest z żywych tradycji kulturowych, barwnych ceremonii oraz silnego przywiązania do obrzędów plemiennych. Jednym z najbardziej znanych wydarzeń jest coroczna ceremonia Umhlanga, nazywana także Tańcem Trzcin. Choć Eswatini nie jest popularnym kierunkiem turystycznym, przyciąga podróżników zainteresowanych dziką przyrodą, parkami narodowymi i autentyczną kulturą Afryki. Timor Wschodni – młode państwo Azji Timor Wschodni, znany również jako Timor-Leste, to jedno z najmłodszych państw świata. Niepodległość uzyskał dopiero w 2002 roku, po długim okresie walki o suwerenność. Państwo zajmuje wschodnią część wyspy Timor oraz kilka mniejszych wysp w regionie Azji Południowo-Wschodniej. Geograficznie kraj leży pomiędzy Morzem Timor i Morzem Sawu, a nie – jak czasem błędnie się podaje – przy Morzu Południowochińskim. Timor Wschodni wyróżnia się mieszanką wpływów portugalskich i azjatyckich, co widać w języku, kuchni oraz architekturze. Oficjalnymi językami są portugalski i tetum. Choć gospodarka państwa nadal się rozwija, kraj posiada ogromny potencjał turystyczny dzięki dziewiczym rafom koralowym, górskim krajobrazom i tradycyjnej kulturze. Tonga – królestwo setek wysp Królestwo Tonga to archipelag położony w południowej części Oceanii. Państwo składa się z 176 wysp, z których około 53 są zamieszkane. Tonga jest jednym z niewielu krajów regionu, które zachowały ciągłość monarchii od czasów przedkolonialnych. Królestwo uniknęło także pełnej kolonizacji przez europejskie imperia. Wyspy słyną z białych plaż, turkusowych lagun i aktywności wulkanicznej. W wodach wokół Tonga można obserwować humbaki, które co roku przypływają tu na okres rozrodu. Mimo naturalnego piękna Tonga pozostaje stosunkowo mało znanym kierunkiem podróży, głównie ze względu na odległe położenie na Oceanie Spokojnym. Tuvalu – jedno z najmniejszych państw świata Tuvalu to mikropaństwo położone na Oceanie Spokojnym, które często bywa błędnie opisywane w rankingach geograficznych. Kraj składa się z 9 głównych wysp – sześciu atoli i trzech wysp rafowych. W obrębie tych atoli znajduje się jednak ponad 100 niewielkich wysepek i motu, co bywa mylone z liczbą wysp tworzących państwo. Tuvalu jest jednym z najmniej zaludnionych krajów świata i jednocześnie jednym z najbardziej zagrożonych przez podnoszący się poziom oceanów. Stolica państwa, Funafuti, znajduje się na największym atolu archipelagu. Życie mieszkańców koncentruje się wokół rybołówstwa, tradycyjnych wspólnot oraz gospodarki oceanicznej. Saint Kitts i Nevis – najmniejsze państwo obu Ameryk Saint Kitts i Nevis to niewielkie państwo karaibskie składające się z dwóch głównych wysp. Leży w archipelagu Małych Antyli na Morzu Karaibskim. Pod względem powierzchni i liczby ludności jest to najmniejsze państwo obu Ameryk. Mimo niewielkich rozmiarów kraj posiada bogatą historię kolonialną i kulturową. Wyspy słyną z zielonych wzgórz wulkanicznych, plantacji trzciny cukrowej i kolonialnej architektury. Turystyka stała się dziś jednym z najważniejszych filarów gospodarki. Państwo przyciąga także inwestorów dzięki programowi obywatelstwa przez inwestycję, który należy do najstarszych na świecie. Wyspy Świętego Tomasza i Książęca – tropikalne państwo w Zatoce Gwinejskiej São Tomé i Príncipe to niewielkie państwo wyspiarskie położone w Zatoce Gwinejskiej u wybrzeży Afryki. Archipelag był przez kilka stuleci portugalską kolonią, co widać w języku, kulturze i architekturze. Niepodległość kraj uzyskał w 1975 roku. Wyspy słyną z bujnych lasów tropikalnych, plantacji kakao oraz niezwykle bogatej bioróżnorodności. Dzięki temu często nazywane są „afrykańskimi Galapagos”. Mimo ogromnych walorów przyrodniczych państwo pozostaje jednym z najmniej odwiedzanych miejsc w regionie. Dżibuti – strategiczny kraj na Rogu Afryki Dżibuti leży w jednym z najbardziej strategicznych regionów świata – na Rogu Afryki, w pobliżu wejścia do Morza Czerwonego. Państwo graniczy z Etiopią, Somalią i Erytreą, a jego położenie sprawia, że przez terytorium kraju przebiegają ważne szlaki handlowe i morskie. Choć powierzchnia państwa jest stosunkowo niewielka, krajobraz Dżibuti jest niezwykle różnorodny. Można tu zobaczyć pustynie lawowe, słone jeziora i aktywne strefy tektoniczne. Jedną z największych atrakcji przyrodniczych jest jezioro Assal – jedno z najniżej położonych miejsc na Ziemi i jedno z najbardziej zasolonych jezior świata. Dlaczego niektóre państwa pozostają mało znane? Istnieje kilka powodów, dla których niektóre kraje rzadko pojawiają się w globalnej świadomości. Najczęściej decydują o tym: odległe położenie geograficzne, niewielka liczba mieszkańców, mały ruch turystyczny, ograniczona obecność w mediach międzynarodowych. Wiele z tych państw znajduje się na rozproszonych archipelagach Oceanii lub w mniej uczęszczanych regionach Afryki i Karaibów. Jednocześnie właśnie te miejsca często oferują autentyczne doświadczenia podróżnicze, nieskażone masową turystyką. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Monika Witkowska o „klątwie K2” i pożegnaniu z ośmiotysięcznikami. „Życie jest za krótkie na nudę”
Zaczęła zdobywać ośmiotysięczniki po czterdziestce, a na K2 stanęła jako 56-latka, odczarowując mit góry, która rzekomo „nie lubi kobiet”. W szczerej rozmowie Monika Witkowska – himalaistka, żeglarka i dziennikarka – opowiada o tym, dlaczego decyduje się zejść z najwyższych szczytów świata, jak „rozmawia” z górami i dlaczego marzenia to nie coś, co się spełnia, ale coś, co się… wykonuje.
Spis treści: Czy K2 faktycznie nie lubi kobiet? Odczarowanie klątwy Kobieca strategia: „Myślimy o tym, że trzeba jeszcze zejść” Dlaczego to koniec z ośmiotysięcznikami? Marzenia się „spełnia”, a nie „czekasz, aż się spełnią” Posłuchaj całej rozmowy z Moniką Witkowską Monika Witkowska to postać, której nie da się zamknąć w jednej definicji. Himalaistka, która zdobyła Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki, żeglarka, która opłynęła przylądek Horn, oraz autorka poczytnych książek. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska podróżniczka dzieli się refleksjami na temat współczesnego himalaizmu, kobiecej strategii przetrwania w ekstremalnych warunkach oraz odwagi, by w odpowiednim momencie powiedzieć „pas”. – „Dla mnie praca musi być połączona z pasją. Życie jest krótkie i nie ma czasu na marnotrawienie go na nudę” – podkreśla Witkowska. Czy K2 faktycznie nie lubi kobiet? Odczarowanie klątwy Przez dekady w środowisku wspinaczkowym krążyła legenda o „klątwie K2”. Statystyki były bezlitosne: przez pierwsze 50 lat od zdobycia szczytu niemal wszystkie kobiety, które na nim stanęły, ginęły krótko po sukcesie. Monika Witkowska, będąc drugą Polką w historii (po Wandzie Rutkiewicz), która zdobyła ten prestiżowy szczyt, patrzy na to z zupełnie innej perspektywy. – K2 było dla mnie kobietą. Wyczułam taką kumpelską chemię, dobre fluidy. Z kolei Broad Peak, z którego zjechałam nieprzytomna 300 metrów, był dla mnie facetem – wyznaje podróżniczka. Według niej rok 2022, w którym zdobyła szczyt, ostatecznie przełamał złą passę. W jej międzynarodowej grupie to właśnie kobiety miały statystycznie lepszy współczynnik wejść niż mężczyźni. – Myślę, że odczarowałyśmy tę górę. Wszystkie dziewczyny mają się dobrze i wchodzą na kolejne szczyty – dodaje z uśmiechem. Kobieca strategia: „Myślimy o tym, że trzeba jeszcze zejść” Witkowska zwraca uwagę na fundamentalne różnice w podejściu do ryzyka między płciami. Choć himalaizm nazywa sportem „egoistycznym”, przyznaje, że to właśnie kobieca empatia i odpowiedzialność często stają się gwarantem bezpieczeństwa. Kobiety rzadziej ulegają „gorączce szczytowej”, lepiej gospodarując siłami. – Mężczyźni mają często zadaniowe podejście: idą na szczyt. Kobiety jeszcze myślą o tym, że trzeba z niego zejść. To jest nasza strategia, która daje większe szanse na sukces – tłumaczy. Podkreśla również, że w górach wysokich najważniejsza jest „głowa”, a nie tylko przygotowanie fizyczne. Determinacja, pokora i umiejętność motywowania się w kryzysowych momentach to cechy, które pozwoliły jej stawać na najwyższych dachach świata w wieku, w którym wielu myśli o emeryturze. Dlaczego to koniec z ośmiotysięcznikami? Decyzja o zakończeniu przygody z najwyższymi górami świata nie była nagła. Monika Witkowska otwarcie mówi o kosztach, jakie niesie za sobą himalaizm – zarówno emocjonalnych, jak i finansowych. Strata wielu przyjaciół na każdej wyprawie oraz zmiana klimatu panującego w bazie sprawiły, że poczuła potrzebę zamknięcia tego rozdziału. – Ośmiotysięczniki to był ważny epizod, ale nie muszę mieć skompletowanych wszystkich czternastu szczytów. Zbyt wielu znajomych zginęło na moich oczach – wyznaje. Dodaje również, że współczesne góry wysokie tracą swój romantyzm na rzecz marketingu i pogoni za sławą. – Coraz więcej ludzi traktuje góry jako trampolinę do wybicia się, a dla mnie zawsze najważniejsze było przeżywanie wewnętrzne, a nie zaliczanie szczytów. Marzenia się „spełnia”, a nie „czekasz, aż się spełnią” Dla Moniki Witkowskiej wiek to tylko liczba. Autostopem podróżuje po Norwegii, planuje kolejne rejsy i wyprawy trekkingowe (m.in. na Ojos del Salado). Jej przesłanie dla innych kobiet jest proste: nigdy nie jest za późno na własną drogę. –Kto nie chce, szuka powodów, kto chce – szuka sposobów. Nawet jeśli nie miałam pieniędzy na K2, wiedziałam, że pojadę tam choćby nie wiem co. Myślałam: wrócę w sierpniu, to we wrześniu pojadę na jabłka do Holandii, żeby spłacić długi – wspomina. Jej zdaniem największą barierą jest nasz własny umysł. – Nic nie musicie, dużo możecie. Realizujcie swoje marzenia, bo życie jest tylko jedno. Posłuchaj całej rozmowy z Moniką Witkowską Rozmowę z Moniką Witkowską poprowadziła Iwona El Tanbouli-Jabłońska, dyrektorka artystyczna National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To tylko niewielka wulkaniczna wyspa na środku oceanu. Uchodzi za jeden z najpiękniejszych rajów świata
Bora Bora od lat uznawana jest za jedną z najpiękniejszych wysp świata, ale jej fenomen to nie tylko turkusowa laguna i luksusowe bungalowy. Za tym obrazem kryją się procesy geologiczne, wyzwania codziennego życia mieszkańców wyspy oraz fakty, które często bywają upraszczane.
Spis treści: Bora Bora – jak powstał jeden z najbardziej znanych rajów świata? Teoria Darwina w praktyce: jak Bora Bora przekształca się w atol Życie na Bora Bora – między rajem a codziennością Czy Bora Bora to najpiękniejsza wyspa świata? Bora Bora to jedna z najbardziej rozpoznawalnych wysp świata, kojarzona z turkusową laguną, rafą koralową i luksusowymi bungalowami na wodzie. Choć często przedstawiana jest jako odizolowany raj, w rzeczywistości to miejsce o bogatej historii geologicznej i złożonej codzienności mieszkańców, gdzie natura i nowoczesność funkcjonują obok siebie. Bora Bora – jak powstał jeden z najbardziej znanych rajów świata? Bora Bora należy do archipelagu Wysp Towarzystwa w Polinezji Francuskiej i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc na świecie. Jej charakterystyczny wygląd to efekt wulkanicznego pochodzenia, które wciąż definiuje krajobraz wyspy i wpływa na jej wyjątkową formę. Centralną część Bora Bora tworzą pozostałości dawnego wulkanu, a najwyższe szczyty – Mount Otemanu i Mount Pahia – są jego reliktem. To właśnie one nadają wyspie dramatyczny, niemal filmowy charakter. W rzeczywistości są to fragmenty dawnego krateru, który przez tysiące lat ulegał erozji pod wpływem wiatru, deszczu i procesów chemicznych zachodzących w tropikalnym klimacie. Całość otacza rozległa laguna i rafa koralowa, które odpowiadają za słynny, intensywnie turkusowy kolor wody. Barwa ta nie jest przypadkowa – wynika z połączenia kilku czynników: płytkiej laguny, przez którą światło łatwo dociera do dna, białego, koralowego piasku, odbijającego promienie słoneczne, czystej wody oceanicznej, pozbawionej osadów rzecznych. To właśnie połączenie tych elementów sprawia, że wyspa wygląda jak naturalnie zamknięty ekosystem, w którym życie morskie rozwija się w wyjątkowo stabilnych warunkach. Laguna pełni funkcję naturalnej bariery – chroni wnętrze wyspy przed silnymi falami oceanu, tworząc spokojne środowisko dla raf, ryb i innych organizmów. Teoria Darwina w praktyce: jak Bora Bora przekształca się w atol Proces ten został opisany już w XIX wieku przez Karola Darwina, który tłumaczył, jak wyspy wulkaniczne stopniowo się zapadają, a otaczające je rafy pozostają na powierzchni. W praktyce wygląda to tak, że gdy stożek wulkaniczny obniża się, koralowce – potrzebujące światła – rosną ku górze, utrzymując swoją pozycję blisko powierzchni wody. W przypadku Bora Bora proces ten jest już zaawansowany, ale nie zakończony. Wyspa znajduje się na etapie przejściowym między wysoką wyspą wulkaniczną a atolem. Świadczą o tym: szeroka, płytka laguna oddzielająca wyspę od rafy, obecność tzw. motu, czyli małych, piaszczystych wysepek powstałych na rafie, stopniowe zmniejszanie się powierzchni lądowej głównej wyspy. To właśnie motu – często zabudowane luksusowymi bungalowami – tworzą jeden z najbardziej rozpoznawalnych krajobrazów Bora Bora. Oddzielają one otwarty ocean od laguny, jednocześnie wzmacniając wrażenie izolacji i „pocztówkowego raju”. Warto też podkreślić, że choć wyspa sprawia wrażenie niezmiennej, jest ona częścią dynamicznego systemu przyrodniczego. Zarówno rafa koralowa, jak i linia brzegowa reagują na zmiany klimatyczne, poziom morza oraz działalność człowieka, co w dłuższej perspektywie może wpływać na wygląd tego miejsca. Dzięki temu Bora Bora nie jest tylko statycznym symbolem egzotyki, ale także żywym przykładem procesów geologicznych i biologicznych, które kształtują wyspy oceaniczne na całym świecie. Życie na Bora Bora – między rajem a codziennością W wielu artykułach można spotkać się z sugestią, że mieszkańcy Bora Bora funkcjonują głównie dzięki łodziom i nie korzystają z samochodów. To jednak pewne uproszczenie, które wynika bardziej z turystycznego obrazu wyspy niż z jej rzeczywistości. W praktyce Bora Bora posiada jedną główną drogę biegnącą wokół wyspy, która łączy najważniejsze miejscowości i umożliwia normalne funkcjonowanie mieszkańców. Na co dzień wykorzystywane są samochody, skutery i rowery, a infrastruktura – choć ograniczona – pozwala na sprawne przemieszczanie się po lądzie. Transport wodny rzeczywiście odgrywa istotną rolę, ale przede wszystkim w kontekście połączeń z otaczającymi wyspę motu, gdzie znajdują się liczne resorty. Codzienne życie toczy się głównie na głównej wyspie, gdzie zlokalizowane są szkoły, sklepy, urzędy i placówki medyczne. To tam koncentruje się lokalna społeczność i jej aktywność zawodowa. Motu, choć najbardziej rozpoznawalne na zdjęciach, pełnią przede wszystkim funkcję turystyczną i są w dużej mierze oddzielone od życia mieszkańców. Pod względem komunikacji Bora Bora nie przypomina dużych miast. Nie ma tu rozbudowanej sieci transportu publicznego, ale funkcjonują lokalne busy, prywatne transfery oraz transport organizowany przez hotele. Szczególnie charakterystyczne są połączenia łodziami, zwłaszcza z lotniskiem położonym na jednej z wysepek, co sprawia, że pierwszy kontakt z wyspą odbywa się właśnie drogą wodną. Warto też pamiętać, że mimo wizerunku luksusowego kurortu, Bora Bora pozostaje miejscem, gdzie codzienność opiera się na prostszych fundamentach. Część mieszkańców pracuje w turystyce, ale nadal istotne znaczenie mają rybołówstwo, lokalny handel i usługi. Jednocześnie wyspa nie jest odcięta od świata – dostęp do internetu, dostaw towarów i podstawowej infrastruktury sprawia, że funkcjonuje ona jak niewielka, ale nowoczesna społeczność. To właśnie ten kontrast – między pocztówkowym krajobrazem a zwyczajnym życiem – sprawia, że Bora Bora jest miejscem bardziej złożonym, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Czy Bora Bora to najpiękniejsza wyspa świata? Określenie „najwspanialsza wyspa świata” bardzo często pojawia się w kontekście Bora Bora, jednak ma ono charakter wyraźnie subiektywny i wynika głównie z odbioru estetycznego oraz popularności w turystyce. Nie istnieje jeden obiektywny ranking, który mógłby jednoznacznie potwierdzić taki status, zwłaszcza że na świecie znajduje się około 900 tysięcy wysp, z czego mniej więcej 16 tysięcy jest zamieszkanych, a blisko 11% populacji świata żyje na wyspach – co pokazuje ogromną różnorodność geograficzną, kulturową i krajobrazową tych miejsc. Na tym tle Bora Bora rzeczywiście się wyróżnia, przede wszystkim dzięki rzadko spotykanemu połączeniu krajobrazu wulkanicznego, rozległej laguny otoczonej rafą koralową oraz dobrze rozwiniętej infrastruktury turystyki luksusowej, która współistnieje z naturalnym środowiskiem. Kluczowe znaczenie ma tu także specyficzna budowa wyspy – zamknięta laguna o intensywnie turkusowym kolorze wody, chroniona przez rafę, tworzy warunki niemal idealne wizualnie i ekologicznie, a wyrastające z oceanu strome, zielone szczyty nadają krajobrazowi rozpoznawalny na całym świecie charakter. Dodatkowo obecność motu, czyli wąskich wysepek rozsianych wokół głównej wyspy, wzmacnia wrażenie izolacji i egzotyki, jednocześnie stanowiąc bazę dla najbardziej ekskluzywnych obiektów noclegowych. W praktyce to właśnie równowaga między dziką naturą a działalnością człowieka, stosunkowo niewielka skala wyspy oraz jej „fotogeniczność” sprawiają, że Bora Bora stała się globalnym symbolem egzotyki i luksusu – choć w sensie naukowym i geograficznym pozostaje jedną z wielu niezwykłych, ale nie jedyną „najpiękniejszą” wyspą świata. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Rejsy ekspedycyjne National Geographic. Poznaj świat z pokładu statku oczami badaczy
Podróżowanie drogą morską to nie tylko przemieszczanie się między portami. To możliwość dotarcia do miejsc, gdzie kończą się drogi, a zaczyna prawdziwa przygoda. Rejsy ekspedycyjne National Geographic łączą wygodę z nauką, pozwalając odkrywać najbardziej niedostępne zakątki globu w towarzystwie światowej klasy ekspertów.
Spis treści: Flota stworzona do zadań specjalnych Wiedza, która zmienia perspektywę Kierunki, które zapierają dech w piersiach Zrównoważony rozwój i ochrona oceanów Jak przygotować się do rejsu życia? Informacje praktyczne – ceny, dostępność i rezerwacje Współczesna turystyka morska ewoluowała. Dzisiejszy podróżnik nie szuka już tylko odpoczynku przy basenie, ale przede wszystkim autentyczności i głębokiego zrozumienia odwiedzanych ekosystemów. Rejsy ekspedycyjne National Geographic, realizowane we współpracy z Lindblad Expeditions, zostały zaprojektowane tak, aby wypełnić lukę między tradycyjnym rejsem a wyprawą badawczą. To wyjątkowa szansa, by stanąć na lądzie, który odwiedzają nieliczni, i spojrzeć na naturę przez obiektyw fotografów, których zdjęcia znamy z magazynu z żółtą ramką. Flota stworzona do zadań specjalnych Kluczem do sukcesu rejsów ekspedycyjnych jest odpowiedni sprzęt. W przeciwieństwie do gigantycznych wycieczkowców jednostki National Geographic to niewielkie, zwinne statki, które mogą wpływać do płytkich zatok i manewrować między krami lodowymi. Flota obejmuje zarówno nowoczesne jednostki o wysokiej klasie lodowej (takie jak National Geographic Endurance), jak i mniejsze statki operujące na wodach tropikalnych. Każdy statek wyposażony jest w pontony typu Zodiac, kajaki oraz deski SUP, co umożliwia szybkie desanty na dzikie plaże czy eksplorację jaskiń morskich. Co więcej, na pokładach znajdują się zaawansowane narzędzia badawcze, takie jak zdalnie sterowane pojazdy podwodne (ROV) czy hydrofony, dzięki którym pasażerowie mogą w czasie rzeczywistym usłyszeć śpiew wielorybów. Wiedza, która zmienia perspektywę Tym, co wyróżnia te rejsy spośród innych, jest obecność ekspertów. Na pokładzie nie jesteś tylko turystą – stajesz się częścią zespołu. W każdej wyprawie uczestniczą biolodzy morscy, historycy i antropolodzy, którzy prowadzą codzienne wykłady oraz towarzyszą gościom podczas wypraw terenowych. Niezwykle istotnym elementem jest również obecność fotografów National Geographic. Oferują oni bezpłatne warsztaty, pomagając uczestnikom uchwycić dynamikę krajobrazu i niezwykłe zachowania zwierząt. Dzięki temu wracasz z podróży nie tylko ze wspomnieniami, lecz także z umiejętnościami, które pozostają na całe życie. Kierunki, które zapierają dech w piersiach Wybór trasy zależy od twoich zainteresowań przyrodniczych i preferencji klimatycznych. Najpopularniejsze kierunki to: Antarktyda i Arktyka – królestwo lodu, gdzie można obserwować pingwiny, wieloryby i niedźwiedzie polarne w ich naturalnym środowisku, Wyspy Galapagos – żywe laboratorium ewolucji, oferujące bliskie spotkania z legwanami morskimi i gigantycznymi żółwiami, Polinezja i Pacyfik – eksploracja odległych atoli, dziewiczych raf koralowych oraz spotkania z kulturami, które przetrwały wieki w izolacji, Alaska – podziwianie cielących się lodowców oraz obserwacja fascynujących zwierząt Alaski, w tym niedźwiedzi brunatnych polujących na łososie. Zrównoważony rozwój i ochrona oceanów Wybierając rejs ekspedycyjny, wspierasz badania naukowe. National Geographic promuje model odpowiedzialnej turystyki. Statki są wolne od jednorazowego plastiku, a systemy oczyszczania wody i paliwa spełniają najwyższe normy ekologiczne. Podróżnicy mają okazję uczestniczyć w projektach badawczych, zbierając dane o planktonie czy obserwując populacje ssaków morskich, które następnie trafiają do naukowców. To poczucie misji sprawia, że każda mila morska nabiera głębszego znaczenia. Jak przygotować się do rejsu życia? Planowanie takiej wyprawy wymaga odpowiedniego wyprzedzenia. Rejsy na najbardziej oblegane kierunki, takie jak Antarktyda, są często rezerwowane z rocznym wyprzedzeniem. Warto zwrócić uwagę na listę ekwipunku – National Geographic zapewnia profesjonalne parki polarne na zimnych trasach, jednak odpowiedni ubiór warstwowy oraz wysokiej jakości lornetka to absolutna podstawa. Pamiętaj, że rejsy ekspedycyjne wymagają elastyczności. Kapitan i lider wyprawy mogą zmienić kurs, jeśli w pobliżu pojawi się stado orek oceanicznych lub warunki lodowe pozwolą odkryć nową zatokę. To właśnie ta nieprzewidywalność natury stanowi o magii podróżowania z National Geographic – ty musisz być jedynie gotowy na przygodę. Informacje praktyczne – ceny, dostępność i rezerwacje Rejsy ekspedycyjne można rezerwować na stronie NationalGeographic.com/expeditions. W przypadku przykładowej trasy „Arctic Edges: Iceland – Westfjords – East Greenland” ceny zaczynają się od około 7 500–8 000 USD za osobę, a w zależności od standardu kabiny mogą przekraczać 15 tys. USD . W cenę zazwyczaj wliczone są: zakwaterowanie, pełne wyżywienie, wycieczki terenowe, sprzęt ekspedycyjny, opieka zespołu ekspertów. Natomiast przeloty międzynarodowe czy ubezpieczenie pozostają dodatkowymi kosztami. Dostępność jest ograniczona – statki zabierają zwykle około 100–150 pasażerów, dlatego miejsca wyprzedają się nawet z rocznym wyprzedzeniem, szczególnie w sezonie letnim (czerwiec–sierpień). Standardem jest wpłata zaliczki przy rezerwacji oraz uregulowanie pełnej kwoty na kilka miesięcy przed wyprawą. Warto też śledzić oferty specjalne – zdarzają się rabaty dla wcześniejszych rezerwacji lub niewielkie zniżki grupowe. Źródło: NationalGeographic.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Zmiana czasu na letni już w ten weekend. Kto ją wymyślił i kiedy przestawimy zegarki po raz ostatni?
Już niedługo po raz kolejny przestawimy zegarki, przechodząc z czasu zimowego na letni. Choć zmiana ta towarzyszy nam od dekad, wciąż powracają pytania o jej zasadność i wpływ na nasze zdrowie.
W tym artykule: Kto wymyślił zmianę czasu? Od kiedy zmieniamy czas w Polsce? Zmiana czasu – który czas był pierwszy? Letni czy zimowy? Zmiana czasu – kiedy ostatni raz przestawimy zegarki? Zmiana czasu – ciekawostki Kto wymyślił zmianę czasu? Zaczęło się w Niemczech. 30 kwietnia 1916 roku obywatele II Rzeszy pierwsi na świecie przesunęli zegarki o godzinę do przodu. To nie Niemcy jednak wpadli na pomysł sezonowej zmiany czasu. Pierwszy na ten pomysł wpadł amerykański uczony i polityk Benjamin Franklin. Ten sam, który uważany jest za wynalazcę piorunochronu, a jednocześnie współautor Konstytucji USA. Franklin zauważył, że gdyby ludzie wstawali i kładli się spać wcześniej, zyskałaby na tym gospodarka. Tym tropem poszedł Brytyjczyk William Willet. Był tak przekonany o genialności pomysłu, że z własnych funduszy w 1907 r. opublikował broszurkę „The Waste of Daylight" („Marnowanie światła dziennego"). W opracowaniu wyliczył, że gdyby w okresie letnim przestawić zegary o 80 minut, można byłoby zaoszczędzić na oświetleniu kilka milionów funtów. Rząd brytyjski do wyliczeń Willeta podchodził sceptycznie. Tematem zainteresowali się natomiast Niemcy, którzy jako pierwsi w Europie zdecydowali się na inny czas letni i zimowy. W ich ślady poszły kolejne europejskie państwa, a wraz z nimi Amerykanie, którzy 19 marca 1918 roku ogłosili obowiązek stosowania czasu letniego na czas wojny. Strategiczna decyzja miała dać oszczędność ogromnych ilości paliwa wykorzystywanego do produkcji energii elektrycznej. Od kiedy zmieniamy czas w Polsce? W naszym kraju pierwsze próby wprowadzenia zmiany czasu czyniono jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. Jednak dopiero od 1977 nieprzerwanie przestawiamy zegarki każdej wiosny i jesieni. Dziś czas letni obowiązuje w prawie 70 krajach świata. Od roku 2000 w całej Unii Europejskiej czas letni zaczyna się w ostatnią niedzielę marca, a kończy w ostatnią niedzielę października. Zmiana czasu – który czas był pierwszy? Letni czy zimowy? Po raz pierwszy zmieniono czas na letni 30 kwietnia 1916 r. Do tego czasu zawsze obowiązywał czas zimowy i to właśnie czas zimowy uznaje się dzisiaj na bardziej naturalny. Ewentualna decyzja o rezygnacji ze zmiany czasu stawia pytanie, który pozostawić. Oryginalny zimowy czy letni? Obiektywnie rzecz biorąc, żadna opcja nie jest idealna. W przypadku powrotu do czasu zimowego i utrzymaniu go przez cały rok 21 czerwca w Rzeszowie słońce będzie wstawać godzinę wcześniej niż teraz, czyli o 3:08. Tymczasem decydując się na długie wakacyjne dni i przyjemny czas letni przez cały rok, w Świnoujściu (czyli najbardziej na północ i na zachód położonym mieście w Polsce) 21 grudnia grudnia słońce będzie wstawać o 9:25. Zmiana czasu – kiedy ostatni raz przestawimy zegarki? Mimo że już w 2019 r. Parlament Europejski był bliski ukończenia prac nad likwidacją zmiany czasu, ostateczne decyzje zostały wstrzymane z powodu trwającej pandemii COVID-19 i wstrzymane do odwołania. W 2021 roku jednak Komisja Europejska zaleciła państwo członkowskim Unii Europejskiej kontynuowanie obecnych regulacji przynajmniej do 2026 r. W 2026 roku zmiana czasu z zimowego na letni nastąpi w nocy z 28 na 29 marca 2026 roku. O godzinie 2:00 przesuwamy wskazówki zegara na godzinę 3:00, czyli o jedną godzinę do przodu. Oznacza to, że noc będzie krótsza o jedną godzinę. Zmiana czasu – ciekawostki Unikajmy przesuwania wskazówek do tyłu. To niekorzystne dla mechanizmów – radzą zegarmistrzowie. Aby nie zepsuć zegarka, lepiej przesunąć wskazówki o jedenaście godzin do przodu. Wiele osób ma problem z zapamiętaniem, kiedy cofa się zegar o godzinę, a kiedy przyspiesza. W zapamiętaniu pomóc może anglojęzyczny zwrot: spring forward, fall back. Powiedzenie wykorzystuje dwuznaczność słów spring (wiosna lub skok) i fall (jesień, ale też upadek). Wychodzi nam więc „wiosna – skok w przód" i „jesień – upadek w tył". Szwedzcy lekarze z Karolinska Institutet przeprowadzili interesujący eksperyment. Wzięli pod lupę rejestry szpitalne z ostatnich 20 lat. Okazało się, że zmiany czasu miały wpływ na liczbę zdiagnozowanych zawałów serca. W pierwszych tygodniach po zmianie czasu na letni – i tym samym po gwałtownym skróceniu snu o godzinę – liczba ataków serca wzrastała o 5%. Co ciekawe, podczas jesiennego „wydłużania snu" tendencja była odwrotna – ludzie rzadziej dostawali zawału. Bez względu na obliczenia ekonomistów i ostrzeżenia lekarzy są i tacy, którzy w zmianie czasu widzą dobre strony. Brytyjczycy zauważyli, że przesuwanie wskazówek zegarków znacząco wpływa na bezpieczeństwo na drogach. Lepsza widoczność wieczorem przekłada się na mniejszą liczbę wypadków. Czas letni sprzyja branży sportowej i rekreacyjnej. Kiedy dzień kończy się później, można dłużej oddawać się aktywnościom na świeżym powietrzu – chociażby grze w tenisa czy w golfa. Cierpi z kolei branża rozrywkowa – przede wszystkim właściciele kin, bo ludzie mniej chętnie chadzają na seanse do ciemnych, zamkniętych sal, kiedy na zewnątrz świeci słońce. Z podobnych powodów widzów tracą stacje telewizyjne. Nasz autor Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Król Władysław zgadzał się na wszystko. W jego czasach Jagiellonowie zasiadali na 4 europejskich tronach
W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak przybliża postać jednego z najmniej znanych Jagiellonów. Władysław Jagiellończyk, król Czech i Węgier, bywa zapamiętany jako władca słaby – ten, który na wszystko się zgadzał. To jednak za jego czasów Jagiellonowie stworzyli coś na kształt środkowoeuropejskiej wspólnoty politycznej, obejmującej kilka tronów i utrzymywanej dzięki rodzinnej współpracy.
Spis treści: Najlepiej wykształcony z synów Kazimierza Jagiellonowie na czterech tronach Bracia, którzy współpracowali Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach W historii Jagiellonów łatwo skupić się na wielkich królach zasiadających na tronie w Krakowie – a pominąć tych, którzy budowali potęgę dynastii poza jego granicami. Władysław Jagiellończyk, władca Czech i Węgier, przez lata pozostawał w cieniu bardziej znanych braci. Tymczasem to właśnie on odegrał kluczową rolę w stworzeniu jagiellońskiej dominacji w Europie Środkowej – choć jego sposób rządzenia do dziś budzi pytania i kontrowersje. O tym mniej znanym w Polsce władcy z dynastii Jagiellonów opowiada prof. Bożena Czwojdrak, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Najlepiej wykształcony z synów Kazimierza Władysław był uczniem Jana Długosza i – jak podkreśla prof. Czwojdrak – wyróżniał się na tle rodzeństwa. Odebrał staranne wykształcenie, mówił płynnie kilkoma językami i swobodnie poruszał się w świecie dyplomacji. W historii zapisała się sytuacja, gdy młody królewicz przywitał włoskiego posła w jego ojczystym języku – ku jego autentycznemu zachwytowi. Kompetencje dyplomatyczne Władysława nie budziły wątpliwości. A jednak historia zapamiętała go inaczej. Przydomek „król bene” (od łacińskiego „dobrze”) nie był komplementem – odnosił się do jego skłonności do zgadzania się na postulaty możnych. Czy rzeczywiście brakowało mu ambicji? A może była to świadoma strategia rządzenia w skomplikowanej rzeczywistości politycznej Czech i Węgier? W państwach tych silna pozycja elit ograniczała władzę monarchy, a kompromis często okazywał się jedyną drogą do utrzymania stabilności. Jagiellonowie na czterech tronach – Droga Władysława do władzy nie była przypadkowa. Tron czeski objął dzięki porozumieniu swojego ojca, Kazimierza Jagiellończyka, z Jerzym z Podiebradów. Niedługo później został również królem Węgier. Choć sam nie wykazywał szczególnej ekspansywności, znalazł się w centrum jednego z najważniejszych projektów politycznych epoki – rozszerzenia wpływów Jagiellonów w Europie Środkowej. – opowiada prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska. W tym samym czasie jego bracia obejmowali kolejne władze: Jan Olbracht, Aleksander Jagiellończyk i Zygmunt Stary zasiadali na tronie w Krakowie. W efekcie dynastia kontrolowała równocześnie kilka kluczowych państw regionu. Jak zauważa prof. Czwojdrak, była to sytuacja niemal bez precedensu – rodzinna sieć władzy, oparta nie tylko na polityce, ale też na relacjach osobistych. Bracia, którzy współpracowali Jagiellonowie utrzymywali ze sobą bliskie kontakty, korespondowali i wspierali się politycznie. Zygmunt Stary jeszcze jako młody książę spędził wiele czasu na dworze węgierskim Władysława, ucząc się realiów rządzenia poza Polską. Ta współpraca sprawiała, że mimo podziału na różne państwa dynastia działała w pewnym sensie wspólnie. Postać Władysława Jagiellończyka wymyka się prostym ocenom. Z jednej strony – władca ustępliwy, z drugiej – człowiek dobrze wykształcony i sprawny dyplomata, który potrafił utrzymać władzę w trudnych warunkach politycznych. Być może jego rządy najlepiej opisuje napięcie między ambicją a kompromisem – napięcie, które definiowało całą epokę Jagiellonów w Europie Środkowej. Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.