To podobno najbrzydsze miasto Europy. Wygląda jak plan dystopijnego filmu
Kouvola w południowo-wschodniej Finlandii bywa nazywana betonową dżunglą, „Kouvostoliittem”, a nawet najbardziej przygnębiającym miastem kontynentu. Na jej wygląd wpłynęły strategiczne znaczenie kolei, wojenne bombardowania oraz gwałtowna powojenna rozbudowa. Dziś jedni widzą tu „dystopijne piekło”, inni – jedno z najciekawszych skupisk fińskiej architektury modernistycznej.
Spis treści: Najbrzydsze miasto Europy? Ten tytuł narodził się w internecie Miasto, które narodziło się dzięki kolei Bomby zniszczyły znaczną część zabudowy Dlaczego Kouvola została zabudowana betonem? Betonowe centrum wygląda jak dekoracja filmu science fiction Mieszkańcy przejęli obraźliwy przydomek Wśród szarych budynków kryją się dzieła wybitnych architektów Czy Kouvola rzeczywiście jest brzydka? Szare bloki, szerokie ulice i betonowe place sprawiły, że Kuovola zaczęła być porównywana do scenerii z ponurego filmu science fiction. Historia miejsca uznawanego w internecie za najbrzydsze miasto Europy jest jednak znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerują krążące o nim memy. Najbrzydsze miasto Europy? Ten tytuł narodził się w internecie Nie istnieje oficjalny ranking, który przyznawałby Kouvoli tytuł najbrzydszego miasta Europy. Określenie to jest przede wszystkim efektem internetowych dyskusji, zdjęć przedstawiających najbardziej betonowe fragmenty centrum oraz żartów samych Finów. Kouvola od lat występuje w fińskiej kulturze internetowej jako symbol szarego, prowincjonalnego i pozornie mało atrakcyjnego miasta. Jednym z ironicznych określeń jest „Kouvostoliitto” – gra słów łącząca nazwę miasta z fińskim słowem oznaczającym Związek Radziecki, czyli Neuvostoliitto. Przydomek utrwaliły fotografie pustych placów, masywnych biurowców i bloków mieszkalnych wykonanych z betonu. W mediach społecznościowych kadry te są często dodatkowo przyciemniane albo wykonywane zimą, kiedy brak liści i światła wzmacnia wrażenie surowości. Podobne internetowe oceny rzadko są jednak obiektywne. Pokazuje to również historia Zgierza, który jeden z zagranicznych podróżników nazwał najbrzydszym miastem w Polsce. Opinie o wyglądzie miast mówią często równie wiele o oczekiwaniach odwiedzających, jak o samej architekturze. Miasto, które narodziło się dzięki kolei Aby zrozumieć wygląd Kouvoli, trzeba cofnąć się do XIX wieku. Przełomowym momentem było uruchomienie w latach 70. XIX stulecia linii kolejowej łączącej Riihimäki z Petersburgiem. Po wybudowaniu kolejnych tras prowadzących na północ Finlandii i w stronę portu w Kotce miejscowość stała się jednym z najważniejszych węzłów kolejowych w kraju. Wokół stacji powstawały domy kolejarzy, warsztaty, magazyny i budynki administracyjne. Wczesna Kouvola była w dużej mierze niewielką miejscowością o drewnianej zabudowie, rozwijającą się w rytmie przyjazdów i odjazdów pociągów. Kolej zapewniła miastu rozwój, ale w czasie wojny stała się również jego przekleństwem. Węzeł kolejowy miał ogromne znaczenie dla transportu żołnierzy, uzbrojenia i zaopatrzenia, dlatego podczas wojny zimowej między Finlandią a Związkiem Radzieckim był ważnym celem nalotów. Bomby zniszczyły znaczną część zabudowy Kouvola należała do fińskich miejscowości dotkliwie doświadczonych przez radzieckie bombardowania. Według danych przytaczanych przez fińskiego nadawcę publicznego Yle podczas wojny zimowej uszkodzonych zostało około 350 z mniej więcej 800 budynków znajdujących się w mieście. W nalotach zginęło około 30 cywilów. Liczba ofiar była stosunkowo niewielka w porównaniu ze skalą zniszczeń między innymi dlatego, że część mieszkańców wcześniej opuściła miasto i schroniła się na terenach wiejskich. Nie oznacza to, że po wojnie Kouvola została całkowicie zrównana z ziemią i od podstaw odbudowana jako jednolite betonowe miasto. Taki obraz jest uproszczeniem. Bombardowania zniszczyły jednak dużą część starszej zabudowy i przyspieszyły proces przekształcania niewielkiej miejscowości kolejowej w nowoczesny ośrodek miejski. Podobne dylematy związane z odbudową dotyczyły po II wojnie światowej wielu europejskich miast. W Polsce najbardziej znanym przypadkiem jest odtworzenie niemal całkowicie zniszczonego Starego Miasta w Warszawie. W Kouvoli nie zdecydowano się jednak na rekonstrukcję historycznej zabudowy na podobną skalę. Dlaczego Kouvola została zabudowana betonem? Po wojnie Finlandia potrzebowała mieszkań, szkół, urzędów i infrastruktury, które można było budować szybko, funkcjonalnie i stosunkowo tanio. Jednocześnie kraj przechodził intensywną urbanizację. Ludzie przenosili się ze wsi do miast, a rozwijający się przemysł potrzebował nowych pracowników. W Kouvoli proces ten zbiegł się ze wzrostem znaczenia kolei, przemysłu drzewnego i papierniczego oraz administracji regionalnej. Miasto otrzymało prawa miejskie w 1960 roku, a w kolejnych dekadach jego centrum intensywnie rozbudowywano. Dominującym językiem architektury stał się powojenny modernizm. Jego projektanci rezygnowali z historycznych dekoracji na rzecz prostych brył, geometrycznych elewacji i funkcjonalnych wnętrz. Beton pozwalał realizować duże inwestycje szybciej niż tradycyjne techniki budowlane. Nie wszystkie powstałe wówczas budynki należy jednak określać mianem brutalistycznych. Brutalizm to szczególny nurt powojennej architektury, wykorzystujący między innymi monumentalne bryły, wyeksponowane elementy konstrukcyjne i surowy beton. Centrum Kouvoli obejmuje szerszy przekrój modernizmu lat 40., 50., 60. i 70. XX wieku. Betonowe centrum wygląda jak dekoracja filmu science fiction To właśnie zabudowa z lat 60. i 70. XX wieku najmocniej wpłynęła na reputację miasta. W centrum powstały szerokie ulice, place, wielopiętrowe budynki mieszkalne oraz masywne obiekty użyteczności publicznej. Poszczególne budynki mogły być dobrze zaprojektowane, ale ich nagromadzenie stworzyło krajobraz, który nie każdemu odpowiada. W pochmurny dzień centrum może rzeczywiście wyglądać surowo. Szare elewacje, duże odległości między budynkami i niewielka liczba ludzi na ulicach tworzą wrażenie pustki. Stąd porównania do dystopijnej scenerii, miasta z czasów zimnej wojny lub zabudowy byłego Związku Radzieckiego. Na postrzeganie Kouvoli wpływa również jej układ. Nie jest zwartym miastem historycznym z rynkiem, wąskimi ulicami i wyraźnie wyodrębnionym starym centrum. Współczesna gmina powstała w 2009 roku z połączenia sześciu jednostek administracyjnych i obejmuje rozległy obszar, na którym znajdują się zarówno dzielnice miejskie i przemysłowe, jak i wsie, lasy oraz jeziora. Miasta o podobnie rozproszonej strukturze mogą wydawać się mniej atrakcyjne podczas krótkiej wizyty niż miejscowości z zachowanym historycznym centrum. Nieprzypadkowo w turystycznych zestawieniach częściej wyróżniane są metropolie oferujące dużą liczbę zabytków i łatwo dostępnych atrakcji, takie jak miasta uwzględniane w rankingach najlepszych miejsc w Europie. Mieszkańcy przejęli obraźliwy przydomek Zamiast bez końca walczyć z negatywnym stereotypem, część mieszkańców zaczęła wykorzystywać go jako element lokalnej tożsamości. Powstały zdjęcia, pamiątki i projekty odwołujące się do „Kouvostoliitto” oraz betonowego wizerunku miasta. To przykład mechanizmu, w którym obraźliwa etykieta zostaje przejęta i zamieniona w autoironiczną markę. Wizerunek „brzydkiej Kouvoli” przyciąga osoby zainteresowane modernizmem, fotografią miejską, historią przemysłu i miejscami znajdującymi się poza utartymi szlakami. Paradoksalnie memy sprawiły więc, że miasto stało się bardziej rozpoznawalne. Dla części turystów możliwość zobaczenia rzekomego „najbrzydszego miasta Europy” jest dziś większą zachętą niż klasyczna kampania reklamowa. Wśród szarych budynków kryją się dzieła wybitnych architektów Obraz Kouvoli jako przypadkowego zbiorowiska betonowych bloków jest niesprawiedliwy także z innego powodu. Centrum miasta należy do najbardziej zwartych zespołów fińskiej architektury modernistycznej. Niektóre budynki mają dużą wartość artystyczną i historyczną. Najbardziej znanym przykładem jest ratusz zaprojektowany przez Juhę Leiviskę i Bertela Saarnia. Budynek ukończony pod koniec lat 60. uchodzi za jedno z przełomowych dzieł Leiviski, późniejszego laureata prestiżowych nagród architektonicznych. Obiekt został również uwzględniony przez fińską sekcję organizacji DOCOMOMO, zajmującej się dokumentowaniem i ochroną architektury modernistycznej. Na terenie współczesnej Kouvoli znajdują się także budynki zaprojektowane przez Alvara Aalta, jednego z najwybitniejszych fińskich architektów. W dzielnicy Inkeroinen zachował się między innymi zaprojektowany przez niego zespół budynków przemysłowych i mieszkalnych. To zupełnie inne oblicze Finlandii niż reprezentowane przez eleganckie Helsinki, słynące z nordyckiego designu, saun i nadmorskich dzielnic. Oba miasta pokazują jednak, jak silnie nowoczesna architektura wpłynęła na fińską kulturę. Czy Kouvola rzeczywiście jest brzydka? Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, czego oczekujemy od miasta. Osoby szukające średniowiecznej starówki, kolorowych kamienic i krętych uliczek mogą poczuć się rozczarowane. Miłośnicy modernizmu, architektury przemysłowej i surowych miejskich krajobrazów znajdą natomiast wiele interesujących obiektów. Poza centrum stereotyp rozpada się jeszcze szybciej. W granicach rozległej gminy znajdują się lasy, jeziora, dolina rzeki Kymijoki oraz Park Narodowy Repovesi. W pobliżu leży również dawna fabryka tektury i ścieru drzewnego w Verli, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Kouvola nie jest więc jedynie betonowym centrum. Łączy dziedzictwo kolei, przemysłu, powojennego modernizmu, tradycyjnej drewnianej zabudowy oraz fińskiej przyrody. Szerszy obraz kraju przedstawia nasz przewodnik po tym, co warto zobaczyć w Finlandii. Określenie „najbrzydsze miasto Europy” należy zatem traktować jako chwytliwy stereotyp, a nie potwierdzony fakt. Kouvola rzeczywiście ma surową, zdominowaną przez modernizm zabudowę, lecz jej obecny wygląd wynika z konkretnych procesów historycznych: rozwoju kolei, wojennych zniszczeń, industrializacji i gwałtownej powojennej urbanizacji. To, co dla jednych jest pozbawionym duszy betonowym krajobrazem, dla innych stanowi fascynujący dokument epoki. Być może właśnie ta niejednoznaczność jest dziś największą atrakcją Kouvoli. Źródła: VisitKuovola; Yle.fi Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Z Warszawy prosto do jednego z najbardziej fascynujących miast Azji. LOT uruchamia nową trasę
Bez przesiadek, przez cały rok i trzy razy w tygodniu – PLL LOT zapowiedziały uruchomienie bezpośrednich rejsów z Warszawy do Hanoi. Pierwszy samolot wyruszy do stolicy Wietnamu wiosną 2027 roku.
Polskie Linie Lotnicze LOT rozpoczęły sprzedaż biletów na bezpośrednie loty z Warszawy do Hanoi. Nowe połączenie ma ułatwić podróże do jednego z najpopularniejszych krajów Azji Południowo-Wschodniej. Rejsy będą obsługiwane Boeingami 787 Dreamliner. Kiedy wystartują bezpośrednie loty z Warszawy do Hanoi? Inauguracyjny rejs z Lotniska Chopina zaplanowano na 31 marca 2027 roku. Połączenie będzie realizowane przez cały rok, trzy razy w tygodniu. Samoloty z Warszawy do Wietnamu mają startować: w poniedziałki, w środy, w piątki – za każdym razem o godz. 15.15. Rejsy powrotne z Hanoi zaplanowano na wtorki, czwartki i soboty. Start z wietnamskiej stolicy będzie następował o godz. 8.35 czasu lokalnego. Podróż z Warszawy do Hanoi potrwa około 10 godzin i 25 minut, natomiast lot w przeciwnym kierunku – około 11 godzin i 20 minut. Trasę mają obsługiwać szerokokadłubowe Boeingi 787 Dreamliner. Bilety są już dostępne w kanałach sprzedaży PLL LOT, m.in. na stronie internetowej i w aplikacji przewoźnika. Ceny zależą od terminu podróży i wybranej taryfy. Hanoi piątym azjatyckim kierunkiem LOT-u Hanoi zostanie piątym azjatyckim miastem w dalekodystansowej siatce LOT-u. Przewoźnik oferuje lub zapowiedział już bezpośrednie połączenia z Warszawy do Tokio, Seulu, New Delhi i Bangkoku. Nowa trasa ma służyć zarówno turystom, jak i osobom podróżującym służbowo. Może być również interesująca dla pasażerów z innych państw Europy Środkowej i Wschodniej, którzy będą mogli przesiąść się na lot do Wietnamu w Warszawie. – Otwarcie połączenia do Hanoi potwierdza nasze ambicje dalszego wzmacniania obecności PLL LOT w Azji oraz rozwoju hubu w Warszawie jako bramy między Europą Środkowo-Wschodnią a najbardziej perspektywicznymi kierunkami świata – przekazał Robert Ludera, członek zarządu PLL LOT ds. handlowych. Co zobaczyć w Hanoi? Stolica Wietnamu jest jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych i historycznych kraju. To też jeden z najmodniejszych kierunków wśród młodych ludzi. Słynie z zatłoczonej Starej Dzielnicy, ulicznych jadłodajni, kolonialnej zabudowy oraz jeziora Hoàn Kiếm. Wśród najważniejszych zabytków miasta znajduje się Świątynia Literatury – kompleks założony w XI wieku, związany z pierwszą narodową uczelnią Wietnamu. O tym, dlaczego warto odwiedzić stolicę kraju, opowiada nasz materiał poświęcony Hanoi i innym miejscom, które warto zobaczyć w Wietnamie. Miasto uchodzi również za jeden z najważniejszych punktów na kulinarnej mapie Azji. To właśnie z północnym Wietnamem wiąże się pochodzenie zupy phở, a charakterystycznym daniem Hanoi jest bún chả – grillowana wieprzowina podawana z makaronem ryżowym, ziołami i sosem. Warto też spróbować miejscowej kawy z kremem przygotowywanym z żółtek oraz skondensowanego mleka. Więcej informacji o kulturze i codziennym życiu mieszkańców zawiera artykuł prezentujący ciekawostki i fakty o współczesnym Wietnamie. Nowe połączenie otwiera drogę do północnego Wietnamu Hanoi może być początkiem dalszej wyprawy po północnej części kraju. Z miasta można wyruszyć między innymi do górskiego regionu Sa Pa, słynącego z tarasów ryżowych, oraz do Ninh Bình, gdzie wapienne skały wyrastają ponad rzekami i polami. Jednym z najpopularniejszych kierunków pozostaje wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Zatoka Hạ Long. Tworzą ją tysiące wapiennych wysp i skalnych ostańców wznoszących się ponad wodami Zatoki Tonkińskiej. Praktyczną inspiracją przed wyjazdem może być również rozmowa z Chi Mai Szymko, która opowiada o Polsce i Wietnamie widzianych oczami Wietnamki mieszkającej w Warszawie. Źródło: PLL LOT Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dziś nad Polską wzejdzie Koźli Księżyc. To jedno z najpiękniejszych lipcowych zjawisk na niebie
29 lipca 2026 roku czeka nas jedna z najbardziej malowniczych pełni tego lata. Koźli Księżyc pojawi się wieczorem nisko nad południowo-wschodnim horyzontem i może przybrać złoty lub pomarańczowy odcień. Jego tajemnicza nazwa nie ma jednak nic wspólnego z wyglądem tarczy.
Spis treści: Koźli Księżyc 2026. Kiedy dokładnie nastąpi pełnia? O której godzinie Koźli Księżyc będzie widoczny z Polski? Dlaczego lipcowa pełnia nazywa się Koźlim Księżycem? Czy Koźli Księżyc naprawdę zmieni kolor? Czy pełnia 29 lipca będzie superksiężycem? Jak obserwować Koźli Księżyc z Polski? Pełnia utrudni obserwacje dwóch rojów meteorów Pełnia Koźlego Księżyca nastąpi 29 lipca 2026 roku o godz. 16.35 czasu polskiego. W tym momencie naszego satelity nie zobaczymy jeszcze z Polski, ponieważ będzie znajdował się pod horyzontem. Najbardziej efektowna część widowiska rozpocznie się dopiero wieczorem, gdy niemal idealnie okrągła tarcza wyłoni się nisko nad południowo-wschodnią częścią nieba. Koźli Księżyc 2026. Kiedy dokładnie nastąpi pełnia? Astronomiczna pełnia Księżyca przypadnie w środę 29 lipca o godz. 16.35 czasu obowiązującego w Polsce. Jest to dokładny moment, w którym Księżyc znajdzie się po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce, a jego zwrócona ku nam półkula będzie niemal w całości oświetlona. Pełnia nie jest zatem zjawiskiem trwającym przez całą noc, ale ściśle określonym momentem astronomicznym. Dla obserwatora patrzącego gołym okiem różnica jest jednak niemal niezauważalna. Tarcza będzie wyglądać na pełną zarówno wieczorem 29 lipca, jak i podczas sąsiednich nocy. Mechanizm tego zjawiska wyjaśniają kolejne fazy Księżyca, wynikające ze zmieniającego się położenia Ziemi, Księżyca i Słońca. O której godzinie Koźli Księżyc będzie widoczny z Polski? O godz. 16.35, gdy nastąpi właściwa pełnia, Księżyc będzie jeszcze znajdował się pod polskim horyzontem. Na jego pojawienie się trzeba będzie zaczekać do wieczora. W Warszawie wschód Księżyca nastąpi około godz. 20.44, w kierunku południowo-wschodnim. Dokładna godzina będzie różnić się o kilkanaście lub kilkadziesiąt minut zależnie od miejsca obserwacji. Na wschodzie Polski tarcza pojawi się wcześniej, a na zachodzie nieco później. Najciekawszy moment nastąpi tuż po wschodzie. Księżyc będzie wtedy znajdował się bardzo nisko nad horyzontem, dzięki czemu można będzie zestawić go z drzewami, budynkami albo linią krajobrazu. W takich warunkach działa również tak zwana iluzja księżycowa – tarcza obserwowana przy horyzoncie wydaje się większa niż wtedy, gdy znajduje się wysoko na niebie. Dlaczego lipcowa pełnia nazywa się Koźlim Księżycem? Nazwa pochodzi od angielskiego określenia Buck Moon. W polskich mediach najczęściej tłumaczy się je jako Koźli Księżyc, choć słowo buck oznacza przede wszystkim samca jelenia, sarny lub innego przedstawiciela jeleniowatych. Bardziej dosłownym tłumaczeniem byłby zatem „Księżyc Jelenia”. Określenie nawiązuje do cyklu przyrody w Ameryce Północnej. W lipcu poroże samców jeleni znajduje się w fazie intensywnego wzrostu. Po zrzuceniu starego poroża zwierzęta zaczynają rozwijać nowe, pokryte początkowo miękką i silnie ukrwioną skórą nazywaną scypułem. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw tradycyjnych nazw pełni Księżyca używany przez wszystkich rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Poszczególne społeczności stosowały własne określenia odnoszące się do sezonowych zjawisk, zbiorów, pogody i zachowania zwierząt. Lipcową pełnię nazywano między innymi Księżycem Grzmotów, Księżycem Dojrzałych Malin lub Księżycem Dojrzewającej Kukurydzy. Czy Koźli Księżyc naprawdę zmieni kolor? Nazwa nie oznacza, że tarcza przybierze nietypową barwę. Koźli Księżyc nie jest osobnym zjawiskiem astronomicznym, lecz tradycyjnym określeniem lipcowej pełni. Mimo to podczas wschodu tarcza może wyglądać na żółtą, pomarańczową, a niekiedy nawet czerwonawą. Nie wynika to jednak z nazwy pełni. Gdy Księżyc znajduje się nisko, jego światło musi przejść przez grubszą warstwę atmosfery. Krótsze, niebieskie fale światła są silniej rozpraszane, dlatego do naszych oczu dociera większa część fal odpowiadających cieplejszym barwom. W miarę wznoszenia się Księżyca jego tarcza powinna stawać się coraz jaśniejsza i bardziej biało-srebrna. Choć często zadajemy sobie pytanie, dlaczego Księżyc świeci, nasz naturalny satelita sam nie emituje własnego światła – widzimy promienie słoneczne odbite od jego powierzchni. Czy pełnia 29 lipca będzie superksiężycem? Nie będzie to superpełnia. Podczas lipcowej pełni odległość Księżyca od Ziemi wyniesie około 400 tys. km, a więc nasz satelita będzie znajdował się stosunkowo daleko od planety. Określenie „superksiężyc” jest stosowane, gdy pełnia przypada w pobliżu perygeum, czyli punktu orbity położonego najbliżej Ziemi. Wtedy tarcza może wydawać się nieco większa i jaśniejsza niż podczas przeciętnej pełni. Różnice nie są jednak tak spektakularne, jak sugerują niekiedy zdjęcia wykonywane teleobiektywami. Lipcowa pełnia nie będzie również związana z zaćmieniem. Do zaćmienia Księżyca dochodzi tylko wtedy, gdy Księżyc przechodzi przez cień rzucany przez Ziemię. Tym razem trzy ciała nie ustawią się dostatecznie precyzyjnie w jednej płaszczyźnie. Jak obserwować Koźli Księżyc z Polski? Do obserwacji nie jest potrzebny teleskop ani lornetka. Pełnię można bez problemu oglądać gołym okiem, również z miasta. Najważniejszym warunkiem będzie brak gęstych chmur oraz odsłonięty widok na południowo-wschodni horyzont. Najlepiej rozpocząć obserwacje około 20–30 minut przed lokalnym wschodem Księżyca. W centralnej Polsce warto znaleźć się na miejscu przed godz. 20.30. Dobrym punktem będzie otwarta łąka, brzeg jeziora, plaża, wzgórze albo wyższy punkt widokowy bez budynków i drzew zasłaniających horyzont. Warto pamiętać o kilku zasadach: Sprawdź lokalną godzinę wschodu Księżyca. Różnice między wschodem i zachodem Polski mogą wynosić kilkadziesiąt minut. Patrz w kierunku południowo-wschodnim. Księżyc powinien pojawić się w azymucie około 120–125 stopni. Wybierz miejsce z atrakcyjnym pierwszym planem. Niska pozycja tarczy pozwala sfotografować ją nad panoramą miasta, wieżą kościoła, drzewami lub taflą wody. Nie oczekuj wyraźnych detali przez teleskop. Podczas pełni światło pada na powierzchnię niemal pionowo, przez co cienie kraterów są krótkie, a rzeźba terenu mniej kontrastowa. Do oglądania kraterów lepsze są okolice pierwszej i ostatniej kwadry. Przy fotografowaniu zmniejsz ekspozycję. Księżyc jest znacznie jaśniejszy, niż sugeruje nocne otoczenie. Tryb automatyczny telefonu może zamienić tarczę w pozbawioną szczegółów białą plamę. Pomaga ręczne obniżenie jasności i oparcie urządzenia o stabilne podłoże. Więcej porad można znaleźć w naszym przewodniku pokazującym, jak rozpocząć obserwowanie nocnego nieba. Pełnia utrudni obserwacje dwóch rojów meteorów Koźli Księżyc pojawi się w czasie aktywności Południowych Delta Akwarydów oraz Alfa Kaprikornidów. Blask niemal całkowicie oświetlonej tarczy rozjaśni nocne niebo i przesłoni słabsze meteory. Nie oznacza to, że zobaczenie „spadającej gwiazdy” będzie niemożliwe. Nadal mogą pojawić się jasne bolidy, szczególnie należące do Alfa Kaprikornidów. Warunki będą jednak zdecydowanie gorsze niż podczas bezksiężycowej nocy. Szczegółowe informacje znajdują się w naszym przewodniku po rojach meteorów aktywnych pod koniec lipca 2026 roku. Koźli Księżyc pozostanie widoczny przez większość nocy. W Warszawie najwyższy punkt nad horyzontem osiągnie około północy, ale nawet wtedy znajdzie się zaledwie kilkanaście stopni nad południowym horyzontem. Lipcowa pełnia będzie więc jasna, lecz wyjątkowo niska – i właśnie to może uczynić ją szczególnie fotogeniczną. Źródła: Timeanddate.com; United States Naval Observatory Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Od rzymskiego Londinium po szklane wieżowce. Wielki przewodnik po Londynie
Pałac Buckingham, Tower of London, British Museum, Camden Town i widok na Tamizę z jednego z najsłynniejszych mostów świata. Londyn skupia setki atrakcji, ale jego prawdziwy fenomen kryje się w warstwach historii, różnorodnych dzielnicach i niezwykłej zdolności do nieustannego przeobrażania się. Oto zaktualizowany przewodnik po brytyjskiej stolicy.
Londyn można zwiedzać wielokrotnie i za każdym razem zobaczyć inne miasto. Obok królewskich pałaców i monumentalnych świątyń wyrastają tu szklane wieżowce, dawne elektrownie zamieniają się w galerie sztuki, a pod współczesnymi ulicami archeolodzy odnajdują ślady rzymskiego Londinium. Podpowiadamy, co zobaczyć w Londynie, kiedy zaplanować wyjazd i o jakich formalnościach trzeba pamiętać. Londyn to nie jedno miasto. Najważniejsze informacje przed podróżą Londyn leży w południowo-wschodniej Anglii, nad Tamizą, i zajmuje powierzchnię około 1572 kilometrów kwadratowych. Wielki Londyn składa się z 32 gmin, czyli boroughs, oraz mającego szczególny status City of London. W całej metropolii mieszka około dziewięciu milionów osób, a jej mieszkańcy reprezentują setki narodowości i języków. Brytyjska stolica jest jednym z najważniejszych ośrodków finansowych, politycznych i kulturalnych świata. Nie ma jednak jednego ścisłego centrum. Zupełnie inaczej wyglądają historyczne City, reprezentacyjny Westminster, eleganckie Kensington, alternatywne Camden czy położone nad Tamizą Greenwich. Od 2016 roku urząd burmistrza Londynu sprawuje Sadiq Khan, który w 2024 roku został wybrany na trzecią kadencję. Nie należy mylić burmistrza całego Wielkiego Londynu z lordem majorem City of London – reprezentantem niewielkiej, historycznej i finansowej części miasta. Pod ulicami kryje się rzymskie Londinium Początki miasta wiążą się z rzymską inwazją na Brytanię w 43 roku n.e. Wkrótce potem nad Tamizą powstało Londinium, dogodnie położony port i ośrodek handlowy. Rzymskie miasto otaczały mury, których fragmenty można oglądać do dziś. Po odejściu Rzymian osadnictwo przeniosło się na zachód, w okolice dzisiejszego Covent Garden i Strand. Z czasem dawny rzymski ośrodek ponownie zyskał znaczenie, a Londyn wyrósł na gospodarcze centrum Anglii. Nie stał się jednak formalną stolicą na mocy jednego dokumentu – jego stołeczna rola kształtowała się stopniowo wraz z rosnącym znaczeniem Westminsteru, dworu i parlamentu. Pod powierzchnią współczesnej metropolii wciąż odnajdywane są pozostałości dawnych ulic, budynków i cmentarzysk. Historia miasta dosłownie układa się tu warstwami, o czym przypominają archeologiczne odkrycia w podziemiach Londynu. Dżuma i wielki pożar zmieniły Londyn na zawsze Jednym z najtragiczniejszych okresów w dziejach miasta był XVII wiek. Podczas wielkiej epidemii dżumy w latach 1665–1666 zmarły dziesiątki tysięcy londyńczyków. Niedługo później, we wrześniu 1666 roku, wybuchł Wielki Pożar Londynu. Ogień strawił około 13 tys. domów, dziesiątki kościołów i znaczną część zwartej zabudowy City. Katastrofa nie zniszczyła dwóch trzecich całego dzisiejszego Londynu, jak niekiedy się podaje, lecz dużą część ówczesnego miasta znajdującego się wewnątrz dawnych murów. Odbudowa stworzyła okazję do wzniesienia nowych gmachów. Najbardziej rozpoznawalnym architektem tego okresu był Christopher Wren, autor projektu nowej katedry św. Pawła. Rewolucja przemysłowa stworzyła największą metropolię świata W XVIII i XIX wieku Londyn rósł w ogromnym tempie. Rozwój portu, przemysłu, kolei i imperium brytyjskiego przyciągał kolejnych mieszkańców. Na początku XIX stulecia liczba ludności przekroczyła milion, a pod koniec epoki wiktoriańskiej Londyn był największym miastem świata. Było to zarazem miasto ogromnych kontrastów. Bogactwu elit i wystawnym rezydencjom towarzyszyły przeludnienie, choroby oraz skrajna bieda. Ten świat sugestywnie portretował Charles Dickens. W 1851 roku w Kryształowym Pałacu odbyła się Wielka Wystawa, jedno z najważniejszych wydarzeń epoki przemysłowej. Dwanaście lat później uruchomiono Metropolitan Railway – pierwszą na świecie miejską linię kolei podziemnej. Więcej o jej historii można przeczytać w artykule o najstarszym metrze świata. Pałac Buckingham i królewskie oblicze miasta Pałac Buckingham jest oficjalną londyńską rezydencją brytyjskiego monarchy i miejscem najważniejszych ceremonii państwowych. Jego historia sięga początku XVIII wieku, ale obecny wygląd budowla uzyskała w wyniku późniejszych rozbudów. Turyści najczęściej gromadzą się przed pałacem podczas uroczystej zmiany warty. Harmonogram ceremonii zależy od pory roku, pogody i wydarzeń państwowych, dlatego najlepiej sprawdzić go na oficjalnej stronie brytyjskiej rodziny królewskiej. Przez ostatnie dekady Londyńczycy regularnie zbierali się pod Pałacem, aby pozdrawiać ukochaną królową Elżbietę II. Latem, w wybranych terminach, można zwiedzać reprezentacyjne komnaty State Rooms. Bilety warto rezerwować z dużym wyprzedzeniem. Big Ben nie jest wieżą. To nazwa słynnego dzwonu Big Ben należy do najbardziej rozpoznawalnych symboli Wielkiej Brytanii. Wbrew potocznemu użyciu nazwa ta oznacza przede wszystkim wielki dzwon znajdujący się wewnątrz Elizabeth Tower, a nie samą wieżę ani zegar. Neogotycka wieża Pałacu Westminsterskiego została ukończona w XIX wieku. Ma ponad 96 metrów wysokości, a jej cztery tarcze zegarowe mierzą po około siedem metrów średnicy. Wielki Dzwon po raz pierwszy zabrzmiał w 1859 roku. W latach 2017–2022 Elizabeth Tower przeszła rozległą renowację. Odnowiono mechanizm, kamienne elementy, wnętrza oraz tarcze, przywracając im historyczną kolorystykę. Westminster Abbey nie jest siedzibą parlamentu Opactwo Westminsterskie znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Pałacu Westminsterskiego, ale nie jest częścią parlamentu ani rezydencją monarchy. To odrębna świątynia, której historia liczy ponad tysiąc lat. Od koronacji Wilhelma Zdobywcy w 1066 roku odbywają się tu koronacje angielskich, a następnie brytyjskich monarchów. W maju 2023 roku w opactwie koronowano króla Karola III i królową Kamilę. W świątyni znajdują się groby i miejsca upamiętnienia władców, uczonych, polityków oraz artystów. W słynnym Zakątku Poetów spoczywają lub są symbolicznie upamiętnieni m.in. Geoffrey Chaucer, Charles Dickens, Rudyard Kipling i William Shakespeare. Tower of London skrywa klejnoty koronne i mroczne legendy Tower of London powstała po podboju Anglii przez Normanów. Jej najstarszą częścią jest wzniesiona z rozkazu Wilhelma Zdobywcy White Tower. Przez stulecia kompleks pełnił funkcje twierdzy, królewskiej rezydencji, więzienia, skarbca, arsenału, mennicy i miejsca egzekucji. Obecnie można tu zobaczyć klejnoty koronne, w tym insygnia używane podczas koronacji. Zwiedzających oprowadzają charakterystycznie ubrani Yeoman Warders, nazywani potocznie Beefeaterami. Z Tower wiąże się także legenda o krukach. Według niej królestwo upadnie, jeżeli ptaki opuszczą twierdzę. Dlatego mieszka w niej stale grupa kruków pozostających pod opieką specjalnego strażnika. Tower Bridge jest młodszy niż wygląda Choć przypomina średniowieczną warownię, Tower Bridge powstał dopiero pod koniec XIX wieku. Budowę rozpoczęto w 1886 roku, a most otwarto w 1894 roku. Jego dwa ruchome przęsła unoszą się, aby przepuszczać większe jednostki płynące Tamizą. Dawne maszynownie oraz górne kładki są dostępne dla zwiedzających. Jedną z atrakcji jest przeszklona podłoga, przez którą można obserwować jezdnię i rzekę. Tower Bridge bywa mylony z London Bridge, który znajduje się dalej na zachód i ma znacznie prostszą formę. Katedra św. Pawła powstała po wielkim pożarze Monumentalna katedra św. Pawła jest jednym z największych dzieł Christophera Wrena. Budowę obecnej świątyni ukończono w 1710 roku, w miejscu wcześniejszej katedry zniszczonej w pożarze Londynu. Wysoka kopuła przez stulecia dominowała nad panoramą miasta. W jej wnętrzu znajduje się słynna Galeria Szeptów, a wyżej galerie widokowe. W krypcie spoczywają m.in. admirał Horatio Nelson, książę Wellington i sam Christopher Wren. Wstęp turystyczny jest płatny, ale w nabożeństwach można uczestniczyć bez kupowania biletu. Nabożeństwo nie powinno być jednak traktowane jak darmowe zwiedzanie – podczas jego trwania dostęp do atrakcji turystycznych jest ograniczony. British Museum opowiada historię całych cywilizacji British Museum zostało otwarte dla publiczności w 1759 roku i było jednym z pierwszych publicznych muzeów narodowych tego typu. Jego kolekcja liczy około ośmiu milionów obiektów, choć jednocześnie eksponowany jest tylko niewielki procent zbiorów. Do najsłynniejszych zabytków należą Kamień z Rosetty, rzeźby z Partenonu, mumie egipskie, reliefy asyryjskie i skarb z Sutton Hoo. Wiele przedmiotów pozostaje przedmiotem debat dotyczących ich pochodzenia i ewentualnego zwrotu krajom, z których zostały wywiezione. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny, ale muzeum zaleca wcześniejszą rezerwację wejścia. Przed wizytą warto przeczytać przewodnik po najważniejszych skarbach British Museum oraz historię Kamienia z Rosetty. Muzeum Historii Naturalnej zachwyca jeszcze przed wejściem Natural History Museum w South Kensington przechowuje dziesiątki milionów okazów związanych z zoologią, botaniką, mineralogią, paleontologią i naukami o Ziemi. Jednym z symboli muzeum jest ogromny szkielet płetwala błękitnego zawieszony w Hintze Hall. Popularnością cieszą się również galerie dinozaurów, minerałów i ewolucji człowieka. Wstęp do głównych kolekcji jest bezpłatny, ale część wystaw czasowych wymaga zakupu biletu. W sąsiedztwie znajdują się Science Museum oraz Victoria and Albert Museum, dlatego na zwiedzanie South Kensington dobrze przeznaczyć cały dzień. Tate Modern mieści się w dawnej elektrowni Tate Modern zajmuje monumentalny budynek dawnej elektrowni Bankside Power Station na południowym brzegu Tamizy. Muzeum otwarto w 2000 roku, a jego industrialna architektura jest niemal równie interesująca jak prezentowane dzieła. W kolekcji znajdują się prace takich artystów jak Pablo Picasso, Salvador Dalí, Mark Rothko, Andy Warhol czy Louise Bourgeois. Wstęp do głównej kolekcji jest bezpłatny, natomiast wystawy specjalne są zazwyczaj biletowane. Do Tate Modern można dojść z katedry św. Pawła przez pieszy Millennium Bridge. To jeden z najbardziej malowniczych krótkich spacerów w centrum Londynu. Trafalgar Square i National Gallery w samym sercu miasta Trafalgar Square upamiętnia zwycięstwo brytyjskiej floty w bitwie pod Trafalgarem w 1805 roku. Nad placem góruje kolumna admirała Horatia Nelsona, otoczona czterema monumentalnymi rzeźbami lwów. Przy placu znajduje się National Gallery, której kolekcja obejmuje dzieła europejskiego malarstwa od średniowiecza do początku XX wieku. Można tu zobaczyć obrazy Leonarda da Vinci, Vincenta van Gogha, Rembrandta, Velázqueza, Turnera i Moneta. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny. Trafalgar Square jest także miejscem demonstracji, festiwali, uroczystości i plenerowych wydarzeń kulturalnych. Hyde Park daje odpocząć od zgiełku Hyde Park zajmuje około 142 hektarów i jest jednym z ośmiu londyńskich parków królewskich. Nie jest jednak trzecim największym parkiem miejskim świata – takie twierdzenie, powtarzane w wielu internetowych przewodnikach, nie znajduje potwierdzenia. W parku można spacerować, jeździć rowerem, pływać łódką po jeziorze Serpentine i odwiedzić Speakers’ Corner, kojarzony z tradycją publicznych przemówień. Hyde Park łączy się z Kensington Gardens, przy których stoją Pałac Kensington i Royal Albert Hall. To dobre miejsce na odpoczynek między zwiedzaniem Westminsteru, Knightsbridge i South Kensington. Camden Town pokazuje bardziej buntowniczą twarz Londynu Camden słynie z alternatywnej mody, muzyki, kolorowych fasad i targowisk rozciągających się wzdłuż Regent’s Canal. Najbardziej znany jest Camden Market, gdzie działają setki stoisk, sklepów i lokali gastronomicznych. Dzielnica była związana z punk rockiem, muzyką alternatywną i londyńską kontrkulturą. Mieszkała tu również Amy Winehouse, którą upamiętnia pomnik na terenie Stables Market. Camden jest dziś bardzo popularne i skomercjalizowane, ale wciąż wyraźnie różni się od reprezentacyjnego Westminsteru czy eleganckiego Kensington. Greenwich łączy żeglugę, astronomię i królewską historię Do Greenwich warto popłynąć statkiem po Tamizie. Znajdują się tu m.in. Królewskie Obserwatorium, południk zerowy, National Maritime Museum, żaglowiec Cutty Sark oraz rozległy Greenwich Park. Z położonego na wzgórzu obserwatorium rozciąga się jeden z najlepszych widoków na panoramę Canary Wharf. Historyczne zabudowania Maritime Greenwich zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To miejsce pozwala połączyć historię nauki, żeglugi i brytyjskiego imperium z odpoczynkiem poza najbardziej zatłoczonym centrum. Londyn śladami filmów i seriali Stolica Wielkiej Brytanii pojawiła się w setkach filmów i seriali – od „Notting Hill” i produkcji o Jamesie Bondzie po „Sherlocka”, „The Crown”, „Paddingtona” i serię o Harrym Potterze. Fani świata stworzonego przez J.K. Rowling odwiedzają przede wszystkim dworzec King’s Cross z instalacją Peronu 9¾, Leadenhall Market, Millennium Bridge i okolice Piccadilly Circus. Wiele filmowych plenerów znajduje się także poza Londynem. Gotową trasę można zaplanować na podstawie przewodnika po miejscach, w których kręcono filmy o Harrym Potterze. Jaka jest pogoda w Londynie? Londyn leży w strefie klimatu umiarkowanego morskiego. Zimy są zwykle łagodne, a lata ciepłe, choć fale upałów stają się coraz częstsze. Pogoda potrafi zmieniać się szybko, dlatego przydają się ubrania zakładane warstwowo, lekka kurtka przeciwdeszczowa i wygodne buty. Wbrew stereotypowi Londyn nie należy do najbardziej deszczowych miast Europy. Roczne sumy opadów są niższe niż w wielu miejscach zachodniej części Wielkiej Brytanii. Deszcz występuje jednak przez cały rok i często ma postać krótkich, niezbyt intensywnych opadów. Najcieplejszymi miesiącami są zazwyczaj lipiec i sierpień, a najchłodniejszymi styczeń i luty. Śnieg pojawia się rzadko i przeważnie nie utrzymuje się długo. Kiedy najlepiej jechać do Londynu? Wiosna i wczesna jesień zapewniają zwykle najlepszy kompromis między pogodą a liczbą turystów. Dni są stosunkowo długie, parki prezentują się efektownie, a największe atrakcje bywają mniej zatłoczone niż podczas wakacji. Latem odbywa się wiele wydarzeń plenerowych, ale ceny noclegów są wysokie, a kolejki do popularnych miejsc – długie. To również okres udostępniania części Pałacu Buckingham. Zimą dni są krótkie i szybko zapada zmrok, jednak świąteczne dekoracje nadają miastu wyjątkową atmosferę. Oxford Street, Regent Street, Covent Garden i okolice Carnaby Street słyną z efektownych iluminacji. Szczególnie przyjemny może być spacer po świątecznym Londynie. Czy Londyn jest bezpieczny? Londyn jest ogromną metropolią, dlatego poziom bezpieczeństwa różni się w zależności od miejsca i pory dnia. Nie warto jednak dzielić całych dzielnic na jednoznacznie „bezpieczne” i „niebezpieczne”, ponieważ sytuacja może zmieniać się nawet pomiędzy sąsiednimi ulicami. Dla turystów najczęstszym zagrożeniem są kradzieże kieszonkowe oraz wyrywanie telefonów, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach, środkach transportu i przy ruchliwych ulicach. Telefonu nie należy trzymać swobodnie w dłoni przy krawędzi chodnika. W nagłych przypadkach trzeba zadzwonić pod numer 999 lub 112. Bieżące zalecenia najlepiej sprawdzać na stronach Metropolitan Police i polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Jak poruszać się po Londynie? Londyński transport publiczny obejmuje metro, autobusy, London Overground, Docklands Light Railway, Elizabeth line, tramwaje oraz miejskie połączenia kolejowe. Samo London Underground ma 11 linii, 272 stacje i około 402 kilometrów tras. Nie wszędzie jest jednak najszybszym rozwiązaniem – w centrum odległość między sąsiednimi atrakcjami często łatwiej pokonać pieszo. Za większość przejazdów można płacić zbliżeniową kartą bankową, telefonem albo kartą Oyster. Trzeba używać tego samego środka płatniczego przy wejściu i wyjściu z metra. W autobusach kartę przykłada się tylko przy wejściu. Gotówka nie jest przyjmowana w londyńskich autobusach. Przed wyjazdem warto pobrać aplikację TfL Go, która pokazuje aktualne utrudnienia i pomaga planować trasy. Lotniska w Londynie. Które wybrać? Londyn obsługuje sześć głównych portów lotniczych: Heathrow – największe lotnisko, dobrze połączone z centrum metrem, Elizabeth line i Heathrow Express; Gatwick – położone na południe od Londynu, z częstymi połączeniami kolejowymi; Stansted – popularne wśród tanich linii, połączone z centrum pociągiem Stansted Express i autobusami; Luton – obsługujące wiele tanich połączeń; do stacji kolejowej prowadzi automatyczna kolej DART; London City Airport – niewielki port blisko centrum i Canary Wharf; Southend – najbardziej oddalone i obsługujące mniej połączeń. Przy wyborze lotu trzeba porównywać nie tylko cenę biletu, ale również koszt i czas dojazdu z lotniska. Tani lot na oddalony port może się okazać mniej korzystny niż droższe połączenie na Heathrow lub London City. Siatki połączeń i ceny zmieniają się bardzo często, dlatego nie warto podawać stałej listy polskich lotnisk ani gwarantowanych minimalnych cen. Paszport i ETA. Nowe zasady wjazdu do Wielkiej Brytanii Obywatele Polski podróżujący do Wielkiej Brytanii w celach turystycznych muszą posiadać ważny paszport. Standardowo nie można przekroczyć granicy na podstawie polskiego dowodu osobistego. Wyjątki dotyczą m.in. części osób posiadających określony status w ramach EU Settlement Scheme. Od 2 kwietnia 2025 roku obywatele państw europejskich objętych ruchem bezwizowym, w tym Polacy, potrzebują również Electronic Travel Authorisation, czyli ETA. W lipcu 2026 roku wniosek kosztuje 20 funtów. ETA jest cyfrowo przypisywana do paszportu i pozostaje ważna przez dwa lata albo do chwili wygaśnięcia paszportu – zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. W tym okresie umożliwia wielokrotne podróże, zazwyczaj na pobyty do sześciu miesięcy. Wniosek należy składać wyłącznie za pośrednictwem oficjalnej aplikacji UK ETA lub strony rządu Wielkiej Brytanii. Decyzja często przychodzi szybko, ale brytyjskie władze zalecają uwzględnienie nawet trzech dni roboczych. ETA nie jest wizą i nie gwarantuje wpuszczenia do kraju. Ostateczną decyzję podejmują brytyjskie służby graniczne. Londyn w jeden dzień. Trasa bez niepotrzebnego pośpiechu Jednodniowa wycieczka nie wystarczy, aby dobrze poznać Londyn, ale pozwala zobaczyć kilka najważniejszych miejsc. Najlepiej rozpocząć w okolicach Tower of London. Proponowana trasa piesza: Tower of London → Tower Bridge → południowy brzeg Tamizy → Borough Market → Shakespeare’s Globe → Tate Modern → Millennium Bridge → katedra św. Pawła. Następnie można przejechać metrem w okolice Westminsteru i zobaczyć: Trafalgar Square → St James’s Park → Pałac Buckingham → Westminster Abbey → Pałac Westminsterski i Elizabeth Tower → London Eye. Taka trasa jest intensywna, ale logiczna geograficznie. Nie warto planować jednodniowego wypadu wyłącznie na podstawie przykładowych godzin lotów, ponieważ rozkłady, procedury graniczne i czas transferu z lotniska mogą się zmienić. Ciekawostki o Londynie, które zaskakują turystów Big Ben jest dzwonem, a wieża, w której się znajduje, nosi nazwę Elizabeth Tower. London Underground, otwarte w 1863 roku, jest najstarszym metrem na świecie. Londyn jako jedyne miasto trzykrotnie organizował letnie igrzyska olimpijskie – w 1908, 1948 i 2012 roku. Tower Bridge został otwarty w 1894 roku i jest znacznie młodszy, niż sugeruje jego neogotycki wygląd. W British Museum znajduje się około ośmiu milionów obiektów, ale tylko niewielka część kolekcji może być jednocześnie prezentowana zwiedzającym. Wielki Pożar Londynu zniszczył znaczną część historycznego City, ale nie dwie trzecie obszaru dzisiejszej metropolii. W Londynie działa ponad 170 muzeów, od wielkich instytucji narodowych po niewielkie placówki poświęcone pojedynczym postaciom i tematom. The Shard ma niemal 310 metrów wysokości i pozostaje najwyższym budynkiem w Wielkiej Brytanii. Kandydaci na kierowców tradycyjnych czarnych taksówek muszą zdać wymagający egzamin nazywany The Knowledge, sprawdzający szczegółową znajomość tysięcy ulic i charakterystycznych punktów miasta. Londyn był jednym z pierwszych miast, w których gwałtowny rozwój przemysłowy doprowadził do poważnego problemu ze smogiem. Sytuacja znacznie poprawiła się dzięki regulacjom dotyczącym jakości powietrza i ograniczaniu emisji. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule o tym, jak Londyn walczył z zanieczyszczeniem powietrza. W Londynie funkcjonują dwa różne urzędy burmistrzowskie: burmistrz całego Wielkiego Londynu oraz lord major niewielkiego City of London. Wbrew popularnej legendzie nie istnieje prawo zakazujące umierania w Pałacu Westminsterskim. To jeden z najczęściej powtarzanych mitów dotyczących Londynu. Źródła: UK Government, „Get an electronic travel authorisation to visit the UK”; Greater London Authority, oficjalny serwis władz Londynu; Transport for London, informacje o londyńskim transporcie Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pałac Kultury i Nauki nie przestaje budzić emocji. Tak powstała najsłynniejsza budowla PRL
Miał być demonstracją siły Związku Radzieckiego i pomnikiem nowego ustroju. Z czasem stał się jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Warszawy. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat, a jego historia nadal wywołuje emocje – od zachwytu monumentalną architekturą po pytania o to, czy taki „dar” powinien zajmować centralne miejsce w stolicy.
Spis treści: Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Wzniesiony w rekordowym tempie Pałac Kultury i Nauki w Warszawie przez dziesięciolecia górował nad całą Polską. W jego wnętrzach mieszczą się teatry, kina, muzea, uczelnia, basen i tysiące biur. Pod ziemią żyją koty, wysoko nad miastem gniazdują sokoły wędrowne, a z tarasu na 30. piętrze można oglądać panoramę zmieniającej się Warszawy. Oto historia i najciekawsze fakty o Pałacu Kultury i Nauki. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym Budowa Pałacu Kultury i Nauki rozpoczęła się 1 maja 1952 roku. Prace trwały nieco ponad trzy lata, a 21 lipca 1955 roku gmach został oficjalnie przekazany stronie polskiej. Dzień później, w obchodzone w PRL Narodowe Święto Odrodzenia Polski, udostępniono go mieszkańcom. Właśnie dlatego urodziny budynku tradycyjnie świętowane są 22 lipca. W 2026 roku PKiN obchodził 71. rocznicę otwarcia. Z tej okazji przygotowano m.in. specjalne wejścia na taras widokowy, pokaz filmu dokumentalnego „Pałac Kultury. Niekochany zabytek”, koncert i wydarzenia na Placu Centralnym. Za projekt budynku odpowiadał radziecki architekt Lew Rudniew, współtwórca monumentalnego gmachu Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Warszawski pałac nawiązywał do grupy moskiewskich wysokościowców, nazywanych „Siedmioma Siostrami”, które łączyły socrealistyczny monumentalizm z elementami amerykańskich wieżowców art déco. Rudniew i jego współpracownicy odbyli przed rozpoczęciem projektowania podróż po Polsce. Oglądali m.in. zabytki Krakowa, Zamościa, Kazimierza Dolnego, Chełmna i Sandomierza. Do bryły budynku próbowali wprowadzić elementy kojarzone z polską architekturą historyczną, zwłaszcza renesansowe attyki. Rezultatem jest budowla, która jednocześnie przypomina moskiewski drapacz chmur i przeskalowany pałac. „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Oficjalnie Pałac Kultury i Nauki przedstawiano jako „dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego”. Określenie to pomijało jednak polityczny kontekst inwestycji. Budynek powstawał w czasach najgłębszego stalinizmu, gdy Polska pozostawała całkowicie podporządkowana Związkowi Radzieckiemu. Pomysł wzniesienia monumentalnego gmachu miał przedstawić Józef Stalin. Początkowo budynek nosił nawet nazwę Pałacu Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina. Imię radzieckiego dyktatora usunięto po politycznej odwilży i rozpoczęciu destalinizacji. Wieżowiec miał być nie tylko miejscem działalności kulturalnej, lecz także symbolem nowego porządku politycznego. Jego monumentalna sylwetka dominowała nad zniszczoną podczas wojny i nadal odbudowywaną Warszawą. Dla jednych oznaczała powojenną modernizację, dla innych – trwały znak radzieckiej dominacji. Kontrowersje wokół obiektu nie zniknęły po upadku PRL. Przez lata pojawiały się propozycje rozbiórki pałacu, zasłonięcia go inną zabudową lub przekształcenia w muzeum komunizmu. Jednocześnie dla kolejnych pokoleń mieszkańców stał się on punktem orientacyjnym, miejscem spotkań i częścią codziennego krajobrazu miasta. Dziś to jedna z głównych atrakcji, które turyści odwiedzają w Warszawie. Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac stanął na rozległym terenie pomiędzy ulicami Marszałkowską, Świętokrzyską, Emilii Plater i Alejami Jerozolimskimi. Przed wojną znajdowała się tu gęsto zabudowana dzielnica pełna kamienic, sklepów i niewielkich zakładów. Nowy pałac był sięgał znacznie wyżej niż najwyższe budynki przedwojennej Warszawy. Wcześniejsze publikacje podawały, że w związku z inwestycją rozebrano około 180 przedwojennych kamienic. Dane Narodowego Instytutu Dziedzictwa mówią jednak o około 80 budynkach, które należało zburzyć podczas przygotowywania terenu. Zlikwidowano lub przerwano również sześć odcinków przedwojennych ulic: Chmielnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Wielkiej i Zielnej. Część zabudowy była poważnie uszkodzona podczas II wojny światowej, ale nie wszystkie domy leżały w ruinach. Pod budowę pałacu usunięto także budynki, które przetrwały i mogły zostać odbudowane. Inwestycja trwale zmieniła układ urbanistyczny śródmieścia Warszawy. Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Przy budowie PKiN pracowało kilka tysięcy robotników z Polski i ZSRR. Radzieckich pracowników zakwaterowano na specjalnie zbudowanym osiedlu Przyjaźń na warszawskich Jelonkach. Znajdowały się tam między innymi stołówka, kino, biblioteka, świetlica i obiekty sportowe. Budowa odbywała się w ogromnym tempie. Według informacji podawanych przez zarządcę obiektu wykorzystano około 40 milionów cegieł i 26 tysięcy ton stali. Podczas prac zginęło 16 robotników. Pałac ma obecnie 237 metrów wysokości wraz ze wspornikiem antenowym. Pierwotnie mierzył 230,68 metra, lecz w 1994 roku konstrukcję na szczycie podwyższono. Budowla ma 46 kondygnacji, w tym dwie podziemne, oraz 3288 pomieszczeń. Pozostaje najwyższym zabytkiem nieruchomym w Polsce. Przez ponad sześć dekad PKiN był także najwyższym budynkiem w kraju. Stracił ten tytuł na rzecz mierzącego 310 metrów Varso Tower. Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów budynku jest Zegar Milenijny, uruchomiony w noc sylwestrową z 2000 na 2001 rok. Umieszczono go na wysokości około 165 metrów. Każda z jego czterech tarcz ma 6 metrów średnicy. Zegar był w chwili montażu jednym z najwyżej położonych tego rodzaju mechanizmów na świecie. Jego instalacja nie wszystkim się jednak podobała – krytycy twierdzili, że tak duże tarcze zaburzają proporcje wieży. Jeszcze wyżej znajduje się iglica, która przez dziesięciolecia rozpalała wyobraźnię mieszkańców. Do administracji pałacu przychodziły listy zawierające skargi, prośby i najróżniejsze pomysły dotyczące budynku. Według jednej z anegdot pewna kobieta domagała się nawet usunięcia lśniącej iglicy, przekonując, że wywołuje u niej erotyczne sny. W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Pałac Kultury i Nauki od początku miał pełnić wiele funkcji. Dziś mieszczą się w nim między innymi teatry, Kinoteka, Muzeum Techniki i Życia Codziennego, Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN, Pałac Młodzieży oraz Collegium Civitas. Jednym z najbardziej reprezentacyjnych wnętrz jest Sala Kongresowa, przez dziesięciolecia miejsce politycznych zgromadzeń, koncertów i występów międzynarodowych gwiazd. Na jej scenie pojawiali się między innymi The Rolling Stones, Marlena Dietrich, Leonard Cohen i Bruce Springsteen. Sala od 2014 roku pozostaje wyłączona z użytkowania z powodu przedłużającego się remontu. W kompleksie znajduje się również basen, który po modernizacji nadal służy użytkownikom Pałacu Młodzieży. W budynku odbywają się przedstawienia, projekcje filmowe, wystawy, konferencje oraz posiedzenia Rady miasta stołecznego Warszawy. PKiN jest więc nie tylko pamiątką po epoce stalinizmu. To również jeden z największych działających kompleksów kulturalnych w Polsce. Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Pałacu Kultury i Nauki jest taras widokowy na 30. piętrze. Znajduje się na wysokości 114 metrów i pozwala oglądać panoramę Warszawy ze wszystkich stron. W pogodny dzień można stąd dostrzec nie tylko centrum stolicy, lecz także odległe dzielnice oraz tereny położone poza granicami miasta. Widok zmienił się radykalnie w ostatnich dekadach. Pałac, który dawniej niemal samotnie górował nad Warszawą, otaczają dziś szklane biurowce i wieże mieszkalne. Taras jest obecnie otwarty standardowo codziennie od godz. 10 do 20. W piątki i soboty do końca września 2026 roku organizowane są również nocne wejścia do północy. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny na oficjalnej stronie obiektu, ponieważ mogą się zmieniać w dni świąteczne lub podczas wydarzeń specjalnych. Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór W 2007 roku Pałac Kultury i Nauki został wpisany do rejestru zabytków. Decyzja wywołała gorącą dyskusję. Przeciwnicy argumentowali, że ochroną konserwatorską objęto symbol narzuconego Polsce systemu. Zwolennicy odpowiadali, że wartość zabytku nie zależy od tego, czy historia, którą reprezentuje, jest wygodna. Wpis obejmuje nie tylko bryłę wieżowca, lecz także jego wystrój, wyposażenie oraz otoczenie. Pałac uznano za jeden z najważniejszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury socrealistycznej w Polsce. Status zabytku nie jest formą politycznego hołdu dla budowniczych. Oznacza przede wszystkim, że obiekt dokumentuje ważny, choć dramatyczny okres polskiej historii i powinien być zachowany wraz z najbardziej wartościowymi elementami architektonicznymi. Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad Pałac jest domem nie tylko dla pracowników instytucji i odwiedzających go turystów. W jego podziemiach od lat żyją pałacowe koty, którymi opiekują się pracownicy. Z budynkiem wiąże się anegdota z 1969 roku. Podczas występu francuskiej piosenkarki Juliette Gréco jeden z kotów miał przejść przez scenę, po czym zniknąć za kulisami. Znacznie wyżej swoje gniazdo założyły sokoły wędrowne. Ptaki pojawiły się na pałacu w latach 90. XX wieku i od tego czasu – z przerwami – wyprowadzają tam młode. Na niższych kondygnacjach ustawiono natomiast ule miejskich pszczół. Obecność zwierząt pokazuje, że nawet tak monumentalny budynek może stać się częścią miejskiego ekosystemu. O innych nieoczywistych mieszkańcach stolicy przeczytasz w artykule o borsuku, który pojawił się w Łazienkach Królewskich. „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Jedna z ciekawostek o Warszawie mówi, że od skrótu PKiN pochodzi popularna nazwa „Pekin”. Pałac zyskał również mniej przychylne określenia, takie jak „strzykawka”, „sen szalonego cukiernika” czy „pomnik Stalina”. Najczęściej przywoływany dowcip głosi, że najlepszy widok na Warszawę rozciąga się z tarasu Pałacu Kultury – ponieważ jest to jedyne miejsce, z którego nie widać samego pałacu. Żart trafnie oddaje ambiwalentny stosunek mieszkańców do budowli. Przez 71 lat zmienił się jednak zarówno sam PKiN, jak i jego otoczenie. Na placu Defilad powstało Muzeum Sztuki Nowoczesnej, a fragment przestrzeni przed pałacem przekształcono w plac Centralny. Wokół wyrosły kolejne wysokościowce, przez co dawna dominanta nie góruje już nad miastem tak bezwzględnie jak kiedyś. Pałac pozostaje jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów Warszawy. Jest zarazem zabytkiem, działającym centrum kultury, świadectwem politycznej przemocy i miejscem oswojonym przez codzienne życie. Być może właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że ponad siedem dekad po otwarciu nadal nie sposób przejść obok niego obojętnie. Źródła: pkin.pl/historia; Narodowy Instytut Dziedzictwa Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Meteopatia to nie jest wymówka na gorszy dzień. Zaskakujące wnioski badaczy
Spada ciśnienie, nadciąga front, a wraz z nim ból głowy, rozdrażnienie i zmęczenie. Dla jednych to oczywisty dowód na działanie pogody, dla innych – efekt sugestii. Naukowcy potwierdzają, że warunki atmosferyczne mogą oddziaływać na organizm, ale zależność jest znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerują komunikaty o „złym biomecie”.
Spis treści: Meteopatia – choroba czy potoczna nazwa dolegliwości? Czy spadek ciśnienia naprawdę wywołuje ból głowy? Pogoda wpływa na organizm, ale nie zawsze przez ciśnienie Dlaczego szary dzień odbiera energię? Czy prognoza biometeorologiczna może pogorszyć samopoczucie? Najlepszy test? Dziennik objawów i pogody Co pomaga na „zły biomet”? Kiedy nie wolno zrzucać objawów na pogodę? Czy meteopatia istnieje? Nauka odpowiada ostrożnie Deszcz stuka w szybę, niebo od rana zasnuwają chmury, a barometr pokazuje gwałtowny spadek ciśnienia. Czujemy senność, trudno się skoncentrować, zaczyna boleć głowa. Czy to rzeczywiście wina pogody, czy raczej znaleźliśmy wygodne wyjaśnienie gorszego dnia? Meteopatia – choroba czy potoczna nazwa dolegliwości? Meteopatia, nazywana również meteoropatią lub nadwrażliwością pogodową, nie oznacza jednej, ściśle określonej choroby. Termin ten opisuje dolegliwości pojawiające się lub nasilające w związku ze zmianami warunków atmosferycznych. Osoby uznające się za meteopatów najczęściej wymieniają: ból głowy lub napad migreny, zmęczenie i senność, rozdrażnienie, trudności z koncentracją, zawroty głowy, wahania nastroju, bóle mięśni i stawów, pogorszenie jakości snu. Nie istnieje jednak jeden test, który pozwalałby jednoznacznie rozpoznać meteopatię. Objawy są niespecyficzne – mogą występować również przy niedoborze snu, odwodnieniu, infekcji, przewlekłym stresie, migrenie, anemii czy zaburzeniach nastroju. Dlatego lekarze częściej mówią o wrażliwości na bodźce meteorologiczne niż o osobnej jednostce chorobowej. Biometeorologia bada natomiast, jak temperatura, wilgotność, wiatr, promieniowanie słoneczne i ciśnienie atmosferyczne wpływają na organizmy żywe. Czy spadek ciśnienia naprawdę wywołuje ból głowy? To właśnie ciśnienie atmosferyczne najczęściej trafia na ławę oskarżonych. Wraz z nadejściem niżu barometry wskazują niższe wartości, a część osób niemal natychmiast zgłasza ból głowy, osłabienie lub problemy z koncentracją. Badania nad związkiem pogody z migreną przynoszą jednak niejednoznaczne rezultaty. Przeglądy naukowe wskazują, że u części pacjentów napady mogą współwystępować ze zmianami ciśnienia, wilgotnością, opadami lub silnym wiatrem. W innych badaniach nie udaje się potwierdzić wyraźnej zależności. Najprawdopodobniej nie istnieje jeden pogodowy wyzwalacz działający identycznie na wszystkich. Zmiana ciśnienia może być jednym z wielu elementów, które u osoby podatnej dokładają się do braku snu, stresu, odwodnienia, głodu czy zmian hormonalnych i w ten sposób zwiększają ryzyko napadu migreny. Nie oznacza to, że ból jest „wymyślony”. Migrena jest chorobą neurologiczną związaną między innymi z działaniem układu trójdzielno-naczyniowego. Pogoda wpływa na organizm, ale nie zawsze przez ciśnienie Skupianie się wyłącznie na barometrze może odciągać uwagę od znacznie lepiej poznanych zagrożeń. Temperatura i wilgotność mają udokumentowany wpływ na fizjologię człowieka. Podczas upału organizm próbuje odprowadzać nadmiar ciepła poprzez rozszerzenie naczyń krwionośnych i pocenie się. Jeżeli powietrze jest bardzo wilgotne, pot paruje wolniej, a chłodzenie staje się mniej skuteczne. Rośnie ryzyko odwodnienia, wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. Ból głowy, osłabienie i rozdrażnienie przypisywane „złemu biometowi” mogą więc wynikać nie tyle z niżu atmosferycznego, ile z utraty płynów, przegrzania albo pogorszenia snu. Szczególnie narażone są osoby starsze, dzieci, pacjenci z chorobami układu krążenia oraz ludzie przyjmujący niektóre leki. W czasie gorących dni warto sprawdzać nie tylko temperaturę, lecz również wilgotność i tzw. indeks ciepła. Dlaczego szary dzień odbiera energię? Gorsze samopoczucie podczas pochmurnego dnia nie musi mieć nic wspólnego ze spadkiem ciśnienia. Znaczenie może mieć mniejsza ilość światła docierającego do oczu, szczególnie rano. Światło pomaga synchronizować zegar biologiczny, który reguluje sen, czuwanie, wydzielanie hormonów, temperaturę ciała oraz wiele innych procesów. Gdy rano długo pozostajemy w półmroku, możemy czuć się bardziej senni i mniej skoncentrowani. Nie należy jednak utożsamiać pojedynczego pochmurnego dnia z depresją sezonową. Sezonowe zaburzenie afektywne jest postacią depresji, której epizody powracają zwykle jesienią i zimą. Mogą jej towarzyszyć długotrwałe obniżenie nastroju, brak energii, nadmierna senność, trudności w koncentracji i utrata zainteresowania codziennymi aktywnościami. Jedną z metod stosowanych w leczeniu jest terapia jasnym światłem. Jednak powinna być prowadzona zgodnie z zaleceniami specjalisty – zwłaszcza u osób z chorobami oczu, chorobą afektywną dwubiegunową lub przyjmujących leki zwiększające wrażliwość na światło. Czy prognoza biometeorologiczna może pogorszyć samopoczucie? Może zadziałać także psychologia. Gdy rano słyszymy ostrzeżenie przed „bardzo niekorzystnym biometem”, zaczynamy dokładniej obserwować własne ciało. Zwykłe zmęczenie, napięcie karku czy chwilowy spadek koncentracji mogą zostać uznane za dowód, że prognoza się sprawdziła. To przykład efektu nocebo – negatywne oczekiwanie może zwiększać prawdopodobieństwo zauważenia lub nasilenia dolegliwości. Nie oznacza to udawania. Oczekiwania, lęk i koncentracja na sygnałach płynących z ciała mogą realnie wpływać na sposób odczuwania bólu. Działa również błąd potwierdzenia. Zapamiętujemy dzień, w którym bolała nas głowa podczas burzy, ale rzadziej odnotowujemy wszystkie burze, podczas których czuliśmy się zupełnie normalnie. Podobnie możemy nie zauważać napadów bólu występujących przy stabilnej, słonecznej pogodzie. Dlatego samo przekonanie, że „zawsze reaguję na niż” nie pozwala jeszcze ustalić przyczyny objawów. Najlepszy test? Dziennik objawów i pogody Osoba podejrzewająca u siebie nadwrażliwość na pogodę może przez kilka tygodni prowadzić dziennik. Warto zapisywać: godzinę pojawienia się dolegliwości, rodzaj i nasilenie objawów, długość oraz jakość snu, ilość wypitych płynów, posiłki i spożycie kofeiny, aktywność fizyczną, poziom stresu, przyjmowane leki, temperaturę, wilgotność i zmiany ciśnienia. Dopiero porównanie wielu dni pozwala ocenić, czy widoczny jest powtarzalny wzorzec. Często okazuje się, że większe znaczenie niż pogoda mają niewyspanie, pominięty posiłek, alkohol, odwodnienie lub napięcie emocjonalne. Dziennik może być szczególnie przydatny w przypadku migreny, ponieważ pomaga lekarzowi rozpoznać indywidualne czynniki wyzwalające. Co pomaga na „zły biomet”? Nie istnieje tabletka na meteopatię. Można jednak ograniczyć czynniki, które zwiększają podatność organizmu na zewnętrzne bodźce. Najważniejsze są regularny sen, odpowiednie nawodnienie, posiłki o stałych porach i umiarkowana aktywność fizyczna. Podczas upałów trzeba uzupełniać płyny i unikać intensywnego wysiłku w najgorętszej części dnia. W pochmurne miesiące warto wychodzić na zewnątrz rano lub przed południem. Nawet rozproszone światło dzienne jest zwykle znacznie intensywniejsze niż typowe oświetlenie w domu lub biurze. Kawa może chwilowo poprawić czujność, a u części osób wpływa również na ból głowy. Nie jest jednak uniwersalnym lekarstwem. Nadmiar kofeiny może powodować niepokój, kołatanie serca i problemy ze snem, a jej nagłe odstawienie – ból głowy. Kiedy nie wolno zrzucać objawów na pogodę? „Zły biomet” nie powinien zastępować diagnostyki. Z lekarzem należy skonsultować powtarzające się lub nasilające bóle głowy, omdlenia, wyraźne zaburzenia równowagi, długotrwałe zmęczenie oraz objawy utrudniające codzienne funkcjonowanie. Pilnej pomocy wymaga między innymi nagły, wyjątkowo silny ból głowy. Zwłaszcza gdy towarzyszą mu zaburzenia mowy, opadnięcie części twarzy, niedowład, problemy z widzeniem, utrata przytomności, sztywność karku, wysoka gorączka lub ból w klatce piersiowej. Długotrwałego obniżenia nastroju, utraty zainteresowań czy trudności w wykonywaniu codziennych obowiązków również nie należy tłumaczyć jesienną aurą. Pogoda może wpływać na samopoczucie, ale nie wyjaśnia wszystkiego. Czy meteopatia istnieje? Nauka odpowiada ostrożnie Nie ma podstaw, aby uznać wszystkie dolegliwości przypisywane pogodzie za wymysł. Temperatura, wilgotność, światło i ekstremalne zjawiska atmosferyczne rzeczywiście oddziałują na organizm. U części osób zmiany pogody mogą też współwystępować z napadami migreny lub nasileniem przewlekłego bólu. Jednocześnie badania nie potwierdzają prostego schematu, według którego określony spadek ciśnienia wywołuje te same objawy u większości ludzi. Nadwrażliwość pogodowa jest zróżnicowana, trudna do zmierzenia i podatna na wpływ oczekiwań. Zamiast pytać wyłącznie: „Jaki jest dziś biomet?”, lepiej przyjrzeć się całemu zestawowi czynników – snowi, nawodnieniu, stresowi, światłu, aktywności i chorobom przewlekłym. Barometr może być jedną ze wskazówek, lecz rzadko daje pełną odpowiedź. Źródła: Journal of Medicine and Life; Current Pain and Headache Reports Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wraca akcja National Geographic Polska dla psów ze schronisk. Co poniedziałek poznamy historię jednego z nich
National Geographic Polska rozpoczyna drugą edycję akcji, która ma pomóc psom ze schronisk znaleźć nowe domy. W każdy poniedziałek na Facebooku National Geographic Magazine Poland będziemy prezentować kolejnego psa: jego portret wykonany przez współpracującą z National Geographic fotografkę Julię Zabrodzką, historię oraz informacje o tym, jak można go adoptować.
Adopcja psa ze schroniska nie powinna być impulsem ani wyłącznie aktem litości. To decyzja o przyjęciu pod opiekę żywego zwierzęcia, które ma własny charakter, potrzeby i doświadczenia. Dlatego druga edycja akcji National Geographic Polska ma nie tylko pokazywać psy czekające na dom, lecz także pomagać przyszłym opiekunom lepiej zrozumieć, z czym wiąże się odpowiedzialna adopcja. Druga edycja akcji National Geographic Polska właśnie startuje Po raz drugi na Facebooku National Geographic Magazine Poland będziemy przedstawiać psy, które czekają na nowych opiekunów. W każdy poniedziałek opublikujemy portret kolejnego psa, wykonany przez współpracującą z National Geographic fotografkę Julię Zabrodzką. Każdej fotografii będzie towarzyszyć historia zwierzęcia, opis jego charakteru i potrzeb oraz praktyczne informacje dotyczące adopcji. Celem akcji jest nie tylko zwiększenie szans konkretnych psów na znalezienie domu, lecz także pokazanie, że udana adopcja zaczyna się od dobrego dopasowania człowieka i zwierzęcia. Bohaterami akcji będą między innymi psy znajdujące się pod opieką Schroniska na Paluchu. O tym, jak wygląda odpowiedzialna adopcja i z jakimi wyzwaniami należy się liczyć, opowiada Agata Węglińska-Szulc, wolontariuszka grupy Geriatria Schroniska na Paluchu. Adopcja psa nie jest akcją ratunkową Zdjęcie psa wyglądającego zza krat potrafi uruchomić silne emocje. Chcemy działać natychmiast: pojechać do schroniska, zabrać zwierzę do domu i wynagrodzić mu wszystko, co dotąd je spotkało. Tyle że sama litość nie jest dobrym fundamentem adopcji. – Dość niebezpiecznym mitem jest przekonanie, że pies ze schroniska jest biedny, trzeba go uratować, a kiedy już to zrobimy, będzie nam wdzięczny do końca życia – mówi Agata Węglińska-Szulc. Jak podkreśla, zwierzę, które trafia do schroniska, otrzymuje opiekę, diagnostykę i bezpieczne miejsce. Rozpoczyna się też praca nad jego zdrowiem oraz relacjami z ludźmi i innymi zwierzętami. – Zależy nam na domach, w których nikt nie będzie oczekiwał od psów wdzięczności. Decyzja powinna być korzystna dla obu stron: ja mam psa, a pies ma mnie. Oboje jesteśmy wygrani. Odpowiedzialność zawsze leży jednak po stronie człowieka – dodaje wolontariuszka. Psy są zdolne do budowania bliskich relacji z opiekunami, ale potrzebują czasu, poczucia bezpieczeństwa i możliwości komunikowania własnych potrzeb. Dlatego tak ważna jest umiejętność rozpoznawania emocji psa, zamiast przypisywania mu ludzkich intencji. Które psy najdłużej czekają na dom? Największe zainteresowanie zazwyczaj wzbudzają szczenięta oraz małe, zdrowe psy. Znacznie trudniej znaleźć opiekunów dla zwierząt starszych, dużych albo wymagających leczenia. – Najdłużej na dom czekają duże i starsze psy, na przykład owczarki niemieckie. Opieka nad nimi nie jest łatwa z wielu powodów – przyznaje Agata Węglińska-Szulc. Duży pies potrzebuje odpowiedniej przestrzeni, ale nie oznacza to, że może mieszkać wyłącznie w domu z ogrodem. Ogród jest udogodnieniem, jednak nie zastąpi spacerów, kontaktu z człowiekiem ani aktywności dostosowanej do możliwości zwierzęcia. Duży pies może dobrze funkcjonować również w mieszkaniu, jeśli otrzyma wystarczająco dużo ruchu, odpoczynku i uwagi. W przypadku psiego seniora trzeba się liczyć z częstszymi wizytami u lekarza weterynarii, przyjmowaniem leków, rehabilitacją, a niekiedy również operacjami. To oznacza nie tylko wydatki, lecz także konieczność dostosowania codzienności do potrzeb zwierzęcia. Duże znaczenie ma również sprawność samego opiekuna. Starsze osoby często obawiają się, że z czasem nie będą miały wystarczająco dużo siły, aby pomóc kilkudziesięciokilogramowemu psu wejść do samochodu czy przenieść go podczas choroby. Z tego powodu częściej decydują się na mniejsze zwierzęta. Nie należy jednak zniechęcać seniorów do adopcji. Spokojny, starszy pies i starszy człowiek mogą stworzyć wyjątkowo dobrze dopasowaną parę. Najważniejsze są realna ocena możliwości, plan opieki na przyszłość oraz dobranie zwierzęcia odpowiedniej wielkości i o odpowiednim temperamencie. Nie wybieraj psa wyłącznie oczami Zdjęcie zwykle decyduje o tym, czy zatrzymamy się przy ogłoszeniu konkretnego psa. Nie powinno jednak przesądzać o adopcji. Właśnie dlatego w ramach akcji National Geographic Polska każdy portret wykonany przez Julię Zabrodzką będzie uzupełniony opisem charakteru psa, jego historii, stanu zdrowia i potrzeb. Fotografia ma przyciągnąć uwagę, ale o decyzji powinny przesądzać informacje o zwierzęciu. – Dobrze by było, gdyby wygląd miał drugorzędne znaczenie, choć to właśnie on jako pierwszy przykuwa uwagę. Są jednak jeszcze opisy i warto je czytać. Dzięki nim można sprawdzić, czy nasze potrzeby i potrzeby psa są podobne – mówi wolontariuszka. Przyszły opiekun powinien uczciwie odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Czy szuka psa aktywnego, który będzie towarzyszył mu podczas długich spacerów, czy spokojnego zwierzęcia lubiącego odpoczywać na kanapie? Czy ma czas na wychowanie młodego psa? Czy jest gotowy na opiekę nad seniorem mającym własne przyzwyczajenia? Czy w domu mieszkają dzieci, koty albo inne psy? Ile godzin dziennie zwierzę będzie pozostawało samo? Warto także zastanowić się nad kosztami karmy, profilaktyki i leczenia, planami wakacyjnymi oraz tym, kto zajmie się psem w razie choroby opiekuna. Czy w schronisku można poznać prawdziwy charakter psa? Schronisko nie jest dla psa naturalnym środowiskiem. Obecność wielu zwierząt, hałas, obce zapachy i ograniczona możliwość odpoczynku mogą wpływać na jego zachowanie. Dlatego jednorazowe spotkanie nie zawsze wystarczy, aby dobrze poznać przyszłego podopiecznego. – Im dłużej pies jest w schronisku, tym więcej wiemy o jego charakterze i potrzebach. Wychodzi na spacery z różnymi osobami, spędzamy z nim czas w boksie, bywamy u weterynarza. Każdy ma swoje spostrzeżenia, a wolontariusze wymieniają się informacjami – wyjaśnia Agata Węglińska-Szulc. Opiekunowie obserwują, w jaki sposób zwierzę nawiązuje relacje z ludźmi, jak reaguje na inne psy, czy chętnie współpracuje podczas badań i jak zachowuje się poza schroniskiem. Szczególnie wiele informacji przynoszą akcje adopcyjne, podczas których można sprawdzić reakcję psa na jazdę samochodem lub komunikacją miejską, tłum, hałas oraz nieznane otoczenie. Nie oznacza to jednak, że zachowanie psa w schronisku będzie identyczne jak w nowym domu. Charakter zwierzęcia może ujawniać się stopniowo, gdy opada napięcie i pies zaczyna czuć się bezpiecznie. Warto również pamiętać, że człowiek nie zawsze prawidłowo interpretuje sygnały wysyłane przez zwierzę. Zdarza się, że opiekun patrzy na okoliczności, ale nie na zachowanie samego psa. Czy psy ze schroniska są trudniejsze? – Nie bardziej niż psy nieschroniskowe – odpowiada wolontariuszka. – Zachowanie psa jest efektem tego, jak był i jest traktowany. Różne zwierzęta różnie radzą sobie ze swoją przeszłością, dlatego trzeba mierzyć siły na zamiary. Nie każdy pies ze schroniska doznał przemocy albo przez lata żył na ulicy. Niektóre miały dobre domy, ale trafiły do placówki po śmierci lub ciężkiej chorobie opiekuna. Inne mogą być lękliwe, reaktywne albo nieprzyzwyczajone do życia w mieście. Nie należy zakładać ani że każdy pies schroniskowy będzie problematyczny, ani że miłość natychmiast rozwiąże wszystkie trudności. Psy mogą odczuwać stres, strach i frustrację, nawet jeśli nie okazują ich w sposób łatwy do zrozumienia dla człowieka. Więcej o tym, jak zwierzęta przeżywają i wyrażają emocje, mówią badania nad ich zachowaniem. – Jeśli pies miał trudną przeszłość, nawiązanie relacji i prowadzenie go wymaga wiedzy, doświadczenia oraz umiejętności – zaznacza Agata Węglińska-Szulc. Dlatego adopcja zwierzęcia lękowego lub reaktywnego powinna być szczególnie dobrze przemyślana. W niektórych przypadkach konieczne będzie wsparcie doświadczonego behawiorysty albo lekarza weterynarii zajmującego się medycyną behawioralną. Pierwsze dni w domu. Pozwól psu decydować o tempie Dla człowieka dzień adopcji jest zwykle radosnym wydarzeniem. Pies może jednak odbierać go zupełnie inaczej. – Pies nie wie, że jedzie do cudownego domu. Dla niego to przede wszystkim stres: zmiana miejsca, nowi ludzie, nowe zapachy i niepewność, co teraz się wydarzy – tłumaczy wolontariuszka. W domu powinno już czekać spokojne miejsce do spania, a najlepiej kilka posłań, spośród których pies sam wybierze najbezpieczniejsze. Potrzebne są miski, stały dostęp do świeżej wody oraz miejsce karmienia, w którym nikt nie będzie zwierzęciu przeszkadzał. Pomocne może być także przygotowanie podkładu higienicznego. Nawet pies, który wcześniej zachowywał czystość, w wyniku stresu i zmiany rytmu dnia może załatwić się w domu. Nowemu domownikowi należy pozwolić samodzielnie poznawać otoczenie. Nie powinno się nad nim stać, otaczać go przez całą rodzinę ani zmuszać do głaskania i przytulania. – Pozwólmy psu powęszyć i zwiedzić mieszkanie. Niech sam inicjuje kontakt. Przez pierwszy tydzień lub dwa nie zapraszajmy gości. Nie kąpmy go od razu, jeśli nie jest to konieczne. Po prostu dajmy mu czas, aby poczuł się bezpiecznie – radzi Agata Węglińska-Szulc. Pies powinien mieć możliwość wycofania się do spokojnego miejsca i odpoczynku bez dotykania czy zaczepiania. W pierwszych dniach dobrze jest także utrzymywać przewidywalny rytm spacerów i posiłków. Ile trwa adaptacja psa po adopcji? W internecie popularna jest zasada „3–3–3”, według której pies potrzebuje trzech dni na pierwszy odpoczynek, trzech tygodni na poznanie rutyny i trzech miesięcy na pełniejszą adaptację. Nie jest to jednak ścisły harmonogram, który można zastosować do każdego zwierzęcia. – Trudno podać konkretny czas. Kluczowe mogą być pierwsze trzy miesiące, ale psa warto uważnie obserwować przez całe wspólne życie. Różne sytuacje wywołują różne zachowania. Cały czas uczymy się siebie nawzajem – mówi wolontariuszka. Jeden pies już po kilku dniach będzie swobodnie odpoczywał na środku pokoju. Inny przez wiele tygodni może unikać kontaktu albo reagować niepokojem na dźwięki, obcych ludzi czy samotne pozostawanie w domu. Początkowa ostrożność nie musi być sygnałem nieudanej adopcji. Jednocześnie nie należy ignorować zachowań zagrażających bezpieczeństwu człowieka lub zwierzęcia. Uporczywy lęk, samookaleczanie, silna agresja, odmowa jedzenia czy gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia wymagają konsultacji ze specjalistą. Budowanie relacji jest procesem. Psy potrafią uczyć się znaczenia słów, gestów i codziennych rytuałów, a ich zdolność rozumienia człowieka może być znacznie większa, niż zakładamy. Pies w bloku, przy dzieciach i innych zwierzętach Brak domu z ogrodem nie wyklucza adopcji. – W bloku miłym udogodnieniem jest winda, szczególnie w przypadku seniorów i dużych psów. Są jednak zwierzęta, które bardzo dobrze radzą sobie ze schodami – mówi Agata Węglińska-Szulc. Znacznie ważniejsze od metrażu są regularne spacery, odpoczynek, możliwość realizowania naturalnych zachowań oraz obecność opiekuna. Pies spędzający większość dnia samotnie w dużym ogrodzie nie musi mieć lepszego życia niż zwierzę mieszkające w niewielkim lokalu, ale regularnie wychodzące na urozmaicone spacery. W schroniskach można znaleźć także psy dobrze reagujące na dzieci. Konieczne jest jednak dopasowanie zwierzęcia do rodziny oraz nauczenie najmłodszych, że pies nie jest zabawką. Dziecko nie powinno przeszkadzać mu podczas jedzenia i snu, zabierać przedmiotów ani wymuszać kontaktu. Jeżeli w domu mieszkają inne zwierzęta, potrzebne jest wcześniejsze zapoznanie. Wolontariusze Schroniska na Paluchu przyjeżdżają z psem do potencjalnego domu, aby sprawdzić jego reakcję na zwierzęcych rezydentów. Co zrobić, gdy pojawiają się problemy? Trudności po adopcji nie muszą oznaczać, że trzeba natychmiast oddać psa. Czasami wystarczy zmiana sposobu postępowania, lepsze zabezpieczenie otoczenia albo konsultacja ze specjalistą. – Wolontariusze pozostają w kontakcie z domami adopcyjnymi. Rozmawiamy i w różnych sytuacjach staramy się pomagać – zapewnia Agata Węglińska-Szulc. Osoba adoptująca psa ze Schroniska na Paluchu może również skorzystać ze wsparcia schroniskowego behawiorysty. W zależności od problemu pomoc może mieć formę rozmowy telefonicznej albo wizyty domowej. Według wolontariuszki takie konsultacje są dostępne w ciągu trzech miesięcy od dnia adopcji. Sama procedura adopcyjna nie ogranicza się do wskazania zwierzęcia na stronie internetowej. Obejmuje spotkania zapoznawcze oraz rozmowy pozwalające ocenić dopasowanie psa i przyszłego domu. Boisz się, że sobie nie poradzisz? Zacznij od spaceru Obawa przed odpowiedzialnością nie jest niczym złym. Przeciwnie – może świadczyć o tym, że przyszły opiekun rozumie wagę decyzji. – Jeśli przez „psa po przejściach” rozumiemy po prostu psa ze schroniska, to nie taki diabeł straszny, jak go malują. Wystarczy zacząć działać – przekonuje wolontariuszka. Pierwszym krokiem może być przeczytanie poradnika adopcyjnego, przejrzenie profili zwierząt i telefon do wolontariusza. Kolejnym – spacer zapoznawczy, który do niczego jeszcze nie zobowiązuje. – Dzięki spotkaniom i rozmowom nabieramy wiedzy i świadomości. To daje pewność i pomaga mierzyć siły na zamiary – mówi Agata Węglińska-Szulc. Osoby myślące o adopcji lękliwego lub reaktywnego psa powinny odbyć więcej spotkań i dokładnie poznać potrzeby zwierzęcia. Mogą też wcześniej zaangażować się w wolontariat. – Wolontariat daje nie tylko wiedzę o psach. Daje też ogromną wiedzę o nas samych: o naszych preferencjach, reakcjach i możliwościach. A to najprostsza droga do samoświadomości – podsumowuje wolontariuszka. Poznaj psy, które szukają domu Druga edycja akcji National Geographic Polska rusza właśnie po to, aby historie psów czekających w schronisku dotarły do jak największej liczby osób. W każdy poniedziałek na Facebooku National Geographic Magazine Poland będziemy publikować zdjęcie kolejnego psa wykonane przez Julię Zabrodzką. Przybliżymy jego historię, charakter i potrzeby, a także wyjaśnimy, jak można rozpocząć proces adopcyjny. Być może jedno zdjęcie nie wystarczy, aby od razu podjąć decyzję. Może jednak sprawić, że ktoś przeczyta opis, umówi się na pierwszy spacer i pozna psa, obok którego wcześniej przeszedłby obojętnie. Źródło: https://napaluchu.waw.pl/jak-adoptowac/ Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To nie lodowce wyrzeźbiły tatrzańskie doliny? Jaskinie ujawniły zaskakującą historię Tatr
Większość głębokich dolin północnych Tatr istniała, zanim przez góry przeszły największe zlodowacenia – wynika z nowego badania. Lodowce pozostawiły w krajobrazie wyraźny ślad, ale zasadniczą część pracy mogły znacznie wcześniej wykonać rzeki. Historię liczącą kilka milionów lat naukowcy odczytali z osadów ukrytych w tatrzańskich jaskiniach.
Spis treści: Lodowce pozostawiły ślady, ale nie stworzyły dolin od podstaw Brakowało niemal 11 milionów lat historii Tatr Jaskinie stały się geologiczną kapsułą czasu Większość reliefu istniała 1,6 mln lat temu Największe zaskoczenie: erozja zwolniła podczas zlodowaceń Czy to oznacza, że lodowce były nieistotne? Większość gór przypomina Tatry bardziej niż najwyższe Alpy Tatry kojarzą się ze skalnymi kotłami, polodowcowymi jeziorami i szerokimi dolinami o przekroju przypominającym literę U. Łatwo więc przyjąć, że to właśnie lodowce stworzyły ich dzisiejszą rzeźbę. Najnowsze datowania pokazują jednak bardziej złożony obraz. Około 80% obecnej głębokości badanych dolin mogło powstać już około 1,6 mln lat temu, a więc przed okresem największych tatrzańskich zlodowaceń. Lodowce pozostawiły ślady, ale nie stworzyły dolin od podstaw Nie ulega wątpliwości, że lodowce silnie zmieniały krajobraz Tatr. Żłobiły w górnych partiach gór kotły, w których znajdują się dziś jeziora, wygładzały skały oraz przekształcały wcześniejsze doliny rzeczne o przekroju V w znacznie szersze doliny U-kształtne. Jednym z najbardziej znanych przykładów takiego krajobrazu jest Morskie Oko, jezioro wypełniające polodowcową misę skalną. Nowe badanie wskazuje jednak, że lodowce przekształcały krajobraz, który w znacznej mierze już istniał, zamiast od początku wydrążać główne doliny północnych Tatr. – To dokładnie oznacza, że lodowce przede wszystkim przekształciły już istniejący krajobraz, zamiast stworzyć go od podstaw – wyjaśnia w komentarzu dla National Geographic Polska dr hab. Jacek Szczygieł, naukowiec uczestniczący w projekcie. Brakowało niemal 11 milionów lat historii Tatr Geolodzy wiedzieli, że tatrzańskie doliny musiały istnieć przed pojawieniem się w nich lodowców. Bez odpowiednio wysokich gór i wcześniej ukształtowanej rzeźby lodowce górskie nie miałyby bowiem warunków do rozwoju. Problem polegał na tym, że nie potrafiono dokładnie określić, jak głębokie były doliny przed zlodowaceniami i jak szybko zmieniały się w kolejnych epokach. W zapisie geologicznym znane były dane wskazujące na wypiętrzanie masywu Tatr przed około 11 mln lat oraz znacznie młodsze datowania moren. Pomiędzy tymi punktami pozostawała ogromna luka. Wcześniejsze interpretacje opierały się w dużej mierze na porównaniach z Alpami. Skoro tatrzański krajobraz wyglądał na silnie polodowcowy, zakładano, że każde kolejne zlodowacenie pogłębiało doliny. Nowe wyniki sugerują, że przynajmniej w głównych dolinach północnych Tatr przebieg wydarzeń był inny. Jaskinie stały się geologiczną kapsułą czasu Ślady dawnych etapów rozwoju dolin zostały w większości usunięte z powierzchni przez późniejszą erozję. Przetrwały jednak pod ziemią, w osadach naniesionych przed milionami lat do systemów jaskiniowych. Badacze przeanalizowali 32 pary pomiarów kosmogenicznych izotopów glinu-26 i berylu-10 w osadach zawierających kwarc. Materiał został przed milionami lat przeniesiony przez płynącą wodę do podziemnych korytarzy, a następnie odcięty od powierzchni. Izotopy kosmogeniczne powstają w skałach wystawionych na działanie promieniowania kosmicznego. Po pogrzebaniu osadu głęboko w jaskini ich ilość zaczyna zmieniać się w przewidywalny sposób. Porównanie zawartości obu izotopów pozwala oszacować, kiedy materiał został ukryty pod ziemią. Z 32 analizowanych próbek badacze uzyskali 24 w pełni określone datowania. Sześć kolejnych pozwoliło wyznaczyć wiek minimalny, a dwóch nie udało się jednoznacznie rozstrzygnąć. Jak tłumaczą speleolodzy, jaskinie nie były więc w tym przypadku jedynie obiektem badań. Stały się archiwum dawnego położenia rzek i dna dolin. Większość reliefu istniała 1,6 mln lat temu Datowania wskazują, że około 1,6 mln lat temu powstało już mniej więcej 80% obecnego reliefu badanych dolin, którego całkowita wysokość wynosi około 700 m. Nie oznacza to, że doliny miały wówczas dokładnie taki sam wygląd jak dzisiaj. Chodzi przede wszystkim o ich głębokość, czyli różnicę wysokości pomiędzy dnem doliny a otaczającymi ją wzniesieniami. W ciągu ostatnich około 1,6 mln lat główne doliny północnego skłonu Tatr pogłębiły się według badaczy już tylko o około 100–200 m. Co szczególnie istotne, część tego okresu przypadała na czas najsilniejszych zlodowaceń. Wcześniejsze badanie zespołu, opublikowane w 2020 r. w czasopiśmie „Geology”, wykazało na podstawie nacieków jaskiniowych, że co najmniej trzy ostatnie zlodowacenia nie doprowadziły do wyraźnego pogłębienia głównych dolin północnych Tatr. Największe zaskoczenie: erozja zwolniła podczas zlodowaceń Najmocniejszym argumentem nie jest wyłącznie wiek dolin, lecz również zmiana tempa ich pogłębiania. Według informacji przekazanych przez zespół badawczy, między około 2,2 a 1,6 mln lat temu doliny wcinały się w podłoże w tempie rzędu 100–250 m na milion lat. W okresie obejmującym ostatnie około 800 tys. lat tempo spadło natomiast do około 27–67 m na milion lat. Był to właśnie czas, gdy w Tatrach występowały największe zlodowacenia. Gdyby lodowce były głównym czynnikiem pogłębiającym doliny, można byłoby spodziewać się przyspieszenia erozji. Badacze odnotowali jednak coś przeciwnego: tempo wcinania się dolin zmalało. Zdaniem dr. Jacka Szczygła jest to bardzo silny dowód, że głównej pracy nie wykonały lodowce. Za powstanie zasadniczej części reliefu odpowiadało prawdopodobnie wcześniejsze wcinanie się rzek, powiązane również z wypiętrzaniem tektonicznym Tatr. O tym, że procesy tektoniczne w regionie nadal pozostawiają ślady, świadczą między innymi badania dotyczące dawnych trzęsień ziemi i uskoku odkrytego pod Podhalem. Czy to oznacza, że lodowce były nieistotne? Nie. Wyniki nie podważają faktu, że lodowce wywarły ogromny wpływ na wygląd Tatr. Zmieniały kształt dolin, żłobiły kotły, transportowały materiał skalny i pozostawiały moreny. Dzięki nim powstało wiele form, które dziś uznajemy za najbardziej charakterystyczne elementy tatrzańskiego krajobrazu. Badanie rozdziela jednak dwie kwestie: powstanie zasadniczej głębokości dolin oraz ich późniejsze przemodelowanie. Za pierwsze miały odpowiadać przede wszystkim rzeki i procesy tektoniczne. Lodowce były natomiast bardzo skuteczne w nadawaniu dolinom obecnego kształtu oraz tworzeniu mniejszych form polodowcowych. Ślady działalności lodowców można dziś obserwować w wielu miejscach Tatrzańskiego Parku Narodowego, wśród stawów, wodospadów i wysokogórskich dolin. Większość gór przypomina Tatry bardziej niż najwyższe Alpy Wyników z północnych Tatr nie można automatycznie przenosić na wszystkie góry świata. W centralnych Alpach wpływ lodowców na pogłębianie dolin był znacznie większy. Z kolei obserwacje ze wschodniej części Alp są bliższe rezultatom uzyskanym w Tatrach, ponieważ większą rolę przypisuje się tam rzekom i tektonice. Znaczenie lodowców zależy więc od budowy geologicznej pasma, wysokości gór, klimatu, historii wypiętrzania oraz rzeźby, która istniała przed nadejściem zlodowaceń. Nowe ustalenia mogą mieć jednak znaczenie wykraczające poza Karpaty. Najwięcej szczegółowych badań erozji lodowcowej prowadzono dotąd w najbardziej spektakularnych pasmach – między innymi w najwyższych partiach Alp, Andów i Himalajów. Tymczasem góry średniej wysokości są znacznie bardziej rozpowszechnione. Jak zauważa dr Jacek Szczygieł, pomiędzy 40. a 60. stopniem szerokości geograficznej północnej obszary położone na wysokości od około 1,2 do 2,3 km zajmują około 10% powierzchni lądów, podczas gdy tereny położone wyżej – takie jak środkowe i zachodnie Alpy – stanowią mniej niż 2%. Innymi słowy, większość gór jest pod względem wysokości bardziej podobna do Tatr niż do najwyższych części Alp. Jeżeli podobne datowania osadów jaskiniowych zostaną przeprowadzone w innych częściach Karpat, Górach Dynarskich, Apeninach czy Pirenejach, mogą pokazać, że wpływ lodowców na powstanie górskich dolin był bardziej zróżnicowany, niż dotąd zakładano. Najważniejszym wnioskiem nie jest zatem to, że lodowce nie kształtowały gór. Nie wszędzie były jednak głównymi twórcami ich reliefu, nawet jeśli pozostawione przez nie formy dominują dziś w krajobrazie. Źródła: <a href="https://pdf.sciencedirectassets.com/271830/1-s2.0-S0012821X26X2012X/1-s2.0-S0012821X26004103/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEDsaCXVzLWVhc3QtMSJIMEYCIQCF%2FCXbhc9yQ8b%2FpxUWmVZ%2BFzkRvD5rRhL%2Fj2x%2FgMXvHgIhANlKFRoc4RxMhRY%2BkTwqjavlqp%2BVtvbT%2FIaDqkkcMkjHKrMFCAQQBRoMMDU5MDAzNTQ2ODY1IgztjqKb5QaSJHmuO5EqkAXGOnNw%2BfI8ycJtYf%2BWxtGvMIZGS5bhtHzu4HQUJw2bRMe4p5K1L%2BYEVQZg6vTa5R9aoOs7mYHdiagAX0D%2FVL1rOqJ6CuK0zeDjSIj%2FZ8cHzlb8f61txttk9Lds5YVPo1FONwwI0CBjL5mGGL4pJ3YJvIpadFcu4HYc3h4DbXOy8%2BJwF3TjVgN55mNuRXkDMNuzF6hQbzZjuUj4%2BO3hd4688jZUBXAGazaa%2F4J8osjA7S%2Fl8FqSBvJVkLNMm0sOMs1BfXMEJq6EKYSxzc0DLhXG%2FeyT7VBUox9SzU8qq63B6aw48gWDvV3zwKMT5SvoPwjBKGQtEUlaYws6m32SkDNzRgkQSypTnbs0qiEmhRWHyWNsMz5PCuMVFtl6Li9lOARP%2BWyB3KnSze6V0QZhrbMuVws0LTE5n4xusPEKNJYylT7B4IN1rp2fCgxxPKMmMfoj90rek3VVrEnqcHMo%2F19QzkZfIHWU3CqeK2rQf3l3b43qLkaCAB7yLW3CCN%2FfNV1TyHR9EjnMj743ThjOoaLh7uIbyg%2BoxsjF9bhyTh5P%2FwZR6yKTSdC4DtEJUn1POiYFGCdTnSfzQ5W2R34OpVN6anXTTtwsDdVTv2ZZl3fMoJ%2FKYmdBlnQKwl2R%2FLZ64Z%2FHasIHWm1whDK1SBw2dM5FjQRb6tBXAUcty4pXuWEjLdHvAsCjgGCSpkQ%2Fp6pOIRTzLC5Q938yZHF%2B20pP5YiDncIuM5QWa62%2Bv56VDQnG9jtQrrc22KfwpkWWsrvcI4rJrY%2FTMeR6xf9aHF%2BO%2FJOHOSsbz6ZMn6yj%2F1jYLDTqYEn7wmikeHQklfBG44EATqviNlpY5cD9k7GfMUFE47iZzYM%2Byw986fsC3C1Ih2kVxjDm%2BozTBjqwAZl14jv2qtp9dmuxcRY7gcP4zme1WE2T1eugR4mLmL8OpbNZjV6CVYO7rV%2B7n%2FQTHCKPfBh940M1jxqPY76ATenkrC6zYlfVBcrtjbOuCs36RjEYvxK2qmkLPMbKJeoUfN72KyJmESH5os2MiqnONWT0UfrkpeazfPCvcZodPzKSquAs7cx5qvpIr2uWVwqSS%2F8Q2ycu1NuWkmyl%2B8PAPSbfEhJ0EoI4prDzNU3gpmMi&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20260724T105215Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=300&X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYZ2YXYEG4%2F20260724%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=d6f53523ac06320dae4e52207ae19fe36fb72c9cd75ac993827d7789106e21b0&hash=dbd9fffa61f5e53ac204a64d9bd7842993c3413aa4ba0c4d33d4b504d30e5c6e&host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&pii=S0012821X26004103&tid=spdf-972cfb4e-f752-4c06-b7be-b5e9c4545aa4&sid=be4bdf45227b914c568ac527dcd063b9440bgxrqa&type=client&tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&ua=0a0a045251505a04005105&rr=a2025fd1edfec3c9&cc=pl" target="_blank" rel="nofollow noopener">Earth and Planetary Science Letters Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kazimierz został władcą Litwy jako nastolatek. Później wyniósł Jagiellonów na europejskie trony
Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa.
Spis treści: Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Król, Kościół i pusty skarbiec Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Śmierć Kazimierza Jagiellończyka „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Kazimierz IV Jagiellończyk urodził się 30 listopada 1427 roku w Krakowie. Był najmłodszym synem Władysława II Jagiełły i jego czwartej żony, Zofii Holszańskiej. Jeszcze jako nastolatek został wielkim księciem litewskim, a po śmierci starszego brata, Władysława III Warneńczyka, sięgnął również po polską koronę. Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa. O tym, jak wyglądał Kazimierz Jagiellończyk, można się dowiedzieć dzięki projektowi National Geographic Polska i Uniwersytetu Śląskiego „Nowy poczet Jagiellonów”. Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Narodziny synów Jagiełły i Zofii Holszańskiej rzeczywiście stały się źródłem dworskich plotek. Król był znacznie starszy od swojej czwartej żony, a przeciwnicy królowej oskarżali ją o niewierność. Sprawa doprowadziła do dochodzenia na dworze i oczyszczenia Zofii z zarzutów. Nie ma jednak podstaw, aby przedstawiać nieślubne pochodzenie Kazimierza jako prawdopodobny fakt. Dworskie oskarżenia mogły być elementem walki politycznej, w której stawką była przyszłość dopiero powstającej dynastii. Po śmierci Jagiełły tron polski objął starszy brat Kazimierza, Władysław III Warneńczyk, który zginął w 1444 roku podczas wyprawy przeciwko Turkom. Sam Kazimierz został w 1440 roku wysłany na Litwę, gdzie miejscowi możni obwołali go wielkim księciem. Miał zaledwie 13 lat. Z kolei po śmierci Władysława pod Warną w 1444 roku polscy możni zaproponowali Kazimierzowi koronę. Młody władca długo zwlekał z jej przyjęciem, starając się zabezpieczyć pozycję Litwy i nie dopuścić do podporządkowania jej Koronie. Ostatecznie 25 czerwca 1447 roku został koronowany na króla Polski. Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Najważniejszym konfliktem jego panowania była wojna trzynastoletnia z zakonem krzyżackim, trwająca od 1454 do 1466 roku. Bezpośrednią przyczyną wojny był konflikt zakonu ze Związkiem Pruskim – organizacją skupiającą pruskie rycerstwo oraz najważniejsze miasta, między innymi Gdańsk, Toruń i Elbląg. Jej członkowie sprzeciwiali się wysokim podatkom, ograniczeniom handlu i samowładnym rządom władz zakonnych. W lutym 1454 roku Związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi i zwrócił się o pomoc do polskiego króla. Kazimierz Jagiellończyk ogłosił inkorporację ziem państwa zakonnego do Korony. Oznaczało to rozpoczęcie wojny, która okazała się znacznie dłuższa i kosztowniejsza, niż początkowo zakładano. Pierwsze miesiące konfliktu przyniosły Polsce dotkliwą porażkę. We wrześniu 1454 roku pospolite ruszenie zostało rozbite w bitwie pod Chojnicami. Klęska pokazała, że tradycyjna armia szlachecka nie jest wystarczająco skuteczna w starciu z doświadczonymi wojskami najemnymi. Król zaczął więc opierać działania wojenne na opłacanych oddziałach zawodowych. Było to jednak niezwykle kosztowne. Pieniądze zapewniały między innymi miasta pruskie, przede wszystkim bogaty Gdańsk. Istotną rolę odegrały również okręty Gdańska i Elbląga oraz kaprzy, którzy zakłócali dostawy kierowane do zakonu drogą morską. Jednym z punktów zwrotnych była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota miast pruskich pokonała siły zakonne. Zwycięstwo utrudniło Krzyżakom zaopatrywanie twierdz i przyspieszyło zakończenie wojny. Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Zdobycie stołecznego zamku zakonu nie było rezultatem klasycznego szturmu. Krzyżacy nie mieli pieniędzy na wypłacenie żołdu czeskim i niemieckim najemnikom broniącym Malborka. Żołnierze rozpoczęli więc negocjacje z polskim królem. W 1457 roku Kazimierz Jagiellończyk wykupił od najemników zamek w Malborku, a także twierdze w Tczewie i Iławie. Król uroczyście wjechał do malborskiej twierdzy w czerwcu. Zamek pozostał odtąd w polskich rękach aż do pierwszego rozbioru w 1772 roku. Samo miasto Malbork zostało jednak wkrótce opanowane przez stronników zakonu. Polacy odzyskali je dopiero po długim oblężeniu w 1460 roku. Dlatego nie należy utożsamiać przejęcia zamku z natychmiastowym i całkowitym zdobyciem całego Malborka. Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Wojna zakończyła się 19 października 1466 roku podpisaniem drugiego pokoju toruńskiego. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, a także Malbork, Elbląg oraz Warmię. Z terenów tych utworzono później Prusy Królewskie, pozostające pod zwierzchnictwem polskiego monarchy. Był to jeden z najważniejszych sukcesów terytorialnych późnośredniowiecznej Polski. Państwo odzyskało szeroki dostęp do Bałtyku i kontrolę nad dolnym biegiem Wisły, którą spławiano zboże oraz inne towary do Gdańska. Pozostała część państwa zakonnego ze stolicą w Królewcu zachowała odrębność, lecz została politycznie podporządkowana polskiemu królowi. Wielcy mistrzowie mieli składać mu przysięgę i udzielać pomocy wojskowej. Historycy różnie interpretują dokładny charakter tej zależności, dlatego nazywanie państwa zakonnego po 1466 roku zwykłym lennem Polski byłoby uproszczeniem. Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Zwycięstwo nad zakonem miało wysoką cenę. Aby zmobilizować pospolite ruszenie na początku wojny, Kazimierz musiał pójść na ustępstwa wobec szlachty. Wydane w 1454 roku przywileje cerekwicko-nieszawskie ograniczyły możliwość nakładania nowych podatków, zwoływania pospolitego ruszenia i ustanawiania nowych praw bez zgody szlacheckich sejmików ziemskich. Dokumenty te wzmocniły średnią szlachtę kosztem monarchy i możnowładców. Stały się ważnym etapem rozwoju polskiego parlamentaryzmu, ale jednocześnie ograniczyły swobodę działania kolejnych królów. Kazimierz nie był jednak biernym wykonawcą woli szlachty. Umiejętnie rozgrywał konflikty między poszczególnymi grupami możnych, promował ludzi zależnych od dworu i starał się zachować wpływ na obsadzanie najważniejszych urzędów. Król, Kościół i pusty skarbiec Kazimierz Jagiellończyk dążył również do zwiększenia wpływu monarchy na nominacje biskupie. Prowadziło to do sporów z papiestwem, szczególnie widocznych podczas konfliktu o obsadę biskupstwa krakowskiego. Król nie uzyskał bezwarunkowego prawa do mianowania wszystkich biskupów, ale skutecznie bronił zasady, że kandydaci na najważniejsze stanowiska kościelne powinni cieszyć się jego poparciem. Poważnym problemem pozostawały finanse. Wojna trzynastoletnia pochłonęła ogromne środki. Korona zaciągała pożyczki, zastawiała królewszczyzny i korzystała ze wsparcia miast pruskich. Zastawianie dochodów oraz dóbr monarszych osłabiało w kolejnych dziesięcioleciach podstawy finansowe władzy królewskiej. Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? W 1454 roku Kazimierz poślubił Elżbietę Rakuszankę, córkę Albrechta II Habsburga, króla rzymskiego, Czech i Węgier. Para doczekała się trzynaściorga dzieci – sześciu synów i siedmiu córek. Elżbieta bywa nazywana „matką królów”. Czterech jej synów zostało monarchami: Władysław objął tron Czech, a później Węgier, Jan Olbracht został królem Polski, Aleksander Jagiellończyk był wielkim księciem litewskim, a następnie królem Polski, Zygmunt Stary został królem Polski i wielkim księciem litewskim. Kolejny syn, Kazimierz, został po śmierci uznany za świętego. W 1471 roku Władysław Jagiellończyk został wybrany królem Czech. Musiał jednak walczyć o władzę z Maciejem Korwinem, który kontrolował część ziem Korony Czeskiej. Dopiero po śmierci Korwina w 1490 roku Władysław objął także tron Węgier. Pod koniec życia Kazimierza przedstawiciele dynastii Jagiellonów rządzili więc Polską, Litwą, Czechami i Węgrami. Był to szczyt politycznego znaczenia rodu, choć władza nad poszczególnymi państwami nie tworzyła jednego, scentralizowanego imperium. Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Za rządów Kazimierza Jagiellończyka Korona rozszerzyła swoje terytorium nie tylko na północy. Po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów mazowieckich w 1462 roku przyłączono ziemię rawską i gostynińską. W 1457 roku król kupił od księcia Jana IV księstwo oświęcimskie. Zależność i integracja dawnych księstw śląskich z Koroną były jednak procesami rozłożonymi w czasie, dlatego nie wszystkie można opisywać jako jednorazową, pełną inkorporację. Kazimierz nie odnosił samych sukcesów. Nie zdołał zahamować wzrostu potęgi Moskwy ani trwale podporządkować Mołdawii. Kosztowna polityka dynastyczna w Czechach i na Węgrzech również nie zawsze przynosiła rezultaty odpowiadające poniesionym wydatkom. Śmierć Kazimierza Jagiellończyka Kazimierz Jagiellończyk zmarł 7 czerwca 1492 roku w Grodnie, w wieku 64 lat. Źródła wspominają o gwałtownym pogorszeniu jego zdrowia, dolegliwościach jelitowych i obrzękach, ale na ich podstawie nie można dziś jednoznacznie ustalić przyczyny śmierci. Ciało monarchy przewieziono do Krakowa i pochowano w ufundowanej przez parę królewską Kaplicy Świętokrzyskiej w katedrze na Wawelu. Nagrobek wykonał Wit Stwosz, twórca słynnego Ołtarza Mariackiego w Krakowie. Monument powstał z brunatnoczerwonego kamienia sprowadzonego z Adnet koło Salzburga, a część baldachimu z wapienia pińczowskiego. Ekspresyjna twarz zmarłego króla należy do najbardziej charakterystycznych przedstawień w polskiej rzeźbie późnogotyckiej. „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu W 1973 roku grób króla został otwarty w związku z pracami konserwatorskimi i badaniami naukowymi. W następnych latach zmarło kilkanaście osób, które uczestniczyły w pracach lub były związane z zespołem badawczym. Media zaczęły pisać o „klątwie Jagiellończyka”, porównując ją do legendy o klątwie Tutanchamona. W krypcie wykryto między innymi kropidlaka żółtego, czyli grzyb Aspergillus flavus, który może wytwarzać toksyczne aflatoksyny i stanowić zagrożenie dla zdrowia. Nie udowodniono jednak, że właśnie ten mikroorganizm odpowiadał za wszystkie późniejsze zgony. Część osób zmarła wiele lat po badaniach, z rozmaitych przyczyn. Historia „klątwy” powinna być zatem przedstawiana jako medialna legenda powstała wokół rzeczywistego zagrożenia biologicznego, a nie jako jednoznacznie rozwiązana zagadka. Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Panowanie Kazimierza trwało 45 lat i należało do najdłuższych w historii Polski. Odzyskanie Pomorza Gdańskiego, podporządkowanie zakonu krzyżackiego i wyniesienie Jagiellonów na trony Czech oraz Węgier uczyniły z niego jednego z najważniejszych władców późnośredniowiecznej Europy. Bilans jego rządów nie był jednak pozbawiony kosztów. Wojny nadwyrężyły skarb, zastawianie królewszczyzn osłabiło dochody monarchii, a przywileje dla szlachty ograniczyły władzę przyszłych królów. Kazimierz nie stworzył nowoczesnej administracji ani trwałego systemu finansowania armii. Był przede wszystkim zręcznym praktykiem polityki: cierpliwym, konsekwentnym i zdolnym do wykorzystywania słabości przeciwników. Nie wygrywał każdej rozgrywki, ale pod jego rządami Polska i Litwa stały się centrum jednej z najpotężniejszych dynastii Europy. Źródła: Maria Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy, Universitas; Nowy Poczet Jagiellonów Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dwa roje meteorów spotkają się nad Polską. Nie wszystkie „spadające gwiazdy” będą jednak łatwe do zobaczenia
Pod koniec lipca maksimum aktywności osiągną niemal jednocześnie Południowe Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy. Pierwszy rój może przynieść liczne, choć przeważnie słabe meteory. Drugi słynie z rzadszych, ale efektownych bolidów. W 2026 roku obserwatorom przeszkodzi jednak niemal pełny Księżyc.
Spis treści: Dwa roje meteorów osiągną maksimum niemal tej samej nocy Skąd biorą się „spadające gwiazdy”? Dlaczego meteory wyglądają, jakby nadlatywały z jednego miejsca? Pełnia Księżyca zepsuje część widowiska Jak obserwować roje meteorów z Polski? Nie tylko Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy Pod koniec lipca na nocnym niebie aktywnych będzie kilka rojów meteorów. Najważniejsze z nich to oczywiście Perseidy, ale warto zwrócić oczy też na Południowe Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy, których maksima przypadają około 30–31 lipca 2026 roku. Zjawiska będą widoczne także z Polski, ale warunki obserwacyjne okażą się znacznie trudniejsze, niż mogłyby sugerować zapowiedzi o „podwójnym deszczu meteorów”. Dwa roje meteorów osiągną maksimum niemal tej samej nocy Południowe Delta Akwarydy pozostają aktywne od lipca do drugiej połowy sierpnia. Według kalendarza International Meteor Organization ich maksimum w 2026 roku przypadnie w okolicach nocy z 30 na 31 lipca. Rój nie ma jednak bardzo krótkiego i gwałtownego szczytu aktywności. Podwyższona liczba meteorów może utrzymywać się przez kilka kolejnych nocy. W tym samym okresie maksimum osiągną Alfa Kaprikornidy. To znacznie mniej obfity rój: nawet w idealnych warunkach nie należy oczekiwać kilkudziesięciu meteorów w ciągu godziny. Jego przedstawiciele bywają jednak wolniejsi, jaśniejsi i bardziej widowiskowi niż meteory należące do Południowych Delta Akwarydów. Zdarzają się wśród nich efektowne bolidy, czyli wyjątkowo jasne meteory. Maksimum obu rojów nie oznacza, że wszystkie meteory pojawią się wyłącznie jednej nocy. Warto obserwować niebo także kilka dni przed 30 lipca i kilka dni później, zwłaszcza jeżeli prognoza pogody na noc maksimum będzie niekorzystna. Skąd biorą się „spadające gwiazdy”? Popularna nazwa jest myląca. Aby zrozumieć, czym właściwie są „spadające gwiazdy”, trzeba odróżnić meteoroid, meteor i meteoryt. Podczas roju obserwujemy świetliste ślady powstające, gdy drobiny pyłu i skał wpadają w ziemską atmosferę z ogromną prędkością. Większość takich okruchów ma rozmiary ziaren piasku lub niewielkich kamyków. Zjawisko świetlne powstaje zazwyczaj na wysokości kilkudziesięciu lub ponad 100 kilometrów, a zdecydowana większość materiału całkowicie rozpada się w atmosferze. Za ciało macierzyste Alfa Kaprikornidów uważa się kometę okresową 169P/NEAT. W przypadku Południowych Delta Akwarydów pochodzenie strumienia nie jest równie pewne. NASA wskazuje jako prawdopodobne źródło kometę 96P/Machholz, natomiast katalog NASA JPL łączy ten strumień również z obiektem P/2008 Y12. Dlatego bezpieczniej mówić o najbardziej prawdopodobnym, a nie definitywnie potwierdzonym pochodzeniu roju. Dlaczego meteory wyglądają, jakby nadlatywały z jednego miejsca? Jeżeli przedłużymy na mapie nieba tory meteorów należących do jednego roju, będą się one pozornie przecinały w określonym punkcie. Nazywa się go radiantem. Radiant Południowych Delta Akwarydów znajduje się w południowej części gwiazdozbioru Wodnika, natomiast radiant Alfa Kaprikornidów – w rejonie Koziorożca. Nazwy rojów odnoszą się właśnie do ich pozornego położenia na niebie. Nie oznacza to, że cząstki naprawdę pochodzą z tych gwiazdozbiorów. Jest to jedynie efekt perspektywy, podobny do pozornego zbiegania się równoległych torów kolejowych na horyzoncie. W Polsce oba radianty znajdują się stosunkowo nisko nad południowym horyzontem. Z tego powodu zobaczymy mniej meteorów niż obserwatorzy położeni bliżej równika lub na półkuli południowej. Południowe Delta Akwarydy są bowiem najlepiej widoczne właśnie z niższych szerokości geograficznych i z półkuli południowej. Pełnia Księżyca zepsuje część widowiska Największą przeszkodą w 2026 roku będzie bardzo jasny Księżyc. Podczas maksimum rojów jego tarcza będzie oświetlona w około 98 proc. Oznacza to, że blask Księżyca rozjaśni niebo i ukryje większość słabych meteorów. To szczególnie niekorzystna wiadomość dla obserwatorów Południowych Delta Akwarydów, ponieważ rój ten produkuje wiele stosunkowo słabych meteorów. NASA zwraca uwagę, że światło Księżyca może niemal całkowicie zagłuszyć najsłabsze z nich. Nie oznacza to jednak, że obserwacje nie mają sensu. Nadal można liczyć na największe i najjaśniejsze meteory, zwłaszcza bolidy należące do Alfa Kaprikornidów. Podobne wyjątkowo jasne bolidy pojawiają się również podczas aktywności Taurydów. Jak obserwować roje meteorów z Polski? Najlepszą porą na obserwacje będzie druga połowa nocy, mniej więcej od północy do świtu, ze wskazaniem na godziny około 2.00–4.00. Wtedy radianty znajdą się najwyżej nad południową częścią nieba. Warto wybrać miejsce z odsłoniętym południowym horyzontem, położone z dala od miejskich latarni. Więcej praktycznych wskazówek dotyczących tego, jak przygotować się do obserwacji meteorów, znajdziesz w naszym poradniku. Nie trzeba patrzeć dokładnie na radiant. Meteory mogą pojawiać się w dowolnej części nieba, a ich smugi są często dłuższe w pewnej odległości od punktu, z którego pozornie nadlatują. Najlepiej objąć wzrokiem jak największy fragment nieba, szczególnie jego część południową i południowo-wschodnią. Do obserwacji nie jest potrzebny teleskop ani lornetka. Ich wąskie pole widzenia wręcz utrudnia śledzenie meteorów. Najlepiej położyć się na leżaku lub kocu i obserwować niebo gołym okiem. Wzrok potrzebuje około 20–30 minut, aby przyzwyczaić się do ciemności. W tym czasie należy unikać patrzenia na ekran telefonu; w razie potrzeby warto ustawić minimalną jasność i czerwony filtr. Nie tylko Delta Akwarydy i Alfa Kaprikornidy Pod koniec lipca aktywne są już również Perseidy, które w 2026 roku zapewnią wyjątkowo dobre warunki do obserwacji. Ich maksimum nastąpi jednak dopiero w nocy z 12 na 13 sierpnia. Rój można rozpoznać, cofając pozorny tor meteoru. Smugi Południowych Delta Akwarydów prowadzą w stronę Wodnika, Alfa Kaprikornidów – ku Koziorożcowi, a Perseidów – w stronę Perseusza na północno-wschodnim niebie. Oprócz nich każdej nocy pojawiają się również meteory sporadyczne, które nie należą do żadnego wyraźnego roju. W 2026 roku końcówka lipca nie przyniesie więc idealnych warunków do obserwacji. Niski radiant, jasny Księżyc i przewaga słabych meteorów wyraźnie ograniczą widowisko. Cierpliwi obserwatorzy nadal mogą jednak zobaczyć pojedyncze jasne smugi, a przy odrobinie szczęścia – efektowny bolid przecinający letnie niebo. Źródła: International Meteor Organization, Meteor Shower Calendar Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To nie kolor skóry najbardziej różni ludzi. Genetyczne odrębności tkwią zupełnie gdzie indziej
Kolor skóry, włosów czy oczu wydaje się najbardziej oczywistą różnicą między ludźmi. Tymczasem genetyka pokazuje coś znacznie bardziej zaskakującego. Największa różnorodność naszego DNA kryje się w genach odpowiedzialnych za odporność. To właśnie one mogły zdecydować o tym, że Homo sapiens przetrwał epidemie, zmiany klimatu i podbił niemal każdy zakątek Ziemi.
Choć wygląd często dominuje w naszym postrzeganiu różnic między ludźmi, z punktu widzenia biologii jest on tylko niewielkim fragmentem historii zapisanej w genomie. W rzeczywistości ewolucja przez setki tysięcy lat znacznie bardziej „eksperymentowała” z układem odpornościowym niż z kolorem skóry. Ludzie są do siebie zaskakująco podobni Na pierwszy rzut oka mieszkańcy różnych części świata mogą wydawać się bardzo różni. Jednak genetycznie wszyscy współcześni ludzie są niezwykle podobni. Dwie losowo wybrane osoby mają średnio około 99,9 proc. identycznego DNA. Różnice obejmują zaledwie niewielki ułamek genomu – około 0,1 proc., czyli kilka milionów spośród ponad trzech miliardów „liter„ tworzących ludzki kod genetyczny. Co więcej, większość ludzkiej zmienności genetycznej występuje wewnątrz poszczególnych populacji, a nie pomiędzy ludźmi przypisywanymi do różnych „ras”. Dlatego współczesna genetyka podważa biologiczne podstawy tradycyjnego podziału ludzi na rasy. Innymi słowy, dwie osoby pochodzące z Europy mogą być pod względem genetycznym bardziej różne od siebie niż Europejczyk i mieszkaniec Azji czy Afryki. Kolor skóry to tylko niewielki fragment całej historii Kolor skóry należy do najbardziej widocznych cech człowieka, ale odpowiada za niego stosunkowo niewielka liczba genów. Naukowcy zidentyfikowali kilka najważniejszych, takich jak SLC24A5, SLC45A2, MC1R czy OCA2. Zmiany w zaledwie kilku z nich mogą prowadzić do dużych różnic w wyglądzie. To efekt przystosowania do różnych warunków środowiskowych. W rejonach o silnym nasłonecznieniu ciemniejsza skóra chroniła przed nadmiernym promieniowaniem UV i utratą kwasu foliowego, natomiast na północy jaśniejsza ułatwiała syntezę witaminy D przy niewielkiej ilości światła słonecznego. Dlatego różnice w kolorze skóry są ewolucyjnie stosunkowo młode i dotyczą niewielkiej części naszego genomu. Dzisiejsze zróżnicowanie pigmentacji jest efektem długiej historii migracji i adaptacji. Analizy kopalnego DNA wskazują, że pierwsi Europejczycy przez tysiące lat mieli ciemną skórę, a warianty sprzyjające jaśniejszej pigmentacji stawały się powszechne stopniowo. Największe różnice kryją się w układzie odpornościowym Najbardziej zróżnicowaną częścią ludzkiego genomu są geny HLA (Human Leukocyte Antigen – ludzkie antygeny leukocytarne), należące do tzw. głównego układu zgodności tkankowej. To właśnie one odpowiadają za rozpoznawanie wirusów, bakterii i innych patogenów. Ich zadaniem jest prezentowanie fragmentów drobnoustrojów komórkom odpornościowym, które następnie uruchamiają odpowiedź immunologiczną. Geny HLA należą do najbardziej polimorficznych genów w całym ludzkim genomie. Oznacza to, że występują w tysiącach różnych wariantów. Każdy człowiek posiada własną, niemal niepowtarzalną kombinację tych genów. To właśnie dlatego znalezienie idealnego dawcy szpiku kostnego bywa tak trudne. Dlaczego ewolucja „lubi” różnorodność? W przypadku większości genów mutacje są eliminowane przez dobór naturalny. Jednak z genami odpornościowymi jest odwrotnie. Im większa różnorodność HLA w populacji, tym większa szansa, że przynajmniej część ludzi poradzi sobie z nową chorobą zakaźną. Wyobraźmy sobie nowy wirus. Jeśli wszyscy ludzie mieliby identyczny układ odpornościowy, patogen mógłby stosunkowo łatwo nauczyć się go omijać. Dzięki ogromnej różnorodności HLA jedni zachorują ciężej, inni łagodniej, a część może okazać się wyjątkowo odporna. Na różnorodność naszej odporności wpłynęły nie tylko mutacje powstające w populacjach Homo sapiens. Po dotarciu do Eurazji nasi przodkowie krzyżowali się z neandertalczykami i przejęli od nich część wariantów genetycznych. Niektóre geny odziedziczone po neandertalczykach wzmocniły reakcję na infekcje, choć mogły również zwiększyć ryzyko alergii. Z punktu widzenia ewolucji taka zmienność zwiększa szanse przetrwania całego gatunku. Wygląd może mylić To prowadzi do zaskakującego wniosku. Dwie osoby o niemal identycznym wyglądzie mogą mieć bardzo różne geny odpowiedzialne za odporność. Z kolei osoby o zupełnie innym kolorze skóry mogą posiadać podobne warianty wielu genów układu immunologicznego. To przypomina, że wygląd jest tylko cienką warstwą biologicznej różnorodności człowieka. Wszyscy jesteśmy jedną rodziną Dzisiejsza genetyka nie pozostawia większych wątpliwości. Wszyscy współcześni ludzie należą do jednego gatunku i mają wspólne afrykańskie pochodzenie. Dzisiejsze ustalenia wskazują jednak, że ewolucja Homo sapiens nie przebiegała w jednym odizolowanym miejscu. Nasz gatunek najprawdopodobniej wyłonił się około 300 tys. lat temu z sieci częściowo rozdzielonych, ale kontaktujących się ze sobą populacji afrykańskich. Z czasem kolejne grupy Homo sapiens opuszczały Afrykę i zasiedlały Eurazję, Australię, a następnie obie Ameryki. Nie była to prawdopodobnie jedna wielka migracja, lecz wiele fal przemieszczania się i mieszania populacji. Pojęcia takie jak „mitochondrialna Ewa” czy „chromosomalny Adam” nie oznaczają pierwszej kobiety i pierwszego mężczyzny. Są to nazwy wspólnych przodków naszych linii dziedziczenia odpowiednio po matce i po ojcu. Żyli w Afryce około 200–300 tysięcy lat temu, ale byli częścią znacznie większej populacji ludzi. Źródło: Nature Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Najbardziej niedoceniane zabytki świata. Niektóre są starsze niż piramidy
Koloseum, piramidy w Gizie i Machu Picchu od lat przyciągają tłumy. Tymczasem w ich cieniu kryją się zapomniane zabytki świata, które zachwycają rozmachem, historią i atmosferą. Niektóre leżą tuż obok turystycznych hitów, inne wymagają wielodniowej wyprawy. Oto dziesięć miejsc, które zdaniem redaktorów National Geographic zasługują na znacznie większą uwagę.
W naszym zestawieniu prezentujemy 10 niezwykłych zabytków – od miejsca dziesiątego aż po zwycięzcę rankingu. To subiektywny wybór dziennikarzy i redaktorów National Geographic Polska, oparty na historycznym znaczeniu, wyjątkowości, atmosferze i potencjale podróżniczym tych miejsc. Nie jest to więc naukowy ani bezwzględny ranking, lecz redakcyjna lista obiektów, które naszym zdaniem zasługują na znacznie większą uwagę. 10. Circus Maximus we Włoszech. Tu emocje sięgały zenitu Większość osób przybywających do Rzymu kieruje się najpierw do Koloseum – amfiteatru z I wieku n.e., który mógł pomieścić około 50 tys. widzów. Zaledwie kilkaset metrów dalej rozciąga się jednak zielona dolina będąca pozostałością po obiekcie jeszcze potężniejszym. To Circus Maximus, najstarszy i największy tor wyścigowy antycznego Rzymu. Jego historia sięga czasów monarchii rzymskiej, a w okresie cesarstwa trybuny mogły według różnych szacunków pomieścić od około 150 do ponad 200 tys. osób. To tutaj odbywały się wyścigi rydwanów, uroczyste procesje i widowiska publiczne, które należały do najważniejszych wydarzeń w życiu mieszkańców imperium. Dzisiaj po monumentalnej konstrukcji pozostały przede wszystkim zarys areny i fragmenty zabudowań, dlatego trudno od razu wyobrazić sobie jej dawny rozmach. 9. Herkulanum we Włoszech. Miasto zachowane pod warstwą materiału wulkanicznego Erupcja Wezuwiusza w 79 roku n.e. kojarzy się przede wszystkim z zagładą Pompejów. Ten sam kataklizm zniszczył jednak także położone nieopodal Herkulanum. Los obu miast nie był identyczny. Pompeje zostały w dużej mierze przysypane popiołem i pumeksem, natomiast Herkulanum przykryły gorące spływy piroklastyczne oraz materiał wulkaniczny, który z czasem stwardniał. Dzięki temu zachowały się tam piętra budynków, drewniane elementy konstrukcyjne, meble, żywność, a nawet zwęglone zwoje. Stanowisko jest mniejsze od Pompejów, dlatego łatwiej objąć je wzrokiem i wyobrazić sobie układ starożytnego miasta. Wizyta w Herkulanum pozwala zobaczyć szczegóły rzymskiej codzienności, które w wielu innych miejscach bezpowrotnie zniknęły. 8. Wielkie Zimbabwe. Kamienne miasto, od którego nazwę wzięło państwo W południowej Afryce, z dala od najbardziej uczęszczanych szlaków, znajdują się ruiny jednego z najważniejszych miast w historii kontynentu. Wielkie Zimbabwe było od XI do XV wieku ośrodkiem rozległego państwa utrzymującego kontakty handlowe między innymi z wybrzeżem Oceanu Indyjskiego. Najbardziej charakterystyczną częścią kompleksu jest Wielki Mur otaczający tak zwane Wielkie Ogrodzenie. Konstrukcję wzniesiono z dopasowanych do siebie granitowych bloków, bez użycia zaprawy. W najwyższych miejscach mur osiąga około 11 metrów wysokości. Nazwa ruin pochodzi prawdopodobnie od określenia oznaczającego „domy z kamienia”. To właśnie od Wielkiego Zimbabwe nazwę przyjęło współczesne państwo. Przez lata europejscy kolonizatorzy nie chcieli przyjąć do wiadomości, że monumentalny kompleks został zbudowany przez miejscową ludność afrykańską. 7. Dżarasz w Jordanii. Rzymska metropolia w cieniu Petry Większość podróżnych odwiedzających Jordanię myśli przede wszystkim o Petrze. Na północy kraju leży jednak Dżarasz, starożytna Geraza – jedno z najlepiej zachowanych miast rzymskich na Bliskim Wschodzie. Metropolia przeżywała okres największego rozkwitu w II wieku n.e. Do dziś można oglądać pozostałości monumentalnych bram, świątyń, teatrów, hipodromu oraz charakterystycznego Owalnego Forum otoczonego kolumnadą. W przeciwieństwie do wielu stanowisk archeologicznych Dżarasz pozwala przejść dawnymi ulicami i stosunkowo łatwo odtworzyć układ miasta. Przed podróżą należy jednak zawsze sprawdzić aktualne komunikaty dotyczące sytuacji bezpieczeństwa w Jordanii i całym regionie. 6. Anuradhapura na Sri Lance. Święte stupy i drzewo związane z Buddą Anuradhapura była przez wiele stuleci politycznym i religijnym centrum Sri Lanki. Na rozległym terenie dawnej stolicy znajdują się ruiny pałaców, klasztorów, zbiorników wodnych i gigantycznych stup buddyjskich. Jedną z najbardziej imponujących budowli jest Ruwanwelisaya, wielka biała stupa wzniesiona w II wieku p.n.e. Nieopodal stoi Jetavanaramaya, która pierwotnie osiągała około 122 metrów i należała do najwyższych budowli starożytnego świata. Szczególne znaczenie religijne ma Jaya Sri Maha Bodhi. Według tradycji wyrosło ono ze szczepu drzewa Bodhi, pod którym Budda osiągnął oświecenie. Jest uznawane za najstarsze nadal rosnące drzewo posadzone przez człowieka, którego historia została udokumentowana. 5. Mnajdra i Ħaġar Qim na Malcie. Świątynie starsze od Stonehenge Na Malcie i Gozo zachowały się jedne z najstarszych wolnostojących kamiennych budowli na świecie. Kompleksy Mnajdra i Ħaġar Qim powstały między IV a III tysiącleciem p.n.e., a więc wcześniej niż egipskie piramidy w Gizie i kamienny krąg w Stonehenge. Budowniczowie transportowali i ustawiali potężne bloki wapienia, tworząc pomieszczenia o zaokrąglonych ścianach, monumentalne wejścia i kamienne ołtarze. Układ świątyń wskazuje, że ich twórcy uważnie obserwowali ruch Słońca. W czasie równonocy i przesileń promienie wpadają do wybranych części kompleksu Mnajdra. Ze światem maltańskich budowniczych wiąże się także podziemne Hypogeum Ħal Saflieni. To właśnie tam znaleziono niewielką figurkę nazywaną Śpiącą Damą. 4. Dahszur w Egipcie. Tutaj narodziła się idealna piramida Piramidy w Gizie są symbolem starożytnego Egiptu, ale historia ich powstania zaczęła się wcześniej. Jednym z najważniejszych etapów rozwoju królewskich grobowców była nekropolia w Dahszur, położona na południe od Kairu. Faraon Snofru polecił wznieść tam dwie monumentalne konstrukcje. Pierwsza to Piramida Łamana, której ściany w górnej części mają mniejszy kąt nachylenia. Zmiana była prawdopodobnie odpowiedzią na problemy konstrukcyjne i pęknięcia pojawiające się podczas budowy. Druga, Piramida Czerwona, uchodzi za pierwszą w pełni udaną wielką piramidę gładkościenną. Zdobyte podczas jej budowy doświadczenia pozwoliły później stworzyć monumentalne grobowce w Gizie. 3. Nan Madol w Mikronezji. Kamienna Wenecja Pacyfiku U wybrzeży wyspy Pohnpei znajduje się jedno z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych Oceanii. Nan Madol tworzy około stu sztucznych wysepek i platform, rozdzielonych siecią kanałów. Z tego powodu ruiny bywają nazywane Wenecją Pacyfiku. Mury, grobowce i budynki wzniesiono z bazaltowych słupów oraz koralowca. Łącznie budowniczowie musieli przemieścić setki tysięcy ton materiału. Najważniejsze części miasta powstawały od około XII wieku i były związane z dynastią Saudeleurów. Gdy Europejczycy zaczęli dokładniej opisywać Pohnpei, Nan Madol było już opuszczone. Ruiny otaczały lokalne opowieści o duchach, czarownikach i nadnaturalnych budowniczych. 2. El Mirador w Gwatemali. Potężne miasto Majów ukryte w lesie Chichén Itzá i Tikal należą do najbardziej rozpoznawalnych miast Majów. Znacznie trudniej dotrzeć do El Mirador, położonego w gwatemalskim departamencie Petén, niedaleko granicy z Meksykiem. Miasto rozwijało się już w okresie preklasycznym, wiele stuleci przed największym rozkwitem licznych ośrodków Majów. Jego mieszkańcy budowali monumentalne piramidy, place i drogi przecinające podmokły teren. Nad koronami drzew wznosi się kompleks La Danta. Ze względu na olbrzymią podstawę bywa on wymieniany wśród największych piramid świata pod względem objętości całej konstrukcji. Do El Mirador nie prowadzi zwykła droga dla turystów. Dotarcie do ruin najczęściej wymaga kilkudniowego trekkingu lub lotu śmigłowcem. To właśnie trudna dostępność sprawia, że miejsce zachowało atmosferę prawdziwego miasta ukrytego w dżungli. 1. Choquequirao w Peru. Mniej znana siostra Machu Picchu Machu Picchu stało się jednym z najczęściej odwiedzanych zabytków Ameryki Południowej. Znacznie mniej osób dociera do położonego w Andach Choquequirao, nazywanego niekiedy jego siostrą. Kompleks leży na wysokości ponad 3000 metrów n.p.m. i obejmuje tarasy, place, świątynie, budynki mieszkalne oraz systemy gospodarki wodnej. Choquequirao było ważnym ośrodkiem Inków i prawdopodobnie odgrywało rolę także po rozpoczęciu hiszpańskiego podboju. Do ruin nie prowadzi linia kolejowa ani droga dostępna dla autobusów turystycznych. Klasyczna wyprawa wymaga co najmniej kilku dni marszu, podczas którego trzeba pokonać głęboką dolinę rzeki Apurímac. Duża część kompleksu pozostaje nieodsłonięta, a liczba odwiedzających jest nieporównywalnie mniejsza niż w Machu Picchu. Choquequirao daje więc szansę zobaczenia monumentalnego inkaskiego miasta bez tłumu ustawiającego się do każdego punktu widokowego. Źródła: UNESCO World Heritage Centre Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Szykuje się noc stulecia dla obserwatorów. Oto dlaczego tegoroczne Perseidy będą inne niż zwykle
Przed nami najlepsze warunki do obserwacji Perseidów od lat. Maksimum roju zbiega się z nowiem Księżyca. Sprawdź nasz praktyczny poradnik: kiedy i gdzie patrzeć, by dostrzec nawet 100 „spadających gwiazd” na godzinę.
Spis treści: Idealna faza Księżyca, czyli całkowita ciemność nad Polską Kiedy i w jakich godzinach patrzeć w niebo? Gdzie szukać „spadających gwiazd”? Prosta nawigacja Jak obserwować Perseidy z Polski? Praktyczny poradnik dla każdego Sierpniowe Perseidy to stały punkt letniego kalendarza, jednak nie co roku natura stwarza nam tak doskonałe warunki do podziwiania tego zjawiska. W 2026 roku miłośnicy nocnego nieba mają ogromne szczęście. Jeśli tylko dopisze pogoda, czeka nas noc pełna świetlnych rozbłysków, podczas której bez trudu dostrzeżemy nawet najmniej widoczne, delikatne meteory. Idealna faza Księżyca, czyli całkowita ciemność nad Polską Największym sprzymierzeńcem tegorocznych obserwacji będzie nasz naturalny satelita. Maksimum aktywności roju zbiega się niemal idealnie z nowiem Księżyca, który przypada dokładnie wieczorem 12 sierpnia. Co to oznacza w praktyce dla obserwatorów? Srebrny Glob schowa się całkowicie w cieniu i nie będzie „gasił” swoim blaskiem nocnego nieba. Brak księżycowej łuny pozwoli na dostrzeżenie znacznie większej liczby meteorów niż zazwyczaj, w tym bardzo subtelnych i drobnych smug światła, które przy silnym blasku tarczy Księżyca pozostałyby całkowicie niewidoczne. Szykuje się wyjątkowo czysty, kontrastowy i spektakularny pokaz. Perseidy to wyjątkowo spektakularne zjawisko na letnim niebie. Warto przypomnieć sobie ubiegłoroczne nagradzane zdjęcie Marcina Rosadzińskiego, które przedstawiało rój spadających gwiazd nad Bieszczadami. Kiedy i w jakich godzinach patrzeć w niebo? – To będzie wyjątkowo spektakularny wieczór, jakiego możemy doświadczyć, bo w ciągu zaledwie kilku godzin będziemy mogli zobaczyć dwa niesamowite zjawiska na niebie. Pierwsze z nich zacznie się niespełna dwie godziny przed Zachodem Słońca, bo akurat w tym czasie na jednej linii ustawią się Ziemia, Księżyc i Słońce i dojdzie do zaćmienia Słońca – mówi Robert Szaj, popularyzator astronomii z Fundacji Nicolaus Copernicus. Choć Perseidy są aktywne przez wiele tygodni, to właśnie w połowie sierpnia Ziemia wpada w najgęstszą chmurę pyłu pozostawionego przez kometę 109P/Swift-Tuttle. – W Polsce będzie ono widoczne jako głębokie częściowe zaćmienie Słońca, a w północno-wschodniej Hiszpanii — jako zaćmienie całkowite. Dla wielu obserwatorów niezwykły będzie widok zachodzącego Słońca w kształcie sierpa, podobnego do Księżyca przed pierwszą kwadrą. A zaledwie kilkadziesiąt minut po zachodzie Słońca rozpocznie się niezwykły spektakl spadających gwiazd z roju Perseidów. Oczywiście warunkiem zobaczenia tych zjawisk jest bezchmurne niebo – tłumaczy Robert Szaj. Główna noc obserwacyjna: Kulminacja zjawiska nastąpi w noc z 12 na 13 sierpnia (środa/czwartek). Warto jednak wyjść na zewnątrz także noc przed oraz noc po tej dacie – aktywność roju wzrasta i opada stopniowo, dzięki czemu widowisko potrwa kilka dni. Najlepsze godziny: Choć pierwsze „spadające gwiazdy” pojawią się już po zmroku około godziny 22:00, prawdziwy spektakl rozpocznie się od godziny 1:00 w nocy i potrwa aż do świtu (ok. 4:00). To właśnie wtedy radiant roju wznosi się najwyżej nad horyzont, a nasza planeta ustawia się tak, że zderza się z kosmicznymi drobinami z największą siłą. Przy ciemnym niebie możemy liczyć na nawet 80–100 błysków na godzinę. Gdzie szukać „spadających gwiazd”? Prosta nawigacja Meteory z tego roju nazywane są Perseidami, ponieważ ich radiant – czyli punkt, z którego zdają się wybiegać na niebie – znajduje się w granicach gwiazdozbioru Perseusza. Aby go zlokalizować, wystarczy skierować wzrok w kierunku północno-wschodnim. Dobrym punktem orientacyjnym jest charakterystyczna, jasna konstelacja Kasjopei, która układa się na niebie w wyraźny kształt litery „W” – gwiazdozbiór Perseusza znajduje się tuż pod nią. Nie musisz jednak sztywno wpatrywać się w jeden punkt. Perseidy będą rozbłyskiwać i przecinać całą kopułę nieba. Najlepszą metodą na obserwację jest objęcie wzrokiem jak największego obszaru nad sobą. Jak obserwować Perseidy z Polski? Praktyczny poradnik dla każdego Aby sierpniowy seans pod gołym niebem przyniósł jak najwięcej satysfakcji, warto pamiętać o kilku kluczowych zasadach: Uciekaj z miasta: To najważniejszy krok. Sztuczne światła latarni, billboardów i osiedli potrafią zepsuć nawet najbardziej przejrzystą noc. Aby w pełni docenić nów Księżyca, wybierz polanę pod lasem, góry, Mazury lub wiejskie bezdroża z dala od aglomeracji. Daj oczom czas na adaptację: Nasz wzrok potrzebuje około 15-20 minut w całkowitej ciemności, aby maksymalnie rozszerzyć źrenice i przyzwyczaić się do mroku. W tym czasie kategorycznie unikaj patrzenia w ekran smartfona – jeden jasny błysk wyświetlacza potrafi natychmiast zepsuć proces adaptacji oka. Zadbaj o komfort: Obserwacja nieba na stojąco szybko męczy kark. Najlepiej sprawdzi się rozkładany leżak turystyczny lub karimata i koc. Mimo że to środek sierpnia, noce potrafią być chłodne, dlatego ciepła bluza i termos z gorącą herbatą będą świetnym dopełnieniem udanego wieczoru. Źródła: International Meteor Organization (IMO) – Kalendarz i prognozy aktywności rojów meteorów na 2026 rok. Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Trzy kosmiczne obiekty w jednym kadrze. Nadchodzi wyjątkowa lipcowa noc dla obserwatorów
W połowie lipca nadarzy się wyjątkowa okazja do wieczornych obserwacji. Nad zachodnim horyzontem Polski dojdzie do widowiskowego zbliżenia młodego Księżyca, olśniewającej Wenus oraz Regulusa, zwanego „Sercem Lwa”. To geometryczne spotkanie trzech zupełnie różnych ciał niebieskich będzie doskonale widoczne gołym okiem. Wyjaśniamy, kiedy dokładnie spojrzeć w niebo, by nie przegapić tego letniego spektaklu.
Spis treści: Zjawiskowy blask, czyli sekrety światła popielatego Wenus i Regulus: Kosmiczna latarnia i gwiazda w kształcie jajka Jak i kiedy obserwować koniunkcję z Polski? Praktyczny poradnik Ciepłe, lipcowe wieczory sprzyjają obserwacji zjawisk astronomicznych, ale tegoroczny środek miesiąca przyniesie zjawisko wyjątkowo fotogeniczne. Już 16 i 17 lipca 2026 roku czeka nas rzadki układ geometryczny, w którym obok siebie znajdą się trzy skrajnie odmienne obiekty: nasz naturalny satelita, najjaśniejsza planeta ziemskiego nieba oraz wirująca z zawrotną prędkością gwiazda. Do obserwacji nie potrzebujesz profesjonalnego sprzętu – wystarczą dobre chęci i bezchmurne niebo. Zjawiskowy blask, czyli sekrety światła popielatego Kluczowym elementem tego widowiska będzie sam wygląd Księżyca. Ponieważ 14 lipca przypada nów – jedna z faz Księżyca – dwa dni później – w czwartek 16 lipca – nad horyzontem pojawi się cieniutki sierpek oświetlony w zaledwie kilkunastu procentach. Taki układ stwarza idealne warunki do zaobserwowania zjawiska znanego jako światło popielate. Przez najbliższe dwa wieczory gołym okiem będzie można dostrzec nie tylko jasny rogalik, ale również zarys całej, pogrążonej w mroku tarczy Księżyca. Dzieje się tak, ponieważ nocna strona Srebrnego Globu jest w tym czasie delikatnie doświetlana przez światło słoneczne odbite od chmur i oceanów Ziemi. Oglądając światło popielate, patrzymy więc pośrednio na blask naszej własnej planety. Wenus i Regulus. Kosmiczna latarnia i gwiazda w kształcie jajka Tuż obok Księżyca letni pasjonaci astronomii bez trudu dostrzegą dwa inne punkty. Pierwszym i zdecydowanie najjaśniejszym będzie planeta Wenus, pełniąca obecnie rolę Gwiazdy Wieczornej. Świeci na tyle intensywnie, że bez problemu przebije się przez pomarańczową łunę tuż po zachodzie Słońca. Drugim, nieco subtelniejszym obiektem w tym zestawieniu będzie Regulus – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Lwa. Choć z Ziemi wygląda jak spokojny punkt, w rzeczywistości to kosmiczny potwór. Regulus wiruje wokół własnej osi z gigantyczną prędkością ponad 300 kilometrów na sekundę. Generowana w ten sposób siła odśrodkowa sprawiła, że gwiazda ta jest drastycznie spłaszczona na biegunach i przypomina kształtem jajko. Gdyby obracała się o zaledwie kilkanaście procent szybciej, rozerwałaby się na kawałki. Jak i kiedy obserwować koniunkcję z Polski? Praktyczny poradnik Letnie zjawiska astronomiczne bywają zdradliwe, ponieważ zmierzch w lipcu trwa w naszym kraju bardzo długo. Aby z powodzeniem dostrzec to potrójne spotkanie, warto trzymać się kilku prostych zasad: Złote okienko – najlepszy czas na obserwacje to godziny między 21:45 a 22:30. Wtedy niebo będzie już dostatecznie ciemne, by gwiazda Regulus stała się widoczna, a obiekty wciąż będą znajdować się nad linią horyzontu. Kierunek – należy spoglądać nisko nad zachodni i północno-zachodni horyzont. Czas ucieka – całe zjawisko rozegra się stosunkowo nisko. Zarówno Księżyc, jak i Wenus oraz Regulus zajdą za horyzont około godziny 22:45, co oznacza, że na udany seans mamy zaledwie około godziny. Wybór miejsca – kluczowe jest znalezienie przestrzeni z odsłoniętym zachodnim widnokręgiem. Drzewa, wysokie bloki czy wzniesienia mogą całkowicie zasłonić widowisko. Jeśli masz taką możliwość, zabierz ze sobą zwykłą lornetkę – nawet prosty sprzęt turystyczny pozwoli dostrzec fazę Wenus oraz pogłębi detale światła popielatego na Księżycu. Źródła: NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL), Steward Observatory/University of Arizona Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czarny kot w legendach świata. Bardzo często zwiastował szczęście, nie pecha
Czarne koty od wieków wzbudzały emocje i prowokowały wyobraźnię. W jednych kulturach widziano w nich zwiastuny nieszczęścia, w innych — opiekunów domu, talizmany szczęścia i strażników przed złymi mocami.
W tym artykule: Czarny kot we Francji i w Europie Kot Maneki-neko w Japonii Czarny kot w Anglii Czarny kot w Ameryce Czarne koty na świecie Kot na morzu Kot sprzymierzeńcem marynarzy Kot maskotką okrętów Obsesje francuskich marynarzy Moce ezoteryczne i terapeutyczne Czarny kot to zwierzę niepospolite, na przestrzeni wieków przeżywał mnóstwo przygód. Istnieje w legendach krajów z całego świata i bez wątpienia jest to kot inny niż wszystkie. 5 kocich cech według naukowców. Sprawdź, czy twój kot ma choć jedną z nich Biolodzy wyróżnili 5 typów kocich charakterów. Które rasy kotów są najbardziej strachliwe? Czarny kot we Francji i w Europie W wielu francuskich regionach – w Zagłębiu Paryskim, w Żyrondzie, w regionie Loara – Atlantyk czy na Południu – tam najczęściej uważano, że czarny kot przynosi szczęście mieszkańcom domu, w którym żyje. A kiedy czarny kot kichnie w pobliżu panny młodej, w dzień ślubu, małżeństwo będzie szczęśliwe. W Béarn (historyczna prowincja w południowo–zachodniej Francji – przyp. tłum.) wierzono, że czarny kot dlatego przynosi szczęście, bo ma nadprzyrodzoną moc odganiania złych czarów. W Dolnej Bretanii opowiadano, że jeśli czarny kot ma choć jeden biały włos, to włos ten będzie szczególnie cennym talizmanem dla tego, kto go wyrwie. W Burbonii (region historyczny w centrum Francji, dzisiaj część Owernii – przyp. tłum.) w środku Francji pokutuje przesąd, że jeśli czarny kot umości się na kolanach kobiety w ciąży i mrugnie trzy razy, na świat przyjdzie chłopiec. W Wogezach, aby myśliwy niecelnie strzelał wystarczy ukryć w jego myśliwskiej torbie lewą łapę czarnego kota. Nader często jednak tradycje i zwyczaje idą wbrew logice... Trzeba zabić jedno zwierzę, żeby uratować inne. W Owernii sądzono, że spotkanie czarnej kotki przy pełni księżyca to dobra wróżba, bowiem istnieje duże prawdopodobieństwo, że wasza sakiewka napełni się złotem. W Szkocji wałęsający się czarny kot, który schroni się na dachu domostwa, przynosi mieszkańcom dobrobyt i szczęście. W Belgii i w Luksemburgu uważa się czarnego kota za najlepszego z kotów i największego wśród nich pogromcę gryzoni. W Walonii, jeżeli w miocie pojawi się czarny kot, jest to oznaką szczęścia i pomyślności. Natomiast nie wolno go oddawać, ponieważ spadną na was kłopoty. W Holandii, jeżeli u twojego sąsiada urodziły się właśnie małe koty i podaruje on wam jednego z nich, czarnego, będzie to dobrą wróżbą, ponieważ symbolicznie „wprowadzi do waszego domu szczęście”. Kot Maneki-neko w Japonii W Japonii koty pojawiły się w VI wieku, równocześnie z doktryną buddyjską, lecz dopiero od 19 września roku 999, kiedy to cesarz Ichijo na trzynaste urodziny otrzymał w podarunku kota, rozpoczął się kult kota, którego uznano za zwierzę święte. W Kraju Wschodzącego Słońca uważa się kota za talizman, a zwłaszcza gdy ma on umaszczenie „szylkretowe”, z przewagą rudego i czarnego. Japończycy darzą koty uwielbieniem, a liczni artyści, na przykład Utagawa Hiroshige czy Utagawa Kuniyoshi uwiecznili je w wielu swoich pracach – często był to właśnie kot czarny. To zresztą właśnie w Japonii stworzono Maneki-neko, na wzór Bobtail, kota o krótkim, zakręconym ogonku – uważa się go za talizman domu. Taką tradycyjną figurkę, zazwyczaj ceramiczną lub wykonaną z porcelany, często też z plastiku, znajdujemy w butikach z pamiątkami. Maneki-neko, kot inny niż wszystkie, przedstawiany jest w pozycji siedzącej z uniesioną na wysokość ucha łapą, lewą lub prawą. Widzimy go na sklepowych wystawach, jest także przy kasach w centrach handlowych oraz w pachinko (salonach gier). Maneki-neko mają też swoje miejsce w domach, często w postaci skarbonki, wieszaka na klucze czy innych, bardziej lub mniej przydatnych przedmiotów. Maneki znaczy „zapraszać” w sensie „przyciągać”, „zachęcać do wejścia” a neko oznacza „kot”. Otóż sądzi się, że Maneki-neko przyciąga powodzenie. Maneki-neko z uniesioną lewą łapą ma sprowadzać klientów, z uniesioną prawą – pieniądze. Niektóre z figurek mają uniesione obie łapy. Im więcej Maneki-neko z lewą łapą w górze, tym większe powodzenie. Ten symboliczny koci gest ma swoje źródło w przysłowiu chińskiej dynastii Tang: „Kiedy kot się myje, zbliżają się goście”. Maneki-neko istnieje we wszystkich kolorach, czasami wręcz nieprawdopodobnych, a każdy ma inną moc: trójkolorowy, najbardziej popularny (biały z czarnymi i rudymi plamkami), to potężny talizman szczęścia, zielony zapewnia powodzenie na studiach, różowy przynosi szczęście w miłości, złoty zapewnia bogactwo, biały symbolizuje czystość, czerwony chroni przed chorobami. Maneki-neko istnieje, a jakże, również w kolorze czarnym. Ma moc odganiania złych duchów. Największą popularnością cieszy się u kobiet, wierzy się bowiem, że broni przed napastnikami. Czarny kot w Anglii Anglicy przypisują czarnemu kotu szczególne przymioty i talenty, nietrudno więc dostrzec, jak wiele życzliwości mają dla tych zwierzaków. Krótko mówiąc, czarny kot jest dla Anglików synonimem szczęścia! Na północy kraju zobaczenie czarnego kota przynosi szczęście, dlatego tradycja każe w tym momencie wypowiedzieć jakieś życzenie. Czarny kot, który szuka schronienia w domu lub na statku, przynosi pomyślność, a także pieniądze, pod warunkiem wszakże, że się go nie wygoni. Uzależnionym od gier radzi się, by mieli przy sobie włos czarnego kota lub, żeby siedem razy pogłaskali go po grzbiecie przed rozpoczęciem gry. Możecie też wygrać w Lotto, jeżeli przeciągniecie swój kupon po kocim grzbiecie... Nie twierdzimy jednakże, że kotu to się spodoba! W Anglii czarny kot jest uważany za talizman szczęścia do tego stopnia, że nawet wierzy się, że kiedy dziewczyna mieszka razem z czarnym kotem, stanowi to obietnicę pojawienia się wielu zalotników oraz stabilnego związku. A noszenie ubrania z wizerunkami kotów, czarnych bądź nie, to sposób na przyciąganie szczęścia. Czarny kot w Ameryce Amerykanie, którzy szczególnie admirują czarne koty z białym łepkiem – taki właśnie nader często pojawia się w amerykańskich kreskówkach – twierdzą, że czarny kot w domu przynosi rodzinie szczęście, a ponadto chroni dom przed pożarem. Popularne są broszki i spinki w postaci czarnego kota, bo przynoszą szczęście. Zaleca się także noszenie w saszetce zawiązanej na szyi, kilku białych włosów wyrwanych swojemu czarnemu kotu, jako talizman chroniący przed niepożądanymi zdarzeniami lub przed... zbłąkanymi czarownicami. W Ameryce wierzy się również, że czarny kot pozwala odzyskać ukochaną osobę. Radzi się zamknąć kota na kilka chwil w koszyku, następnie należy na nim usiąść i trzykrotnie powtórzyć: „miłości moja, wróć do mnie”, intensywnie przy tym myśląc o ukochanym (ukochanej). Praktyka ta nie potwierdza, czy ukochany wraca... lecz cóż szkodzi spróbować! Czarne koty na świecie W roku 600 naszej ery, prorok Mahomet głosił wiarę, zawsze trzymając na rękach kota. Nie wiadomo, czy był to kot czarny, lecz od tego czasu kot uważany był za zwierzę święte. Podobno kot uratował Mahometa przed ukąszeniem jadowitego węża. W Brazylii, Nana, wróżka płodności i twórczości, jest także obrończynią kotów. A na przykład w mieście Salvador de Bahia, czarne koty są otoczone szczególnym szacunkiem, bowiem przypisuje się im moce obronne. W Chinach czarny kot chroni przed złymi duchami. Około roku 500 p.n.e. Konfucjusz miał kota. W Kambodży pojawienie się czarnego kota zapowiada deszcz po długim okresie suszy. W Tajlandii przypisuje się każdemu kotu, niezależnie od umaszczenia, umiejętność przewidywania trzęsień ziemi oraz momentu ich nadejścia. Skądinąd jednak wiadomo, że w czasie tsunami w Tajlandii w grudniu 2004 roku, wszystkie gatunki zwierząt „przepowiedziały” katastrofę. W Republice Środkowej Afryki, przez wiele lat torebki na „zioła” wytwarzano ze skór czarnych kotów. Istnieje jeszcze wiele przesądów związanych z czarnych kotem, których pochodzenia nie znamy. Na przykład: zobaczyć postać czarnego kota – mieć szczęście. A jeśli przechodzicie drogą, tuż po tym, jak przebiegnie ją czarny kot, pomyślcie koniecznie życzenie, na pewno się spełni! Kot na morzu Marynarze są bardzo przesądni, a trzeba mieć w sobie niezwykłą odwagę, by stawić czoła oceanom i morzom, zatem chronić się należy wszelkimi sposobami, z gris-gris włącznie (zaklęcie, talizman voodoo dla ochrony przed złem – przyp. tłum.) i uważnie patrzeć na wszelkie znaki... Morskie przesądy istnieją od wieków i nadal mają się dobrze. Marynarzom i rybakom nie wszystkie zwierzęta były miłe. Na przykład strasznie bali się królików. Zabraniano nawet wymieniać ich imienia na pokładzie statku. Wywodziło się to stąd, że króliki, stworzenia ogromnie żarłoczne, niszczyły sieci rybackie i liny statku. Podobnie, jak inne gryzonie, również szczury były przekleństwem załóg, tym bardziej że nie tylko niszczyły sieci, lecz dobierały się do zapasów jedzenia, a także roznosiły choroby zarażając nieraz całą załogę. Kot sprzymierzeńcem marynarzy Dlatego też kot, pogromca szczurów, stał się sprzymierzeńcem marynarzy i żaden statek nie wybierał się w podróż bez zaokrętowania kilku kotów, w tym koniecznie czarnych. Towarzystwa ubezpieczeniowe z Genui wymagały zaliczania kotów do załogi statku jako środka zabezpieczenia ładunku żywności oraz stanu statku. Podobnie galery weneckie w XV wieku, okrętowały majtka zwanego „strażnikiem kotów”. Majtek ów pilnował, by kotom niczego nie brakowało i żeby ciągle pozostawały w gotowości do tępienia gryzoni. Także Colbert, ówczesny francuski minister ds. floty morskiej wymagał, by koty figurowały w składzie załogi. Jego autorstwa jest również słynne zdanie: „Statek może wypłynąć w morze, jeżeli na pokładzie ma co najmniej dwa koty”. Ten zwyczaj zaokrętowania kotów na statek sięga jeszcze czasów starożytnego Egiptu. Już 8 tysięcy lat temu Egipcjanie dbali, by na statku znalazły się koty, ponieważ wierzyli, że zapewnią szczęśliwą przeprawę Nilem i innymi wodami. W taki zresztą sposób kot został wprowadzony do Europy. Anegdota mówi, że statek uznawano za opuszczony, gdy na jego pokładzie nie dostrzeżono śladu żywej duszy a ten, kto na niego trafi, może całkowicie legalnie go sobie przywłaszczyć i nie będzie to wcale wbrew prawu. Stąd wywodzi się wyrażenie „nie ma już kota na statku” (franc. synonim „nie ma żywej duszy” – przyp. tłum.). Bo jeśli choć jeden kot znajdował się na pokładzie, mimo że nie było śladu załogi, statek nie był uważany za opuszczony. Mózgi udomowionych kotów zmniejszyły się na przestrzeni lat. Czy wpłynęło to na ich inteligencję? Naukowcy tłumaczą, jak udomowienie wpłynęło na koty. Wnioski są zaskakujące! Kot maskotką okrętów Obecność czarnego kota na statku, oprócz tępienia szczurów, miała jeszcze jeden cel: kot był maskotką okrętu. Księgi pokładowe angielskich okrętów, między XVII a XX wiekiem, zawsze podawały imię czarnego kota, ponieważ traktowano go jako pełnoprawnego członka załogi. Powstała w 1688 roku brytyjska korporacja ubezpieczeniowa Lloyd's of London zawierała w kontraktach morskich klauzulę o obowiązkowym posiadaniu na pokładzie statku pewnej liczby kotów, w tym koniecznie przynajmniej jednego czarnego, co stanowiło w ogóle warunek ubezpieczenia statku. Liczba kotów była skrupulatnie kalkulowana w stosunku do rozmiarów statku oraz ilości prowiantu. Brytyjski okręt Royal Navy Pembroke pływał przez długi czas z czarnym kotem zwanym Charlie, prawdziwą maskotką całej załogi. Okręt ten wsławił się w czasie deportacji Akadian w 1755 roku (wysiedlanie francuskojęzycznych mieszkańców Akadii, dziś Nowej Szkocji – przyp. tłum.). Po swojej śmierci, Charlie został pochowany z honorami wojskowymi. Także w XX wieku, sławę zyskało wiele czarnych kotów pływających na okrętach wojennych: Peebles, kot wyjątkowo inteligentny, służył na fregacie HMS Western Isles, był tu maskotką służącą wzmacnianiu morale załogi. Tiddles, urodzony na statku HMS Argus, spędził swoje kocie życie na lotniskowcu. Widzimy go na zdjęciu obok, na statku HMS Victorious, jak siedzi na swoim ulubionym stanowisku obserwacyjnym na tylnym kabestanie, gdzie zazwyczaj bawił się liną okrętowego dzwonu. Blackie, maskotka HMS Prince of Wales, miał zaszczyt spotkać tu Winstona Churchilla w sierpniu 1941 roku, kiedy ten prowadził na statku, u wybrzeży Nowej Ziemi, rozmowy z amerykańskim prezydentem Roosveltem. Gdy grano amerykański hymn, z morza wyłonił się amerykański niszczyciel, a przechadzający się po pokładzie Blackie nagle skoczył w jego kierunku. Wtedy Winston Churchill szybko złapał i mocno przytrzymał kota, bo przecież Blackie był maskotką wyłącznie HMS Prince of Wales! Obsesje francuskich marynarzy Natomiast francuscy marynarze bali się czarnych kotów, i to mimo że powszechnie ceniono ich obecność na statkach, ponieważ broniły przed gryzoniami zapasów żywności, olinowania i sieci, o czym wcześniej wspominaliśmy. Dla Francuzów, jeżeli, przypadkiem, czarny kot zbliżył się do statku gotowego do wypłynięcia, często był to powód do zaniechania wyjścia w morze. Z kolei, jeżeli kot, niezależnie od koloru sierści, pojawił się w momencie zaokrętowania, marynarze musieli go zatrzymać, bo przegonienie go ze statku stanowiłoby złą wróżbę i zapowiadało niebezpieczny rejs, w czasie którego burze i różne niebezpieczeństwa groziłyby statkowi i jego załodze. Zatem, w tej sytuacji, czarny kot stanowił ochronę. Moce ezoteryczne i terapeutyczne Nie do wiary, lecz musicie wiedzieć, że czarny kot, niezależnie od tych wszystkich legend i opowieści, ma również, oczywiście według dawnych ludowych wierzeń, moce egzorcystyczne i terapeutyczne! Czasami złowrogi wizerunek czarnego kota był tak silnie zakorzeniony w ludowych wierzeniach, że wprost pobudzał do kreowania najbardziej szalonych i nieprawdopodobnych przesądów. A zarazem przypisywania mu zdolności uzdrawiania. Otóż: Zjedzenie mózgu czarnego kota jest silnie trujące, może wywołać utratę świadomości oraz obłęd. Od noszenia futra z czarnego kota można schudnąć, lecz w pewnych epokach, szczupłość była oznaką biedy, podczas gdy otyłość bogactwa. Manuskrypt Kiramidesa z XII wieku mówi, że jądra czarnego kota z garścią soli pozwalają odegnać demony. Owijanie się w skórę z czarnego kota leczy reumatyzm. Skuteczny lek na skutki nieszczęśliwego upadku: odciąć kotu ogon i wyssać z niego krew. Serce czarnego kota przytroczone do lewego ramienia uśmierza ból. W dzisiejszych czasach badania potwierdziły korzyści płynące z towarzystwa kota, czarnego lub innego. Otóż, właściciele kotów są w mniejszym stopniu, niż inni, narażeni na zawał serca oraz dodatkowo są bardziej odporni na stres. Lecz to nie wszystko, słuchanie mruczenia kota jest lecznicze, zmniejsza ryzyko depresji, ponadto zwiększa gęstość kości, a nawet obniża ciśnienie tętnicze. Nazywa się to „mruczoterapią”! Co więcej, samo głaskanie kota jest dobroczynne, z pewnością ten fakt wpłynął na rozwój kocich barów w Japonii! Tekst pochodzi z książki „Tajemniczy czarny kot" francuskiej pisarki Nathalie Semenuik (Wyd. Alma Press) Czytaj więcej fascynujących artykułów o kotach: Oto 3 powody, dla których twój kot budzi cię bladym świtem Co zrobić, gdy regularnie kot budzi cię o brzasku? Naukowczynie z australijskiego Uniwersytetu Adelajdy podają 3 sposoby na kocie skowronki. Najbrzydsze koty – TOP 10 zaskakujących ras kotów Najbrzydsze koty mają tyle samo przeciwników, co zwolenników. Złośliwi twierdzą, że ich faktyczne piękno musi kryć się pod wyjątkowo szpetną powłoką. Ci, którym dziwne rasy sympatycz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najbrzydsze-koty-top-10-zaskakujacych-ras-kotow-fot-laura-chiesa-pacific-press-lightrocket-via-getty-images-6da3a16.jpeg" width="938" height="626" alt="Najbrzydsze koty - TOP 10 zaskakujących ras kotów (fot. Laura Chiesa/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" title="Najbrzydsze koty - TOP 10 zaskakujących ras kotów (fot. Laura Chiesa/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" /> Największe koty domowe - TOP 7 wśród ras domowych Największe koty domowe bardziej niż potulnego mruczka przypominają dzikie zwierzęta, żyjące w egzotycznych zakątkach globu. Nie oznacza to jednak, że duże kociaki nie nadają się na towar...
Na Grenlandii odkryto wirusy większe od bakterii, które mogą uratować nas przed katastrofą
Podczas gdy światowa uwaga skupia się na tempie, w jakim Arktyka traci pokrywę lodową, międzynarodowy zespół badawczy dokonał na Grenlandii nieoczekiwanego odkrycia. Po raz pierwszy na powierzchni tamtejszego lądolodu zidentyfikowano aktywne gigantyczne wirusy. Te mikroskopijne monstra, wielkością przewyższające większość znanych bakterii, koegzystują z polarnymi algami. Odkrycie to rewolucjonizuje naszą dotychczasową wiedzę o kriofilu i odsłania zupełnie nowy, naturalny mechanizm biologiczny, który może bezpośrednio wpływać na tempo topnienia lodowców, a tym samym na dynamikę globalnego ocieplenia.
Spis treści: Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Lądolód Grenlandii, drugi co do wielkości rezerwuar słodkiej wody na Ziemi, dotychczas postrzegany był jako surowa, abiotyczna pustynia. Ostatnie lata przyniosły jednak rewolucję w biologii polarnej, udowadniając, że te ekstremalne obszary tętnią mikroskopijnym życiem. Najbardziej spektakularnym tego dowodem jest zidentyfikowanie tam aktywnych gigantycznych wirusów, których niezwykłe właściwości biochemiczne mogą trzymać w ryzach procesy odpowiedzialne za gwałtowne podnoszenie się poziomu światowych oceanów. Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Tradycyjnie wirusy postrzegane są jako skrajnie uproszczone cząstki zakaźne – zaledwie paski materiału genetycznego zamknięte w białkowym kapsydzie (czyli specjalnym płaszczu białkowym), niezdolne do samodzielnego metabolizmu. Gigantyczne wirusy (należące do typu Nucleocytoviricota) całkowicie burzą ten paradygmat. Osiągają rozmiary rzędu 2,5 mikrometra (dla porównania standardowy wirus, np. grypy, mierzy zaledwie od 20 do 200 nanometrów) i posiadają ogromny genom składający się z nawet 2,5 miliona par zasad. O odkryciu innych gigantycznych wirusów, tym razem w Japonii, pisaliśmy wcześniej w tym roku. Analiza próbek pobranych z tzw. ciemnego lodu, czerwonego śniegu oraz kriokonitów (otworów ablacyjnych wypełnionych osadem) wykazała obecność specyficznych markerów genetycznych tych struktur. Kluczowym przełomem było jednak wyizolowanie z próbek cząsteczek mRNA. Obecność matrycowego kwasu rybonukleinowego stanowi bezpośredni, empiryczny dowód na to, że wirusy te są w tym środowisku żywe i wykazują aktywność transkrypcyjną. Posiadają one rzadką u wirusów zdolność do samodzielnej naprawy, replikacji oraz translacji własnego DNA, co stawia je biologicznie o krok bliżej organizmów komórkowych. Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Zrozumienie znaczenia obecności megawirusów wymaga spojrzenia na proces określany jako biologiczne albedo. Przypomnijmy – albedo to pojęcie fizyczne, które określa, jaka część światła padającego na daną powierzchnię zostaje przez nią odbita. Im większa wartość albedo, tym więcej promieniowania powierzchnia odbija, a w efekcie słabiej się nagrzewa. Co roku wiosną na lądolodzie Grenlandii budzą się uśpione mikroalgi. Masowy zakwit tych pigmentowanych organizmów powoduje ciemnienie powierzchni lodu (tzw. zjawisko ciemnego lodu). Ciemna powłoka drastycznie obniża albedo lądolodu, czyli właśnie jego zdolność do odbijania promieniowania słonecznego. Zamiast odbijać światło, lód zaczyna absorbować energię termiczną, co skutkuje gwałtownym przyspieszeniem topnienia lodowca. W tym wyjątkowym ekosystemie gigantyczne wirusy najprawdopodobniej pełnią rolę naturalnego regulatora populacji glonów. Poprzez infekowanie komórek eukariotycznych alg śnieżnych, wirusy doprowadzają do ich rozpadu, co hamuje niekontrolowane zakwity. Odkrycie to wskazuje, że topnienie lodu na Grenlandii nie jest determinowane wyłącznie czynnikami fizycznymi i meteorologicznymi, lecz zależy od niezwykle skomplikowanej równowagi troficznej wewnątrz mikrobiomu lodowcowego, w której gigantyczne wirusy są kluczowym drapieżnikiem. Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Odkąd w połowie 2024 roku opublikowano fundamentalne badania na łamach prestiżowego czasopisma „Microbiome”, zespoły biogeochemików i biologów polarnych zintensyfikowały prace terenowe oraz laboratoryjne. Współczesne podejście naukowe odchodzi od traktowania strefy polarnej jako jałowej, abiotycznej pustyni. Arktyka jest dziś postrzegana jako dynamiczne środowisko, w którym wirusy kontrolują obieg węgla i innych biogenów. Najnowsze analizy koncentrują się na izolacji i hodowli specyficznych szczepów mikroalg w warunkach laboratoryjnych w celu dokładnego zmapowania mechanizmu infekcji. Naukowcy dążą do ustalenia, jak wysoka jest specyficzność żywicielska poszczególnych gatunków Nucleocytoviricota – czyli czy atakują one wyłącznie algi odpowiedzialne za spadek albedo, czy również in organizmy, jak grzyby nitkowate czy proste protisty. Zrozumienie tych zależności może w przyszłości pozwolić na prognozowanie stabilności lądolodu przy użyciu modeli matematycznych uwzględniających czynniki biologiczne, co dotychczas było całkowicie pomijane. Źródła: Giant viral signatures unveiled on the Greenland ice sheet, Giant viruses found on Greenland ice sheet, Giant viruses discovered living in Greenland's dark ice and red snow, Giant Viruses Have Been Found On Greenland's Ice Sheet Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
140 zamkniętych kąpielisk nad Bałtykiem. Fizyka prądów wstecznych wyjaśnia, dlaczego morze bywa bezwzględne
Gwałtowne załamania pogody w pełni sezonu wakacyjnego to coraz częstszy scenariusz nad polskim morzem. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydał ostrzeżenia przed silnym wiatrem dla ośmiu województw, w tym dla całego pasa wybrzeża. W porywach wiatr osiągał prędkość do 75 km/godz, co bezpośrednio przełożyło się na decyzje ratowników WOPR. Czerwone flagi oznaczające bezwzględny zakaz kąpieli podniesiono na około 140 kąpieliskach – od Świnoujścia na zachodzie, aż po Krynicę Morską na wschodzie.
Z punktu widzenia nauki, zakaz kąpieli w Morzu Bałtyckim nie wynika jedynie z dyskomfortu termicznego czy trudności z utrzymaniem równowagi na fali. Silny wiatr wiejący od morza uruchamia procesy hydrologiczne, które czynią z przybrzeżnej strefy Bałtyku strefę śmiertelnie niebezpieczną. Ukryty zabójca – jak powstają prądy wsteczne? Głównym powodem zamykania kąpielisk podczas silnego wiatru jest powstawanie prądów wstecznych (rozrywających). Kiedy masywny, długotrwały wiatr pcha fale w kierunku lądu, ogromne ilości wody kumulują się w strefie przybrzeżnej. Ta spiętrzona woda musi znaleźć ujście z powrotem w głąb morza. Wykorzystuje do tego obniżenia w dnie, np. rynny między rewami (podwodnymi wałami piasku). Woda zaczyna wracać przez te wąskie gardła z ogromną prędkością, dochodzącą nawet do 2–3 metrów na sekundę. Żaden człowiek, wliczając w to mistrzów olimpijskich w pływaniu, nie jest w stanie płynąć pod prąd o takiej sile. Prąd wsteczny potrafi porwać człowieka stojącego zaledwie po pas w wodzie i w ciągu kilkunastu sekund wyciągnąć go kilkadziesiąt metrów od brzegu. Co kluczowe, prądy te są niemal niewidoczne z perspektywy osoby kąpiącej się – woda w miejscu ich występowania może wydawać się paradoksalnie spokojniejsza, ponieważ fale tam nie pękają. Pułapka falowania i zmienne dno Bałtyku Morze Bałtyckie jest morzem stosunkowo płytkim, o specyficznej morfologii dna. Silne uderzenia fal (sztorm w skali makro lub lokalnej) nieustannie przemodelowują strukturę piasku, niszcząc dotychczasowe rewy i tworząc nowe zagłębienia. Miejsca, które jeszcze dzień wcześniej były bezpieczną mielizną, mogą zamienić się w głębokie doły z silnym zawirowaniem wody. Dodatkowym zagrożeniem przy wietrze do 75 km/godz. jest tzw. fala przyboczna oraz zjawisko przyboju. Uderzająca o brzeg masa wody generuje ogromną energię kinetyczną. Powracająca fala podcina nogi, a unoszący się w wodzie gęsty piasek i bąbelki powietrza drastycznie zmniejszają jej gęstość. W praktyce oznacza to, że w spienionej wodzie człowiek ma znacznie mniejszą wyporność, co utrudnia utrzymanie się na powierzchni, nawet przy próbie stanięcia na dnie. Poradnik praktyczny – jak bezpiecznie przetrwać załamanie pogody? Gdy IMGW ogłasza alerty pogodowe, a na plażach powiewają czerwone flagi, kluczowe jest bezwzględne przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Respektuj barwy flag: biała flaga oznacza kąpiel dozwoloną. Czerwona flaga to całkowity zakaz wchodzenia do wody. Brak flagi oznacza, że kąpielisko jest niestrzeżone – w czasie sztormu wchodzenie tam jest skrajną nieodpowiedzialnością. Co zrobić, gdy porwie cię prąd wsteczny? Przede wszystkim nie walcz z prądem i nie płyń w stronę brzegu – stracisz siły i utoniesz z wycieńczenia. Staraj się utrzymywać na wodzie i płyń równolegle do linii brzegowej. Prądy wsteczne są zazwyczaj wąskie (mają od kilku do kilkunastu metrów szerokości). Gdy z takowego wypłyniesz, dopiero wtedy skieruj się ku plaży. Monitoruj komunikaty: śledź na bieżąco ostrzeżenia meteorologiczne IMGW oraz Serwis Kąpieliskowy Głównego Inspektoratu Sanitarnego (GIS), który aktualizuje statusy bezpieczeństwa na polskich plażach. Zadbaj o alternatywne bezpieczeństwo: silny wiatr na plaży niesie ryzyko porwania parawanów, namiotów plażowych czy uderzenia złamanymi gałęziami z pobliskich pasów wydmowych. Podczas porywów do 75 km/godz. bezpieczniej jest opuścić otwartą przestrzeń plaży. Źródła: TVP World, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej - Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB), Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (WOPR), Główny Inspektorat Sanitarny – Serwis Kąpieliskowy Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Polska laguna zachwyca dziką przyrodą. Stała się jedną z najważniejszych ostoi ptasich w Europie
Zalew Szczeciński to wyjątkowa laguna Morza Bałtyckiego – największy taki akwen w Polsce, zlokalizowany na pograniczu z Niemcami. Naturalne mieszanie się słodkiej wody z Odry i słonej z morza kształtuje dynamiczny, rzadki ekosystem.
Spis treści: Ekologia i przyroda Zalewu Szczecińskiego Historia i geneza Zalewu Szczecińskiego Turystyka i rekreacja Zalewu Szczecińskiego Znaczenie gospodarcze i społeczno‑ekonomiczne Ciekawostki o Zalewie Szczecińskim – 10 faktów, które mogą cię zaskoczyć Laguna Zalewu Szczecińskiego to środowisko wodne o dużym znaczeniu geograficznym i społecznym. Płytki akwen, połączony z Morzem Bałtyckim aż trzema cieśninami, stanowi miejsce intensywnego życia biologicznego i przestrzeń dla rozwoju turystyki. Położony między Polską a Niemcami Zalew Szczeciński odgrywa również ważną rolę również w kontekście transportu wodnego. Ekologia i przyroda Zalewu Szczecińskiego Fauna – ryby, bentos i unikatowe gatunki Zalew Szczeciński należy do akwenów o wyjątkowo zróżnicowanej ichtiofaunie w Polsce. Oprócz wszystkich krajowych gatunków karpiowatych występują tu sandacz, miętus, sum, troć wędrowna, a także rzadkie gatunki, takie jak aloza, certa i ciosa. Ekosystem laguny opiera się w dużym stopniu na bentosie – organizmach dennych, takich jak larwy owadów, skąposzczety, mięczaki i małże. Szczególnie istotną rolę pełnią racicznice – małże filtrujące, które w przeszłości potrafiły oczyszczać dziennie nawet kilkaset ton wody. Bentos litoralny oraz makrofity strefy przybrzeżnej dostarczają pokarmu dla wielu gatunków ryb i stabilizują warunki chemiczne wód. Model ekosystemu Zalewu Szczecińskiego uwzględnia aż 45 komponentów troficzno-funkcjonalnych, od producentów pierwotnych po drapieżniki, co podkreśla złożoność biologiczną i znaczenie tego środowiska. Ptaki – ostoja europejska Zalew Szczeciński to jedna z najważniejszych ostoi ptasich w Europie. Na jego terenie odnotowano ponad 260 gatunków ptaków, w tym wiele gatunków chronionych. W okresie zimowym gromadzi się tu do 150 000 ptaków wodno-błotnych, a podczas migracji liczba ta wzrasta nawet do 250 000 osobników. Charakterystyczne gatunki lęgowe to bielik, derkacz, czernica, ohar, perkoz dwuczuby. W okresie zimowym dominują łabędź krzykliwy, gęgawa, nurogęś, głowienka, gągoł. W ostatnich latach prowadzono działania zwiększające liczbę stanowisk lęgowych, m.in. poprzez budowę sztucznych wysp. Od 2021 do 2024 liczba par lęgowych wzrosła z niespełna 200 do blisko 5000. Wśród nowych gatunków lęgowych pojawiła się rybitwa kaspijska – po raz pierwszy odnotowana jako lęgowa w Polsce. Historia i geneza Zalewu Szczecińskiego Położenie i geneza laguny Zalew Szczeciński powstał po ostatnim zlodowaceniu jako część delty Górnej Odry. W wyniku cofania się lodowca skandynawskiego (ok. 16 tys. –14,5 tys. lat temu), dolina rzeki przebudowana została przez procesy wodno-lodowcowe i fluwialne, tworząc obecny system lagunarny. Uformowane osady lodowcowe oraz rozbudowa stożków napływowych i sandrów przekształciły kotlinę w płytki zbiornik wodny oddzielony wałami piaszczystymi od Bałtyku. Etapy sedymentacji holocenu W czasie holocenu zbiornik przeszedł dwie główne fazy sedymentacji: fazę karbonatową (osady węglanowe), typową dla jezior marginalnych, oraz fazę post-karbonatową, zapoczątkowaną transgresją morską (tzw. transgresją Littorina), która stworzyła połączenie z wodami Bałtyku i poszerzyła system lagunowy. W wyniku kumulacji osadów (piaski, muły, gyttja), siedliska Zalewu ulegają ciągłym zmianom – także dziś widać przesunięcia brzegów i spłycenia basenu głównego. Kanał Piastowski (dawniej Kaiserfahrt) Od XVIII/XIX w., region zyskiwał na znaczeniu gospodarczym – szczególnie po wykopaniu Kanału Kaiserfahrt (dzisiejszy Kanał Piastowski) w latach 1874–1880. Liczący ok. 12 km długości kanał o głębokości około 10 m miał na celu ominięcie trudnego do żeglugi odcinka wschodniej Świny. Dzięki niemu duże statki mogły wpływać bezpośrednio z Bałtyku do portu w Szczecinie, odbywając bezpieczny kurs laguną, co zdecydowanie zwiększyło rangę portu szczecińskiego, przy jednoczesnym zmniejszeniu roli portu w Świnoujściu. Efekty gospodarcze i społeczno-geograficzne Budowa kanału doprowadziła do odcięcia części wyspy Usedom, tworząc wyspę Karsibór, która dziś stanowi oddzielną jednostkę administracyjną Świnoujścia. Miejscowa infrastruktura – transport drogowy, linie kolejowe, nabrzeża – zmieniła charakter regionu i przyczyniła się do intensywnej wymiany ludnościowej, społeczno-gospodarczej i przekształceń krajobrazowych. Współczesne procesy sedymentacyjne Obecnie Zalew nadal gromadzi ok. 1,5 mln m³ osadów rocznie, wymagających regularnego pogłębiania torów wodnych (ok. 10,5 m), aby utrzymać przejezdność kanałów i portów. Osady pochodzą zarówno z rzek, które niosą piaski, muły i gliny, jak i z pływów morskich i wiatru niosącego materiał z zewnątrz. Te procesy powodują zmiany głębokości, przesunięcia linii brzegowej i powstawanie nowych mielizn. Turystyka i rekreacja Zalewu Szczecińskiego Aktywności wodne – żeglarstwo, kajakarstwo i sporty wodne Zalew Szczeciński to idealny akwen dla fanów żeglarstwa, kajakarstwa i innych sportów wodnych. Dzięki licznym portom jachtowym i przystaniom – m.in. w Nowym Warpnie, Wolinie, Świnoujściu czy Trzebieży – region oferuje dogodną infrastrukturę do uprawiania aktywności wodnych. Żeglarze mogą korzystać z Zachodniopomorskiego Szlaku Żeglarskiego, który umożliwia bezpieczne wpływanie dużych jednostek z Bałtyku do Szczecina. Dla kajakarzy dostępne są spokojne odcinki delty Odry i laguny, idealne do rekreacyjnych spływów – także rodzinnych i dla początkujących. Trasy rowerowe – Szlak R66 i widoki nad laguną Wokół Zalewu Szczecińskiego przebiega międzynarodowy, pętlowy Szlak rowerowy R66 (wokół Zalewu Szczecińskiego) o długości około 296 km, prowadzący przez tereny Polski i Niemiec. Trasa biegnie przez Puszczę Wkrzańską, Puszczę Goleniowską, obszary nadrzeczne i miejscowości o walorach krajobrazowych. Odcinki mają zróżnicowaną nawierzchnię – asfalt, szuter, lokalne drogi – dzięki czemu są dostępne dla różnych typów rowerzystów. Widokowe fragmenty biegną bezpośrednio nad brzegiem laguny, oferując panoramy na wodę, trzcinowiska i przystanie. Szlak można przejechać w ciągu 4–6 dni, z noclegami i punktami gastronomicznymi w takich miejscach jak Świnoujście, Anklam, Nowe Warpno, Wolin. Plaże, spacery i rekreacja nad brzegiem Zalew Szczeciński to również przestrzeń do spokojnego wypoczynku. W wielu miejscowościach – jak Stepnica, Trzebież, Wolin, Nowe Warpno – znajdują się zadbane plaże, kąpieliska, promenady spacerowe i tereny rekreacyjne. Miejsca te oferują dostęp do wypożyczalni sprzętu, placów zabaw, ścieżek zdrowia oraz punktów gastronomicznych. Spacerowanie brzegiem, obserwacja przyrody i zachody słońca nad laguną stanowią wyjątkową atrakcję niezależnie od pory roku. Znaczenie gospodarcze i społeczno‑ekonomiczne Zalew Szczeciński odgrywa kluczową rolę w systemie transportowym, rybołówczym, turystycznym oraz społeczno‑gospodarczym całego regionu Pomorza Zachodniego i pogranicza polsko-niemieckiego. Żegluga komercyjna i znaczenie portowe Laguna stanowi fragment drogi wodnej łączącej Morze Bałtyckie z głębokowodnym portem w Szczecinie, jednym z najważniejszych portów śródlądowo-morskich w Polsce. Kanał Piastowski, Świna i tory wodne Zalewu Szczecińskiego umożliwiają bezpieczny ruch statków towarowych, promów pasażerskich i transportu kontenerowego. Dzięki modernizacji torów do głębokości ponad 10 m, możliwy jest ruch jednostek o dużym zanurzeniu, co ma istotne znaczenie dla importu i eksportu towarów – głównie węgla, zbóż, kontenerów, drewna oraz komponentów przemysłowych. Rybołówstwo i przemysł lokalny Rybołówstwo Zalewu Szczecińskiego ma charakter tradycyjny i lokalny – oparty na połowie ryb słodkowodnych i euryhalicznych, takich jak sandacz, leszcz, węgorz, miętus czy płoć. Funkcjonuje tu szereg gospodarstw rybackich, małych przystani rybackich oraz przetwórni, które zaopatrują lokalne rynki i gastronomię. Akwen odgrywa też rolę miejsca połowów kontrolowanych, a okresowe zamulenia i zmienność zasolenia sprawiają, że rybołówstwo wymaga dostosowań sezonowych i specjalistycznej wiedzy lokalnych rybaków. Rola turystyki w gospodarce regionu Turystyka wodna i przybrzeżna to dynamicznie rozwijająca się gałąź lokalnej gospodarki. Wzrost liczby przystani jachtowych, inwestycje w infrastrukturę rowerową i plażową oraz rozwój agroturystyki i noclegów sezonowych generują nowe miejsca pracy i źródła dochodu. Zalew przyciąga zarówno turystów krajowych, jak i zagranicznych, co przekłada się na wzrost obrotów lokalnych przedsiębiorstw – od gastronomii i hotelarstwa po wypożyczalnie sprzętu wodnego i centra rekreacyjne. Wpływ na społeczności lokalne Zalew Szczeciński integruje społeczności przybrzeżne, oferując miejsca zatrudnienia i możliwości prowadzenia działalności gospodarczej. Gminy położone nad laguną, takie jak Nowe Warpno, Stepnica, Police, Świnoujście i inne, korzystają z efektu synergii między sektorem transportowym, rybackim a turystycznym. Jednocześnie laguna pełni funkcję przestrzeni kulturowej. Organizowane są tu lokalne festyny rybackie, dni morza, regaty, co buduje tożsamość regionu i wspiera rozwój lokalnych marek i produktów. Ciekawostki o Zalewie Szczecińskim – 10 faktów, które mogą cię zaskoczyć Racicznice filtrujące – dawniej oczyszczały dziennie nawet 500 ton wody dzięki naturalnej filtracji bentosu. Wahania poziomu wody – ekstremalne cofki mogą podnieść poziom laguny nawet o 1,3 m w ciągu jednego sztormu. Laguna źródłem rekordu ptasich zbiorowisk – podczas migracji potrafią się tu gromadzić stada liczące nawet 250 000 ptaków. Ponad 260 gatunków ptaków stwierdzonych na obszarze – w tym wiele gatunków rzadkich i chronionych. Wody eutroficzne – intensywna dostawa nutrientów z Odry uczyniła lagunę eutroficzną i bardzo produktywną biologicznie. „Threatened Lake of the Year 2024” – Zalew Szczeciński został wyróżniony jako zbiornik zagrożony ze względu na presję ekologiczną i konieczność ochrony. Kanał Piastowski (dawniej Kaiserfahrt) – umożliwia wpływanie dużych statków bezpośrednio z Bałtyku do portu w Szczecinie. Struktura laguny – podział na duży i mały Zalew; część zachodnia (po stronie niemieckiej) ma mniej dynamiczną wymianę wodną. Mielizny i głazy polodowcowe – laguna kryje liczne płycizny poniżej 0,5 m głębokości i głazy nawet kilometr od brzegu. Duży system biologiczny – model żywnościowy laguny obejmuje aż 45 komponentów troficzno‑funkcjonalnych, wykorzystywanych w analizach ekologicznych. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Uzdrowicielska moc Bałtyku – 7 najlepszych sanatoriów, w których polska natura leczy najskuteczniej
Bogaty w jod aerozol, lecznicza borowina i mikroklimat sosnowych lasów. Polskie wybrzeże to w końcu naturalne laboratorium zdrowia. Wyruszamy szlakiem bałtyckich kurortów – od tętniącego życiem „polskiego Monte Carlo” po ukryte w ciszy Dąbki – by sprawdzić, gdzie siły przyrody najlepiej wspierają współczesną medycynę. Oto 7 nadmorskich sanatoriów, w których odzyskasz życiową równowagę.
Spis treści: Uzdrowisko Kołobrzeg – kompleksowe zabiegi i nowoczesna baza nad morzem Sanatorium uzdrowiskowe MSWiA w Sopocie – rehabilitacja blisko plaży i molo Uzdrowisko Świnoujście – sanatoria z ofertą dla osób z problemami oddechowymi Sanatorium „Cegielski” w Ustce – kameralna atmosfera i profesjonalna obsługa Uzdrowisko Kamień Pomorski – borowina, solanki i spokojna lokalizacja Sanatorium „Energetyk” w Kołobrzegu – rodzinny klimat i szeroka oferta rehabilitacji Uzdrowisko Dąbki – zabiegi w otoczeniu przyrody i spokojnej atmosferze Sanatoria nad Bałtykiem przyciągają kuracjuszy z całej Polski dzięki połączeniu profesjonalnych zabiegów, leczniczego mikroklimatu i wypoczynku blisko morza. Ranking powstał na podstawie opinii pacjentów i branżowych zestawień. Obejmuje miejsca takie jak pełen atrakcji Kołobrzeg, Sopot czy Świnoujście, które regularnie otrzymują wysokie oceny za poziom świadczonych usług, nowoczesną bazę zabiegową oraz wyjątkową atmosferę sprzyjającą regeneracji i wypoczynkowi. Uzdrowisko Kołobrzeg – kompleksowe zabiegi i nowoczesna baza nad morzem Uzdrowisko Kołobrzeg jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc dla kuracjuszy szukających najlepszych sanatoriów nad Morzem Bałtyckim. To ośrodek oferujący szeroki zakres zabiegów, od balneoterapii przez hydroterapię po fizykoterapię. Baza zabiegowa jest regularnie modernizowana, a bliskość plaży sprawia, że kuracjusze mogą korzystać nie tylko z terapii, ale również codziennych spacerów nad morzem. Zaletą jest bogaty wybór pakietów turnusowych, dostosowanych do różnych potrzeb zdrowotnych. Opinie pacjentów podkreślają profesjonalizm personelu i wysoką jakość świadczonych usług. Wśród zabiegów znaleźć można kąpiele solankowe, masaże, inhalacje oraz terapie borowinowe. Wady? W sezonie letnim ośrodek cieszy się dużą popularnością, co może wiązać się z większą liczbą gości. Sanatorium uzdrowiskowe MSWiA w Sopocie – rehabilitacja blisko plaży i molo Sopockie sanatorium MSWiA przyciąga zarówno lokalizacją tuż przy plaży i molo, jak i profesjonalną ofertą zabiegów rehabilitacyjnych. Kuracjusze mają do dyspozycji nowoczesny sprzęt oraz specjalistyczne programy rehabilitacyjne, w tym zabiegi na kręgosłup i stawy oraz terapie oddechowe. Atmosfera jest spokojna, a personel słynie z życzliwości i indywidualnego podejścia do pacjenta. Sopot jest ostatnio szczególnie popularny wśród kuracjuszy z Czech i Słowacki, którzy nazywają nadbałtycki kurort „polskim Monte Carlo”. Dużym plusem są także smaczne posiłki, które według opinii pacjentów, wyróżniają się na tle innych sanatoriów. Ośrodek oferuje także bogaty program rekreacyjny, pozwalający na korzystanie z atrakcji Sopotu. Minusem dla niektórych mogą być ograniczone terminy dostępności miejsc w szczycie sezonu. Uzdrowisko Świnoujście – sanatoria z ofertą dla osób z problemami oddechowymi Świnoujście to wyjątkowe uzdrowisko na wyspach, gdzie morski klimat i obecność jodu sprzyjają terapii schorzeń układu oddechowego i krążenia. Ośrodki w Świnoujściu oferują nowoczesne zaplecze zabiegowe oraz szeroki wachlarz terapii: od hydroterapii, przez inhalacje solankowe po kinezyterapię. Kuracjusze chwalą wysoką jakość usług oraz zaangażowanie personelu medycznego. Szczególnie doceniane są terapie indywidualne, przystosowane do potrzeb seniorów oraz osób po urazach. Położenie tuż przy promenadzie i blisko plaży sprzyja spacerom i relaksowi. Wadą może być większa liczba odwiedzających w sezonie wakacyjnym. Sanatorium „Cegielski” w Dąbkach – kameralna atmosfera i profesjonalna obsługa Sanatorium „Cegielski” w Dąbkach to propozycja dla osób ceniących kameralność i indywidualne podejście do pacjenta. Położone blisko plaży i nadmorskiej promenady, zapewnia szybki dostęp do kąpieli słonecznych i morskich. Kuracjusze mogą liczyć na szeroką gamę zabiegów rehabilitacyjnych, od masaży leczniczych przez hydroterapię po elektroterapię. Po godzinach warto zobaczyć wybrać się na wycieczkę i zobaczyć jedno z nadbałtyckich miast, jak choćby atrakcje Ustki. Wyróżnikiem są komfortowe pokoje oraz domowa atmosfera. Obsługa dba o indywidualne potrzeby każdego kuracjusza, co znajduje odzwierciedlenie w bardzo dobrych opiniach. W ofercie znajdują się także zabiegi pielęgnacyjne oraz programy wellness. Wadą dla niektórych może być ograniczona liczba miejsc, co wymaga wcześniejszej rezerwacji. Uzdrowisko Kamień Pomorski – borowina, solanki i spokojna lokalizacja Kamień Pomorski to jedno z najstarszych uzdrowisk nad Bałtykiem, słynące z naturalnych złóż borowiny i solanek. Ośrodek specjalizuje się w leczeniu schorzeń reumatologicznych, układu ruchu oraz oddechowego. Kuracjusze mogą korzystać z kąpieli solankowych, okładów borowinowych, fizykoterapii i hydroterapii. Położenie w spokojnej okolicy, z dala od tłumów, sprzyja regeneracji i relaksowi. Opinie podkreślają skuteczność zabiegów oraz spokojną, wyciszającą atmosferę. Wady? Mniejsza liczba atrakcji turystycznych w porównaniu z większymi kurortami, co dla niektórych może być minusem. Sanatorium „Energetyk” w Kołobrzegu – rodzinny klimat i szeroka oferta rehabilitacji Sanatorium „Energetyk” w Kołobrzegu wyróżnia się przyjazną, niemal rodzinną atmosferą oraz szeroką ofertą rehabilitacyjną. Ośrodek jest niewielki, co pozwala na większą indywidualizację terapii i szybki kontakt z personelem. Kuracjusze korzystają z różnorodnych zabiegów: masaży, inhalacji, fizykoterapii oraz hydroterapii. Komfortowe warunki zakwaterowania oraz dogodna lokalizacja blisko plaży sprzyjają wypoczynkowi. Opinie często podkreślają profesjonalizm obsługi oraz czystość w ośrodku. Wadą może być ograniczona liczba miejsc, przez co warto zarezerwować pobyt z wyprzedzeniem. Uzdrowisko Dąbki – zabiegi w otoczeniu przyrody i spokojnej atmosferze Dąbki to mniejsze, ale bardzo cenione uzdrowisko nad Bałtykiem. Ośrodki w Dąbkach oferują zabiegi balneologiczne, inhalacje, masaże oraz terapie z wykorzystaniem borowiny i solanki. Klimat jest tu wyjątkowo łagodny, a bliskość lasów i jezior sprzyja regeneracji sił witalnych. Kuracjusze cenią sobie ciszę, spokój oraz bezpośredni kontakt z naturą. Ośrodki dbają o komfortowe warunki pobytu oraz indywidualne podejście do każdego pacjenta. W opiniach przewija się zachwyt nad spokojem i możliwością prawdziwego wypoczynku z dala od miejskiego zgiełku. Wadą może być mniejszy wybór atrakcji poza sezonem letnim. Najważniejsze zabiegi oferowane w sanatoriach nad Bałtykiem Sanatoria nad Bałtykiem oferują szeroką gamę zabiegów, w tym: balneoterapię (kąpiele solankowe, borowinowe) hydroterapię masaże lecznicze fizykoterapię (elektroterapia, ultradźwięki) inhalacje kinezyterapię terapie indywidualne dla seniorów Każdy ośrodek dostosowuje zabiegi do potrzeb kuracjuszy, bazując na aktualnych standardach lecznictwa uzdrowiskowego. Opinie kuracjuszy o pobycie w sanatoriach nadmorskich Kuracjusze najczęściej chwalą: wysoki poziom opieki medycznej nowoczesną bazę zabiegową dostęp do morza i nadmorskich spacerów różnorodność zabiegów miłą i pomocną obsługę Wadą może być większe obłożenie w sezonie wakacyjnym. Klimat morski i jego wpływ na zdrowie kuracjuszy Pobyt w sanatorium nad Bałtykiem wspiera leczenie m.in. chorób układu oddechowego, krążenia i reumatycznych. Mikroklimat z wysoką zawartością jodu oraz bliskość lasów wpływają korzystnie na odporność organizmu i ogólne samopoczucie. Czym kierować się przy wyborze sanatorium nad Bałtykiem Przy wyborze ośrodka warto zwrócić uwagę na: profil leczniczy sanatorium ofertę zabiegów lokalizację względem morza opinie innych kuracjuszy warunki zakwaterowania dostępność terminów Rezerwacja pobytu – na co zwrócić uwagę Rezerwując turnus, warto: zrobić to z wyprzedzeniem, zwłaszcza na sezon letni upewnić się, czy ośrodek ma wolne miejsca sprawdzić możliwość refundacji przez NFZ dopytać o szczegóły pobytu (dieta, animacje, rekreacja) Sanatoria u uzdrowiska nad Bałtykiem to propozycja zarówno dla osób aktywnych, jak i szukających spokoju oraz pełnej regeneracji. Niezależnie od wybranego ośrodka, nadmorski klimat sprzyja zdrowiu i dobremu samopoczuciu. Źródła: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nad Polską pojawi się Truskawkowy Mikroksiężyc. To jedna z najbardziej niezwykłych pełni roku
W nocy z 29 na 30 czerwca nad Polską będzie można obserwować czerwcową pełnię Księżyca, znaną jako Truskawkowy Księżyc. Tegoroczna pełnia będzie jednocześnie tzw. mikroksiężycem – nasz naturalny satelita znajdzie się blisko apogeum swojej orbity, dlatego będzie wydawał się nieco mniejszy niż zwykle. Dodatkowym efektem będzie bardzo niskie położenie Księżyca nad południowym horyzontem, charakterystyczne dla czerwcowych pełni na półkuli północnej.
Spis treści: Czym jest Truskawkowy Mikroksiężyc? Dlaczego Księżyc będzie tak nisko nad Polską? Dlaczego Księżyc może wydawać się pomarańczowy? Jak oglądać Truskawkowy Mikroksiężyc w Polsce? Czy warto czekać na tę pełnię? Pierwsza letnia pełnia Księżyca od lat przyciąga uwagę nie tylko miłośników astronomii. Choć nazwa Truskawkowy Księżyc może sugerować niezwykłą barwę naszego satelity, w rzeczywistości pochodzi z tradycji rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej i odnosi się do okresu dojrzewania dzikich truskawek. W tym roku zjawisko będzie miało dodatkowy atut – będzie to mikroksiężyc, czyli pełnia przypadająca w pobliżu największej odległości Księżyca od Ziemi. Czym jest Truskawkowy Mikroksiężyc? Truskawkowy Księżyc to tradycyjna nazwa czerwcowej pełni, wywodząca się z kalendarza ludów Algonkinów. W Europie ta sama pełnia była dawniej określana także jako Miodowy Księżyc, Różany Księżyc lub Księżyc Kwitnienia, ponieważ przypada na początek astronomicznego lata. W 2026 roku czerwcowa pełnia będzie jednocześnie mikroksiężycem. Oznacza to, że nastąpi niedługo po przejściu Księżyca przez apogeum, czyli punkt orbity najbardziej oddalony od Ziemi. Dla obserwatora różnica między fazami Księżyca będzie subtelna – tarcza Księżyca będzie około 7 proc. mniejsza od przeciętnej pełni i wyraźnie mniejsza niż podczas superpełni. Większość osób nie zauważy tego gołym okiem bez bezpośredniego porównania ze zdjęciami wykonanymi podczas superpełni. Dlaczego Księżyc będzie tak nisko nad Polską? Najciekawszą cechą tegorocznej pełni nie jest jej rozmiar, lecz położenie na niebie. Pełnia przypada zaledwie kilka dni po przesileniu letnim, kiedy Słońce znajduje się najwyżej nad horyzontem w ciągu całego roku. Geometria ruchu Ziemi i Księżyca sprawia, że pełny Księżyc znajduje się wtedy po przeciwnej stronie nieba niż Słońce, dlatego porusza się po wyjątkowo niskiej trajektorii. Dla obserwatorów w Polsce oznacza to, że przez większą część nocy Księżyc będzie wisiał stosunkowo nisko nad południowym horyzontem. Nie jest to zjawisko wyjątkowe wyłącznie dla 2026 roku – podobnie zachowuje się każda czerwcowa pełnia na półkuli północnej. Dlaczego Księżyc może wydawać się pomarańczowy? Wiele osób spodziewa się czerwonego lub pomarańczowego Księżyca. W rzeczywistości nazwa Truskawkowy Księżyc nie ma związku z jego kolorem. Ciepłe odcienie pojawiają się dlatego, że światło Księżyca podczas wschodu i zachodu przechodzi przez znacznie grubszą warstwę atmosfery niż wtedy, gdy znajduje się wysoko na niebie. Atmosfera silniej rozprasza światło niebieskie, pozostawiając barwy żółte, pomarańczowe i czerwone. Najbardziej intensywne kolory będzie można zobaczyć krótko po wschodzie Księżyca. W miarę jego wznoszenia się nad horyzont barwa zwykle stanie się jaśniejsza – kremowa lub biała. Intensywnie czerwony kolor nie jest regułą i zależy od warunków atmosferycznych, takich jak wilgotność powietrza, zapylenie czy obecność dymu. Jak oglądać Truskawkowy Mikroksiężyc w Polsce? Do obserwacji nie są potrzebne teleskop ani lornetka. Najlepsze warunki zapewni miejsce z odsłoniętym południowo-wschodnim horyzontem, z dala od wysokich budynków i silnego oświetlenia. Warto pamiętać o kilku zasadach: najlepiej obserwować Księżyc tuż po jego wschodzie wieczorem 29 czerwca, kiedy będzie sprawiał wrażenie największego dzięki tzw. iluzji księżycowej; wybierać miejsca o możliwie małym zanieczyszczeniu światłem, np. poza dużymi miastami; sprawdzić prognozę zachmurzenia – nawet cienkie chmury mogą utrudnić obserwacje; lornetka pozwoli dostrzec więcej szczegółów tarczy, ale nie jest konieczna. To właśnie podczas wschodu będzie można liczyć na najbardziej efektowne fotografie oraz najcieplejsze barwy Księżyca. Czy warto czekać na tę pełnię? Choć mikroksiężyc nie będzie spektakularnie różnił się wielkością od przeciętnej pełni, tegoroczne zjawisko pozostaje jednym z najciekawszych wydarzeń astronomicznych początku lata. Połączenie pełni przypadającej blisko apogeum, bardzo niskiej trajektorii nad polskim niebem oraz możliwości obserwacji ciepłych barw podczas wschodu sprawia, że noc z 29 na 30 czerwca będzie dobrą okazją do obserwacji i fotografowania naszego naturalnego satelity. Źródła: EarthSky; The Old Farmer's Almanac Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ranking najczystszych jezior w Polsce. Jedno z nich ma wodę jak kryształ
Polskie jeziora z krystaliczną wodą to prawdziwe skarby na mapie letnich podróży. W rankingu prezentujemy zbiorniki, które zachwycają nie tylko przejrzystością, ale i malowniczym otoczeniem.
W tym artykule: Gdzie są najczystsze jeziora w Polsce? Które jeziora w Polsce mają najbardziej przezroczystą wodę? W którym jeziorze w Polsce znajduje się najmniej substancji toksycznych? Dlaczego warto dbać o polskie jeziora? Polska jest jednym z najbogatszych w jeziora państw w Europie. Najwięcej obszarów stanowiących pojezierza znajduje się w północnej Polsce, a zwłaszcza w województwach warmińsko-mazurskim, pomorskim i zachodniopomorskim. Dużych jezior, których powierzchnia przekracza jeden hektar, jest w naszym kraju ponad 9 tys. Oto jeziora, które zostały uznane przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska za najczystsze w Polsce. Gdzie są najczystsze jeziora w Polsce? Klasyfikacja jakości wód w jeziorach to proces dość skomplikowany. Badaniami mającymi na celu ocenę czystości wód zajmuje się w naszym kraju Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Spośród jezior badanych w ostatnich latach przez GIOŚ najwyżej ocenioną jakość wody – czyli najlepiej funkcjonujące ekosystemy – ma 8 polskich jezior. Poniżej przedstawiamy najczystsze jeziora w Polsce wymienione w kolejności alfabetycznej. Jezioro Budzisławskie (Pojezierze Gnieźnieńskie, Wielkopolska), Jezioro Karskie Wielkie (Pojezierze Myśliborskie, Pomorze Zachodnie), Jezioro Kirsajty (Pojezierze Mazurskie, Warmia i Mazury), Jezioro Kownatki (Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie, Warmia i Mazury), Jezioro Lubowidzkie (Pomorze), Jezioro Malcz Północny (województwo lubuskie), Jezioro Płaskie (gmina Giby, Warmia i Mazury), Jezioro Włókna (Wielkopolska) Spośród 8 wyróżnionych jezior Jezioro Płaskie ma najwyżej ocenione parametry fizyczno-chemiczne. Które jeziora w Polsce mają najbardziej przezroczystą wodę? Jezioro Ostrowite w Parku Narodowym Bory Tucholskie wyróżnia się najbardziej przezroczystą wodą. To jezioro charakteryzuje stosunkowo niska linia brzegowa porośnięta lasem sosnowym. Od południowej strony Ostrowitego znajduje się długi, bo liczący prawie półtora kilometra, półwysep. Jak można przeczytać na stronie Parku Narodowego „roślinność podwodna jest tu bardzo bogata i porasta strefę litoralową do głębokości 10 metrów. Wynika to przede wszystkim z dużej przeźroczystości wody." Niewiele mniejszą przezroczystością charakteryzują się również jeziora Białe Wigierskie i Białe Filipowskie, uznawane za perły Wigierskiego Parku Narodowego. Z kolei z powodu równie wysokiej przezroczystości wody Jezioro Budzisławskie na Pojezierzu Gnieźnieńskim przyciąga wielu amatorów nurkowania. Powstał tu nawet specjalny tor podwodny pomagający w nauce i uprawianiu tej aktywności. W którym jeziorze w Polsce znajduje się najmniej substancji toksycznych? Najmniej substancji toksycznych – poniżej granicy oznaczalności – z kolei wykryto w Jeziorze Sedraneckim. To jezioro na Pojezierzu Mazurskim otaczają głównie łąki i las liściasty. W Sedranckim można spotkać bardzo dużo gatunków ryb, przede wszystkim: troć jeziorową, sieję, sielawę, płoć, wzdręgę, leszcza, karpia, ukleję, lina, karasia, okonia, jazgacza, sandacza, szczupaka, suma, miętusa i węgorza. Dlaczego warto dbać o polskie jeziora? Wszystkie te akweny są niezwykle wrażliwe ekologicznie i narażone na pogorszenie wysokiej jakości wód. Największym zagrożeniem może być ich nadmierna eksploatacja, zwłaszcza turystyczna. Jako National-Geographic.pl apelujemy, by nie planować wypoczynku w pobliżu najczystszych polskich jezior. W im bardziej nienaruszonym stanie pozostawimy te akweny, tym dłużej i tym pełniej będą się w nich rozwijały bogate ekosystemy. Warunki życia w jeziorze różnią się od warunków życia na lądzie. W wodzie najważniejszymi czynnikami, które ograniczają życie, jest ilość światła docierającego do głębin i prądy wodne. To dlatego tak ważne jest dbanie o szczególnie wrażliwe jeziora w naszym kraju. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Koniec taniego Kraju Kwitnącej Wiśni? Japonia wprowadza rewolucyjne opłaty i mandaty od 2026 roku
Japonia od lat znajduje się na szczycie podróżniczych marzeń Polaków. Jednak rosnąca lawinowo liczba turystów zmusiła tamtejsze władze do radykalnych kroków. Jeśli planujesz podróż do Japonii w 2026 roku, musisz przygotować się na spore zmiany. Od drastycznych podwyżek podatków wyjazdowych, przez surowe mandaty karne na ulicach Tokio, aż po ograniczenia na kultowych szlakach – Kraj Kwitnącej Wiśni przestaje przymykać oko na turystyczny chaos. Sprawdziłem zaktualizowany przewodnik po przepisach, które bezpośrednio dotkną polskich podróżnych.
Spis treści: Walka ze śmieciami w Tokio – strażnicy Shibuya wypisują mandaty na miejscu Droższe pożegnanie z Azją. Drastyczny wzrost „Sayonara Tax” od 1 lipca Co musi wiedzieć Polak? Przepisy wjazdowe i pułapki prawne MSZ Informacje praktyczne dla Polaków – jak zaplanować wyprawę do Japonii? Jeszcze niedawno słaba pozycja japońskiego jena przyciągała do Kraju Kwitnącej Wiśni rekordowe tłumy globtroterów, czyniąc tę niezwykle egzotyczną destynację relatywnie przystępną cenowo. Według oficjalnych danych, w samym 2025 roku Japonię odwiedziło oszałamiające 42,7 miliona międzynarodowych turystów. Efekt? Masowa turystyka (tzw. overtourism) zaczęła paraliżować codzienne życie mieszkańców i niszczyć bezcenne zabytki. Japoński rząd podjął rękawicę. Z początkiem czerwca 2026 roku weszły w życie nowe, rygorystyczne przepisy, a kolejne rewolucje podatkowe zaplanowano już na lipiec. Polscy turyści, choć nadal zwolnieni z obowiązku wizowego, przed wejściem na pokład samolotu muszą poznać nowe realia, by unknąć drastycznych kar finansowych. Walka ze śmieciami w Tokio – strażnicy Shibuya wypisują mandaty na miejscu Jednym z największych zaskoczeń dla Polaków lądujących w Tokio jest... niemal całkowity brak publicznych koszy na śmieci. To pokłosie traumy po atakach sekty Najwyższa Prawda w latach 90. Japończycy są przyzwyczajeni do noszenia odpadków ze sobą do domów, jednak turyści rzadko przestrzegają tej niepisanej zasady. Do tej pory kończyło się na upomnieniach, ale limit cierpliwości został wyczerpany. W tokijskiej dzielnicy Shibuya ruszyła właśnie bezwzględna kampania pod hasłem „If you throw trash, you lose cash” (Śmiecisz – tracisz gotówkę). Osoby przyłapane na rzucaniu papierków, butelek czy niedopałków na chodnik spotkają się z natychmiastową reakcją. Władze skierowały na ulice specjalne, 50-osobowe patrole urzędników uprawnionych do wlepiania mandatów na miejscu. Kary wynoszą obecnie 2000 jenów (około 55-60 PLN). Co ważne z perspektywy zagranicznego turysty, system został w pełni zcyfryzowany – mandat można opłacić nie tylko gotówką, ale też kartą płatniczą lub za pomocą kodu QR. Pakując się do Japonii, warto zaopatrzyć się w mały, wodoodporny woreczek strunowy na osobiste śmieci, który będziecie nosić w plecaku przez cały dzień. Droższe pożegnanie z Azją. Drastyczny wzrost „Sayonara Tax” od 1 lipca Kolejną istotną zmianą, która bezpośrednio wpłynie na budżet każdego polskiego podróżnika, jest nowelizacja podatku wyjazdowego, znanego powszechnie jako Sayonara Tax. Opłata ta została wprowadzona w 2019 roku i do tej pory wynosiła symboliczne 1000 jenów, będąc automatycznie doliczaną do ceny biletu lotniczego lub morskiego. Rząd Japonii oficjalnie ogłosił, że od 1 lipca 2026 roku podatek ten wzrośnie aż trzykrotnie – do kwoty 3000 jenów. Choć z powodu historycznie niskiego kursu jena kwota ta po przeliczeniu na polską walutę nie zrujnuje budżetu (jest to równowartość około 18-20 USD, czyli ok. 75 PLN), sam trend pokazuje determinację rządu. Pieniądze te mają zostać celowo przekierowane na rozbudowę infrastruktury radzącej sobie z nadmiarem turystów. Z funduszy tych zostaną sfinansowane m.in. nowoczesne bramki biometryczne (rozpoznawanie twarzy) na lotniskach Haneda i Narita, co ma skrócić gigantyczne kolejki do kontroli paszportowej, a także wsparcie renowacji mniej znanych, regionalnych zabytków poza głównym szlakiem Tokio-Kioto. Co musi wiedzieć Polak? Przepisy wjazdowe i pułapki prawne MSZ Oficjalne komunikaty polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych przypominają o fundamentalnych zasadach wjazdu, które w obliczu zaostrzenia kontroli celnych nabierają kluczowego znaczenia. Obywatele RP mogą podróżować do Japonii bez wizy do 90 dni w celach turystycznych. Choć paszport nie musi posiadać trzymiesięcznej ważności po powrocie (wystarczy, by był ważny w dniu opuszczania kraju), to japońscy urzędnicy imigracyjni bardzo skrupulatnie weryfikują cel wizyty. Rekomenduje się wcześniejsze zarejestrowanie podróży w systemie Odyseusz oraz bezwzględne wypełnienie deklaracji imigracyjnych i celnych online za pośrednictwem oficjalnej platformy Visit Japan Web jeszcze przed wylotem z Warszawy. Pozwala to wygenerować kody QR, które znacznie przyspieszają procedury lotniskowe. Uwaga na leki i żywność! Japońskie prawo celne należy do najbardziej restrykcyjnych na świecie. Polscy turyści często nie zdają sobie sprawy, że wwożenie popularnych w Polsce leków bez recepty, zawierających pseudoefedrynę czy kodeinę (np. popularne środki na przeziębienie i zatoki), bez specjalnego, wcześniejszego zezwolenia (Yakkan Shoumei) jest traktowane jako przestępstwo narkotykowe! Podobnie wygląda kwestia żywności: obowiązuje bezwzględny zakaz wwożenia kabanosów, wędlin, owoców czy nasion, nawet jeśli zostały zakupione w strefie bezcłowej na Lotnisku Chopina. Ponadto, z uwagi na bezpieczeństwo, w Tokio obowiązuje całkowity zakaz lotów prywatnymi dronami – złamanie tego przepisu grozi natychmiastowym aresztem i ogromną grzywną. Informacje praktyczne dla Polaków – jak zaplanować wyprawę do Japonii? Planowanie wyjazdu do Japonii w 2026 roku wymaga strategicznego podejścia, szczególnie ze względu na rosnące koszty lokalnego transportu (ceny kultowych biletów sieciowych na superszybkie pociągi JR Pass wzrosły w ostatnich latach o kilkadziesiąt procent, sprawiając, że czasem bardziej opłaca się kupować bilety odcinkowe na Shinkanseny). Jak dolecieć z Polski? Najwygodniejszą opcją są bezpośrednie rejsy PLL LOT z Warszawy (WAW) na lotnisko Tokio-Narita (NRT). Lot trwa około 11-13 godzin w zależności od trasy omijającej przestrzeń powietrzną Rosji. Alternatywą są loty przesiadkowe popularnymi liniami bliskowschodnimi (Emirates, Qatar Airways) z przesiadką w Dubaju lub Dosze, bądź liniami europejskimi (Lufthansa, Air France) przez Frankfurt lub Paryż. Kiedy lecieć i pogoda? Najlepsze okresy na wizytę to wiosna (marzec – maj), czyli czas kwitnienia wiśni (sakura), oraz jesień (październik – listopad), gdy przyroda mieni się ognistymi barwami klonów (momiji). Wtedy pogoda jest najbardziej stabilna, a temperatury oscylują wokół przyjemnych 15-22°C. Unikajcie wyjazdów od czerwca do sierpnia – japońskie lato jest niezwykle upalne, wilgotne, a od czerwca do lipca trwa pora deszczowa (tsuyu). Dodatkowo od sierpnia do października występuje podwyższone zagrożenie tajfunami. Pieniądze i technologia: Choć Japonia to kraj nowoczesny, w wielu tradycyjnych restauracjach i świątyniach nadal rządzi gotówka. Polskie karty płatnicze (Visa/Mastercard) bywają odrzucane w mniejszych terminalach. Najlepszym rozwiązaniem jest wypłacanie gotówki bezpośrednio na miejscu – polskie karty debetowe bez problemu współpracują z bankomatami w sieci sklepów 7-Eleven. Pamiętajcie również, że w Japonii panuje inne napięcie w sieci (100 V, wtyczki typu amerykańskiego z dwoma płaskimi bolcami), co oznacza konieczność zabrania adaptera. Źródła: On-the-spot fines and higher taxes: The new rules and fees for travelling to Japan in 2026, Time Out, 5 czerwca 2026, Informacje dla podróżujących – Japonia, Oficjalny portal Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP (Gov.pl), Visit Japan Web – Official Immigration and Customs Service, Japan Digital Agency, 2026. Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kosmiczny kataklizm widoczny gołym okiem. Zbliża się wyjątkowy wybuch, który można zobaczyć raz w życiu
Astronomowie na całym świecie z zapartym tchem obserwują niewielki i dotychczas niepozorny gwiazdozbiór Korony Północnej. Wszystkie dane wskazują, że w najbliższych tygodniach dojdzie tam do potężnej eksplozji termojądrowej, w wyniku której na naszym niebie pojawi się „nowa” gwiazda. Mowa o układzie T Coronae Borealis, zwanym potocznie Płonącą Gwiazdą. To jedno z tych wydarzeń, które przeciętny człowiek ma szansę zaobserwować tylko raz w życiu.
Spis treści: Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Wybuch T Coronae Borealis (często określaną skrótem T CrB) to jedno z najbardziej wyczekiwanych zjawisk astronomicznych ostatnich dekad, które już wkrótce zmieni wygląd nocnego nieba nad Polską. Ten odległy o 3000 lat świetlnych układ podwójny, złożony z białego karła i czerwonego olbrzyma co około 80 lat doświadcza gwałtownej eksplozji termojądrowej. W efekcie niemal niewidoczna na co dzień gwiazda rozbłyśnie jasnością porównywalną z Gwiazdą Polarną. Dla obserwatorów w naszym kraju to wyjątkowa okazja – konstelacja Korony Północnej wznosi się latem niemal w sam zenit, co pozwoli na bezproblemowe dostrzeżenie spektakularnego rozbłysku gołym okiem, nawet z rozświetlonych centrów dużych miast. Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? To nie pierwszy raz, gdy piszemy o spodziewanym wybuchu T Coronae Borealis. Jedna z proponowanych dat to 25 czerwca 2026 r., ale moment erupcji pozostaje niepewny. Obserwacje z teleskopów kosmicznych pokazują, że układ wykazuje pewne podobieństwa do okresu poprzedzającego erupcję z 1946 r., co wzmacnia przekonanie, że wybuch jest bliski. T Coronae Borealis nie jest pojedynczą gwiazdą, lecz układem podwójnym oddalonym od Ziemi o około 3000 lat świetlnych. Składa się z dwóch obiektów: czerwonego olbrzyma (gwiazdy u schyłku swojego życia) oraz białego karła (gęstej, martwej pozostałości po innej gwieździe). Oba ciała krążą bardzo blisko siebie, co prowadzi do kosmicznego kanibalizmu. Czerwony olbrzym stale wyrzuca w przestrzeń materię, którą swoją potężną grawitacją ściąga biały karzeł. Wodór pochodzący z zewnętrznych warstw olbrzyma gromadzi się na powierzchni karła, tworząc gęstą, rozgrzaną powłokę. Gdy ciśnienie i temperatura w tej warstwie osiągną masę krytyczną, dochodzi do gwałtownej, niekontrolowanej fuzji termojądrowej. To, co czyni T CrB wyjątkową, to powtarzalność tego procesu. Jest to tzw. nowa powrotna – jedna z zaledwie około dziesięciu znanych w naszej Galaktyce. Eksplozje na jej powierzchni następują cyklicznie, średnio co 80 lat. Ostatnie takie widowisko ludzkość mogła podziwiać w 1946 roku, a wcześniejsze w 1866 roku. Astronomowie z NASA potwierdzili, że od kilkunastu miesięcy układ zachowuje się identycznie jak przed wybuchem sprzed ośmiu dekad – zaliczył charakterystyczny, przejściowy spadek jasności, co oznacza, że faza krytyczna została osiągnięta. Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Na co dzień układ T Coronae Borealis ma jasność około 10 magnitudo, co oznacza, że jest całkowicie niewidoczny bez użycia zaawansowanych teleskopów. Jednak w momencie eksplozji termojądrowej jego jasność wzrośnie kilka tysięcy razy, osiągając około 2 magnitudo. Dla obserwatora na Ziemi oznacza to, że gwiazda stanie się tak samo jasna jak Gwiazda Polarna. Będzie można ją bez trudu dostrzec gołym okiem i to nie tylko w bieszczadzkich gęstwinach, ale nawet z terenów silnie zurbanizowanych i rozświetlonych sztucznym światłem centrów miast, takich jak Warszawa, Kraków czy Wrocław. Samo zjawisko będzie jednak krótkotrwałe. Maksymalna jasność utrzyma się przez zaledwie kilkanaście godzin, a gołym okiem gwiazda będzie widoczna przez około tydzień. Po tym czasie układ powróci do swojego stanu uśpienia na kolejne 80 lat. Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Położenie geograficzne Polski wpisuje się idealnie w warunki obserwacyjne tego zjawiska. W czerwcu gwiazdozbiór Korony Północnej jest w naszym kraju widoczny przez całą noc i wznosi się wysoko nad południowy horyzont. Aby zlokalizować miejsce przyszłego wybuchu, należy wykonać kilka prostych kroków: Spójrz w niebo w pierwszej połowie nocy (najlepiej około godziny 23:00), kierując wzrok wysoko nad południowy horyzont. Odnalezienie ułatwią dwa bardzo jasne punkty odniesienia: Wega (w gwiazdozbiorze Lutni) oraz Arktur (w gwiazdozbiorze Wolarza). Pomiędzy nimi znajduje się charakterystyczny, niewielki łuk złożony z siedmiu gwiazd, przypominający koronę lub podkowę – to właśnie Korona Północna. Obecnie najjaśniejszą gwiazdą w tym układzie jest Alphecca (kamień szlachetny w koronie). Gdy T Coronae Borealis wybuchnie, pojawi się po lewej stronie tego gwiezdnego łuku, całkowicie zaburzając dotychczasową geometrię konstelacji i stając się drugim najjaśniejszym punktem w tym rejonie nieba. Naukowcy apelują, aby zapoznać się z tym fragmentem nieba już teraz. Dzięki temu, gdy nadejdzie moment eksplozji, natychmiast zauważysz subtelną, lecz historyczną zmianę w układzie gwiazd. Źródła: NASA (Global Standard) AAVSO (American Association of Variable Star Observers) Space.com The Astrophysical Journal Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Bez GPS-u, satelitów i łączności. Logistyczny koszmar i niezwykli pasażerowie wyprawy Endurance
Jak zaplanować wyprawę na niezbadany kontynent, gdy jedynym oknem na świat jest papierowa mapa, a o telefonach satelitarnych nikomu się jeszcze nie śniło? Ernest Shackleton rzucił wyzwanie Antarktydzie w czasach, gdy logistyka opierała się na ślepej ufności we własne kalkulacje, a błąd oznaczał wyrok śmierci. W najnowszym odcinku podcastu redakcji National Geographic Polska Mikołaj Golachowski odsłania kulisy tej morderczej wyprawy od strony, której nie znacie.
Spis treści: 69 psów, pasażer na gapę i kot prowokator. Życie na pokładzie Endurance Szaleństwo na szczycie. Samobójczy zjazd w lodową przepaść Paradoks Shackletona. Genialny podróżnik, któremu nie wyszło Posłuchaj całej rozmowy o tajemnicy statku Endurance Współczesne wyprawy polarne, choć wciąż niebezpieczne, dysponują technologią, która w kilka sekund potrafi skorygować plany. Satelitarne mapy lodowe, prognozy pogody aktualizowane co godzinę i stała łączność z bazą to dziś standard. W 1914 roku rzeczywistość wyglądała zgoła inaczej. 69 psów, pasażer na gapę i kot prowokator. Życie na pokładzie Endurance – Musimy sobie uświadomić, że oni nie mieli żadnych środków komunikacji. To nie jest tak, że teraz mogę zadzwonić do ciebie nawet na Antarktydzie i spytać się, czy już jesteś i czy nie zapomniałaś mi dołożyć skarpetek ciepłych do depozytu. Wszystko musiało być od początku do końca zaplanowane – tłumaczy w rozmowie z Iwoną El Tanbouli-Jabłońską były kierownik Polskiej Stacji Antarktycznej, Mikołaj Golachowski. Ta skomplikowana logistyka zakładała współpracę dwóch ekip po przeciwnych stronach kontynentu. Gdy Endurance utknął w lodzie, plan runął, a załoga została całkowicie odcięta od świata. Zanim Endurance stał się więzieniem w lodowym paku, na jego pokładzie tętniło niezwykle barwne – i głośne – życie. Ernest Shackleton zabrał ze sobą 69 psów zaprzęgowych sprowadzonych specjalnie z Kanady, które miały pomóc w planowanym trawersie Antarktydy. Zwierzęta w trakcie podróży zaczęły się rozmnażać, co tylko potęgowało chaos. – Trudno nawet sobie wyobrazić, jaki tam był rwetes i hałas podczas żeglowania – śmieje się w podcaście Mikołaj Golachowski, dodając natychmiast kolejny, mało znany szczegół: był z nimi również kot, który ponoć miał takie hobby, że uwielbiał przechadzać się po właśnie tych budach psich, żeby je jeszcze drażnić dodatkowo. Ten czworonożny celebryta (w rzeczywistości kocur o imieniu Mrs. Chippy, należący do cieśli McNisha) stał się maskotką całej załogi. Obok zwierząt, na statku znalazł się także ludzki pasażer na gapę – młody chłopak, który bardzo chciał wziąć udział w wyprawie. Choć Shackleton początkowo był wściekły, ostatecznie przyjął go do załogi. To właśnie ten najmłodszy uczestnik, podczas późniejszej ucieczki szalupami, przypłacił walkę z mrozem odmrożeniem i amputacją zaledwie dwóch palców u nogi – co przy skali całej katastrofy graniczyło z cudem. Szaleństwo na szczycie. Samobójczy zjazd w lodową przepaść Kiedy po miesiącach tułaczki Shackleton, Worsley i Crean wylądowali na Georgii Południowej, przed powrotem do cywilizacji dzielił ich już „tylko” nieludzki marsz przez nieznane pasmo górskie. Wycieńczeni dwuletnią walką o przetrwanie, bez map, szli na oślep przez lodowce pełne zdradliwych szczelin. To właśnie tam doszło do jednego z najbardziej brawurowych i szalonych momentów w historii eksploracji. Gdy znaleźli się na grani i zorientowali się, że zapada zmrok, a powrót oznacza zamarznięcie na kość, Shackleton podjął natychmiastową i skrajnie ryzykowną decyzję. Polarnicy usiedli na zadkach, chwycili się razem i po prostu zjechali kilkaset metrów w dół w kompletną ciemność, nie mając pojęcia, czy na dole nie czekają na nich ostre skały lub pionowe urwisko. – To na pewno była decyzja Shackletona – podkreśla z podziwem Golachowski. Przeżyli. Chwilę później, u podnóża gór, usłyszeli upragniony dźwięk – poranny gwizdek parowy w osadzie Stromness, wzywający wielorybników do pracy. Paradoks Shackletona. Genialny podróżnik, któremu nie wyszło Wyprawa Endurance zapisała się w historii złotymi zgłoskami, ale gdy przyjrzymy się jej celom czysto technicznym, ujawnia się fascynujący paradoks. Ernest Shackleton jest dziś uznawany za jednego z największych i najbardziej ikonicznych odkrywców polarnych, choć... nigdy nie osiągnął celów, które sobie zakładał. – Shackleton niewątpliwie jest jednym z najbardziej znanych odkrywców, tylko tyle że jak się zastanowisz, to jemu w życiu nie wyszło nic, co sobie postanowił – poza tym, że wrócił do domu. Nie osiągnął żadnego z tych swoich celów, które przed sobą stawiał – podsumowuje Mikołaj Golachowski. Nie zdobył bieguna jako pierwszy, nie przeszedł Antarktydy w poprzek, stracił swój flagowy statek i zadłużył wyprawę. Mimo to, jego nazwisko stało się synonimem absolutnego sukcesu. Dlaczego? Ponieważ udowodnił, że ludzka niezłomność i dbałość o drugiego człowieka są cenniejsze niż jakiekolwiek geograficzne rekordy. Posłuchaj całej rozmowy o tajemnicy statku Endurance Chcesz poznać więcej wstrząsających szczegółów tej wyprawy? Dowiedzieć się, czym żywiła się załoga, by uniknąć szkorbutu i jak wyglądał powrót Shackletona po pozostałych na Wyspie Słoniowej 21 towarzyszy? Posłuchaj całej rozmowy, którą z Mikołajem Golachowskim poprowadziła Iwona El Tanbouli-Jabłońska z National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pilny komunikat Lekarzy bez Granic. Medyczka zatrzymana w Afganistanie za „zły ubiór”
Pracownica medyczna szpitala w Heracie została zatrzymana przez afgańskie Ministerstwo Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom za „nieodpowiedni ubiór”. Choć po dwóch dniach odzyskała wolność, organizacja Lekarze bez Granic bije na alarm. To kolejne wydarzenie, które obnaża bieżącą sytuację w Afganistanie – rygorystyczne przepisy uderzają bezpośrednio w afgański system ochrony zdrowia, odcinając kobiety i dzieci od podstawowej opieki medycznej.
6 czerwca przedstawiciele Ministerstwa Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom zatrzymali w Heracie (miasto w zachodnim Afganistanie) pracowniczkę oddziału pediatrycznego Szpitala Regionalnego. Kobieta, której towarzyszył mąż, zmierzała do pracy w placówce wspieranej przez Lekarzy bez Granic. Powodem interwencji służb było rzekome nieprzestrzeganie zasad ubioru narzuconych kobietom przez lokalne władze. Choć zatrzymana została zwolniona po dwóch dniach, warunkiem wolności było podpisanie przez nią i jej rodzinę pisemnego zobowiązania do bezwzględnego przestrzegania wytycznych dotyczących stroju. Organizacja Lekarze bez Granic wyraziła stanowczy protest przeciwko tym działaniom. Zdarzenie to zbiegło się w czasie z falą masowych zatrzymań kobiet w prowincji Herat oraz brutalnym stłumieniem publicznych demonstracji przez policję, która 9 czerwca użyła broni palnej, pałek i biczów wobec protestujących. Kim są Lekarze bez Granic? Lekarze bez Granic (fr. Médecins Sans Frontières, MSF) to międzynarodowa, niezależna organizacja medyczno-humanitarna, założona w 1971 roku we Francji. Za swoją działalność na rzecz niesienia pomocy w rejonach konfliktów zbrojnych, epidemii i katastrof naturalnych organizacja została uhonorowana Pokojową Nagrodą Nobla w 1999 roku. W Afganistanie MSF działa od 1980 roku, utrzymując neutralność i niezależność finansową (projekty są finansowane głównie z prywatnych darowizn). Obecnie organizacja prowadzi w tym kraju siedem projektów w siedmiu prowincjach, koncentrując się na opiece położniczej, pediatrycznej, traumatologii oraz leczeniu gruźlicy. Jak wygląda sytuacja kobiet w Afganistanie Sytuacja praw kobiet w Afganistanie na przestrzeni ostatnich dekad ulegała drastycznym zmianom, determinowanym przez sytuację polityczną kraju: Lata 1996–2001 (Pierwsze rządy talibów) – Wprowadzono skrajną interpretację prawa szariatu. Kobiety zostały całkowicie pozbawione prawa do edukacji, pracy i poruszania się bez męskiego opiekuna (mahrama). Lata 2001–2021 (Republika) – Po obaleniu reżimu talibów nowa konstytucja zagwarantowała równouprawnienie płci. Kobiety wróciły do szkół, na uniwersytety, do parlamentu oraz do pracy w sektorze medycznym i publicznym. Powrót do władzy w sierpniu 2021 roku – Mimo początkowych zapowiedzi o łagodniejszym kursie, nowe władze systematycznie odbierały kobietom wywalczone prawa. Wprowadzono zakaz edukacji dla dziewcząt powyżej 6. klasy szkoły podstawowej oraz zakaz studiowania na uniwersytecie. Kobiety zostały wykluczone z większości zawodów w sektorze publicznym i organizacjach pozarządowych. Kryzys humanitarny i bariery w medycynie Obecne restrykcje, takie jak obowiązkowe <a href="https://www.google.com/search?q=site%3Anational-geographic.pl+burki&sca_esv=a2c167858aedc03d&sxsrf=ANbL-n4d49M9r5qfBZHeyBnNpcc1YBoArw%3A1781248628915&ei=dLIraum7N4nMwPAPu-WJ0Ak&biw=1512&bih=828&ved=0ahUKEwjpxaGelIGVAxUJJhAIHbtyApoQ4dUDCBI&uact=5&oq=site%3Anational-geographic.pl+burki&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiIXNpdGU6bmF0aW9uYWwtZ2VvZ3JhcGhpYy5wbCBidXJraUjLBVAAWJgEcAB4AJABAJgBlwGgAZAEqgEDMy4yuAEDyAEA-AEBmAIAoAIAmAMAkgcAoAc8sgcAuAcAwgcAyAcAgAgB&sclient=gws-wiz-serp">noszenie burki oraz wymóg przebywania poza domem wyłącznie w towarzystwie męskiego opiekuna, generują katastrofalne skutki dla zdrowia publicznego. Koszty podróży z opiekunem oraz strach przed zatrzymaniem paraliżują dostęp pacjentek do placówek medycznych. Zasady segregacji płciowej sprawiają, że kobiety i dzieci w celach medycznych mogą i chcą zwracać się niemal wyłącznie do personelu żeńskiego. Tymczasem restrykcje uderzają w same pracowniczki ochrony zdrowia. W strukturach Lekarzy bez Granic w Afganistanie kobiety stanowią aż 45% personelu pielęgniarskiego, a w projektach położniczych odpowiadają za ponad połowę składu personelu. Utrudnianie im wykonywania obowiązków bezpośrednio zagraża życiu tysięcy pacjentek w całym kraju. Źródła: Raport Lekarzy bez Granic – Oficjalny komunikat prasowy i oświadczenie organizacji dotyczące zatrzymania pracownicy w Heracie z czerwca 2024 r. Raporty ONZ (UNAMA – United Nations Assistance Mission in Afghanistan) – Dokumentacja dotycząca dekretów Ministerstwa Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom oraz praw człowieka w Afganistanie (2021–2024). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) – Dane statystyczne dotyczące stanu afgańskiej opieki medycznej, śmiertelności okołoporodowej oraz wpływu braku personelu żeńskiego na zdrowie kobiet i dzieci. Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.