Kordoba jest najbardziej afrykańska z hiszpańskich miast. Kultura islamska splata się tu z chrześcijańską
La Mezquita, czyli dawny Wielki Meczet oraz rzymski most – to obok Zamku Królów dwie największe atrakcje, jakie oferuje Kordoba. Kiedy odwiedzić to miasto?
W tym artykule: Korzenie kulturowe Kordoby Kordoba jako siedziba kalifów Kordoba pod rządami chrześcijan Upadek i odrodzenie Kordoby Kordoba – informacje praktyczne „Kordoba. Daleka, samotna. Czarna klacz, księżyc ogromny. Oliwki w sakwie schowane. Choćbym przeszedł wszystkie drogi. To nie dotrę do Kordoby” – tak zaczyna się „Pieśń jeźdźca”, wiersz Federica Garcíi Lorki. Pisał apolityczną poezję przepełnioną melancholią, tak charakterystyczną dla andaluzyjskiej sztuki, jednak poglądy miał lewicowe. To najprawdopodobniej one były przyczyną jego śmierci – został zamordowany przez faszystów w czasie hiszpańskiej wojny domowej. Niedługo później ten wiersz o dalekiej i samotnej Kordobie stał się hymnem hiszpańskich intelektualistów i artystów, którzy musieli uciekać z frankistowskiej Hiszpanii. Symbolizował tęsknotę za ojczyzną i niemożność osiągnięcia wymarzonego celu. Korzenie kulturowe Kordoby Dziś na szczęście Hiszpania jest wolnym krajem, a Kordoba, dzięki tanim lotom do Malagi, bliższa, niż mogło by się wydawać. Za czasów Lorki Kordoba była podupadłym, prowincjonalnym miastem. Odwiedzający ją, trzeba przyznać, że z rzadka, zagraniczni podróżni przyrównywali ją do miasta widma. Podróżujący po Andaluzji w XIX w. francuski pisarz Théophile Gautier napisał o Kordobie, że ze wszystkich miast regionu ma najbardziej afrykański wygląd. Jest to o tyle prawdziwe, że korzenie kulturowe Kordoby faktycznie leżą po drugiej stronie Cieśniny Gibraltarskiej. Miasto już za czasów rzymskich było ważnym ośrodkiem. Urodził się tu np. stoicki filozof Seneka. Jednak świetność Kordoba przeżywała, kiedy panowali tam muzułmanie. Pierwszymi wyznawcami tej religii, jacy pojawili się w Andaluzji, byli zislamizowani Berberowie. Przybyli na początku VIII w. Gdyby nie spory o urząd kalifa w Damaszku, Andaluzja pozostałaby pewnie mało znaczącą peryferią muzułmańskiego świata. Wagi nabrała, gdy zbiegł do niej ostatni potomek dynastii Umajjadów, Abd ar-Rahman I. Jako jedyny z całej rodziny uratował się przed Abbasydami, którzy przejęli tytuł kalifów i władzę w ogromnym państwie. Kordoba jako siedziba kalifów Na swoją siedzibę wygnaniec wybrał właśnie Kordobę. To za jego panowania rozpoczęła się budowa meczetu, który blaskiem miał przyćmić ten z Damaszku. Nie burząc pozostałości poprzednich miejsc kultu, najlepsi architekci i artyści tamtych czasów zaczęli wznosić konstrukcję tak niezwykłą, że nie miała sobie równych. Rzymskie kolumny, wizygockie łuki w kształcie podkowy, które zresztą później stały się wizytówką architektury mauretańskiej, i muzułmańskie kaskadowe sklepienia... Wszystko to stworzyło niesamowitą i, mimo różnorodności form, pełną harmonii przestrzeń. Dziś świątynia znana jest jako La Mezquita. Potomkowie Abd ar-Rahmana jeszcze rozbudowali i upiększyli meczet oraz całe miasto, czyniąc z niego jeden z najwspanialszych ośrodków w basenie Morza Śródziemnego. Poeci nazywali Kordobę matką miast, ojczyzną mądrości, krynicą nauki i morzem pełnym pereł talentu. Zajeżdżały tu najwybitniejsze umysły świata, jak na przykład poeta i muzyk z Bagdadu Ziryab. Oprócz wierszy i pieśni, które stworzyły podwaliny pod flamenco, zawdzięczamy mu ponoć ideę menu. To on miał jako pierwszy zasugerować, by potrawy w jego pałacu podawano w określonej kolejności. Miasto słynęło z najlepszych wyrobów ze skóry. Od słowa Kordoba pochodzi francuskie (a z francuskiego także angielskie) słowo oznaczające szewca – cordonnier i cordwainer. X w. to okres najwspanialszego rozkwitu miasta. Pracowały tu zastępy kopistów (i kopistek) Koranu, tak biegłych w kaligrafii, że potrafili przepisać całą świętą księgę w dwa tygodnie. Wydawano wtedy w Kordobie 60 tys. książek rocznie (dla porównania, w Polsce w 2017 r. opublikowano 36 tys. nowych tytułów). Kalif Hakam II panujący pod koniec X w. miał bibliotekę z 400 tys. woluminów. Niestety, większość tych książek została spalona, gdy w XI w. coraz większe wpływy w państwie zaczęli zdobywać konserwatywni mułłowie. Kalifat rozpadł się wtedy na wiele małych państewek, potem był jednoczony, aż wreszcie w 1236 r. Kordobę zdobył chrześcijański władca Ferdynand III Kastylijski. Kordoba pod rządami chrześcijan Różnicę cywilizacyjną między ówczesną średniowieczną Europą a światem islamu najlepiej widać, porównując sąsiadujący z meczetem pałac Alkazar, który swoją dzisiejszą formę architektoniczną zawdzięcza już chrześcijańskim królom. Ciężkie, masywne mury w niczym nie przypominają misternie zdobionych bram meczetu. Tylko ogrody, zachowane po muzułmanach, dają pojęcie o minionej potędze mauretańskiej Andaluzji. Meczet chrześcijanie również zapragnęli przerobić na swoją modłę. Na szczęście na dobre zabrali się do tego dopiero 300 lat po rekonkwiście, gdy już ich poziom cywilizacyjny znacząco wzrósł. Zaczęto systematycznie burzyć kolumny meczetu. Przerwała to interwencja panującego wówczas w Hiszpanii Karola V. Cesarz, w którego imperium nie zachodziło słońce, miał upomnieć budowniczych, że niszczą coś unikatowego, by postawić coś, co można znaleźć wszędzie. Ostatecznie budowniczowie opamiętali się i nieco zmienili plany. Renesansową katedrę wpisano w bryłę meczetu. Tworzy to niesamowitą i zadziwiającą całość. Upadek i odrodzenie Kordoby W XVII w. Kordoba znów zaczęła podupadać. Wielu nie zdawało sobie sprawy z jej niegdysiejszej wielkości. W XIX w. jeden z odwiedzających ją badaczy wziął pozostałości wspaniałego pałacu Medina Azahara zbudowanego pod miastem przez kalifa Abd ar-Rahmana III w X w. za ruiny jakiejś starożytnej budowli. Można śmiało powiedzieć, że blask miastu przywróciła dopiero XX-wieczna turystyka. Kordoba jest teraz jedną z głównych atrakcji Andaluzji. Jednak nawet w szczycie sezonu można tu znaleźć nie tylko gwarne knajpy i bary usytuowane przy pięknych placach, z których zdecydowanie najbardziej urokliwy jest Plaza del Potro, ze statuą źrebaka w swoim górnym krańcu. Są w tym mieście także ciche, brukowane uliczki. Znużony zwiedzaniem turysta może podumać w cieniu drzewek pomarańczowych na dziedzińcu meczeto-katedry. Albo popatrzeć na błękitny nurt ze starego mostu – Puente Romano. Jego potężne przęsła przybyłym z Afryki Berberom przypominały ponoć kiedyś wielbłądy przeprawiające się przez Gwadalkiwir. Kordoba – informacje praktyczne Kiedy Jak ktoś nie przepada za upałami, to Andaluzję zdecydowanie lepiej zwiedzać jesienią lub wiosną. Dobry czas na wizytę to początek maja, kiedy odbywa się festiwal ogródków podwórkowych. Organizuje go Stowarzyszenie Miłośników Kordobańskich Patiów. Tradycja tych zwykle zamkniętych dla oczu przypadkowych przechodniów domowych dziedzińców pochodzi jeszcze z czasów muzułmańskich. Dziś gospodarze bardzo dbają o swoje prywatne ogrody, zamieniając je często w gąszcze surfinii, storczyków, pnących róż i innych kwiatów. Czas festiwalu to jedyny moment, kiedy można te cuda obejrzeć. Dojazd Ryanairem dolecimy do Sewilli (3,5 godz.). Stamtąd autobusem ALSA w 2 godz. dotrzemy do Kordoby. Noclegi Zamieszkaj w jednym z licznych kordobańskich hotelików lub pensjonatów, które często mają własne, równie wspaniałe patia udostępniane gościom. Wiele takich obiektów znajduje się w małych uliczkach odchodzących od Calle San Fernando i Calle de la Feria. Polecam hostel Maestre. Nie mylić z hotelem tych samych właścicieli położonym tuż obok. Hostel jest znacznie tańszy. Warto wiedzieć Mauretańska Kordoba słynęła z tolerancji wobec Żydów. Bez pogromów i wypędzeń przeżyło tu ich aż osiem pokoleń. Nie doczekała tego rodzina słynnego później żydowskiego lekarza, matematyka i filozofa Majmonidesa. Gdy chłopiec miał 10 lat, w latach 40. XII w., jego rodzice musieli uciekać do Afryki przed nowymi, fundamentalistycznymi porządkami zaprowadzonymi w mieście przez nową berberyjską dynastię. Dziś niedaleko synagogi stoi jego pomnik. Nieco dalej jest pomnik innego wygnańca, arabskiego uczonego Awerroesa. Źródło: archiwum NG.
Bombaj, czyli Mumbaj to miasto miliarda kolorów i wrażeń. Mieszkają tu aż 23 mln ludzi
Bombaj jest jak bollywoodzkie filmy. Pełen rozmachu, kolorów, emocji. Przywiązani do tradycji mieszkańcy nie zaakceptowali nowej nazwy „Mumbaj”.
W tym artykule: Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Największe miasto na świecie? Miasto jak z Bollywood Eklektyczny Bombaj Jak kupuje się czas w Bombaju Napięcia społeczne Bombaj – informacje praktyczne Jadąc do Bombaju pierwszy raz, w głowie miałam fragmenty książek Salmana Rushdiego. Każda z jego magicznych powieści chociaż częściowo rozgrywa się w tym mieście. Rushdie nie mieszka w Indiach od lat, ale miasto jego dzieciństwa odcisnęło na nim wyraźne piętno. Tak sugestywnie opisywał rezydencje bogaczy na wzgórzu malabarskim, „wieczorny naszyjnik alei Marine Drive”, zatłoczoną plażę miejską – Chowpatty Beach, ekskluzywne antykwariaty w Kolabie i tanie czynszówki w Kurli, że marzyłam, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Bombaj z „Dzieci północy” i „Szatańskich wersetów” nie był innym miastem niż to, które zobaczyłam. Moje rozczarowanie wynikało raczej z tego, że nie urzekło, tylko przytłoczyło. Myślę, że tak może się czuć niemowlak w czasie pierwszych dni życia, którego codziennie przychodzą oglądać wszystkie ciocie, babcie i znajomi rodziców. Każdy przynosi mu jakiś prezent, każdy do niego zagaduje, chce zwrócić na siebie jego uwagę. Podręczniki do wychowywania dzieci nazywają taką sytuację: „zbyt wiele bodźców”. Wieczorem nieszczęsny malec nie chce już nic więcej czuć ani widzieć. Ma ochotę zasnąć, ale jest tak rozedrgany i pobudzony, że potrafi tylko ryczeć bezsilnie. Ja w Bombaju miałam podobnie. Wszystkiego było za dużo. Nie bez powodów hindusko-amerykański dziennikarz Suketu Mehta swoją genialną książkę o tej metropolii zatytułował „Maximum City”. Największe miasto na świecie? Bombaj to największe miasto na świecie. Tak przynajmniej lubią powtarzać bombajczycy. Statystyki mówią różnie. W niektórych rankingach faktycznie zajmuje pierwsze miejsce, w innych ledwo się mieści w światowej pierwszej dziesiątce, wyprzedzany nie tylko przez Tokio i Szanghaj czy Karaczi, ale nawet przez indyjską stolicę New Delhi. Bo czy za miasto uznaje się też jego dalekie peryferie? Czy mieszkańcy to tylko oficjalnie zarejestrowani rezydenci, czy po prostu wszyscy ludzie przebywający w mieście? Starożytne Indie – życie, kultura i osiągnięcia w starożytnych Indiach Starożytne Indie to miejsce, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych cywilizacji świata. Choć o osiągnięciach najdawniejszych ludów zamieszkujących subkontynent indyjski mówi się n... Te dane są oczywiście ważne dla demografów, ale dla podróżnych odwiedzających Bombaj liczy się co innego. Tutaj naprawdę można się poczuć jak w największej metropolii świata. Bo tutaj wszystko jest naj. Na każdym kroku natykałam się na jakiś światowy rekord. A to największy slums na świecie, a to najdroższy hotel, najdłuższy most czy największą szwalnię przerobioną na największe centrum handlowe. Miasto jak z Bollywood Bombaj jest taki jak hinduskie filmy. Shahrukh Khan, zwany w Indiach SRK, największa gwiazda bollywoodzkiego kina, mieszka oczywiście w Bombaju. Ma w tamtejszej dzielnicy Bandra West dom, który jest, a jakże, największym domem jednorodzinnym w mieście. Kiedyś wyznał indyjskiemu dziennikowi Times of India, że jego celem „jest robić tak cholernie wielkie filmy, żeby jego rodzice [wcześnie go osierocili], którzy siedzą sobie gdzieś w niebie, też mogli patrzeć na swojego syna i mówić: widzimy stąd jego filmy lepiej niż Mur Chiński i wszystko inne ma ziemi”. Rzeczywiście, czego jak czego, ale rozmachu indyjskim filmom odmówić nie można. A SRK jest chyba rzeczywiście największą gwiazdą na świecie, przynajmniej jeśli chodzi o liczbę fanów. Każdego dnia 14 mln Hindusów ogląda filmy w 13 tys. kin. Na hinduskie filmy sprzedaje się rocznie miliard biletów więcej niż na hollywoodzkie! Dzięki filmom – pisze Suketu Mehta – Hindusi zawsze żyją w Bombaju, nawet ci, którzy tak naprawdę nigdy tu nie byli. Szeroki łuk Marine Drive, plaża w Juhu, brama na Zachód, jaką jest lotnisko w Andheri – są rozpoznawalne w mgnieniu oka, od Kanpuru po Keralę. Bombaj jest też mityczny w sposób, w jaki Los Angeles być nie może. Hollywood dysponuje budżetami pozwalającymi na tworzenie całych miast w studiach, podczas gdy indyjski przemysł filmowy musi poprzestać na prawdziwych ulicach, plażach i wieżowcach. Eklektyczny Bombaj Także realia przedstawione w tych filmach są po bombajsku prawdziwe, choć mogą wydawać się absurdalne. Przemysł filmowy zdominowali muzułmanie, ale bohaterowie przeżywają przygody, jakie przydarzały się hinduistycznym bogom i półbogom z Ramajany i Mahabharaty. Na dodatek w jednej scenie, odziani w doti i sari tańczą tradycyjne tańce, by w następnej, już w europejskich kreacjach, sączyć colę w zaciszu nowoczesnego apartamentu. W Bombaju też jest ta niesamowita mieszanka stylów. Poczynając od eklektycznej wiktoriańskiej architektury, poprzez smaki tutejszych potraw, aż po kreacje miejscowych piękności. Wszystko to atakuje przepychem i nadmiarem. Jest jednocześnie skromne i wyuzdane, piękne i tandetne. I przez to strasznie męczące na dłuższą metę. Indie od kuchni, czyli co znajdziemy na hinduskim talerzu Indie słyną z dobrej kuchni i niepowtarzalnych smaków. Czego szczególnie warto spróbować podczas pobytu w Azji Południowej? Poznaj najbardziej popularne dania kuchni hinduskiej. Teraz, kiedy wspominam to miasto, potrafię z natłoku wrażeń wyłuskać poszczególne chwile, konkretne smaki i kolory, pojedyncze wątki opowieści. Dzięki upływowi czasu już nie rzucają się na mnie jednocześnie ze wszystkich stron, tylko snują się w mojej głowie, każda we właściwym sobie rytmie. Restauracja Britannia Na przykład staroświeckie, ciemnawe wnętrze restauracji Britannia. I jej właściciel, pan Kuhe Nur, który przy znakomitym baranim pilawie, a potem już tylko przy kolejnych szklankach lemon soda opowiadał mi dzieje swojej rodziny. Jego przodkowie byli irańskimi zaratustrianami, pochodzili z Jazdu i pod koniec XIX w. przyjechali do Bombaju. Przez kilkadziesiąt lat, do rewolucji islamskiej, Kuhe Nurowie funkcjonowali między oboma krajami: handlowali w Indiach, mieli ziemię w Iranie. Teraz stary restaurator nadal ma irańskie obywatelstwo, ale nie myśli ruszać się z Bombaju. Wsiąkł w środowisko tutejszych parsów (zaratustrian żyjących w Indiach, przybyłych z Persji kilkaset lat wcześniej). Choć wciąż myśli po persku, to tu mówi w gudżarati, hindi i po angielsku. Kolacja u pisarza Albo kolacja u pisarza Kirana Nagarkara. W uroczym starym domu przy eleganckiej Nepean Sea Road, który jego żona odziedziczyła po swoich znakomitych przodkach. Jedliśmy rękami z dokładnie takich samych tacek i miseczek, jakie są w każdym indyjskim barze, tylko że wszystko zamiast z taniego metalu było ze srebra. Indyjskie świątynie Khajuraho słyną z bardzo śmiałych zdobień. Jaką rolę pełniły? W Europie zachowało się wiele wspaniałych świątyń z czasów średniowiecza. W analogicznym okresie, w odległych Indiach również wznoszono niezwykłe obiekty sakralne, której jednak znacz.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/khajuraho-co-wiemy-o-tych-indyjskich-swiatyniach-z-listy-unesco-fot-rahul-sharma-indiapicture-universal-images-group-via-getty-images-f412d13.jpg" width="938" height="626" alt="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" title="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" /> Idąc do nich, mijałam cukiernię pełną finezyjnych czekoladek, która wyglądała jak żywcem przeniesiona z brukselskiego Grand Place. A przecież mieszkali tylko o kilkanaście przecznic od zatłoczonego Dworca Wiktorii i niewiele dalej od gigantycznego slumsu Dharavi. Wizyta u parsyjki Przypomina mi się też zagracone mieszkanie Mehr Moos, starej parsyjki. Godzinami opowiadała mi, jak w poszukiwaniu miejsca narodzin proroka Zaratustry jeździła do Tadżykistanu i żaliła się na złe stosunki z konserwatywnymi parsyjskimi kapłanami w Bombaju. Ci mieli jej za złe, że zadaje się z rosyjskimi neofitami. Ich zdaniem zaratustryzmu nie można przyjąć, zaratustrianinem trzeba się urodzić. – To bzdura! – grzmiała staruszka, przytomnie zauważając, że takie podejście wkrótce doprowadzi do całkowitego wymarcia tej religii. Na pożegnanie dała mi stosy spleśniałych książek i artykułów. Obiecałam, że to wszystko przestudiuję. Przyznam szczerze, że część lektur wyrzuciłam zaraz za rogiem. Kilka najmniej zniszczonych i śmierdzących wzięłam do Warszawy. Wciąż czekają, aż będę miała więcej czasu. Jak kupuje się czas w Bombaju O kupowaniu sobie czasu w Bombaju rozmawiała ze mną Samira Khan, muzułmanka. Spotkałyśmy się u niej w mieszkaniu, po którym kręciło się aż troje służących. Samira nie należała wcale do finansowej elity miasta. Jako dziennikarka była raczej typową przedstawicielką tutejszej klasy średniej. Godzina jej pracy była jednak warta kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt razy więcej niż godzina pracy niewykwalifikowanych mężczyzn i kobiet, zasiedlających liczne bombajskie slumsy. To dzięki temu Samira mogła sobie pozwolić na wynajęcie niańki do dziecka, kucharza i kierowcy. Ten ostatni dowoził ją codziennie jej własnym samochodem z przedmieścia do centrum miasta, gdzie znajdowała się jej redakcja. W Bombaju prawie każdy posiadacz samochodu ma kierowcę. Przekonałam się o tym na parkingu pod jednym z centrów handlowych. Między samochodami kręciło się mnóstwo mężczyzn, którzy wyglądali, jakby na kogoś czekali. Nie od razu wpadłam, że czekają na państwa robiących zakupy. Dopiero później dowiedziałam się, że pensja takiego kierowcy to kilkadziesiąt dolarów miesięcznie. Urzędnikom, prawnikom i lekarzom opłaca się tyle wydać. Stojąc w gigantycznych bombajskich korkach, mogą w końcu zająć się swoimi sprawami. Napięcia społeczne Teraz co prawda korki są już mniejsze. W Bombaju pobudowano kilometry kładek i wiaduktów. To uczyniło znośniejszym dojazdy do centrum, ale też przyczyniło się do gettoizacji. Jedna z kładek odseparowała od reszty miasta obszar Bhendi Bazaar. Ta dzielnica, zamieszkana głównie przez biednych muzułmanów, znajduje się w samym centrum. Poznałam wielu hinduskich bombajczyków, którzy w życiu w niej nie byli, a na samą wieść, że się tam wybieram, radzili mi zachować ostrożność. Wzajemna nieufność jest pokłosiem zamieszek z początku lat 90. Rozruchy zaczęły się od serii zamachów bombowych zaplanowanych przez potężnego lokalnego gangstera, muzułmanina. Wybuchy ponoć miały być odwetem za zburzony w zupełnie innej części Indii meczet. Podkładaczy bomb szybko wyłapała policja. Za to hinduska biedota, podburzana z kolei przez hinduskich gangsterów, rzuciła się w zemście na swoich muzułmańskich sąsiadów. Gwałty, rabowanie i podpalanie trwały wiele dni. Zginęło blisko tysiąc osób, w większości muzułmanów. Sari. Zaskakująca historia indyjskiego stroju Od wieków kobiety z Azji Południowej okrywają się kolorowymi jedwabiami i bawełnami. Sposób ich wykonania i noszenia jest olśniewający i różnorodny. Słowo "sari" oznacza w sanskrycie "pa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-fabryce-sari-w-radzastanie-pracownica-wiesza-swiezo-ufarbowane-tkaniny-na-sloncu-aby-wyschly-przed-zlozeniem-ich-do-transportu-photograph-by-tuul-and-bruno-morandi-145864a.png" width="938" height="532" alt="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" title="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" /> Od tego czasu wzrastała w mieście fala etnicznych i religijnych szowinizmów. Hindusi z odmiennych grup etnicznych i kast, parsowie i muzułmanie różnych wyznań zamknęli się w swoich małych społecznościach. Także przegłosowana w 1995 r. zmiana nazwy z Bombaj na Mumbaj jest wyrazem partykularyzmów. Hinduska większość w radzie miasta chciała odciąć się od kolonialnej tradycji i podkreślić narodowy charakter metropolii. Jednak liberalna bombajska inteligencja do dziś demonstracyjnie używa starej nazwy. Tego miasta nie da się zmienić jedną urzędową decyzją w coś, czym nigdy nie było. Bombaj pozostanie tyglem kultur, wybuchową mieszanką wibrującą tysiącem pomysłów. Tu w kilka godzin można dostać zawrotu głowy. Od smrodu, od pieniędzy, od natłoku wrażeń. Teraz to już wiem na pewno: kocham Bombaj, choć nie była to miłość od pierwszego wejrzenia. I chcę tam jeszcze pojechać. A smak lodów kulfi – pistacjowy, kardamonowy, korzenny – serwowanych na papierowych tackach w budkach przy Chowpatty Beach śni mi się czasem po nocach, jeśli głodna położę się spać. Bombaj – informacje praktyczne Kiedy przyjechać? W przeciwieństwie do Delhi czy Kalkuty tu pogoda jest stabilna – temperatura oscyluje wokół 30–35 stopni. Kto nie lubi ciepłych deszczów, niech nie zjawia się w czerwcu i lipcu. Komunikacja Metro i kolej miejska pozwalają podróżować tanio i szybko, ale w godzinach szczytu oznaczają walkę o przetrwanie. Kto ma czas, niech wybiera autobusy. Co zjeść? Miasto słynie z kramów z przekąskami. Najsłynniejszą jest bhel puri – ostro przyprawiona mieszanka dmuchanego ryżu, prażonych orzechów i ziemniaków, Gdzie kupować? Wzdłuż Colaba Causeway stoją dziesiątki straganów i sklepów – tu można się zaopatrzyć w upominki dla całej rodziny. Po wyższej jakości towary (biżuteria, materiały, ubrania, meble) w lepszej cenie warto udać się na duże bazary, np. przy Mohammed Ali Road. Źródło: archiwum NG.
"Okazałam się straszną prostaczką". Uważaj na ten zwyczaj na Bliskim Wschodzie, bo możesz zostać "taarof"
Najgorzej, jak nie wiadomo, czy ktoś nas tak z dobrego serca i ciekawości oprowadza i karmi, czy jednak dla zarobku.
How much? – pytam taksówkarza i wyciągam portfel wypchany rialami. To mój trzeci dzień w Iranie. Jeszcze nawet nie zdążyłam się dobrze zorientować, jaka jest różnica między rialami, jak oficjalnie nazywa się irańska waluta, a tomanami, w których wszyscy wszystko liczą, ale odliczam równowartość kilku dolarów i usiłuję wcisnąć pomięte banknoty kierowcy. Ten uparcie odmawia. Nawet nie patrząc na pieniądze, powtarza: – You are my guest. Jesteś moim gościem. Jak gość, to gość, pomyślałam sobie w końcu i z uśmiechem, nie płacąc oczywiście, wysiadłam z taksówki. Podobne historie zdarzyły mi się jeszcze kilka razy w czasie mojego pierwszego, dwutygodniowego pobytu w tym kraju. A to w sklepie ktoś nie chciał ode mnie zapłaty, a to na bazarze handlarz mnie przekonywał, że owoce oddaje mi jako prezent. W końcu tak się rozbestwiłam, że jak ktoś ode mnie przyjmował pieniądze, uważałam go za nieuprzejmego gbura. – No bo jak to!? Przecież w Iranie tak kochają turystów, że tam za nic nie trzeba płacić. Dla ludzi tak wielką atrakcją jest sam kontakt ze mną, że chętnie mnie za darmo wożą, karmią i zaopatrują we wszystko, czego mi trzeba – myślałam naiwnie. Irański savoir-vivre Strasznie było mi głupio, kiedy, już po wyjeździe, dowiedziałam się, że to ja, godząc się nie płacić, okazałam się straszną prostaczką. Nie znałam bowiem taarofu. W dużym skrócie taarof można określić jako irański savoir-vivre. Od naszego różni się tym, że przyjmuje znacznie bardziej wybujałe formy. Korzysta z przerysowań, o których wszak wszyscy kulturalni Irańczycy – w przeciwieństwie do prostackich turystów – wiedzą, że są tylko elementem gry towarzyskiej. Bardzo zabawne wyjaśnienie, czym jest taarof, znajduje się w książce Ajatollah śmie wątpić napisanej przez Hoomana Majda, irańskiego dziennikarza od lat mieszkającego w Stanach. Majd opisał, jak po pewnym dyplomatycznym przyjęciu u irańskiego ambasadora cała zastawa trafiła do żony jednego z jego zachodnich partnerów. Oczywiście żadna szanująca się Iranka takiego prezentu by nie przyjęła – wiedząc, że propozycja obdarowania to tylko taarof i że trzeba ją uprzejmie, acz stanowczo zbijać, najlepiej samemu ofiarowując swemu rozmówcy w zamian góry złota. To właśnie taarof każe Irańczykom na co dzień stosować kilkanaście słów na zwykłe dziękuję, i to w jednej wypowiedzi. To przez taarof wytrwale odmawiają poczęstunku, nawet zwykłej szklanki herbaty, zanim dadzą się zaprosić. To taarof powoduje, że dzwoniąc do informacji kolejowej czy innego urzędu, najpierw wymieniają z urzędnikiem tradycyjne uprzejmości, które mogą się posunąć nawet do pytań o zdrowie członków rodziny, których na oczy nie widzieli. To także taarof każe taksówkarzom i sklepikarzom wymawiać się od przyjęcia zapłaty. Zakłada jednak wzajemność, która każe klientom płacić mimo tych odmów. Teraz już w Iranie jest więcej turystów i co bardziej praktyczni Irańczycy nie bawią się w taarof z cudzoziemcami, wiedząc, jak niegodni to partnerzy w tej grze etykiety, pozorów i wzajemnych umizgów. Jednak gdyby wam się zdarzyło paść ofiarą taarofu, pamiętajcie, żeby nalegać i płacić. Ludzie są sklepikarzami, restauratorami i kierowcami nie dlatego, że im się nudzi, tylko dlatego, że tak zarabiają na życie. Znacznie trudniej jest w sytuacjach prywatnych. Najgorzej, gdy nie wiadomo, czy ktoś nas tak z dobrego serca lub z ciekawości zaprasza, oprowadza i karmi, czy jednak dla zarobku. Oczywiście każdy lubi myśleć o sobie, że jest tak niezwykły, że inni tylko marzą, by spędzić w jego towarzystwie choć kilka chwil. Jednak bogate doświadczenie podpowiada mi, że nie zawsze tak jest. A raczej: najczęściej tak nie jest. Dlatego zawsze lepiej jest od razu ustalić, ile pieniędzy i za co konkretnie. Jeśli ktoś tych pieniędzy naprawdę nie chce, to ich po prostu nie przyjmie (Na szczęście nie wszędzie panuje taarof). Często w takich sytuacjach myślimy: a co, jak się nasz dobroczyńca obrazi, jak poczuje, że jego przyjaźń i bezinteresowną życzliwość chcemy przeliczać na pieniądze? Wtedy zawsze można spróbować sprawę wyjaśnić. Przecież, skoro my rozumiemy, że są różnice kulturowe, to rozumieją to także inni. Zakładać, że ludzie spotykani za granicą nie są tak mądrzy jak my, i traktować ich przez to protekcjonalnie, jest głupotą i złem. Odwdzięczajmy się Jak ktoś nas gościł u siebie pod dachem, karmił po królewsku i nie chciał za to pieniędzy, może przyjmie choć zaproszenie do restauracji na mieście w ostatni wieczór? A może potrzebuje wizy do strefy Schengen? Albo chociaż kupmy mu jakiś upominek. Praktyczny, który zastąpi coś, co nie działa, albo czego brakuje. Lub wręcz przeciwnie, luksusowy i zbytkowny, na który sam by sobie nie pozwolił. W ramach odwdzięczenia można też skorzystać z usług, którymi nasz dobroczyńca zarabia na życie. Moi przyjaciele byli dawno temu w Syrii. Jeździli stopem. Raz zatrzymał się kierowca odwożący samochód z wypożyczalni w Aleppo na lotnisko w Damaszku. Nie wziął od nich ani grosza za kurs – autostop to autostop. Żeby mu jakoś wynagrodzić bezinteresowność, zamówili go, już jako zwykłą taksówkę, z damaskiego lotniska do centrum miasta. Inni kupowali ręcznie robione skarpetki od mam swoich gospodarzy albo pomagali studiującym w Polsce dzieciom. Japoński rewers tych wszystkich historii też jest ważny. Jeśli to my zrobiliśmy komuś przysługę, nie zostawiajmy go swoim dłużnikiem. Nie oszałamiajmy innych swoją hojnością, nie dawajmy prezentów stawiających w głupiej sytuacji, bo nigdy nie będą mogły być zrównoważone równie cennym darem. No i rozmawiajmy. Lepiej otwarcie zapytać, niż narażać się na nieporozumienia. Bo jak nie wiadomo, o co chodzi, to najczęściej chodzi o pieniądze.
Orla Perć: "Bywa trudna, ale jest w niej cała uroda gór i masa historii polskiej turystyki"
Powstanie tego szlaku zainicjowali poeta i ksiądz. Obaj uważali, że chodzenie podniebnym szlakiem da ludziom poczuć wielkość Absolutu i pozwoli im, poprzez kontemplację piękna przyrody, zbliżyć się do Boga.
Murowaniec o świcie jeszcze cichy, schroniskowa kuchnia nie działa, a w jadalni, przy długich drewnianych stołach tylko najzaciętsi jedzą swoje śniadania. Czuć charakterystyczny zapach schroniska, nie do podrobienia. Jak już przyjdą tłumy z dołu, zapach nie będzie taki wyraźny. Na dworze rześko. Też pachnie, ale zupełnie inaczej. Chłodne powietrze przepełnia ostra, trochę anyżkowa woń łopianów, które rosną chyba we wszystkich tatrzańskich dolinach. Za chwilę, trochę wyżej, po wyjściu z lasu już ich nie ma. Na podejściu robi się cieplej, kilkanaście minut dalej, kiedy ścieżka zakosami wspina się na Karb – nawet gorąco. Uwielbiam ten moment, wtedy człowiek wreszcie się budzi do końca. Ciało nabiera pewności ruchów, a mięśnie zaczynają pracować na pełnych obrotach. I myśli. Te też nabierają swobody, przelatują przez głowę niczym nie zatrzymywane, jedna goni drugą. Pozwalam im płynąć. Na Grani Kościelców myślę o Janie Długoszu. Nie, nie tym kronikarzu. O Janie Długoszu zwanym Palantem. Słynnym polskim taterniku, którego nie znałam, bo zginął na długo przed moim urodzeniem, w 1962 r. Właśnie na Grani Kościelców. Prowadził jakiś kurs wspinaczkowy dla wojska, nadzorował zespoły wspinające się na Zadnim Kościelcu. Spadł. W łatwym terenie, który dla takiego świetnego wspinacza jak on nie powinien być żadnym problemem. Najprawdopodobniej się poślizgnął. Ale wokół jego śmierci narosły legendy. Byli tacy, którzy mówili, że to zaplanowane samobójstwo. Inni uważali, że zapłacił za brawurę. Że tyle razy ryzykował życie – przechodził np. na żywca zimowe drogi, na których inni się asekurowali. Że igrał z niebezpieczeństwem, aż w końcu przyszło mu zapłacić cenę. Udawało mu się w trudnych ścianach, w Tatrach, w Alpach, na Kaukazie, to noga podwinęła mu się na łatwiutkiej grani. Bilans fartu i niefartu musiał się wyrównać. Sam Długosz był trochę mistykiem. Wierzył w te wszystkie nie do końca racjonalne opowieści o szczęściu i złym fatum towarzyszącym wspinaczom. Szlakiem Lenina Odganiam złe myśli. W końcu jestem tylko na zwykłej wycieczce. Jednak w dół z Karbu schodzę trochę ostrożniej niż zwykle. Zaraz zresztą czeka mnie długie podejście pod Świnicę. Kiedyś droga z Karbu szła bliżej zachodniej ściany Kościelca, można było obserwować wspinające się w tej pięknej litej skale zespoły. I przede wszystkim nie traciło się tyle wysokości. Ale ścieżka szła przez tereny świstaków. Żeby nie przeszkadzać zwierzątkom, Tatrzański Park Narodowy przeniósł ścieżkę niżej, co znacznie wydłużyło podejście. Na grani już nie czuję właściwie żadnego zapachu oprócz własnego potu. Za to nieziemski widok wszystko mi wynagradza. Pierwsza duża przełęcz za Świnicą to słynny Zawrat. Można tutaj dojść bezpośrednio z Hali Gąsienicowej innym, niebieskim szlakiem (to jakby ktoś chciał zrobić krótszy wariant wycieczki). Ten niebieski szlak, który idzie potem dalej, przez Pięć Stawów aż do Morskiego Oka, nazywał się kiedyś Szlakiem Lenina. Oznaczony był specjalną czerwoną gwiazdką namalowaną na białym górnym pasku znaczka symbolizującego szlak. – Ludzie ją ciągle wydrapywali – opowiadał mi kiedyś tata. – Dlatego wciąż wysyłali kogoś do poprawiania. Raz, w latach 60., widziałem faceta z dwoma puszkami niebieskiej i białej farby oraz malutką puszeczką z czerwoną i szablonem gwiazdki. On malował, a ja szedłem kilkaset metrów za nim i zdrapywałem to, co namalował. Zauważył i zaczął mnie gonić, ale uciekłem. Potem już przestali malować te czerwone gwiazdy. Ostatni raz chyba je odnowili w 1970 r., na tak zwany SRUL, czyli wielką imprezę zorganizowaną w Tatrach na stulecie urodzin Lenina. Przyjście na świat wodza rewolucji polscy turyści mieli uczcić rajdem po szlakach Lenina. Potem, w kolejnych latach, powtarzano rajdy. Wielu były bardzo na rękę. Każdy zakład pracy musiał dać urlop na udział w takiej ważnej imprezie. Ludzie mówili, że jadą na urodziny Lenina i mieli dzięki temu fajny wiosenny weekend w Tatrach (Włodzimierz Ilicz urodził się w kwietniu). Zawrat wiąże się jednak nie tylko z symboliką rewolucyjną, ale też z religijną. To tutaj zaczyna się słynna Orla Perć, szlak, którego powstanie zainicjowali młodopolski poeta Franciszek Henryk Nowicki i ksiądz Walenty Gadowski. Pomysłodawcy starannie wybrali jego przebieg. Zdecydowali, żeby szedł boczną, a nie główną, graniczną granią Tatr, bo w ten sposób będzie czysto polski, a nie polsko-węgierski. (Gwoli ścisłości wówczas „polskie” formalnie było austriackie, bo całe Podhale wraz z dziś polską częścią Tatr należało do austriackiej Galicji). Ksiądz i poeta uważali też, że chodzenie tym podniebnym szlakiem da ludziom poczuć wielkość Absolutu i pozwoli im, poprzez kontemplację piękna przyrody, zbliżyć się do Boga. Realizowali swój pomysł przez trzy lata: od 1903 do 1906 r. Ksiądz Gadowski na własnych plecach ponoć wnosił stalowe klamry i łańcuchy, które miały ułatwić turystom poruszanie się po grani. W 1904 r., tuż poniżej Zawratu, budowniczowie Orlej Perci umieścili w ścianie Zawratowej Turni blisko półtorametrową figurkę Matki Boskiej. Zrobili to z okazji 50. rocznicy ogłoszenia dogmatu o niepokalanym poczęciu. Figurka przetrwała do dziś i wiąże się z nią inna, późniejsza anegdota. 1 września 1939 r. dwóch taterników: Stanisław Wrześniak i Zdzisław Dziędzielewicz, poprowadziło tędy drogę wspinaczkową zwaną popularnie „Droga przez Matkę Boską”. Wyszli na wspinaczkę o świcie, z Zakopanego, jeszcze z wolnej Polski, a wrócili wieczorem już do miasta okupowanego przez hitlerowskie wojska. Za Zawratem ciągnie się najtrudniejszy odcinek Orlej Perci. Najbardziej chyba lubię Zmarzłą Przełęcz z tamtejszym Chłopkiem, czyli wielkim kamieniem ustawionym tak, że każdy, kto go widzi, zastanawia się, jakim cudem ta ogromna granitowa bryła tu się jeszcze trzyma. Podobno kiedyś spadnie. Może za rok, może za tysiąc lat, ale spadnie. W stronę szarlotki Z grani schodzę na Koziej Przełęczy, żółtym szlakiem w dół, do Pustej Dolinki. Widać stąd południową ścianę Zamarłej Turni. To jedna z piękniejszych ścian wspinaczkowych w Tatrach. Przy dobrej pogodzie można obserwować na niej nawet kilkanaście jednocześnie wspinających się zespołów. Dochodzą tu kursanci z ośrodka szkoleniowego PZA położonego w Betlejemce na Hali Gąsienicowej, ale i bardziej wytrawni alpiniści. Kiedyś, kiedy jeszcze wspinacze nie bardzo afiszowali się ze swoją taternickością, każdy zespół starał się, kończąc drogę, jak najszybciej się rozwiązać i schować wszystkie wspinaczkowe atrybuty do plecaków, tak żeby nie być sensacją dla turystów z Orlej Perci. Teraz zauważyłam, że to się trochę zmieniło. Młode pokolenie potrafi paradować w uprzężach nawet po schronisku. W niepamięć odeszły te zamierzchłe czasy (choć było tak jeszcze w latach 90. XX w.), gdy wspinaczy można było poznać tylko po bardziej zniszczonych butach i pewniejszym kroku na ścieżce. Trzymanie kasku luźno przytroczonego do plecaka czy – nie daj Boże – liny na wierzchu było w złym guście. Schodzę dalej. W dole już lśni tafla Czarnego, a zaraz obok Wielkiego Stawu. Pusta Dolinka się kończy i rozszerza w szeroką Dolinę Pięciu Stawów Polskich. Grań, po której niedawno jeszcze szłam, znaczy niebo wysoko nade mną. Siadam nad stawem i przypominam sobie powiedzonko znajomego: „z chodzenia po górach najprzyjemniejsze jest siedzenie na trawie po”. Nie da się ukryć. Czeka mnie jeszcze jedna przyjemność. Za kilkanaście minut będę w schronisku. A tam szarlotka. Jej wizja pomaga mi szybciej ponownie założyć przepocone skarpetki i treki, które teraz wydają mi się jakoś idiotycznie sztywne i zbyt ciężkie, jak na moje zmęczone stopy. Jest jeszcze wcześnie, dopiero pora obiadu, a ja już mam za sobą, jak mawia mój tata – kawał górskiej przygody. Ten szlak to takie Tatry Polskie w pigułce. Ta wycieczka jest jak szlagier. Im bardziej go znamy, tym bardziej kochamy. Jest w nim cała uroda gór i masa historii polskiej turystyki i polskiego taternictwa. Gdybym miała jakiegoś gościa, miłośnika gór z zagranicy, zabrać na jeden dzień w Tatry, wzięłabym go właśnie tu. Trasa: Hala Gąsienicowa > Staw Gąsienicowy > Świnica > Zawrat > Orla Perć > Mały Kozi Wierch > Zamarła Turnia > Kozia Przełęcz Czas: 6 godzin
Szukasz inspiracji na weekendową wyprawę? Ten szlak to Tatry w pigułce
Murowaniec o świcie jeszcze cichy, schroniskowa kuchnia nie działa, a w jadalni przy długich stołach tylko najzaciętsi. Czuć charakterystyczny zapach schroniska, nie do podrobienia. Jak już przyjdą tłumy z dołu, zapach nie będzie taki wyraźny.
Na dworze rześko. Też pachnie, ale zupełnie inaczej. Chłodne powietrze przepełnia ostra, trochę anyżkowa woń łopianów, które rosną chyba we wszystkich tatrzańskich dolinach. Za chwilę, trochę wyżej, po wyjściu z lasu, już ich nie ma. Na podejściu robi się cieplej, kilkanaście minut dalej, kiedy ścieżka zakosami wspina się na Karb – nawet gorąco. Uwielbiam ten moment, wtedy człowiek wreszcie się budzi do końca. Ciało nabiera pewności ruchów, a mięśnie zaczynają pracować na pełnych obrotach. I myśli. Te też nabierają swobody, przelatują przez głowę niczym nie zatrzymywane, jedna goni drugą. Pozwalam im płynąć. Na Grani Kościelców myślę o Janie Długoszu. Nie, nie tym kronikarzu. O Janie Długoszu zwanym Palantem. Słynnym polskim taterniku, którego nie znałam, bo zginął na długo przed moim urodzeniem, w 1962 r. Właśnie na Grani Kościelców. Prowadził jakiś kurs wspinaczkowy dla wojska, nadzorował zespoły wspinające się na Zadnim Kościelcu. Spadł. W łatwym terenie, który dla takiego świetnego wspinacza jak on nie powinien być żadnym problemem. Najprawdopodobniej się poślizgnął. Ale wokół jego śmierci narosły legendy. Byli tacy, którzy mówili, że to zaplanowane samobójstwo. Inni uważali, że zapłacił za brawurę. Że tyle razy ryzykował życie – przechodził np. na żywca zimowe drogi, na których inni się asekurowali. Że igrał z niebezpieczeństwem, aż w końcu przyszło mu zapłacić cenę. Udawało mu się w trudnych ścianach, w Tatrach, w Alpach, na Kaukazie, to noga podwinęła mu się na łatwiutkiej grani. Bilans fartu i niefartu musiał się wyrównać. Sam Długosz był trochę mistykiem. Wierzył w te wszystkie nie do końca racjonalne opowieści o szczęściu i złym fatum towarzyszącym wspinaczom. Szlakiem Lenina Odganiam złe myśli. W końcu jestem tylko na zwykłej wycieczce. Jednak w dół z Karbu schodzę trochę ostrożniej niż zwykle. Zaraz zresztą czeka mnie długie podejście pod Świnicę. Kiedyś droga z Karbu szła bliżej zachodniej ściany Kościelca, można było obserwować wspinające się w tej pięknej litej skale zespoły. I przede wszystkim nie traciło się tyle wysokości. Ale ścieżka szła przez tereny świstaków. Żeby nie przeszkadzać zwierzątkom, Tatrzański Park Narodowy przeniósł ścieżkę niżej, co znacznie wydłużyło podejście. Na grani już nie czuję właściwie żadnego zapachu oprócz własnego potu. Za to nieziemski widok wszystko mi wynagradza. Pierwsza duża przełęcz za Świnicą to słynny Zawrat. Można tutaj dojść bezpośrednio z Hali Gąsienicowej innym, niebieskim szlakiem. Ten szlak, który idzie potem dalej, przez Pięć Stawów aż do Morskiego Oka, nazywał się kiedyś Szlakiem Lenina. Oznaczony był czerwoną gwiazdką namalowaną na białym górnym pasku znaczka symbolizującego szlak. – Ludzie ją ciągle wydrapywali – opowiadał mi kiedyś tata. – Dlatego wciąż wysyłali kogoś do poprawiania. Raz, w latach 60., widziałem faceta z dwiema puszkami niebieskiej i białej farby oraz malutką puszeczką z czerwoną i szablonem gwiazdki. On malował, a ja szedłem kilkaset metrów za nim i zdrapywałem to, co namalował. Zauważył i zaczął mnie gonić, ale uciekłem. Potem już przestali malować te czerwone gwiazdy. Ostatni raz chyba je odnowili w 1970 r., na tak zwany SRUL, czyli wielką imprezę zorganizowaną na stulecie urodzin Lenina. Przyjście na świat wodza rewolucji polscy turyści mieli uczcić rajdem po szlakach Lenina. Potem, w kolejnych latach, powtarzano rajdy. Każdy zakład pracy musiał dać urlop na udział w takiej ważnej imprezie. Ludzie mówili, że jadą na urodziny Lenina i mieli dzięki temu fajny wiosenny weekend w Tatrach (Włodzimierz Ilicz urodził się w kwietniu). Zawrat wiąże się jednak nie tylko z symboliką rewolucyjną, ale też z religijną. To tutaj zaczyna się słynna Orla Perć, szlak, którego powstanie zainicjowali młodopolski poeta Franciszek Henryk Nowicki i ksiądz Walenty Gadowski. Pomysłodawcy starannie wybrali jego przebieg. Zdecydowali, żeby szedł boczną, a nie główną, graniczną granią Tatr, bo w ten sposób będzie czysto polski, a nie polsko-węgierski. Ksiądz i poeta uważali też, że chodzenie tym podniebnym szlakiem da ludziom poczuć wielkość Absolutu i pozwoli im, poprzez kontemplację piękna przyrody, zbliżyć się do Boga. Realizowali swój pomysł przez trzy lata: od 1903 do 1906 r. Ksiądz Gadowski na własnych plecach ponoć wnosił stalowe klamry i łańcuchy, które miały ułatwić turystom poruszanie się po grani. W 1904 r., tuż poniżej Zawratu, budowniczowie Orlej Perci umieścili w ścianie Zawratowej Turni blisko półtorametrową figurkę Matki Boskiej. Zrobili to z okazji 50. rocznicy ogłoszenia dogmatu o niepokalanym poczęciu. Figurka przetrwała do dziś i wiąże się z nią inna, późniejsza anegdota. 1 września 1939 r. dwóch taterników: Stanisław Wrześniak i Zdzisław Dziędzielewicz, poprowadziło tędy drogę wspinaczkową zwaną „Drogą przez Matkę Boską”. Wyszli na wspinaczkę o świcie, z Zakopanego, jeszcze z wolnej Polski, a wrócili wieczorem już do miasta okupowanego przez hitlerowców. Za Zawratem ciągnie się najtrudniejszy odcinek Orlej Perci. Najbardziej chyba lubię Zmarzłą Przełęcz z tamtejszym Chłopkiem, czyli wielkim kamieniem ustawionym tak, że każdy, kto go widzi, zastanawia się, jakim cudem ta ogromna granitowa bryła tu się jeszcze trzyma. Podobno kiedyś spadnie. Może za rok, może za sto lat, ale spadnie. W stronę szarlotki Z grani schodzę na Koziej Przełęczy, żółtym szlakiem w dół, do Pustej Dolinki. Widać stąd południową ścianę Zamarłej Turni. To jedna z piękniejszych ścian wspinaczkowych w Tatrach. Przy dobrej pogodzie można obserwować na niej nawet kilkanaście jednocześnie wspinających się zespołów. Dochodzą tu kursanci z ośrodka szkoleniowego PZA położonego w Betlejemce na Hali Gąsienicowej, ale i bardziej wytrawni alpiniści. Kiedyś, kiedy jeszcze wspinacze nie bardzo afiszowali się ze swoją taternickością, każdy zespół starał się, kończąc drogę, jak najszybciej się rozwiązać i schować wszystkie wspinaczkowe atrybuty do plecaków, tak żeby nie być sensacją dla turystów z Orlej Perci. Teraz zauważyłam, że to się trochę zmieniło. Młode pokolenie potrafi paradować w uprzężach nawet po schronisku. W niepamięć odeszły te zamierzchłe czasy, gdy wspinaczy można było poznać tylko po bardziej zniszczonych butach i pewniejszym kroku na ścieżce. Trzymanie kasku luźno przytroczonego do plecaka czy – nie daj Boże! – liny na wierzchu było w złym guście. Schodzę dalej. W dole już lśni tafla Czarnego, a zaraz obok Wielkiego Stawu. Pusta Dolinka się kończy i rozszerza w szeroką Dolinę Pięciu Stawów Polskich. Grań, po której niedawno jeszcze szłam, znaczy niebo wysoko nade mną. Siadam nad stawem i przypominam sobie powiedzonko znajomego: „z chodzenia po górach najprzyjemniejsze jest siedzenie na trawie po”. Nie da się ukryć. Czeka mnie jeszcze jedna przyjemność. Za kilkanaście minut będę w schronisku. A tam szarlotka. Jej wizja pomaga mi szybciej ponownie założyć przepocone skarpetki i treki, które teraz wydają mi się jakoś idiotycznie sztywne i zbyt ciężkie, jak na moje zmęczone stopy. Jest jeszcze wcześnie, dopiero pora obiadu, a ja już mam za sobą, jak mawia mój tata – kawał górskiej przygody. Ten szlak to takie Tatry Polskie w pigułce. Ta wycieczka jest jak szlagier. Im bardziej go znamy, tym bardziej kochamy. Jest w nim cała uroda gór i masa historii polskiej turystyki i polskiego taternictwa. Gdybym miała jakiegoś gościa, miłośnika gór z zagranicy, zabrać na jeden dzień w Tatry, wzięłabym go właśnie tu.
Samarkanda. Miasto, które widziało Aleksandra Macedońskiego i Czyngis-chana
Niegdyś – najważniejszy punkt jedwabnego szlaku. Dziś – gwarne miasto
Nie wiem, którą wybrać – zastanawiam się, obracając tiubietiejki w dłoniach. – Bierz obie, siostro, za dwie taniej – rzuca zza lady sprzedawczyni, błyskając do mnie uśmiechem. Jej zęby mają ciemnozłoty, intensywny kolor, dokładnie taki jak ozdobne kolczyki, które mienią jej się w uszach. Jest mocno umalowana, kiedyś musiała być pięknością. Orli nos, czarne, lekko skośne oczy, śniada i wciąż jędrna cera. Tylko włosy zdradzają jej wiek, spod rudawej henny przebija siwizna. No i te zęby, dziś młode dziewczyny takich już sobie nie robią. To stara sowiecka moda, tak wykpiwana przez turystów z Zachodu. Poza tym dziś w Uzbekistanie mało kogo stać na złote zęby. Ci, którzy mogliby sobie na nie pozwolić, handlują państwowymi kontraktami za miliony dolarów, a nie drobnicą na bazarze. Brylują na europejskich salonach i cypryjskich plażach, gdzie błyszczące uśmiechy nie są trendy. Tiubietiejki, nad którymi się zastanawiam, to tradycyjne czapki, nosi je cała Azja Środkowa, inne – mężczyźni, inne – kobiety, a konkretny wzór i kolor zależą od regionu. Na samarkandzkim bazarze można kupić prawie wszystkie. Ja tak naprawdę wcale nie chcę tiubietiejki, w oko wpadły mi wyszywane saszetki na pieniądze czy dokumenty. Udaję zainteresowanie czapkami, żeby w ostatniej chwili od niechcenia zapytać o cenę saszetek. To sprawdzony sposób na zbicie ceny. Nigdy nie można pokazać sprzedawcy, że zależy ci akurat na tym, z czym faktycznie chcesz od niego wyjść. Udało się! Saszetki kupione po przystępnej cenie, a ja uginam się jeszcze pod ciężarem rodzynek, mam ich aż trzy rodzaje: podłużne granatowe, małe ciemnobrązowe i takie jasne, zielonkawe. Te lubię najbardziej. Niosę jeszcze torebki z suszonymi morelami, orzechami i pestkami z moreli. Te są trochę podobne w smaku do migdałów, ale bardziej cierpkie. Na bazarze mogłabym spędzić pół dnia, ale nie mogę sobie na to pozwolić. Idę w miasto. Samarkanda, choć zamieszkana głównie przez Tadżyków, jest wizytówką Uzbekistanu. Ma to swoje historyczne wyjaśnienie. Stolicę miał tu mongolski władca Timur Lang (Timur Kulawy) zwany przez Europejczyków Tamerlanem. I to on zwalczał Uzbeków. Ale zaraz trzeba dodać, że dla miasta zrobił wiele. Kochał sztukę. Do Samarkandy sprowadzał najlepszych artystów i rzemieślników ze wszystkich krajów, które udało mu się podbić. Specjalistów od błękitnych mozaik z Persji, kamieniarzy z Indii, architektów, złotników. Wszystko po to, żeby ze swojego miasta zrobić to najpiękniejsze na ziemi. I choć Samarkanda od początku XV w. znacznie podupadła, ślady jej dawnej urody nadal są widoczne, zupełnie tak samo jak na twarzy tej przekupki z bazaru. Na śniadanie koniecznie trzeba iść do tradycyjnej czajchany. Czaj to oczywiście herbata, chane to dom. A więc czajchana to ni mniej, ni więcej tylko dom herbaty, ale można tam dostać znacznie więcej niż herbatę. Latem pije się zieloną, zimą popularniejsza jest czarna. Obie są podawane w czajniczkach i rozlewane do pioli, czy z rosyjska piałek, miseczek, których kulturalni gospodarze nigdy nie napełniają po brzegi, żeby móc ze swoim gościem dłużej sączyć boski napój. Na śniadanie do herbaty obowiązkowo – lepioszka, po uzbecku i tadżycku nan, czyli złocisty podpłomyk, a jak dobrze pójdzie, to także kajmak, czyli słodka i bardzo tłusta śmietana podana w takiej samej piałce jak herbata, i miód. Lepioszkę macza się najpierw w śmietanie, potem w miodzie, a na koniec popija herbatą. Tak gadając i popijając herbatkę, można by dotrwać do południa. I byłoby to na pewno zgodne z miejscowymi zwyczajami. Wytrawni bywalcy czajchan, białobrodzi staruszkowie odziani w turbany (zwoje materiału nawinięte wokół tiubietiejek) i pasiaste chałaty (po miejscowemu czapany), tak robią. Jednak młodsi, ci na ogół tradycyjną odzież zastępują dresem bądź garniturem, a po porannej herbacie muszą lecieć do roboty. A my do zwiedzania. Rano, póki jeszcze słońce za bardzo nie przygrzewa, ruszam zobaczyć Registan, wielki samarkandzki plac otoczony trzema medresami, z których najsłynniejszą jest Szirdor – dosłownie „mająca tygrysy”. Na portyku u jej bramy wejściowej wykonano mozaikę z dwoma tygrysami. W sztuce islamu to rzadki okaz. Religia ta zabrania przedstawiania żywych stworzeń, jednak ówczesny islam środkowoazjatycki nie był tak fundamentalistyczny jak współczesny Daesz – Państwo Islamskie. Po Registanie ulicą Taszkencką dochodzę do meczetu Bibi Chanum. Jak głosi legenda, wybudowała go ulubiona żona Timura, żeby mu sprawić prezent, jak będzie wracał z kolejnej wyprawy wojennej. Meczet nosi teraz jej imię. I nadal robi ogromne wrażenie. Ale ja muszę odpocząć. Wczesnym popołudniem robi się tak gorąco, że odpuszczam sobie zwiedzanie. Siadam w małej knajpce, na której dziedzińcu szemrze fontanna, i czekam, aż upał nieco zelżeje. Siadam na tapczanie, czyli tradycyjnym drewnianym łożu wyłożonym poduszkami, gdzie jedzenie przynoszą mi na niski stolik postawiony pośrodku platformy. Próbuję popularnych tu dań: płowu (ryż z mięsem i marchewką), lagmana (gruby i długi chiński makaron z warzywami i mięsem) i mant (nadziewane głównie baranim tłuszczem pierogi gotowane na parze). Cóż, nie jest to kraj przyjazny wegetarianom. Wieczorem idę do jednego z modnych samarkandzkich klubów. Zabawa jest głośna i bezpruderyjna. Zapewniam, że już jedno spojrzenie na kreacje bywalców raz na zawsze leczy z naiwnych przesądów o tym, że mieszkańcy Uzbekistanu to wyłącznie tradycyjni, skromni i nieceniący ziemskich uciech muzułmanie. Jadę do mauzoleum Timura – Guri Amir. Wieńczy je błękitna kopuła ozdobiona charakterystycznymi półokrągłymi żeberkami. W środku, pod ziemią, znajduje się wyrzeźbiony w jednym kawałku nefrytu nagrobek władcy. Podobno każdego, kto go otworzy, czeka nieszczęście. I jak twierdzą miejscowi, są na to dowody. W czerwcu 1941 r. poważyła się na to komisja radzieckich naukowców. I co? Zaraz potem Hitler napadł na ZSRR. Dziś wokół grobowca pełno szczerze przejętych odwiedzinami ludzi, wielu szepcze modlitwy, inni tylko robią sobie selfie z Timurem, o którym uczą ich w szkołach i na uczelniach w całym Uzbekistanie. Po południu, kiedy jest najpiękniejsze światło, idę do Szah-i-Zinda – kompleksu grobowców, gdzie od wczesnego średniowiecza chowano władców panujących nad Samarkandą. Zdjęcie z tego bajkowego miejsca to obowiązek, dlatego idę tam tuż przed magic hour. Sukces na Insta gwarantowany. Na skraju tego przybytku spoczął wieloletni prezydent Uzbekistanu, Islam Karimow. W tym roku jego następca, Szawkat Mirzijojew, otworzył tam poświęcone poprzednikowi mauzoleum, które stylem nawiązuje do zabytków w rodzaju Szah-i-Zinda, ale przy tym przytłacza nachalnością i skłonnością do blichtru. Sam grobowiec jest nie z ciemnozielonego nefrytu, jak u Timura, a z jasnego onyksu. Jednak przepych i atmosfera grozy podobna. Info: Kiedy: Wiosną. Wtedy Uzbekistan jest zielony, na polach za Samarkandą kwitną maki, a temperatury są znośne. Dobra pora to także jesień, ciepło jest do listopada. Wiza i waluta: ■ Żeby zdobyć uzbecką wizę, potrzebne jest zaproszenie. Najlepiej wyrobić je z pomocą jednego z uzbeckich hosteli. Sporo z nich ogłasza się w internecie. Ja polecam sprawdzony w zeszłym roku Topchan z Taszkentu. Ma miłą i mówiąca po angielsku obsługę oraz porządną stronę internetową. ■ Walutą jest som uzbecki; 2100 UZS = 1 zł. Dojazd: Lot do Uzbekistanu to koszt od 2 do 3 tys. zł; im wcześniej kupicie bilet, tym taniej. Sprawdźcie opcje przez Moskwę, Mińsk i Stambuł. Transport: ■ Do Samarkandy z Taszkentu kursuje słynny uzbecki ekspres, ale nie znam nikogo, komu udałoby się na niego kupić bilety. Zwykły pociąg jest dość wolny. ■ Najlepsza opcja to zbiorowa taksówka. Taka podróż trwa 3–4 godz. Nieco tańszy i wygodniejszy, ale za to wolniejszy jest autobus. Nocleg: ■ Samarkanda to turystyczne miasto. Są tu luksusowe hotele obliczone pod zagraniczne wycieczki zorganizowane, jak Hotel Registan Plaza, ale to dość spory wydatek (od 400 zł). ■ Ja polecam jeden z mniejszych hotelików. Tani i klimatyczny Furkat Guest House, gdzie dwójka, jeśli rezerwujesz na miejscu, a nie przez internetowe serwisy, kosztuje w granicach 50 zł za noc. Jedzenie: ■ Opcji gastronomicznych jest tu mnóstwo, od babć na chodnikach handlujących kukurydzą po eleganckie restauracje z muzyką na żywo. ■ Polecam restaurację Labi Gor niedaleko Registanu; przede wszystkim dlatego, że gości siedzących na tarasie nieustannie zrasza chłodna mgiełka, co przy uzbeckich letnich upałach (nawet 40°C) daje dużą ulgę. Nawet w takich przybytkach obiad na jedną osobę nie powinien kosztować więcej niż 25 zł. Zakupy: ■ Warto zwrócić uwagę na tutejsze rzemiosło. Oprócz kolorowych tiubietiejek koniecznie obejrzyjcie suzani, czyli ręcznie haftowane, kolorowe makatki, których można używać jako kap na łóżko, zasłon, a nawet obrusów. ■ Uzbecy słyną też z ręcznie farbowanych jedwabi, najpiękniejsze są te barwione techniką ikatową, która pozwala uzyskać niesamowite, psychodeliczne wzory. Warto wiedzieć: Uwaga! W kraju trzeba się codziennie meldować. Hotele załatwiają to za gości, ale warto tego pilnować. Gorzej, gdy śpicie u kogoś prywatnie. Czasem nawet noc spędzona w autobusie czy pociągu może być problemem. Na szczęście na lotnisku sprawdzają tylko, czy macie kwitki meldunkowe, nie liczą dokładnie, czy za wszystkie noce.
„To najpiękniejsze miejsce nad Bałtykiem”. Litwa od strony Mierzei Kurońskiej
Niezatłoczone plaże, stylowi plażowicze i pamiątki po nobliście. Litewską część Mierzei Kurońskiej można określić trzema słowami: dziko, pusto, pięknie.
Wyobraźcie sobie raj na ziemi: kilometry prawie pustych, pokrytych jasnym piaskiem plaż, bór sosnowy na wzgórzach, z których rozciąga się przepiękny widok na otwarte morze z jednej strony i na zalew z drugiej, ciche miejscowości z drewnianymi, secesyjnymi pensjonatami lub małymi rybackimi domkami o dachach krytych strzechą. Żadnych straganów z plastikowym badziewiem, szczęk sprzedających ręczniki plażowe z Maradoną i Pocahontas. Zero pływania na bananie, zero plastikowych baloników, budek z zapiekankami i ciuchć w rytmie disco przemierzających nadwodne bulwary. Tylko czyste powietrze, szum fal i kołyszące się na wietrze korony drzew. Kaczki w trzcinach i garstka turystów, tak innych od typowych bywalców nadmorskich kurortów. I to nie w listopadzie albo w grudniu, a w szczycie letniego sezonu. Takie miejsce naprawdę istnieje: to litewska część Mierzei Kurońskiej, najpiękniejsze miejsce nad Bałtykiem, jedno z nielicznych, które uchroniło się przed zalewającą wakacyjne kurorty tandetą, hałasem i zgiełkiem. Zachwycony noblista Urok tego regionu, wówczas będącego częścią Prus, jeszcze w XIX w. docenili niemieccy artyści. Malarze, pisarze, kompozytorzy tłumnie przyjeżdżali do rybackiej wioski Nidy, do hoteliku prowadzonego przez niejakiego Hermanna Blode. Przed I wojną światową sława „werandy artystów”, jak ją zaczęto nazywać, prowadzonej przez rodzinę Blode była tak wielka, że ściągali tu najwybitniejsi intelektualiści z całej Europy Środkowej. Wakacje spędzał tu np. psychoanalityk Zygmunt Freud. To tylko fragment artykułu. Całość znajdziesz w najnowszym wydaniu National Geographic Traveler 7/20.
Jak zorganizować podróż na Kamczatkę? 10 praktycznych informacji
Zobacz niezwykłe miejsce, które za czasów radzieckich było niedostępną, zamkniętą strefą. Przyrodniczo to jedno z piękniejszych miejsc na ziemi!
Przeczytaj, jak zorganizować podróż na Kamczatkę >>>
Gorce - tu wciąż są schroniska, gdzie zaproponują ci darmową herbatę
Jedna z największych zalet Gorców? Oprócz najbardziej uczęszczanych szlaków są to góry raczej puste.
Polska stolica salamandry plamistej Idziemy kamienistą drogą przez bukowy las. Słońce prześwieca przez liście, zgromadzona przez noc w poszyciu wilgoć paruje. Srebrne pnie drzew lśnią jak wypolerowane. Las stopniowo rzednie, a naszym oczom ukazuje się świeżo skoszona łąka. To Polana Chowańcowa, moje najulubieńsze miejsce w Gorcach. Stoją tu dwa spore szałasy, a wyżej, nad samym Pucołowskim Stawkem, wiata dla turystów. Choć jest dopiero 7 rano, na polanie już mocno grzeje. Jest o kilka stopni cieplej niż w lesie, z którego właśnie wyszliśmy. Tatr, które zwykle stąd widać, jeszcze nie dostrzegamy zza snujących się po dolinie Dunajca mgieł. Ale i tak jest pięknie. Pachnie sianem i rozgrzaną ziemią. Oprócz nas nie ma tu nikogo. I to jest właśnie jedna z największych zalet Gorców: oprócz najbardziej uczęszczanych szlaków są to góry raczej puste. W szczycie sezonu w czasie ładnej pogody nie jesteście oczywiście w górach sami, ale turystów w Gorcach jest znacznie mniej niż w Tatrach czy Pieninach. A są miejsca, gdzie nadal można spotkać ledwie kilka osób w czasie wycieczki. Tak jest choćby na czarnym szlaku z Łopusznej na polanę Jankówki, przy którym leży Polana Chowańcowa. A miejsce jest przecież urokliwe i dojść tam naprawdę nietrudno. Od szosy asfaltowej biegnącej doliną Łopuszanki, w górze wsi Łopuszna, zajmuje to około godziny. Nie ma tu nikogo oprócz salamandry plamistej, powinnam była napisać. Ten największy w Europie płaz ogoniasty szczególnie ukochał sobie Gorce. Być może dlatego, że lubi wilgotne lasy, zwłaszcza bukowe, a takich tutaj dostatek. Salamandra ta jest czarna z pomarańczowymi plamkami, trudno jej nie zauważyć, kiedy przecina błotnistą drogę. Mamy szczęście, bo salamandry zwykle polują w nocy, a dnie spędzają zaszyte pod konarami drzew. To tylko fragment artykułu "Bohater drugiego planu". Czytaj więcej we wrześniowym wydaniu National Geographic Traveler (9/2020).
7 grzechów głównych Polaków na wakacjach
Wieczne narzekanie. Że zimno. Że gorąco. Że tłok. Że ludzi nie ma., zabieranie jedzenia na zapas ze stołówek... Polak w podróży nierzadko bywa irytujący, bezczelny, trudny we współpracy. Tyle że nie jesteśmy jedyni; każdy naród na świecie potrafi wyliczyć podobny zestaw swoich wakacyjnych przewin.
Obśmiać go nietrudno, bo obiekt to wdzięczny. Michał Rusinek nawet kilka limeryków poświęcił karykaturalnym opisom wypoczywających nad modrym Jadranem Polaków. Jeden zaczynał się tak: „Polak robi w Czarnogórze/ dziś wrażenie bardzo duże:/ Nosi zawsze – dumny cały –/ i skarpetki, i sandały”. Kiedy o największy grzech Polaków na wakacjach pytam na Facebooku, pod postem w kilka godzin zbiera się ponad 150 komentarzy. Lista zarzutów, którą odtwarzam na podstawie tej dyskusji oraz wieloletnich rozmów z przyjaciółmi i zwykłych życiowych obserwacji, jest naprawdę długa. Są na niej i skarpetki do sandałów, i obsesyjne przeliczanie cen, i nadużywanie alkoholu. Najczęstsze jednak przewiny rodaków są chyba cztery: śmiecenie, głośne zachowanie (wrzaski, głośne rozmowy, jak i puszczanie własnej muzyki na plaży czy kempingu), narzekanie (a nawet, jak napisał mój znajomy: „ Wieczne narzekanie. Że zimno. Że gorąco. Że tłok. Że ludzi nie ma. Że drogo. Że tandetnie. Że brudno. Że za czysto. Że soku nie ma. Że herbaty nie ma. Że kawa gorzka. Że słodka. Że obsługa słaba. Że ludzie dziwnie grzeczni. Że wszędzie ci głupi Polacy. Że Rosjanie. Że Niemcy. Że jest inaczej”) i kombinowanie, czy raczej nadużywanie reguł. To ostatnie może polegać na zabieraniu jedzenia na zapas ze stołówek czy obżeraniu się przy szwedzkim stole, ale też na obsesji dojechania wszędzie własnym autem, mimo tabliczek i zakazów. Poważny zarzut to też chamstwo, niekiedy ocierające się o rasizm i nacjonalizm. Pokrzykiwanie na kelnerów, kąśliwe uwagi o miejscowych, zwłaszcza jeśli ich kolor skóry jest ciemniejszy od nadwiślańskiego różu, i protekcjonalizm. Ten szczególnie daje znać o sobie na wschód od Bugu. W „naszym Lwowie”, „naszym Wilnie”, a już tym bardziej „u Kacapów”, na uświęconej męczeńską krwią „naszych zesłańców” Syberii gość z Polski często nie przebiera w słowach. Wszystkich napotkanych ludzi ma albo za głupków, albo za oszustów, a najczęściej za jednych i drugich jednocześnie. Kobiety dodatkowo – za łatwe i puszczalskie, szczególnie wtedy, gdy są odporne na jego wątpliwe wdzięki. Lista grzechów jest długa. Siedem grzechów głównych Chciwością można nazwać to (1.) wieczne przeliczanie wszystkiego na złotówki (czy aby u nas nie taniej?), meldowanie dwóch osób w apartamencie, a po wyjściu właściciela ściąganie do niego kolejnych pięciu, oraz słynne już wrzucanie much do talerza, żeby nie płacić za obiad. Nieczystość to oczywiście (2.) śmiecenie i wszystkie pokrewne zbrodnie, jak niesortowanie śmieci czy buchanie ludziom na kempingu, albo plaży, spalinami z rury wydechowej. Pod zawiść da się podciągnąć (3.) narzekanie i krytykanctwo. W duchu: mają ci Grecy co prawda błękitne, ciepłe morze i gaje oliwne, ale o herbatę z cytryną na śniadanie u nich trudno. Albo: ładny niby ten Paryż, i złocenia, i łuki, i witraże, ale cóż z tego, skoro psy po chodnikach srają, a w metrze śmierdzi. W naszym, warszawskim, jest czyściej i żadnych bezdomnych! (4.) Nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu to wiadomo. Tutaj wpadają wszystkie autokarowe popijawy, masowo oblegane sklepy wolnocłowe na lotniskach, pięć porcji whisky wychylonych na pokładzie samolotu, a nawet własna wódka konsumowana w apartamentach od Cypru po Wyspy Kanaryjskie. No i oczywiście stosy na talerzach w wypadku szwedzkiego stołu, a nawet przekazywanie sobie potajemnie na koniec turnusu sprytnie zdejmowanych opasek „all inclusive”. (5.) Gniew to „Nieustanny wkurw. Na pogodę, dzieci, kelnera, sąsiada”, ale też „wrzask, wrzask, wrzask”, który zdaniem jednego z dyskutujących pod moim postem kolegów bierze się „z braku możliwości/umiejętności odreagowania stresów w ciągu roku”. A ostatnia na liście (6.) gnuśność? Też ma swoje odpowiedniki w wakacyjno-podróżniczych praktykach Polaków. Tutaj mamy przede wszystkim brak znajomości języków obcych i brak jakiejkolwiek chęci zmiany tego stanu rzeczy. Dowcip o piłce do metalu znamy chyba wszyscy, a i każdy pewnie nie raz widział rodaka starannie, po polsku, tłumaczącego coś zdziwionemu Tajowi czy Łotyszce, z narastającą irytacją, że głupek ten ich nie rozumie. Z tą nieznajomością języków łączyć się może zamiłowanie do wczasów zorganizowanych. Wiadomo, że jak ktoś nie zna ani słowa w obcych językach, nie będzie mu się chciało organizować wakacji samemu, dogadywać się w sprawie transportu, noclegu i jedzenia. Jest jednak jedno, za to wielkie „ale”. Co bieglejszy w naukach Kościoła czytelnik pewnie zauważył, że pominęłam grzech pierwszy i najważniejszy, a mianowicie pychę. Największym grzechem Polaków na wakacjach jest (7.) naśmiewanie się z innych Polaków. Wszyscy uwielbiamy rozprawiać o tym, jacy to Polacy hałaśliwi, jak koczują przy swoich samochodach z disco polo na full włączonym, jak puszki po piwie i opakowania po chipsach wszędzie rozrzucają, jacy zamknięci na obce kultury, jacy aroganccy dla obsługi i jacy roszczeniowi. Można ich bronić: że jedzenie wynoszą, bo nie mają pieniędzy, by żywić się na mieście, że języków nie znają, bo w PRL-u nie uczyli. Ale przyjemniej przecież rozprawiać o tym, że Polacy źle ubrani, że mało obyci w świecie i prawidłowo wymówić macchiato nie umieją. No bo pamiętać o tym, że wielu Polaków wciąż po prostu nie stać na żadne wakacje, na których mogliby sobie pogrzeszyć, jakoś głupio. Autostopem, tyłem, na czworakach... O tym naśmiewaniu się opowiada spektakl Pogarda wyreżyserowany przez Wiktora Rubina i zrealizowany przez Kantor Downtown Collective. Zaczyna się od filmiku przedstawiającego obleśnego, wąsatego typa na wakacjach, „Polaczka” jak ta lala, wypisz wymaluj jak z moich opisów kilka akapitów wyżej. A potem przywołuje teksty pełne pogardy, jakie przewinęły się w ciągu ostatnich kilku lat przez polskie media. Konstrukcja spektaklu opiera się na prostej dychotomii: poczucia wyższości i właśnie pogardy. Pogardzamy, bo czujemy się lepsi. Albo przynajmniej chcielibyśmy tak się czuć. Obleśny typ, który na początku widzów Pogardy tak śmieszy i brzydzi, nie jest realnym bytem, a utkanym z tych wszystkich od lat obecnych w naszej kulturze wątków i wyobrażeń o nas samych i o innych. To w stworzonym z nich, spaczonym obrazie tak lubimy się przeglądać. Tak, lubimy czuć się lepsi. Turystyka, szczególnie turystyka niszowa, jest jedną ze strategii odróżniania się od innych, kreowania własnego wizerunku, na użytek własny i swoich w siatce społecznej. Ponieważ coraz trudniej zrobić w czasie wakacji coś, czego nie robią inni, pomysły na turystykę niszową stają się coraz bardziej ekstrawaganckie. Już nie wystarczy gdzieś pojechać autostopem, trzeba iść na piechotę, z psem, z dwumiesięcznym dzieckiem, tyłem, na czworakach. Na pięknej plaży każdy głupi był, to samo w zwykłych górach, jeździ się więc do obozów zagłady i łagrów albo podróżuje, odwiedzając kolejne slumsy, miejsca, o których świat zapomniał (dark tourism). No i krytykuje tych wszystkich normalsów, dla których idealne wakacje to hotel z basenem plus cztery posiłki podane pod nos. Anna Horolets, socjolożka, która od lat bada turystykę i turystów, zwracając szczególną uwagę na te wszystkie subtelne gry prestiżów, w jakie podróżowanie jest uwikłane, zwraca uwagę na charakterystyczne dla klas średnich „szukanie turysty gorszego od siebie”. Jej zdaniem to nawet nie jest nasza, narodowa, polska cecha, a cecha turystyki jako takiej. Właśnie dlatego, że coraz trudniej być samemu na wakacjach, przeszkadzają inni turyści. Człowiek się obawia, że upodobni się do nich, a przecież miał był inny, lepszy, bardziej wyjątkowy. Tak, nie da się ukryć, zostawianie śmieci w lesie czy na plaży jest złe, podobnie jak darcie się na ulicy, a tym bardziej w muzeum, czy chamskie odzywki do kelnerów, niezależnie od tego, czy tamci je rozumieją, czy nie. Nie ma co jednak – oburzając się tymi nagannymi zachowaniami – nakręcać oikofobii, strachu przed swoimi, jak bardzo inni byśmy się od nich nie czuli. Miło jest czuć się lepszym i fajniejszym niż przeciętny Kowalski. Ale czy naprawdę pan w skarpetach do sandałów lub pani wypoczywająca na turnusie all inclusive samym swoim istnieniem zrobili komuś coś złego? Nieprzekonanym polecam rozmowę o największych grzechach angielskich turystów z Anglikiem albo o największych grzechach rumuńskich turystów z Rumunem. Gwarantuję, że usłyszycie mniej więcej to samo, o czym przeczytaliście w tym tekście.
Podróż koleją transsyberyjską: Moskwa – Władywostok 23.45
Czas na pierwszą z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć. W kolei transsyberyjskiej ciekawe rzeczy dzieją się w środku. Jeździ się nią po to, by poznać rosyjską duszę, a nie rosyjskie krajobrazy
Tu zaczyna się Azja – mówią mieszkańcy Moskwy o dworcach Jarosławskim i Kazańskim, skąd odchodzą pociągi na Syberię i do Azji Środkowej. Dziś to już raczej historyczna uwaga. Azjatyckości tego miejsca można się jedynie domyślać po większej liczbie skośnookich czy śniadolicych podróżnych. Jednak jeszcze kilka lat temu rejwach był tu iście orientalny, a na placu między oboma stacjami funkcjonował nawet całkiem spory bazarek. Wśród obitych sidingiem bud z mydłem i powidłem kręciło się pełno facecików oferujących wymianę euro i dolarów po niezwykle atrakcyjnym kursie. Nie wiem, co mi odbiło, ale kiedyś, jadąc nad Bajkał, postanowiłam skorzystać z usług jednego z nich. Uzgodniliśmy, ile powinnam dostać, a potem cinkciarz starannie, teatralnym gestem odliczył należne mi banknoty. Jakież było moje przerażenie, gdy po chwili stwierdziłam, że mam ich tylko połowę. Pobiegłam za znikającym w tłumie mężczyzną i ze łzami w oczach oświadczyłam, że mnie oszukał. Może był to zwykły amator, może początkujący w tym fachu naiwniak, w każdym razie po krótkiej chwili wahania wyjął zza pazuchy plik pieniędzy i wręczył mi brakujące kilkaset rubli. – Czto chotitie, eto Rossija [No cóż, to Rosja] – westchnęła przyglądająca się całej scenie babuszka handlująca pestkami słonecznika. Teraz na miejscu bazarku jest elegancki skwer, a gotówkę na podróż można już po prostu wyjąć z bankomatu. Jednak Czto chotitie, eto Rossija to wciąż chyba najczęściej wypowiadane w Rosji zdanie pod adresem cudzoziemców. Nie wiem, czy babuszka chciała wtedy wyrazić swoje oburzenie kradzieżą, czy raczej podziw dla skruchy oszusta. W każdym razie połączenie cwaniactwa z – w gruncie rzeczy – miękkim sercem to wszechobowiązujący standard, nie tylko w półświatku, także wśród wszelkiej maści urzędników. Najlepszym przykładem takiego podejścia do ludzi są prowadnice, czyli konduktorki w rosyjskich pociągach. Irinę Pietrowną poznaję już na peronie jarosławskiego dworca. Do odjazdu jest pół godziny, ona już stoi jak cerber, broniąc wejścia do środka. O matko! – myślę sobie, bo Irina, o której nie wiem jeszcze nawet, że jest Iriną, wygląda groźniej niż jej koleżanki pilnujące drzwi do sąsiednich wagonów. Biorąc ode mnie paszport i bilet, łypie srogo spod tlenionej grzywki i daszka konduktorskiej czapki. Cała jej postawa zdaje się mówić – pasażerze, jesteś niczym w porównaniu z potęgą rosyjskich kolei żelaznych. Szybko okazuje się, że Irina Pietrowna będzie rzeczywiście panią życia i śmierci dla gromady kilkudziesięciu pasażerów naszego wagonu. To płackartnyj, w odróżnieniu od kupiejnego nie ma w nim przedziałów. Piętrowe łóżka ustawione są albo prostopadle – z jednej, albo równolegle – z drugiej strony ścian wagonu, co tworzy malutkie zatoczki. Ich lokatorzy będą przez tych kilka dni dla siebie jak najbliższa rodzina. Najpierw jednak prowadnica musi pokazać swoją władzę. Wydaje pościel, zbiera zamówienia na herbatę i zwraca pobrane przy wejściu bilety, odnotowując przy tym w swoim kajecie, kto dokąd jedzie. To, żeby móc delikwenta obudzić we właściwym momencie. Później odkryję, że jak kogoś nie lubi, budzi go nawet na dwie godziny przed jego stacją, wszystko pod pretekstem, że pasażer musi po sobie posprzątać i zdać pościel. Swoim faworytom konduktorka daje pospać nawet półtorej godziny dłużej. Ale jednego pana, który jej się co prawda wyjątkowo naraził, bo palił w toalecie i konsumował nielegalnie alkohol, ostrzegła dopiero na 10 min przed Krasnojarskiem, dokąd jechał. Nie zdążył biedak ani zrobić siku, ani umyć zębów. Ledwie co uporał się z zamianą dresów – obowiązkowego stroju każdego podróżującego koleją obywatela b. ZSSR – na bardziej wyjściowe ubranie. Nacjonalista z górnej półki Prawdziwe życie pociągowe zaczyna się, jak wszyscy przebrani zasiadają do pierwszego posiłku. Gorąca herbata dymi ze szklanek ustawionych na stolikach między łóżkami. Obok lądują kanapki z kiełbasą, warzywa, najczęściej pomidory, ogórki i dymka, starannie zawinięte w gazetę, koniecznie z odrobiną soli spakowaną w oddzielny rożek z folii czy gazety. Kiedyś najlepsze jedzenie można było kupić na peronach. Teraz w większości miejscowości, przez które przechodzi trasa kolei transsyberyjskiej, handel jedzeniem na dworcach jest zakazany. Cóż, sanepid. Zniknęły babcie oferujące ogórki i maliny z wiadra, nastoletni chłopcy przepasani naszyjnikami z suszonych ryb – najlepszych do piwa. Mimo to każdy postój jest wciąż atrakcją. Lista przystanków wraz z czasem, jaki dany pociąg stoi w poszczególnych miejscowościach, wisi zaraz za klitką prowadnicy. Niestety kiedy pociąg ma opóźnienie, od świętych reguł wypisanych na tym dokumencie bywają odstępstwa. To także jeden z argumentów, dlaczego warto być w dobrych relacjach z konduktorką. Jak cię lubi, to ostrzeże – nie wychodź, kochanieńki, nawet zapalić nie zdążysz, zaraz jedziemy. A jak nie, to gorzej. Widzi, że wychodzisz, ale nic nie powie, Rosja to przecież wolny kraj! Tylko że potem będziesz gnał na złamanie karku, jak usłyszysz słodki głos spikerki: „pojezd firmennyj, numer taki to a taki, z Moskwy do Władywostoku, odjeżdża z toru dziesiątego przy peronie pierwszym”. Pociągi transsyberyjskie odchodzą z Moskwy zwykle późnym wieczorem, także pierwsza uczta nie jest nigdy ani zbyt długa, ani zbyt huczna. Ja zdążyłam się dowiedzieć, że podróżująca koło mnie rodzina z dzieckiem to dziadkowie i wnuczka. Oni mieszkają w Kazachstanie, a mała z rodzicami w Omsku. Byli w Moskwie załatwiać jakieś sprawy związane z obywatelstwem. Marzą, żeby na starość wrócić na łono ojczyzny, która 20 lat temu nieoczekiwanie przesunęła im się o kilka tysięcy kilometrów na północ od ich rodzinnej Ałma-Aty. Dziadek ma poglądy raczej nacjonalistyczne, zbliżone do swojego krajania Żyrinowskiego, czołowego rosyjskiego nacjonalisty, który także żył wiele lat w Kazachstanie, tylko wykazał się większym refleksem niż mój sąsiad z górnej półki. – Wszystkośmy im, tym czarnodupcom, dali. Cywilizację im przynieśliśmy, opery i filharmonie im żeśmy pobudowali. A teraz że niby co, obcy jestem? Córka wyjechała razem z mężem, do jego rodziny w Omsku, jak się okazało, że bez kazachskiego nikim sensownym zostać nie może. Myśmy nie mieli dokąd. Całe szczęście, że u nas choć porządek jest, lepiej niż w sąsiedniej Kirgizji, gdzie sobie czarnuchy co dwa lata rewolucję robią – gdera stary, przegryzając dymkę chlebem. Za oknem już głęboka noc. Patrzę na majaczące w mroku brzózki, którymi obsadzono prawie całą trasę kolei, żeby żaden wścibski podróżny nie śmiał oglądać sobie za dokładnie Kraju Rad. Z przerażeniem myślę, że będę musiała podobnych bredni wysłuchiwać do Omska, czyli przez najbliższe dwa dni. Ratuje mnie babcia. Układając wnuczkę do snu, mityguje męża. Jest bystrzejsza niż on, wie, że nie ma co podobnych rzeczy turystce z Polski opowiadać. Przez resztę drogi rozmawiamy już tylko na bezpieczne tematy. Opowiadają mi, jak się poznali w szkole średniej, na subotniku, czyli w czasie weekendowych obowiązkowych prac społecznych. Gdzieś na Uralu dostępuję zaszczytu. Na laptopie, na którym wnuczka do znudzenia ogląda film o lwie Sambie, pokazują mi zdjęcia ze ślubu córki. Kiedy wysiadają, żegnamy się ze łzami w oczach. Muzułmanin, prawie abstynent Ich miejsca zajmują Kirgiz jadący do pracy w Krasnojarsku i dwie młode. Rosjanki, studentki z Irkucka. Chłopak smali cholewki do jednej z nich. Podrywa ją na to, że jest muzułmaninem, a ci mniej piją niż Rosjanie. – Dużo naszych chłopaków wzięło za żony Rosjanki. One są z nich bardzo zadowolone, bo Kirgizi to robotne chłopy – gada jak najęty. Dla dziewczyn, inteligentek z dobrych domów, wyjść za Kirgiza pracującego na budowie, nawet jeśli, tak jak nasz towarzysz, jest bardzo przystojny, to nie jest sensowna perspektywa. Obie czekają na swojego księcia z bajki. Najlepiej jakiegoś turystę z zagranicy, z Francji, no ewentualnie z Czech albo z Polski, tylu ich przecież teraz przyjeżdża nad Bajkał, latem w knajpach w Irkucku aż roi się od zachodniaków. W Nowosybirsku już wiadomo, że z planów matrymonialnych Kirgiza nici, ale niezrażony tym zabiera nas wszystkie trzy do restauracyjnego. To jedyne miejsce, gdzie w pociągu można legalnie pić alkohol. Ponieważ dla wielu pasażerów to już trzeci dzień drogi, stroje są bardziej niechlujne, atmosfera mniej zobowiązująca niż na początku. Na dodatek już nie wiadomo, jaką mamy porę dnia. Wszystkie zegary na dworcach, niezależnie gdzie się znajdują, pracują w czasie moskiewskim. Pokazują zupełnie inną godzinę, niż wynikałoby to z wysokości słońca na niebie. Kirgiz, Czyngis, już nie musi udawać abstynenta. Zaprasza nas na wódkę. I zawiedziony pije ją sam, nalewając z półlitrowej karafki coraz to większe porcje do kieliszka, bo my wolimy piwo. Gada nam się całkiem fajnie. Smutno mi tylko, bo wiem, że za kilkanaście godzin i oni wysiądą. Zanim jednak to nastąpi, obiecujemy sobie, że zakolegujemy się na Facebooku. Z głośników w restauracyjnym leci rosyjski pop, taki sam beznadziejny jak wszędzie indziej na świecie, ale mnie wzrusza do łez. Piosenki, które słyszałam już tyle razy w czasie poprzednich podróży do Rosji. No i ponadczasowe hity, takie jak Milion róż Pugaczowej. Kelnerka chce nas wygonić, bo od godziny ślęczymy nad jednym zamówieniem. Ale mięknie, gdy Czyngis wdaje się z nią w pogawędkę o miłosnych perypetiach pięknej Ałły. Czto chotitie, eto Rossija – przypomina mi się powiedzonko. Wracając z restauracyjnego, natykamy się na rodaków Kirgiza. Kopcą papierosy w dziurze między wagonami zwanej tamburem. Tutaj to prawdziwe królestwo pasażerów. Szczególnie tych co bardziej buntowniczo nastawionych. Jedyny obszar, nad którym nie rozciąga się kontrola prowadników. Ziemia niczyja pomiędzy dwoma wagonami, gdzie można więcej, ale za to znosić trzeba przeraźliwy stukot kół i zimny wiatr. Chłopaki znów częstują wódką. Tym razem nie odmawiamy i wypijamy z nimi po symboliczne sto gramów z plastikowych kubków. W riestoranie, w riestoranie Teraz jadę tylko do Ułan Ude. Nie dla mnie, jak śpiewał Wysocki, otkryt zakrytyj port Wladiwostok, który obecnie jest jednym z najbardziej otwartych i światowych miast Rosji. Wysiadam zaledwie kilka godzin po Kseni i Maszy, znajomych studentkach z Irkucka. Akurat w momencie kiedy z pociągu wreszcie zaczyna być coś widać, bo nastał rejon stepów i odwieczne bieriozki przestały zasłaniać krajobraz. Wcześniej tylko kilka razy migały drewniane rosyjskie chaty i fragmenty miast, z których kilka, jak Krasnojarsk czy Omsk, jest naprawdę ładnych, ale na ogół nie widać tego z okien pociągu. Bo w kolei transsyberyjskiej ważne i ciekawe rzeczy dzieją się w środku. Jeździ się nią po to, by poznać rosyjską duszę, a nie rosyjskie krajobrazy. Atmosfera podróży sprzyja zwierzeniom. Ludzie zamknięci przez kilka dni na niewielkiej przestrzeni, na dodatek przekonani, że nigdy więcej się nie spotkają, i znudzeni monotonią jazdy, zaczynają opowiadać swoje życie. Zaprzyjaźniłam się nawet ze srogą Iriną. Kiedy przyszłam do niej nad ranem po herbatę, posadziła mnie na swojej kozetce i zaczęła wypytywać, co tam w „wielkim świecie”. Jej mąż był wojskowym. Miała z nim jechać na placówkę do Legnicy, ale właśnie kiedy dostał powołanie, przestało się między nimi układać. – Baby ciągle różne miał i pił na dodatek jak wariat – tłumaczyła. Ich związek ostatecznie się skończył, kiedy Irina z rozwaloną szczęką, w płaszczu narzuconym na koszulę nocną, musiała uciekać do matki. – Inna by to znosiła do dziś, ale ja jestem samodzielna. Nie będzie mi chłop życia marnował – zapewniała mnie z dumą. Kolej to w Rosji prawdziwa instytucja. Zwyczaje, jakie tu panują – rytuały oblekania i zdawania pościeli, zamykania i otwierania toalet – to często jedyna stabilna rzecz, jaka ostała się w tym państwie wiecznych turbulencji. Jednak by tego wszystkiego doświadczyć, trzeba się śpieszyć. Dziś już nie jest tak, jak było pięć lat temu, a i pięć lat temu było inaczej niż 15 lat wcześniej. Jeśli nie wybierzecie się w tę podróż w ciągu najbliższych kilku lat, bezpowrotnie stracicie szansę na jedną z największych przygód życia. Nie, nie zlikwidują połączenia Moskwa–Władywostok ani tajga nie pochłonie torów. Pociągi na tej trasie dalej będą kursowały, tylko że przejażdżka koleją transsyberyjską coraz bardziej będzie przypominać podróż każdym innym pociągiem. Bo Rosja, na przekór nieustannym wysiłkom jej rządów, jednak normalnieje. Rosjanie jeżdżą po świecie, oglądają zagraniczną telewizję i coraz bardziej chcą żyć i podróżować tak jak inni Europejczycy. Jeśli będziecie się ociągać, nie spotkacie już prowadnicy – dyktatorki, która będzie dyrygować całym wagonem pasażerów, jakby to były dzieci jadące na kolonie. Nie napijecie się w tamburze wódki z przygodnie poznanym Kirgizem. I nie posłuchacie ckliwej rosyjskiej popsy w wagonie restauracyjnym: w riestoranie, w riestoranie jest’ muzyka, jest guljanie, która ukołysze was wraz ze słodkim, sentymentalnym stuk-stuk, stuk-stuk, stuk-stuk... Wszystkie opisane osoby spotkałam w rosyjskich pociągach, jednak w rzeczywistości nie w czasie tej samej podróży. Warto wiedzieć:Atmosfera podróży sprzyja zwierzeniom. Ludzie przekonani, że nigdy więcej się nie spotkają, opowiadają sobie swoje życie. 9289 kilometrów ma całkowita długość torów kolei transsyberyjskiej, przekracza ona aż 8 stref czasowych, jest więc najdłuższą linią kolejową na świecie. Wybudowana w latach 1891–1916. Główny szlak prowadzi z Moskwy do Władywostoku, i to od niego w okolicach Bajkału odbijają dwa kolejne do Pekinu. Kolej transsyberyjska.
"Góry zawsze będą potężniejsze niż my". Warto o tym pamiętać
O podstawowej zasadzie respektu dla gór, o szacunku dla ich potęgi i bezwzględnej akceptacji, że są silniejsze i większe niż my przypomina Ludwika Włodek.
Pod koniec lat 60. środowisko polskich taterników poruszył tragiczny wypadek. Grupka wspinaczy wybrała się z Morskiego Oka na Żabiego Mnicha. Nie było to zwykłe wyjście na wspinaczkę, a rodzaj happeningu. Uczestnicy eskapady mieli ze sobą parasol, część zamiast w butach górskich na wibramie szła w sandałach. Nie mieli plecaka, tylko siatkę na zakupy. Wybrali łatwą drogę. Na Żabiego Mnicha nie prowadzi szlak turystyczny, ale naprawdę nie potrzeba żadnych poważnych umiejętności wspinaczkowych, żeby na niego wejść. Wiem, bo byłam tam jako chyba dziesięcio-, może dwunastoletnia dziewczynka. Pech chciał, że pod jednym ze wspinaczy urwał się wielki blok skalny. Zginął uczestnik wycieczki – Tadeusz Gibiński, w środowisku taternickim znany jako „Teddy”. Takie rzeczy zdarzają się w górach. Kiedy spadasz w dół żlebu z powodu urwanego bloku skalnego, nie ma znaczenia, czy masz na sobie sandały, czy buty górskie, plecak czy siatkę. Nawet czekan zamiast parasola niewiele by mógł pomóc w takiej sytuacji. Poza tym to było w lecie. Jednak przez to, że do obrywu doszło w czasie wyprawy jawnie jajcarskiej, wykpiwającej w pewnym sensie nabożny stosunek środowiska do majestatu gór, zaczęły się dyskusje, czy wspinacze w ogóle mieli prawo do takiego happeningu. Znana przewodniczka tatrzańska i członkini GOPR-u, niejaka „Kwakwa”, czyli Krystyna Sałyga, potępiła wspinaczy, że zlekceważyli góry, i zasugerowała, że wypadek był za to lekceważenie karą. Z kolei taternik i redaktor górskich czasopism Józef Nyka bronił kolegów, tłumacząc, że wypadek nie miał nic wspólnego z ich happeningiem, że przytrafił się jako nieszczęśliwy zbieg okoliczności. Przypomniał nawet przekornie, że parasol też może należeć do ekwipunku górskiego, czego dowodzić miał katalog ze sprzętem niemieckiej firmy Salewa. W głębokim PRL-u takie przywiezione z Zachodu katalogi polscy wspinacze oglądali jak połączenie Biblii z Baśniami 1001 nocy. Przypomniałam tę starą historię, żeby pokazać, jak ważna w środowisku wspinaczkowym jest kwestia szacunku dla gór. To podstawowa i do dziś przestrzegana zasada. Góry traktuje się serio. Warto o tym pamiętać, także idąc w góry jako zwykły turysta albo nawet spacerowicz. Można wtedy nie tylko ochronić swoje zdrowie i życie, ale także oszczędzić kłopotu postronnym. Z tej podstawowej zasady respektu dla gór, szacunku dla ich potęgi i bezwzględnej akceptacji, że są silniejsze i większe niż my, wynika kilka pomniejszych, których także warto przestrzegać. Śpiesz się Jako dziecko nie mogłam pojąć, dlaczego w górach ciągle jesteśmy w niedoczasie. Nawet w najdłuższe letnie i pogodne dni wychodziliśmy na wycieczki o świcie, tak by na szczycie być nie później niż w południe. Nigdy nie robiliśmy sobie długich przerw. Ot tyle, żeby zjeść, napić się i chwilę odsapnąć. Mój ojciec zawsze powtarzał, że czas w górach jest bezcenny. Zrozumiałam, co miał na myśli, podczas jednej z wycieczek w okolice tatrzańskiej Hali Gąsienicowej. Koło godz. 12 piękny letni dzień zaczął się niespodziewanie psuć. Myśmy schodzili z jakiegoś szczytu, już nie pamiętam, co to było, może Kościelec, może Świnica, a tłum turystów podchodził dopiero w okolice stawu. Godzinę później lał już deszcz. Strugi wody zacinały prawie poziomo, a wysoko po graniach waliły pioruny. Myśmy sobie spokojnie siedzieli w Murowańcu i kończyli grochówkę. Tymczasem tłum przemoczonych, zziębniętych turystów szturmował coraz bardziej zapchane wejście do schroniska. Patrz, powiedział mój ojciec, to ci, co późno wstają. Później wielokrotnie przekonywałam się, że w górach dobrze mieć dużo czasu i nie warto go marnować. Nie tylko dlatego, że załamanie pogody następuje zazwyczaj niedługo po południu i warto do tego czasu być już „po trudnościach”, a lawiny raczej nie schodzą rano, a wtedy gdy słońce jest już wysoko. Także dlatego, że w górach zawsze można się zgubić. Szczególnie w takich górach, gdzie ściśle wytyczone i dokładnie opisane ścieżki nie istnieją. Na przykład w ałtajskiej dolinie Kuczerła. Zgubiliśmy tam drogę i przez kilka godzin błądziliśmy po kamiennych osuwiskach, przedzieraliśmy się nad powalonymi drzewami. Gdybyśmy tego dnia wyszli później, zmierzch zastałby nas w miejscu mało nadającym się na biwak. A tak, wreszcie udało nam się dobrnąć tam, gdzie zaplanowaliśmy. Szykuj się na najgorsze Czy macie ubezpieczony samochód? A mieszkanie od kradzieży, zalania i pożaru? A polisę na życie? Wielu przynajmniej na jedno z tych pytań odpowie „tak”. Dokładnie takim samym ubezpieczeniem jest mały plecaczek na każdej, nawet najkrótszej górskiej wycieczce. A w nim wszystko, co pozwoli wam przetrwać, gdy załamie się pogoda albo zgubicie drogę, albo stanie się cokolwiek innego, co uniemożliwi wam szybkie zejście na dół. Np. poślizgniecie się i skręcicie nogę. Pamiętam wspomnienie polskich wspinaczy z Alp. Zatrzymali się na nocleg w maleńkim schronisku. Jednym z tych blaszanych pudełek, gdzie można schronić się na noc w wysokich partiach gór. Kiedy tam przyszli, po poprzednich biwakujących został na stole stary, suchy i twardy jak kamień kawał chleba. Jeden z nich, niewiele myśląc, otworzył drzwi i ciepnął bochenek daleko, daleko w pustkę. Tej samej nocy rozpętała się prawdziwa burza śnieżna. Nie było nic widać, trzaskający mróz i śnieg non stop. Trwało to trzy dni. O wyjściu ze schroniska przez ten czas w ogóle nie było mowy. Już pierwszej doby zaczęli z rozrzewnieniem wspominać ten szybujący nad przepaścią czerstwy chleb. Dlatego nawet w najładniejszy letni dzień biorę dla wszystkich kurtki od deszczu i co najmniej drugą bluzę na zmianę. Dlatego nigdy nie wychodzę w góry bez kanapki albo czekoladowego batonika. Dlatego zawsze mam też przy sobie czołówkę, chociaż przecież nie zakładam, że za każdym razem będę z niej wysyłać alarmowe błyski 6 razy na minutę, co 10 sekund, potem minuta przerwy i znowu. Z tych samych powodów, nawet jak świetnie znam drogę, którą zamierzam iść, staram się mieć przy sobie mapę lub przynajmniej naładowaną komórkę z GPS-em. Wątpliwości zawsze warto interpretować na niekorzyść. Czyli po prostu, jak nie wiesz, czy iść dalej, nie idź. Sztuka wycofywania się w porę jest trudna. Gdyby nie była, nie mielibyśmy tragicznych wypadków w Himalajach, ale też i zabłąkanych turystów na drodze do Morskiego Oka. Nie jest przyjemnie rezygnować, gdy szczyt wydaje się na wyciągnięcie ręki. Gdy tyle się już przeszło, a od sukcesu dzieli nas co najwyżej pół godziny. A jednak warto. Żeby osiągnięcie tego celu nie okazało się naszym ostatnim wyczynem w życiu. Niby porzekadło mówi, że lepiej żałować tego, co się zrobiło, niż tego, czego się nie zrobiło. W górach to się jednak nie sprawdza. Na moją wyobraźnię działa historia Żlebu Drège’a w zachodniej ścianie Granatów. Jego nazwa pochodzi od nazwiska turysty, który w 1911 r. razem ze swoimi dwiema siostrami udał się na wycieczkę na Orlą Perć. W zejściu zabłądzili i Drège postanowił schodzić na wprost, żlebem. Wydawało mu się, że to najszybsza i najlepsza droga w dół. Nie wziął pod uwagę, że niżej żleb jest podcięty, a jego łagodne, szerokie ściany zmieniają się w stromy komin. Jan spadł i się zabił. A jego mniej odważne siostry, które nie zdecydowały się na schodzenie tą drogą, przeżyły. A ponieważ w górach wszystko się może zdarzyć, warto, żeby wiedziano, gdzie nas szukać, jeśli sami nie damy rady wrócić. Dla alpinistów są specjalne księgi wyjść w schroniskach. Zawsze, ale to zawsze trzeba się do nich wpisać. Dokładnie odnotować planowaną drogę i przewidywaną godzinę powrotu. W górach naprawdę nikt z nas nie jest u siebie. W górach wszyscy jesteśmy w górach. Ale w gościach też przecież można się dobrze bawić. Ludwika Włodek
Fascynująca bieda. Jej oglądanie bywa traktowane jak atrakcja turystyczna
Miejsce w luksusowym hotelu i bilet lotniczy w internecie umie zarezerwować każdy. Ale wejść do slumsu i dowiedzieć się czegoś o życiu jego mieszkańców wcale nie jest łatwo.
To było w Gruzji, w Swanetii. Wiele lat temu, kiedy jeszcze nie było tanich lotów z Warszawy do Kutaisi, a Gruzja nie reklamowała się jako turystyczny raj na plakatach w centrach wszystkich polskich miast. Siedzieliśmy przy suto zastawionym stole. Bakłażany z sosem orzechowym, kilka rodzajów konfitur, jakieś mięsa, ser, bakalie. Gospodyni co jakiś czas przychodziła pytać, czy nam smakuje i czy czegoś nie potrzeba. Razem z nami ucztowała para Holendrów. Przyjechali tą samą marszrutką z Zugdidi. Pomogliśmy im znaleźć ten nocleg, bo nie bardzo umieli się dogadać z miejscowymi, nie znając ani słowa po rosyjsku. – It’s great, like a five star hotel. Tell her, please – poprosiła mnie Holenderka. Byłam zaskoczona, bo mnie by w życiu nie przyszło do głowy pochwalić czyjegoś domowego poczęstunku, porównując go do pięciogwiazdkowego hotelu. Powiedziałabym raczej, że sama bym sobie lepiej nie ugotowała albo że jest pysznie jak u mamy. Holendrzy objechali całą Azję. Byli w Kambodży, w Laosie, Wietnamie, Birmie, Indiach i Pakistanie, a potem przez Azję Środkową dostali się na Kaukaz. W Gruzji im się podobało, ale mieliśmy wrażenie, że ten kraj nie do końca spełnia ich oczekiwania. I wcale nie chodziło o to, że nie mogą się dogadać. – Gdzie wam się najbardziej podobało? – dopytywaliśmy. – Najbardziej to w Laosie. – A czemu? – Bo tam było tak biednie – odpowiedzieli oboje prawie równocześnie. Opowiadali nam, jak jechali wypożyczonym skuterkiem przez maleńkie wioski. Jak ich mieszkańcy zapraszali ich do swoich chat z klepiskiem zamiast podłogi, gdzie były tylko maty do spania i kilka plastikowych naczyń. – Częstowali nas ugotowanym ryżem, bo nic innego nie mieli. To było takie proste, takie fantastyczne – wspominali rozmarzeni. No tak, Gruzja (wtedy) była może i rozwalona, brudna i podupadła, podróżnych na peronie portu w Poti witały wolno chodzące świnie, a w autobusach co chwila coś się psuło, tak że każda podróż zajmowała długie godziny, ale jednak Gruzini przyjmowali podróżnych przy suto zastawionych stołach, obficie polewając domowego wina i kompotów z miejscowych owoców. To nic, że na co dzień mało kto mógł sobie pozwolić na takie uczty. Nie było to jednak trzecioświatowe ubóstwo, zbyt mało egzotyki jak dla naszych holenderskich łowców przygód. Nie tylko dla mieszkańców bogatej Holandii, także dla nas, polskiej klasy średniej, taka skrajna bieda jest egzotyczna. Sytuacja, w której człowiek ma tylko podarty łach na grzbiecie i pół metra kwadratowego do spania w lepiance, która i tak często do niego nie należy, jest dla nas niespotykana i trudna do wyobrażenia. Nasi, lokalni biedni (nie twierdzę, że jest im przez to łatwiej) mają złe jedzenie i brzydkie ubrania, zadłużone mieszkania i niepopłacone kredyty, ale tak jak cały nasz świat, obrastają w rzeczy. Tylko że gorsze, mniej pożądane, nikomu już niepotrzebne. Żeby zobaczyć kogoś, kto nie ma nic, trzeba wyjechać. I trudno się dziwić, że mieszkańcy sytego Zachodu coraz częściej to robią. Pytanie tylko, jak to się odbywa. Dziś oglądanie biedy się komercjalizuje. Tak jak zorganizowany wyjazd na safari do Kenii czy do pałaców Radżastanu, można wykupić sobie slum tour – zwiedzanie dzielnic biedy Rio de Janeiro czy Kalkuty. Niedawno tekst o takiej turystyce opublikował portal Al Jazeera. Pod artykułem kilkaset komentarzy, od pełnych oburzenia na agencje hieny i turystów idiotów po pozytywne: „Tylko w ten sposób Zachód zrozumie, jak żyje się gdzie indziej”. Mnie najbardziej zapadł w pamięć taki wpis: „Mieszkam w slumsie, nie muszę jeździć na wycieczki, żeby zobaczyć, jak to wygląda”. Sięgam do cudzych komentarzy, bo sama nie do końca wiem, co o slum tourach sądzić. Miejsce w luksusowym hotelu na plaży i bilet lotniczy w internecie umie zarezerwować każdy głupi, ale wejść do slumsu i jeszcze czegoś ciekawego się o życiu jego mieszkańców dowiedzieć wcale nie jest tak łatwo. Nie dziwne, że ludzie wolą, by ktoś to za nich zorganizował. Mimo to zarabianie na pokazywaniu cudzego nieszczęścia oraz oglądanie tegoż dla rozrywki budzi kontrowersje. Podłoga do wynajęcia Też mam za sobą wycieczkę po slumsie. Nie był to co prawda komercyjny slum tour, ale jednak. Byłam w Bombaju na czymś w rodzaju stażu dziennikarskiego. Organizatorzy poznali mnie z młodym architektem, który pracuje w fundacji pomagającej mieszkańcom slumsów. Chodzi o ogromną rzeszę ludzi. W Bombaju mieszka ponad 16 mln osób, co drugi w slumsie. Zwiedzałam (tak, to właściwe słowo, jakby idiotycznie w tym kontekście nie brzmiało) slums Dharavi, największy nie tylko w Bombaju, ale i w całych Indiach. Jeden z bardziej znanych na świecie. Od kiedy wysiedliśmy z charady daihatsu Randżita zaparkowanej przy przelotowej szosie przechodzącej przez środek Dharavi, czułam się dziwnie nieswojo. Przyznam to szczerze, w życiu nie odważyłabym się sama wejść w ten gąszcz plastikowych płacht (była pora deszczowa). W błotnistych zaułkach bawiły się półnagie dzieci. Przed ślepymi oczodołami lepianek kobiety robiły pranie. Namoczone kolorowe tkaniny ich tanich sari wybrzuszały się w mydlinach spływających kałużami na ścieżce. Przed niektórymi domkami, na plastikowych krzesłach albo na puszkach po oleju czy maśle ghi, siedzieli mężczyźni odziani tylko w podkoszulki i doti, kawałek materiału obwiązany jak spódnica wokół bioder. Żuli tytoń albo palili cienkie papierosy bidi. To ich nieprzychylnych, natarczywych spojrzeń bałabym się najbardziej, gdyby nie było ze mną Randżita. On jednak normalnie z tymi wszystkimi ludźmi rozmawiał. Z niektórymi witał się serdecznie, prosząc, żeby pokazali mi zbudowany pomiędzy lepiankami piec, gdzie wypalali gliniane naczynia, albo wpuścili mnie do środka chaty. Opowiadali, jak świeżo przybyli ze wsi podnajmują kawałek podłogi u tych, którzy już zdążyli się w slumsie na tyle dobrze urządzić, że mieli kawałek własnego dachu nad głową. – Slums dzieli się na sektory, które odpowiadają poszczególnym wioskom na prowincji. Każdy specjalizuje się w innej działalności. Jedni wypalają glinę, inni zbierają makulaturę, jeszcze inni rozwożą benzynę w porcie albo pracują przy rozbiórce wraków. Przyjeżdżający do Bombaju trafia na swoich ziomków z rodzinnej wioski, którzy pomagają mu się urządzić – tłumaczył mi Randżit. – Władze miasta co jakiś czas przeprowadzają grupę mieszkańców slumsów do bloków. Przybysz z północnego Gudźaratu ląduje obok sąsiada z Uttar Pradeś. Nie są w stanie nic sobie nawzajem zaoferować. Szybko wracają do slumsów, bo nie mają z czego żyć, a mieszkania, które dostali, trafiają na wynajem. Wszystko, czego dowiedziałam się w czasie tego dnia spędzonego z Randżitem w Dharavi, było szalenie ciekawe. Czy tylko ja jako dziennikarka mam do tego prawo, a ktoś, kto dziennikarzem nie jest, niech zadowala się leżeniem na plaży w kurorcie w Tunezji? Z butami w cudze życie Jednak chodząc tak za moim przewodnikiem, zaglądając ludziom do biednych kuchni, patrząc, jak w długiej kolejce stoją do publicznej toalety albo noszą wodę w plastikowych kanistrach, czułam się zażenowana. Wiedziałam, że wpuszczają mnie na chwilę do swojego życia tylko dlatego, że jest ze mną Randżit. Gdybym na własną rękę chciała się tyle samo dowiedzieć, musiałabym w Dharavi spędzić tydzień, a nie kilka godzin. Nietrudno sobie wyobrazić, że kilku- lub nawet kilkunastoosobowa wycieczka byłaby jeszcze większym niż ja z Randżitem intruzem w prywatność tych ludzi. W oglądaniu cudzej biedy jest jeszcze jeden, bardzo wątpliwy moralnie aspekt. Podoba nam się tak, jak jest. Fajnie, póki biednie. Bo tanio, bo egzotycznie, bo możemy grać rolę białych sahibów. Odruchowo traktujemy inne kultury z wyższością i naiwnie wierzymy, że biednie znaczy autentycznie. Tak jakbyśmy my sami tylko mieli prawo się bogacić. Ciekawe, czy moi Holendrzy byliby zadowoleni, gdyby po kilku latach odwiedzili tę samą laotańską wioskę i podjęto by ich ryżem ugotowanym w elektrycznym szybkowarze zamiast w kociołku nad paleniskiem. Dalej byłoby tak prosto i fantastycznie czy już tylko „like a five star hotel”?
Wybierasz się do Kirgistanu? Sprawdź, co warto wiedzieć przed podróżą
Kirgistan to, zdaniem redakcji National Geographic Traveler, podróżniczy hit!
Miłość w drodze. Jak podróżować w parze?
Nie ma co się oszukiwać, podróżując we dwójkę, znacznie mniej zwracamy uwagę na otaczający nas świat. Z drugiej strony wspomnienia ze wspólnych podróży to jedne z piękniejszych wspomnień. Postanowiliśmy sprawdzić, co można zyskać, a co stracić, gdy w podróży towarzyszy nam ukochana osoba.
Nawet jak bywało między nami bardzo źle, w podróży czuliśmy się dobrze ze sobą – powiedział mi Mateusz, kiedy zagadnęłam go o podróżowanie w parach. Od razu pomyślałam sobie, że zrobię z tego zdania motto całego tekstu. Przyszły do mnie moje własne wspomnienia. Przypominały się romantyczne kolacje na plaży złożone z serka jedzonego wprost z plastikowego opakowania zagryzanego oliwkami z torebki i popijanego tanim kapslowanym winem, pokoje pełne krwawych plam na ścianach – śladów po rozgniecionych przez poprzedników komarach – w których zsuwaliśmy zdezelowane łóżka, podróże zatłoczonymi marszrutkami zakończone zaproszeniem na kolację do jakiegoś miłego współtowarzysza podróży czy wreszcie kąpiel w Morzu Martwym, a potem długa jazda samochodem wzdłuż doliny Jordanu. Tak, zdecydowanie wspomnienia ze wspólnych podróży to jedne z piękniejszych wspomnień mojego życia. Jak Pers z Persem Później jednak zaczęłam szukać dalej, podpytywać innych znajomych, przeglądać blogi podróżnicze. Tak trafiłam na tekst Karoliny Słomskiej Szczerze o podróżowaniu w parze. Autorka pisze tam o zaletach, ale także o wadach podróżowania z kochaną osobą. Przyznam, że zapomniałam o sytuacjach, gdy podróżujące osoby tak bardzo różnią się temperamentem, że zaczyna to przesłaniać im radość wspólnego wyjazdu. Nie ma co się oszukiwać, podróżując we dwójkę, znacznie mniej zwracamy uwagę na otaczający nas świat. Pisze o tym i Słomska, i mnóstwo innych osób, zauważają to wszyscy indagowani przeze mnie znajomi. I to z dwóch powodów. Pierwszy wynika z nas samych, jest nam po prostu łatwiej koncentrować się na sobie nawzajem, nie odciągają nas od siebie praca i obowiązki domowe. Poza tym ukochany czy ukochana to kawałek domu, rodziny, wydaje ci się jeszcze bliższy, jeszcze bardzie podobny do ciebie na obczyźnie, w dalekim kraju. Drugi powód związany jest z tym, jak postrzegają nas inni. Oczywiście do samotnej osoby jest łatwiej podejść, zagadać niż do pary. Jak już się nawiązało kontakt, łatwiej przełamywać następne bariery, kiedy nie przeszkadzają temu kolejne, nawet krótkie uwagi w obcym języku, które para wymienia między sobą. Taki stan rzeczy powoduje, że jeżdżąc w parze, poznajecie głównie siebie nawzajem, a podróżując samotnie – ludzi i świat. Jeżdżąc razem, jesteście dla siebie wsparciem, ale też ograniczeniem. Ten drugi albo ta druga popilnuje cię w niezamykającej się toalecie, potrzyma plecak, kiedy ty będziesz szukać taksówki, pójdzie umyć owoce, jak ty ciągle będziesz stać w kolejce po chleb, albo zwyczajnie przytuli i pocałuje, gdy okaże się, że właśnie spóźniliście się na autobus, który miał was zawieźć do czynnego tylko do 16 parku narodowego. Może się tak jednak zdarzyć, że to on lub ona akurat coś zgubi, gdy wy będziecie jak najszybciej chcieli zjeść obiad, lub, nie daj Boże, dostanie biegunki akurat w dzień, kiedy zaczyna działać wasz permit na trekking. Ze zgrozą wspominam opowieść mojej przyjaciółki o tym, że jej maż, w sytuacji, gdy leżała z 40-stopniową gorączką w jakimś chińskim miasteczku, nie wytrzymał i wyszedł na całodzienną wycieczkę po okolicznych górach, bo przecież tak zaplanował już w Warszawie, przed wyjazdem. Czy naprawdę muszę pisać, że tak się nie robi? Jak dla kogoś ważniejsza jest realizacja założonego planu niż zdrowie i bezpieczeństwo ukochanej, niech raczej jeździ na wakacje samotnie. Ogólne większe zamknięcie na świat podróżników sparowanych niż tych samotnych nie przeszkadza jednak temu, że niektóre różnice kulturowe, podróżując w parach, widzi się wyraźniej. Byłam kiedyś z mężem w Iranie. On, w odróżnieniu ode mnie, nie znał ani słowa po persku. I wyglądał, także w odróżnieniu ode mnie, jak rasowy Pers: duży orli nos, ciemne włosy, ciemny zarost. Po kilku pierwszych godzinach naszej wspólnej podróży przyzwyczailiśmy się, że wszyscy biorą nas za mieszaną parę: irańskiego imigranta, który przywiózł swoją europejską żonę, by pokazać jej ziemię przodków. Wszyscy zagadywali go po persku, czasem mijało kilka dobrych minut, zanim rozmówca zorientował się, że mój biedny mąż nie rozumie ani słowa z tych przyjaznych i gościnnych monologów wygłaszanych na jego cześć. Podobnie było w Armenii. Jednak tak zwane różnice kulturowe najbardziej ujawniały się później, kiedy wreszcie klarował się nasz status. Mimo że już dochodziło do wyjaśnień, że mąż ani słowa nie rozumie, ja za to i owszem, i to ja przejmowałam na siebie ciężar konwersacji, 90 proc. naszych męskich rozmówców nadal zwracało się do męża. Najbardziej bawiło mnie, że do niego kierowali nawet pytania o mnie. W stylu: a czym zajmuje się twoja żona? Ja spokojnie tłumaczyłam mu to na polski, on odpowiadał po polsku, a ja tłumaczyłam na perski: moja żona robi to i to, w trzeciej osobie, jak na profesjonalną tłumaczkę przystało. Z początku nas to bawiło, później zrozumieliśmy, że taki sposób prowadzenia rozmowy jest przejawem najwyższej kurtuazji – porządnemu muzułmańskiemu mężczyźnie po prostu nie wypada konwersować z żoną innego mężczyzny w jego obecności. Nie pożądaj żony Podróżowanie w parach, z zaufanym partnerem, takim, na którym można polegać, jest też oczywiście bezpieczniejsze. Trzeba też jednak przestrzegać reguł. Nie wszędzie i nie dla wszystkich wystarczy informacja, że jesteście parą. Pamiętam koszmarny wieczór spędzony z tureckim kierowcą, który wziął mnie i mojego ówczesnego chłopaka na stopa. Tirowiec przez cały czas się do mnie uśmiechał, a jak tylko mój chłopak wychodził do toalety albo odwracał się w inną stronę, wykonywał w moim kierunku obsceniczne gesty. Najwidoczniej uznał, że skoro nie jesteśmy małżeństwem, tylko chłopakiem i dziewczyną, może sobie na to pozwolić. Takie zachowanie to oczywiście wyjątek, ale z perspektywy wielu podróży i wielu lat, jakie upłynęły od tamtego incydentu, radzę wszystkim nie wdawać się w szczegóły i twardo obstawać przy obcych, że jesteście mężem i żoną. I pamiętajcie o konsekwencji. Jesteście mężem i żoną, nawet jeśli jakiś Gruzin podchwytliwie mówi wam, że na Zachodzie ludzie w wieku 22 lat to raczej ślubów nie biorą, jesteście mężem i żoną, nawet jeśli nie macie tego samego nazwiska ani nie nosicie obrączki – to też typowo europejski zwyczaj. Jest tylko jeden przypadek, gdy podróżując, opłaca się raczej osłabiać w oczach napotykanych ludzi łączące was więzi, niż wzmacniać. Niestety dotyczy on par homoseksualnych. Homofobia czai się wszędzie, nawet tam, gdzie mało kto jej się spodziewa. Para zaprzyjaźnionych gejów w podróży raczej nie obnosi się ze swoją bliskością, ale w Paryżu uznali, że gdzie jak gdzie, tam mogą chyba iść na spacer, trzymając się za rękę. Szybko okazało się, że byli w wielkim błędzie: zaczepki, wyzwiska, romantyczny wizerunek Paryża, miasta zakochanych, okazał się aktualny tylko dla heteryków. Znajome lesbijki opowiadały mi, że właściwie wszędzie zachowują się tak samo, za to spotyka je z tego powodu zupełnie różne traktowanie. – Granica przebiega na Odrze i Nysie Łużyckiej – tłumaczyła mi Ewa. – Na zachód od tej granicy ludzie bardzo szybko orientują się, że jesteśmy parą, i widać, że to jest dla nich normalne. Nikt się nie dziwi, gdy bierzemy pokój z jednym podwójnym łóżkiem, nikt nie próbuje jednej z nas wyciągać na wino ani podrywać. Na wschód od tej granicy wszyscy traktują nas jak przyjaciółki, tak jakby w ogóle nie mieściło im się w głowie, że dwie podróżujące razem dziewczyny mogą być w związku. Wszystkie pytane przeze mnie pary homoseksualne przyznały, że zdarzało im się występować jako rodzeństwo, rodzeństwo przyrodnie albo chociaż kuzyni. To nazywanie braćmi bywa jak hasło wytrych, takie puszczenie oczka w stylu my wiemy, a wy wiecie, że my wiemy. Najbardziej rozśmieszyła mnie opowieść Kuby. Był ze swoim chłopakiem na Podlasiu, w prawosławnej pustelni. Okazało się, że zbliża się święto parafialne. Do klasztoru zjechały się babuszki z okolicznych wsi kroić marchewkę na zupę dla pielgrzymów. – Archimandryta posadził nas razem z nimi i kazał pomagać w krojeniu marchewki. Babuszki były bardzo miłe, cały czas rozmawiały między sobą w języku miejscowym, który nawet jako tako rozumieliśmy. W pewnym momencie jedna z nich zapytała: „A panowie bracia?”. Siedzący obok archimandryta, osoba dość przenikliwa i spostrzegawcza – zareagował szybko, odpowiadając za nas: „Tak, tak, siostro, bracia! Bracia w Chrystusie!”. Tekst: Ludwika Włodek Ilustracja: Bogna Sroka-Mucha
Być może już byłeś na Spiszu, ale wcale o tym nie wiesz.
Jurgowski kościół został zbudowany jeszcze w XVIII w. Pan kościelny, Jano, zapala światła i ciemne wnętrze głównej nawy ukazuje malowane w kwiaty ściany. Dominują zieleń i seledyn. To w tych kolorach są drewniany, bogato rzeźbiony ołtarz i organy. Na ścianach wiszą obrazy – stacje drogi krzyżowej. Napisy pod każdą po słowacku. – Myśmy tu sićka Słowioki byli – jakby dla wyjaśnienia stwierdza kościelny, widząc, że przyglądam się kolejnym inskrypcjom. Potem pokazuje mi jeszcze wizerunek świętego Sebastiana, pod którego wezwaniem jest kościół, sprząta ołtarz, poprawia kwiaty, aż wreszcie wracamy na zakrystię. Jest sobota, dzień targowy. Dlatego od słowackiej granicy nieprzerwanie w stronę Nowego Targu ciągnie się strumyk samochodów na kieżmarskich i popradzkich blachach. Sama granica jest już prawie niezauważalna. Tylko zimą widać różnicę, bo po polskiej stronie odśnieżają i sypią solą, a po słowackiej nie odśnieżają, ale za to sypią żwirkiem. Wiosną i latem o tym, że zmieniliśmy kraj, świadczą tylko tablice informacyjne. Mniej więcej pośrodku, między tą słowacką a tą polską, stoi spory drewniany dom z bali. Jest coraz bardziej podupadły. Kiedyś miały w nim swoją siedzibę służby celne, ale od czasu, gdy oba kraje weszły do strefy Schengen, nikt go nie używa. I dobrze. Granica tylko hamowała rozwój całego regionu. Od kiedy ją otwarli, wszystkim żyje się łatwiej. Spisz od zawsze był wielokulturowy. Jego polski skrawek jest jedyną częścią Polski, która należała do Węgier. Oprócz węgierskich i polskich panów żyli tam miejscowi, słowiańscy chłopi, z których część potem zaczęła się uważać za Słowaków, a część za Polaków, niemieccy mieszczanie, Rusini, Cyganie i Żydzi. Wtłoczony w ramy poodgradzanych od świata komunistycznych Polski i Czechosłowacji Spisz przestał się rozwijać. Dziś znów kwitnie. Rodziny bez problemu odwiedzają swoich krewnych po drugiej stronie granicy, a wszyscy inni – miejscowi i turyści – cieszą się urokami obu krajów. Ze Słowacji przyjeżdżają do Polski na zakupy. Z Polski do Słowacji jeżdżą na wycieczki w Tatry, do kupeli, czyli basenów termalnych, których po tamtej stronie jest jeszcze więcej niż po naszej. Nawet na nartach można na tym samym karnecie pojeździć rano w podhalańskiej Białce, później w spiskim Jurgowie, a na koniec też w spiskim, ale położonym już na Słowacji Zdziarze. A gdy w którejkolwiek z tych miejscowości zmęczonych narciarzy zastanie głód czy pragnienie, mogą wejść do dowolnej z licznych knajp. Wszędzie obsłużą ich tak samo miło, niezależnie, czy będą mówić po polsku, po słowacku, czy po nasymu, czyli gwarą, spiską lub podhalańską. Zapłacić również można złotówkami albo euro. Mniej znany niż Podhale i mniej turystycznie wyeksploatowany Spisz kryje mnóstwo niespodzianek, które zadowolą najwybredniejszych. Najpopularniejszy jest zamek w Niedzicy. Do końca II wojny światowej – a więc nawet wtedy, gdy Niedzica była już częścią państwa polskiego – należał do węgierskiej rodziny Salamonów. Zwiedzając go, warto przejść się na położony po drugiej stronie szosy cmentarz, gdzie pochowani są jego ostatni prywatni właściciele. Na kamiennych grobach, obok starych zniczy czy zapomnianych plastikowych wiązanek, czasem można zobaczyć zielono-biało-czerwoną wstążeczkę, znak, że węgierscy rodacy nie zapominają o swoich. W sąsiednim Falsztynie do niedawna stał dwór należący do krewnych Salamonów – Jungenfeldów. Dwór się spalił, pozostał jednak mały rodzinny cmentarzyk. Leży między trzema gospodarstwami, droga do niego jest trudna do odnalezienia i kręta, ale już samo jej poszukiwanie może być ciekawym przeżyciem. Miejscowych należy pytać o sołtysa, bo jego dom stoi tuż obok maleńkiej nekropolii. Unikatowym zabytkiem Spiszu jest też drewniany kościółek pod wezwaniem Świętej Elżbiety Węgierskiej w Trybszu. Stanął w XVI w., ale rozsławiły go wykonane w 1647 r. polichromie. Na tej przedstawiającej scenę Sądu Ostatecznego jest najstarszy zachowany wizerunek Tatr. Miłośnicy folkloru nie mogą przegapić dwóch udostępnionych do zwiedzania zagród – Karkoszów w Czarnej Górze i Sołtysów w Jurgowie. Można tam zobaczyć, jak wyglądało wiejskie życie na Spiszu jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Oprócz atrakcji kulturalnych Spisz ma też przyrodnicze. Widok na Tatry z wielu spiskich miejscowości bije na głowę ten najsłynniejszy chyba w Polsce, z podhalańskiej Gubałówki. Prym pod tym względem wiedzie panorama Tatr roztaczająca się z Przełęczy nad Łapszanką, ale równie malowniczy jest widok z Dursztyna. A jak już poznacie atrakcje polskiego Spiszu, warto odwiedzić ten słowacki. Od kapliczki nad Łapszanką do położnej za granicą Osturni, która notabene jest najdalej na zachód wysuniętą wsią greckokatolicką w Europie, jest tylko pół godziny spaceru.
Dzieci różnic się nie boją. Dlatego podróżowanie z nimi to inny wymiar przygody
Kobieta na prawdziwych kamiennych żarnach zmełła trochę zboża na grubą kaszę, dolała do tego mleka i podała nam. Mój syn spróbował, orzekł, że niedobre, i odstawił miskę.
Mamo, a czemu u Babuszek tak śmierdzi? – pyta mnie mniej więcej raz w miesiącu mój starszy syn Witek. U Babuszek byliśmy prawie cztery lata temu. Rzeczywiście śmierdziało, ale myślę, że nie to najbardziej nurtuje Witka. Dla niego pytanie o Babuszki to sposób na wywołanie wspomnień, namówienie mnie do rozmowy o podróży, którą odbyliśmy w 2009 r. Zajęła nam cztery miesiące. Cztery miesiące przygód, niechodzenia do przedszkola (Witek miał wtedy pięć lat, pamiętam, że urodziny świętował w Ałma-Acie w Kazachstanie) i ciągłego przebywania razem. Babuszki poznaliśmy nad Bajkałem, we wsi Ust-Barguzin, na wschodnim wybrzeżu jeziora. Właściwie były to dwie różne kobiety, ale do naszego rodzinnego języka przeszły pod zbiorczym hasłem Babuszki. Mieszkaliśmy w namiocie, przy samej plaży. Kiedy obudziliśmy się drugiego dnia i ciągle lało, popatrzyliśmy z ojcem Witka na nasze ubłocone i wilgotne ciuchy, na ostatnie suche spodnie naszego syna, które trzymał w śpiworze w charakterze poduszki. Postanowiliśmy nie liczyć na poprawę pogody i jechać dalej. Ruszyliśmy lasem do wsi, skąd mieliśmy nadzieję złapać okazję do najbliższego większego miasta, oddalonego o kilka godzin jazdy Ułan Ude. Nie udało się. Jedyny dziennie autobus odjechał jeszcze o szóstej rano, nikt z miejscowych nie wybierał się dalej niż do pobliskiego tartaku. Wizja, że mielibyśmy wrócić na plażę i tam, w deszczu, rozbijać przemoknięty namiot, napawała nas obrzydzeniem. I wtedy trafiliśmy na Babuszki. Pukaliśmy do różnych obejść, właściwie nie wiedząc, czy chcemy pytać o nocleg, czy raczej o samochód do Ułan Ude, ale i tak na ogół nikt nam nie otwierał. Raz wyszedł do nas pijany mużyk, z którym nie było kontaktu, raz matka z dwójką dzieci uwieszoną spódnicy i trzecim w drodze, która nawet niepytana powiedziała, że męża nie ma i ona nic nie może dla nas zrobić. Babuszki nie dość, że nam otworzyły, to jeszcze zaprosiły do izby w tak zwanej letniej kuchni, czyli niskim domku na podwórku, posadziły za stołem i dały herbaty. Pierwsza Babuszka była gospodynią, właścicielką całego gospodarstwa, w którym żył jeszcze jej syn z rodziną. Druga Babuszka była letniczką, u tej pierwszej w gościach. Na co dzień mieszkała chyba w Ułan Ude albo w Irkucku, ale ponieważ przyjeżdżała do Ust-Barguzina co roku od 20 lat, znały się dobrze i traktowały raczej jak stare znajome. Deszcz dudnił o szyby, a my siedzieliśmy sobie w ciemnej i – o tak! – śmierdzącej – ale ciepłej i suchej izdebce, odpowiadając na nieskończone pytania Babuszek: a kim jesteśmy, a po co nad Bajkał, a ile Witek ma lat, a czemu tylko jedno dziecko, a ile się w Polsce zarabia, czy lekarstwa są takie drogie jak tutaj, czy prawda, że Polacy nie lubią Rosjan, mimo że ci ich przecież od Hitlera wyzwolili, i tym podobne. Oczywiście, jak Babuszka numer jeden zaproponowała, żebyśmy zostali na noc, przytaknęliśmy skwapliwie. Jak przyniosły gorące mleko – żeby mały się rozgrzał – kazaliśmy mu je do dna wypić, mimo że w środku pływały kożuchy wielkości dwudziestogroszówek, a Witkowi na samą myśl o kożuchach (dokładnie tak samo jak mi) zbiera się na wymioty. Dopiero kiedy zagroził, że zarzyga i tak już nie najczystszą podłogę, zgodziliśmy się dyskretnie wylać mleko za okno. Skorzystaliśmy z okazji, bo Babuszki poszły akurat do głównego domu po koce, z których mieliśmy sobie zrobić posłanie na noc. W ogóle dobre i serdeczne kobiety z tych Babuszek. Głupio mi, że mój syn zapamiętał jej jako brudaski. To oczywiście nasza wina. Mogliśmy sobie darować przy nim komentarze, że fuj, podłoga u Babuszek lepi się od brudu, że śmierdzi, że koce zakurzone, a kubki czarne od nalotu z herbaty. To nie jest oczywiście tak, że dziecko samo wielu rzeczy nie zauważa. Wręcz przeciwnie, zaskakująco szybko orientuje się, że coś jest inne niż w jego domu. Samo z siebie jednak w ogóle nie wartościuje, nie ocenia, czy to lepiej, czy gorzej. Inaczej. I tyle. Dopiero kąśliwe uwagi dorosłych albo ich rzucane ukradkiem spojrzenia uczą dzieci, że chodzenie w chuście na głowie jest idiotyczne, jedzenie palcami prymitywne, a obsypywanie posągów bóstwa kwiatami i malowanie sobie kropek na czole bardziej bez sensu niż żegnanie się znakiem krzyża czy ubieranie choinki. Dlatego podróżując z dziećmi, trzeba bardzo uważać na to, co mówi się między sobą, nawet jeśli wydaje nam się, że one akurat nie słuchają, bo zajęte są czym innym. Nie warto też przesadzać w drugą stronę. Nie ma co dzieci zmuszać, żeby na siłę brały udział w rytuałach, których się boją, albo próbowały potraw, które im nie smakują. Dzieci odmawiają z takim wdziękiem i prostotą, że nikt się o to nie obrazi. Pamiętam, jak w Tuwie poszliśmy na spacer, w stronę jurt, które od kilku dni widzieliśmy na horyzoncie. Mieszkali w nich pasterze pilnujący kóz i owiec pasących się na okolicznych łąkach. Zaprosili nas do środka. Kobieta na prawdziwych kamiennych żarnach zmełła trochę zboża na grubą kaszę, dolała do tego mleka i podała nam. Witek spróbował, orzekł, że niedobre, i odstawił miskę. Ja z jego ojcem siedzieliśmy potem nad nią z pół godziny, próbując coś przełknąć, ale chyba wyszlibyśmy na mniejszych idiotów, gdybyśmy równie szczerze jak on od razu powiedzieli, że nam nie smakuje. Największy błąd podróżujących dorosłych – wiem, co mówię, wielokrotnie zdarzyło mi się go popełnić i niestety zdarza mi się nadal – to traktowanie napotykanych po drodze ludzi inaczej niż przedstawicieli naszej własnej kultury. Odnoszenie się do nich jak do dużych dzieci, które i tak niewiele rozumieją. Jednym słowem infantylizowanie, orientalizowanie, przyprawianie gęby, upupianie. Bo czy można bardziej dać do zrozumienia drugiemu człowiekowi, że się go nie szanuje, niż traktując go protekcjonalnie? Potakując mu, jeśli w głębi duszy się z nim się zgadzamy, uśmiechając się słodko, zamiast szczerze powiedzieć, o co nam chodzi? Dzieci, póki my, dorośli, ich tego nie nauczymy, nigdy tak nie robią. Zauważają różnice, nie ukrywają tego, ale ponieważ różnice nie są dla nich źródłem hierarchii, nie widzą też powodu, żeby udawać, że nie istnieją. Ich prostota i bezpośredniość w tej dziedzinie często ośmieszają naszą dorosłą hipokryzję i niezręczność w traktowaniu inności. Kilka dni temu jechałam podmiejskim pociągiem z Lizbony do Sintry. Tym razem był ze mną mój młodszy syn Mikołaj. Jest właściwie dwujęzyczny, więc wiele pytań zadaje po rosyjsku, w języku, w jakim rozmawia ze swoją nianią. Naprzeciwko nas usiadło dwóch nastolatków. – Mama, a szto eto? – zapytał i zaraz sam sobie odpowiedział – Eto cziornyj cziełowiek. Bo nastolatkowe rzeczywiście byli czarni. Musieli być dziećmi emigrantów, najpewniej z Angoli. Ja jednak zamarłam. Przez chwilę nawet zastanawiałam się, jak opowiedzieć o nich Mikołajowi, żeby nie popaść w jakiś straszny, dyskryminujący język i jednocześnie nie używać słów uważanych za poprawne, ale za to dla wszystkich zrozumiałych, jak Afrykanie, bo wtedy wydawało mi się, że chłopcy na pewno domyślą się, że o nich mówimy. Że mówimy, że mają ciemną skórę, inaczej niż ja i Mikołaj, i zrobi im się przykro. Fakt, że mogło mi w ogóle przyjść do głowy, że dwóch zajętych sobą i swoimi iPadami szesnastolatków będzie się zastanawiało, o czym obcojęzyczna turystka rozprawia z dwuipółletnim dzieckiem, pokazuje, jaki problem my, dorośli, a może lepiej powiedzieć my, Polacy, a może po prostu ja, Ludwika Włodek, mam z innością. To także powód, dlaczego warto się z innością od najmłodszych lat oswajać, czytaj: podróżować z dziećmi. Wierzę, że dziecko, które od zawsze będzie wiedziało, że na świecie żyją różni ludzie, którzy różnie wyglądają i różne rzeczy jedzą czy różnie chodzą ubrani, będzie lepszym, mądrzejszym i bardziej tolerancyjnym dorosłym. Oczywiście nie da się uniknąć działania stereotypów i kalek. Równolegle z rodzicami wychowują także szkoła, telewizja i koledzy. Świat oddziałuje na nasze dzieci nie tylko tak, jakbyśmy chcieli. Także w takich wypadkach doświadczenia z podróży mogą się przydać. Ostatnio oglądałam z Witkiem dziennik. To było w dniu wyboru nowego papieża. Obszerna relacja z Rzymu, opowieść o tym, jak działa konklawe, tłumy na placu Świętego Piotra i wreszcie biały dym z watykańskiego dachu. – Katolicy to najbardziej cywilizowani ludzie na świecie – wypalił mój ośmioletni syn. – Mają wszystko tak zorganizowane. Są te wybory, jest papież. Ktoś nimi rządzi, jest jakiś porządek, a nie tak jak u tych muzułmanów. Zamurowało mnie. Na szczęście Witek na własne oczy widział owoce cywilizacji islamu. Czym prędzej mu to przypomniałam. Pogadaliśmy o pięknych perskich miniaturach z muzeum w Bejrucie, o pierwszym na świecie muzułmańskim uniwersytecie w Fezie, o medresach z Samarkandy. Wydawało mi się, że zrozumiał. Po piętnastu minutach, tak kompletnie z głupia frant, zapytał: – Mamo, a czemu te Babuszki były takie brudaski? Jak oswajać dzieci z innością? Najlepiej z nimi podróżując. (Rys. Bogna Sroka-Mucha)
Uzbekistan można zwiedzić całkiem tanio i bezpiecznie. Oto nasze sposoby.
W podróżach do serca Azji wyspecjalizowały się agencje nastawione na drogie, zorganizowane wycieczki. A szkoda, bo Uzbekistan można zwiedzić całkiem tanio i bezpiecznie. Przedstawiamy 6 sposobów na tanie podróżowanie po Uzbekistanie: 1. Prześwietl pośredników Władze uzbeckie preferują turystów zorganizowanych. Aby dostać wizę, należy okazać specjalny voucher i przedstawić dokładną trasę podróży łącznie z adresami hoteli. Możemy to załatwić u pośredników wizowych. Potem opłaca się już unikać pośredników. 2. Wynajmij mieszkanie Tanich noclegów lepiej szukać poza obrębem starówki. Warto wynająć mieszkanie, zwłaszcza w Taszkencie. Pełno ogłoszeń jest w internecie i gazetach. Taki lokal można wynająć nawet na jeden lub dwa dni. 3. Jedz z miejscowymi Znakomite jedzenie znajdziecie w tanich knajpach dla miejscowych, których pełno na bazarach i w okolicach dworców. 4. Unikaj banków i bankomatów Tak… W Uzbekistanie obowiązuje oficjalny i czarnorynkowy kurs walut. 5. Uważaj, czym jedziesz W kraju są superszybka kolej (tylko między Taszkentem a Samarkandą), zwykłe pociągi, indywidualne i zbiorowe taksówki, eleganckie autobusy i tanie busiki. Warto podążać za miejscowymi, których na ogół nie stać na luksusy. Jeśli taksówkarz twierdzi , że w konkretne miejsce może was dowieźć tylko on, upewnijcie się, czy nie jeździ tam rejsowy autobus. 6. Targuj się do skutku Targowanie jest tu częścią rytuału. Warto pamiętać o kilku zasadach: targowanie zacznij od zbicia zaproponowanej ceny o co najmniej połowę, nigdy nie podawaj na początku sumy, jaką naprawdę jesteś gotów zapłacić.
Jordania to najbezpieczniejszy z krajów Bliskiego Wschodu, do tego pełen atrakcji turystycznych. Jak sprawić, by wakacje tam nie zrujnowały budżetu?
1. Zrezygnuj z pośredników Wczasy w Jordanii są w ofercie wielu firm turystycznych, ale można ją równie dobrze, a nawet znacznie lepiej, zwiedzić samemu. Nie tylko pojedziecie tam dokładnie wtedy, kiedy wam pasuje, nie tylko zobaczycie wszystko to, co chcecie i tylko to co chcecie, ale na dodatek możecie zaoszczędzić pieniądze. 2. Negocjuj Negocjacjom podlega wszystko i warto to powtarzać przybyszom ze świata stałych cen. „W hotelu pan na początku twierdzi, że pokój kosztuje 40 dinarów (około 190 zł), ale na jedno małe skrzywienie, że drogo, natychmiast obniża cenę do 12 dinarów” - wspomina Ludwika Włodek, autorka Travelera. 3. Jedz na ulicy Pełno tu małych, tanich i klimatycznych barów, gdzie zjemy np. znakomite falafele. Trzeba ich szukać przy głównych ulicach, w pobliżu tłocznych miejsc, jak bazar, meczet, czy dworzec autobusowy. Za całe porządne śniadanie dla dwóch osób płaci się nie więcej niż 2 dinary, czyli niecałe 10zł.. 4. Kąp się publicznie... Bo tylko publiczne plaże są w Jordanii za darmo. Co kilkaset metrów stoją na nich toalety. Dość brudne, to fakt, ale za to też darmowe, gdzie można się spokojnie przebrać. 5. Wynajmij samochód W daleką drogę, na przykład ze stolicy, Ammanu, do położonej ponad 300 km na południe, Akaby tanio i wygodnie da się dojechać publicznym autobusem (10 dinarów, czyli ok. 50 zł). Jednak zwiedzanie w ten sposób okolic samego Ammanu byłoby uciążliwe i drogie. Żeby pojechać nad Morze Martwe, do Doliny Jordanu i do słynącej z bizantyjskiej mozaiki Madaby lepiej po prostu pożyczyć samochód. Wychodzi koło 30 dinarów za dzień.
Tadżykistan: Pamir, czyli świat po Aleksandrze Wielkim
Mieszkańcy Pamiru podkreślają, że są potomkami Aleksandra Macedońskiego. W ten sposób chcą nadrobić zacofania swojego regionu.
Tam jest kopalnia rubinów – Ergasz pokazuje mi zbocze góry przed nami, gdzie na tle czerwonego piargu odznacza się pasmo świeżo wykopanej, szarawej gleby. – Państwowa? – pytam. – Państwowa – odpowiada Ergasz. – Ale tak jakby była prywatna – dopowiada zaraz jego kuzyn czy kolega, który jedzie z nami, a którego imienia nie znam, bo Ergasz przez całą drogę zwracał się do niego per bratan, a on sam jakoś nigdy się nam nie przedstawił. – Nasz prezydent na tym łapę trzyma. Wszystkie zyski ze sprzedaży kamieni idą prosto do jego kieszeni, a my, Pamirczycy, ani grosza nigdy z tego nie oglądaliśmy. Chociaż to przecież nasza ziemia. Samochód Ergasza co kilka metrów podskakuje na straszliwych wybojach. Naszym dzisiejszym celem jest Langar, wieś położona w samym końcu doliny Wachańskiej, tam gdzie potoki Pamir i Wachan łączą się ze sobą, dając początek rzece Pandż, która w dolnym biegu znana jest jako Amu-daria. Dopiero co wyjechaliśmy z Chorogu, stolicy Górskobadachszańskiego Okregu Autonomicznego, i chodź do Langaru jest nieco ponad 200 km, czeka nas cały dzień jazdy. Drogi w Górskim Badachszanie są najgorsze w całym Tadżykistanie. Ta, którą jedziemy, powstała jeszcze za Związku Radzieckiego. Sowieci potrzebowali jej, by transportować żołnierzy do Afganistanu. Jedyny wtedy most nad Pandżem znajdował się kilkadziesiąt kilometrów od Chorogu. Dziś mostów prowadzących z Tadżykistanu do Afganistanu jest już klika. Raz w tygodniu odbywają się na nich targi. Mieszkańcy tadżyckiego Badachszanu mogą wtedy bez wizy przejść do specjalnej strefy wydzielonej na drugim brzegu, gdzie ich pobratymcy z afgańskim paszportem handlują wszystkim co się da. Pakistańskimi i indyjskimi naczyniami, materiałami i meblami, chińskim sprzętem AGD i japońskimi samochodami. Bo jak twierdzi bratan Ergasza, w Afganistanie wszystko jest lepsze i tańsze. – A na dodatek jeszcze Amerykanie budują im drogi, szkoły i szpitale – zapewnia z zawiścią. – Tylko nasz rząd nam niczego nie buduje. Trudno się z nim nie zgodzić, patrząc na przeraźliwie spękaną nawierzchnię szosy, której ewidentnie od lat 80. nikt nie remontował. Na rozwalone baraki niegdysiejszych sowieckich, a potem rosyjskich pograniczników, którzy ostatecznie wynieśli się z Badachszanu kilka lat temu na niedbale pomalowane szkoły i urzędy publiczne w nielicznych mijanych po drodze wioskach. Nowością kłują w oczy jedynie hasła propagandowe z cytatami z prezydenta Tadżykistanu Emomalego Rahmona i właśnie mosty, ale te powstały albo za prywatne, albo za amerykańskie pieniądze. Hasła sławią głównie ogólnonarodowe braterstwo i niepodległość Tadżykistanu. Jak twierdzi Rahmon, jest ona „największym osiągnięciem narodu tadżyckiego w XX w.”. Według bratana Ergasza niepodległość (po rosyjsku niezawisimost) polega tylko na tym, że nic od mieszkańców Tadżykistanu nie zależy (nie zawisit). Tuż po upadku ZSRR Pamirczycy chcieli, żeby coś wreszcie od nich zaczęło zależeć. Przyłączyli się do koalicji zrzeszającej opozycję i trwali w niej, gdy w 1992 r. w kraju wybuchła krwawa wojna domowa. Prorządowe siły miały jednak znaczną przewagę, poparła je także Moskwa i sąsiedni Uzbekistan. Po pięciu latach walk, w których zginęło ponad 100 tys. ludzi, zawarto porozumienie pokojowe. Obecny prezydent, który wyrósł na przywódcę narodowego właśnie w czasach wojny, umiejętnie lawirując pomiędzy starą, komunistyczną nomenklaturą, Rosją i wspierającym opozycję światem muzułmańskim, nigdy nie zapomniał Badachszanowi jego nieposłuszeństwa. Oficjalnie stosunki Duszanbe z Chorogiem są poprawne, ale o wzajemnej nieufności przypomina nachalna propaganda sukcesu władzy i wybuchające co jakiś czas konflikty. Najbardziej spektakularny z nich zakończył się w zeszłym roku oblężeniem Chorogu przez wojska rządowe, w którym, zanim zaprowadzono porządek, śmierć poniosło sto osób. Pamirczycy są przekonani, że tadżycki rząd wykorzystuje badachszańskie bogactwa naturalne, nic nie dając w zamian. Średni miesięczny dochód mieszkańca Badachszanu wynosi mniej niż 200 dol. i plasuje się daleko poniżej średniej ogólnokrajowej. Badachszan to region z najwyższym bezrobociem i zarazem największą migracją zarobkową do Rosji. Szybciej niż w reszcie kraju wzbiera tam też fala samobójstw z przyczyn ekonomicznych. Ulubiona żona Roksana Dwa tygodnie po podróży w górę rzeki Pandż odbytej w to­warzystwie Ergasza i jego bratana zaczęłam czytać Opisanie świata Marca Polo. Ten wenecki kupiec i zarazem poseł chana mongolskiego przejeżdżał przez Pamir pod koniec XIII w., lecz to, co tam zobaczył, zaskakująco przypominało moje własne obserwacje. W kraju tym rodzą się drogie kamienie zwane balasze, rubiny bardzo piękne i wielkiej wartości. Rodzą się w skałach gór. Wiedzcie, że w poszukiwaniu za nimi żłobią w górach groty, zapuszczając się bardzo głęboko, jak czynią ci, którzy szukają żył srebra. A to zwłaszcza na górze zwanej Siginan [dziś Szognan, czyli dolina, w której leży Chorog]. I to należy wiedzieć, że król tam każe kopać je dla siebie i ktokolwiek udałby się na te góry, aby poszukiwać rubinów, przypłaciłby to zaraz śmiercią. Różnica była tylko taka, że tamtego króla mieszkańcy Pamiru przynajmniej uważali za własnego, a dzisiejszy prezydent Tadżykistanu w oczach wielu mieszkańców Górskiego Badachszanu uchodzi za poturczeńca i uzurpatora. Żeby to wyjaśnić, znów sięgnę do Marca Polo: Badaszan jest prowincją, której mieszkańcy czczą Mahometa i mają własny język. Jest to wielkie królestwo rządzone dziedzicznie: królowie są z rodziny pochodzącej od króla Aleksandra i córki króla Dariusza, wielkiego władcy Persji. Opowiadanie Wenecjanina zawiera wiele nieścisłości, ale trafnie oddaje legendę, która do dziś popularna jest wśród mieszkańców Pamiru. Faktycznie uważają się oni za potomków Aleksandra Macedońskiego i zwykli są na dowód tego wskazywać tych spośród siebie, którzy mają jasną cerę i zielone lub niebieskie oczy, tak rzadko spotykane u Tadżyków z innych rejonów kraju. W czasach kiedy Aleksander zaczął swój zwycięski marsz na wschód, czyli pod koniec IV w. p.n.e., kontrolę polityczną nad Azją Środkową sprawowało kilka państewek, które niegdyś były prowincjami imperium perskiego, ale stopniowo stały się niezależne. Najsilniejszymi z nich były położona na terytorium dzisiejszego Afganistanu Baktria i sąsiadująca z nią od północy Sogdiana. Aleksander, pokonawszy szacha perskiego Dariusza, wkroczył najpierw na terytorium Baktrii, a gdy tamtejszy satrapa zbiegł do Sogdiany, Macedończyk rzucił się za nim w pogoń. Jego greckie wojska przeprawiały się ponoć przez rozdzielającą oba państwa Amu-darię po workach ze skór bydlęcych napełnionych trawą. Przeszedłszy rzekę, Aleksander szybko dotarł do stolicy Sogdiany – Marakandy (dzisiejszej Samarkandy), a potem zawędrował aż nad Syr-darię, do północnych granic państwa – dalej rozciągały się już ziemie podległe koczowniczym Sakom i Turkom. Jednak jeszcze dwa lata zajęło Grekom całkowite podporządkowanie Baktrii i Sogdiany. Jak jeden satrapa szedł z nimi na układ, kilku kolejnych się buntowało, podburzając przy okazji ludność podległych sobie obszarów. Wyraźnie dopomogła Aleksandrowi dopiero zmiana taktyki – tym z tutejszych wielmożów, których udało mu się pokonać zbrojnie, pozwalał nadal zarządzać. Aleksander, wbrew radom swoich greckich dworzan, ożenił się nawet z córką jednego z ujarzmionych satrapów – Roksaną. Nie tylko chciał przypieczętować układ z jej ojcem, był także zwyczajnie zafascynowany urodą i wdziękiem księżniczki. Później jeszcze pojął za żony dwie inne kobiety – córki dwóch ostatnich szachów Persji. Trzymał je od dawna u siebie w niewoli, ale dopiero po wygranej kampanii w Azji Środkowej miał czas się ożenić. Tym razem jednak był to już tylko gest politycznego wyrachowania – to Roksana pozostała jego ulubioną żoną. I to z nią, a nie jak twierdził Marco Polo, z córką Dariusza, spłodził swojego jedynego legalnego potomka. On jednak nie mógł dać początku żadnemu ludowi, bo sam marnie skończył. Urodził się już po śmierci ojca, który zmarł zaledwie kilka lat po podbiciu Azji Środkowej, niedługo po powrocie z nieudanej wyprawy wojskowej na Indie. Jego matka, Roksana, kazała zamordować swoje dwie konkurentki – pozostałe żony Macedończyka. Lecz kilkanaście lat później sama zginęła wraz ze swoim synem z rąk innego pretendenta do tronu. Tak więc w sensie dosłownym nikt nie może twierdzić, że jest potomkiem Aleksandra Macedońskiego. W sensie przenośnym jest to jednak jak najbardziej uzasadnione. Bo chociaż imperium rozpadło się prawie natychmiast po śmierci swego twórcy, przetrwała specyficzna kultura zrodzona z połączenia pierwiastków helleńskich i wschodnich. Czysta krew Na terenie Azji Środkowej powstało państwo zwane Greko- -Baktrią. Rządziły nim elity wywodzące się z mieszanych małżeństw: przybyłych z Aleksandrem Greków i miejscowej, przeważnie osiadłej, perskojęzycznej ludności. Do dziś archeolodzy pracujący na wykopaliskach na terenie Tadżykistanu, południowego Uzbekistanu i Afganistanu znajdują pochodzące z tamtych czasów monety i rzeźby do złudzenia przypominające te z greckich zbiorów. Greko-Baktria padła pod naporem koczowników nadciągających z północnego wschodu, z obszaru Wielkiego Stepu. Później Azję Środkową najechali Arabowie, islam powoli zastąpił wyznawany tam zoroastryzm, buddyzm i chrześcijaństwo. Potem przyszli następni koczownicy ze wschodu, plemiona tureckie, Mongołowie. Kolejni najeźdźcy mieszali się z miejscową ludnością, przejmując od niej kulturę i zwyczaje. Dziś już trudno w Azji Środkowej odróżnić, kto wywodzi się od kogo, kto jest potomkiem rdzennych mieszkańców, kto osiadłych kupców, a kto wypasających bydło koczowników, kto przybyszów ze wschodu, kto tych z zachodu. Jednak im bardziej to jest niemożliwe, tym większa paranoja ogarnia wszystkich w regionie, by tego dokazywać, licytować się na przodków i szlachetność pochodzenia. – Prawdziwy staroirański pierwiastek zachował się jedynie wysoko w górach, u nas, na Pamirze – tłumaczyła mi kilka lat temu pewna górnobadachszańska intelektualistka. – To do nas, do Chorogu, na uniwersytet, przyjeżdżali jeszcze za Związku Radzieckiego naukowcy z Niemiec. Chcieli się żenić z prawdziwymi Aryjkami – chwaliła mi się bez cienia zażenowania. Według jej teorii tylko Pamirczycy są spadkobiercami dawnych Baktryjczyków i Sogdyjczyków. W końcu to oni jedyni w regionie używają języka wschodnioirańskiego, podobnego nieco do tego, którym posługiwali się mieszkańcy starożytnej Sogdiany. Reszta Tadżyków mówi po persku, czyli w języku zachodnioirańskim. Pełno tam słów arabskich i – o zgrozo – tureckich. Tej swoistej koncepcji czystości rasowej nie przeszkadza pomieszanie z przybyłymi z Grecji żołnierzami Aleksandra Macedońskiego ani z uciekającymi z Bliskiego Wschodu Arabami wyznającymi prześladowaną gałąź islamu – Pamirczycy są ismailitami. Natomiast każda domieszka krwi tureckiej czy mongolskiej jest według niej haniebna. Zdaniem bratana Ergasza prezydent Ramon nie jest złym prezydentem tylko dlatego, że okrada własny naród, podczas gdy w kraju brakuje dróg, szpitali, podręczników, prądu w gniazdkach i wody w kranach. Jest złym prezydentem, bo nie jest prawdziwym Tadżykiem. Nie pochodzi bowiem z Pamiru, a z położonego na równinach na południu Kuljabu. Pamir to rzeczywiście wyjątkowy region. Jego trudnodostępne położenie sprawiło, że zachowały się tu prastare tradycje i przetrwały ślady najdawniejszych cywilizacji. Są tu pozostałości świątyń zoroastryjskich i stupy buddyjskie, ruiny starożytnych warowni i groty wykute w skałach tysiące lat temu. W wioskach spotyka się też ismailickie święte miejsca – groby tamtejszych mędrców i pustelników, które zastępują meczety. Poznać je można po czaszkach kozłów górskich i owiec Marco Polo zatkniętych nad bramą wejściową i wokół ogrodzenia. Podziwiałam to wszystko, jadąc doliną Wachanu. Miejscami była tak wąska, że czerwone skały po tadżyckiej stronie zdawały się dotykać tych po afgańskiej, przepuszczając w dole tylko szarą, spienioną rzekę. Czasami dolina robiła się szeroka na kilkanaście kilometrów. Zielone łąki na obu brzegach rzeki zwiększały perspektywę. Widać było dalsze ośnieżone szczyty Hindukuszu, przez który niegdyś przeprawiał się Aleksander, żeby dotrzeć do Baktrii, a po naszej stronie Pamir, po którym wędrował Marco Polo. Drugiego dnia naszej podróży gwałtownie skręciliśmy na północ. Wyjechaliśmy z Langaru w stronę Murgobu, wznosząc się stromo pod górę. Jeszcze sięgnę do Marca Polo. Kiedy kilka dni po wyjeździe z Pamiru przeczytałam jego opis, tamtejsze zapierające dech w piersiach krajobrazy znów stanęły mi przed oczami. Właściwością tych gór jest wysokość, tak że człowiek od rana do wieczora wspinać się musi, zanim wyjdzie na szczyt. Ale na górach rozciągają się szerokie wyże, trawą i kwieciem pokryte, a wielkie strumienie najczystszej wody spadają przez skalne cieśnie. W tych rzekach znajdują się pstrągi i wiele innych delikatnych ryb. Tylko że tak piękna przyroda nie wystarczy, kiedy trzeba oddać starzejącą się matkę do szpitala albo posłać dziecko do szkoły. Mieszkańcom Górskiego Badachszanu nic po nowoczesnych parkach i wieżowcach, które prezydent Rahmon każe budować biznesmenom w stolicy. Im przydałaby się normalna droga, tak żeby nie musieli pokonywać dzielących ich od Duszanbe 600 km przez 22 godziny ściśnięci w koszmarnie drogich taksówkach. Przydałyby im się dobre, bezpłatne szkoły, szpitale i przede wszystkim praca na miejscu, tak żeby nie musieli za nią jeździć do dalekiej Rosji. A tego wszystkiego rząd im nie zapewnia. Jedyną osobą, która sprawia wrażenie, że troszczy się o Pamirczyków, jest duchowy przywódca wszystkich ismailitów, mieszkający na co dzień w Szwajcarii i w Londynie Aga Chan IV. To jego fundacja buduje w Pamirze szkoły, prowadzi uniwersytet i dokarmia najbiedniejsze rodziny. Dlatego na ulicach Chorogu może i wiszą portrety Emomalego Rahmona, ale w prywatnych domach znacznie częściej spotyka się wizerunek Agi Chana. Pamirczycy starają się jakoś nadrobić sobie to ewidentnie gorsze położenie i cywilizacyjne zacofanie swojego regionu. Dlatego tak chętnie karmią się historiami o Aleksandrze Wielkim i licytują z resztą Tadżyków na czystość aryjskiej krwi. Nie przeszkadza im, że to położony na północy Chodżent jest dawną założoną przez Greków Aleksandrią Eschate (Aleksandrią Kresową), a jezioro Iskandarkul (nazwane tak na pamiątkę Aleksandra) znajduje się koło Pandżakentu. To oni są dziećmi Aleksandra, a reszta ich współobywateli to zmieszani z Uzbekami i Mongołami uzurpatorzy. Warto wiedzieć: Nie interesuje mnie pochodzenie czy rasa mieszkańców. Ja wyróżniam ich tylko na podstawie ich zasług. Dla mnie każdy dobry obcokrajowiec jest Grekiem, a każdy zły Grek jest gorszy od barbarzyńcy - powiedział Aleksander Macedoński Aleksander Wielki i inne wydarzenia z tamtego okresu: - 356 r. p.n.e. Narodziny Aleksandra w Pelli, stolicy starożytnej Macedonii (dziś Grecja) - ok. 350 r. Celtowie na ziemiach polskich - 350 r. wynalezienie kuszy (Chiny) - 340 r. pierwszy kamienny amfiteatr (Grecja) - 336 r.Aleksander przejmuje władzę po śmierci ojca Filipa II zamordowanego przez kochanka Pauzaniasza - 334 r. początek podboju Azji Mniejszej - 332 r. zajęcie Egiptu (bez walki) i założenie Aleksandrii - 327 r. - ślub z Roksaną, najukochańszą żoną - 323 r. śmierć Aleksandra Wielkiego. Prawdopodobnie zostaje otruty trucizną dolaną do wina No to w drogę: Tadżykistan INFO ■ Położenie: Azja Środkowa ■ Ludność: mieszkańców Tadżykistanu jest 7,8 mln. ■ Języki: państwowy tadżycki, który należy do języków zachodnioirańskich (jak farsi i dari). Oprócz tego używany jest rosyjski. W Górskim Badachszanie Pamirczycy mówią językiem pamirskim, a właściwie różnymi dialektami tego języka. Są to języki wschodnioirańskie, niezrozumiałe dla reszty Tadżyków. ■ Religie: Tadżycy są muzułmanami sunnitami, Pamirczycy muzułmanami ismailitami. Jest to odłam szyizmu, ale inny niż ten wyznawany np. w Iranie. Ismailicki islam jest wyjątkowo liberalny. Na Pamirze właściwie nie buduje się meczetów, kobiety nie chodzą zakryte, nie ma też obowiązku pięciu modlitw w ciągu dnia. ■ Waluta: somoni; 1 TJS W całym kraju są bankomaty, ale przelicznik jest niekorzystny, warto wziąć jak najwięcej gotówki. Kantory są praktycznie wszędzie. KIEDY: ■ Gdy nie ma śniegu na przełęczach – tylko wtedy są przejezdne. Najlepsze czerwiec i wrzesień, może być też pełnia lata, ale wtedy w niższych partiach jest bardzo gorąco. WIZA ■ Taniej i szybciej jest wziąć na lotnisku, ale to jest możliwe tylko wtedy, gdy przylatuje się samolotem. Inaczej trzeba wysłać paszport do konsulatu w Berlinie lub skorzystać z pośrednictwa agencji wizowych. Konieczna osobna pieczątka do Górskiego Badachszanu. DOJAZD ■ Samolotem: najtańszą opcją jest lot Turkish Airlines przez Stambuł. Można się zmieścić w 2,5 tys. zł. KOMUNIKACJA ■ Pomiędzy poszczególnymi miastami kursują samoloty, ale trudno dostać bilet (Duszanbe–Chorog kosztuje ok. 100 dol.) Poza tym ludność jeździ głównie zbiorowymi taksówkami. Te są drogie. Np. Duszanbe–Chorog – 90 dol. za os. ■ Wynajęcie samochodu z kierowcą (bez jest niemożliwe) kosztuje ok. 70 centów za km plus ok. 20 dol. dniówki dla kierowcy. Tańsze są marszrutki, ale te regularnie jeżdżą tylko na trasie Chorog–Mrgab. BEZPIECZEŃSTWO ■ W zasadzie jest bezpiecznie, choć przed wyjazdem warto sprawdzić sytuację polityczną w regionie. Dobrze pytać o radę miejscowych. Jeśli odradzają wyjazd w jakiś teren, należy ich ABSOLUTNIE posłuchać. NOCLEGI ■ Najtańsze noclegi – w prywatnych domach ok. 15 dol., w Duszanbe nawet do 30 dol. za noc. ■ Wody z kranu lepiej nie pić. Zabrać nifuroksazyd (od zatruć). POCZUJ KLIMAT ■ Flawiusz Arrian Wyprawa Aleksandra Wielkiego; Colin Thubron Utracone serce Azji. 1. Trekking w Pamirze. Zapomnij o szlaku, licz na siebie 2. Wiecznie piękna rzeka Murgob przepływająca przez dolinę Madiyan 3. Podróże z historią Aleksander Wielki w Azji Środkowej 4. Buzkaszi, czyli środkowoazjatycka wersja polo. Zamiast piłką gra się korpusem kozła 5. Meczet w Duszanbe. Tadżycy są sunnitami. Pamirczycy – ismailitami 6. Wesele w północnym Tadżykistanie. Goście mile widziani 7. Kirgiz z Tadżykistanu. Według Pamirczyków nie ma prawa nazywać się potomkiem Aleksandra 8. Tadżykistan - Czas: 2 tygodnie Koszt: 6 tys. zł (z dojazdem i wizą) Źródło zdjęć: Aurora/Czarny kot, GettyImages/FPM, Theodore Laye (2), Alamy/BEW (2) Ludwika Włodek, 2013
Czyli ile wypić herbaty w Turcji, jak trzymać pałeczki w Wietnamie, na co uważać podczas kolacji z Hindusem. Historia kilku podróżniczych faux pas.
Herbata po turecku To było kilkanaście lat temu w Urfie, na południu Turcji, niedaleko granicy syryjskiej. Przez cały dzień włóczyłam się po mieście, nie miałam nic do zrobienia, więc ochoczo przyjmowałam zaproszenia na herbatę. Te sypały się na każdym rogu, bo był koniec lutego, turystów jak na lekarstwo i każdy miał dla mnie czas. Dwie szklaneczki w sklepie z chustkami, kolejne dwie na dworcu, z panem od biletów autobusowych, potem kilka kolejnych w szaszłykarni. W rezultacie wieczorem byłam nastukana jak więzień po solidnej porcji czajówy. Tymczasem wystarczyło zamiast własnych standardów zastosować się do tych obowiązujących na miejscu. Ja za każdym razem posłusznie wypijałam jak najszybciej całą szklankę. Tak jak mnie mama uczyła: z uśmiechem i do dna, żeby pokazać, że mi smakuje, że jestem wdzięczna za poczęstunek. Zupełnie nieświadoma, że nie do końca tego się ode mnie oczekuje. Bo w wielu krajach w piciu herbaty nie o samą herbatę chodzi. To tylko pretekst do spotkania i rozmowy. Póki poczęstowany wypija do końca, póty należy mu dolewać – nie wypada, by jego szklanka stała pusta. Hinduskie zwyczaje Hindusi potwornie brzydzą się cudzej śliny. Wszystko, czego ktoś już raz dotknie ustami, poliże czy ugryzie, uchodzi za odpad. – Po tamilsku resztki i ślina to jest nawet to samo słowo – tłumaczyła mi. – Zużyte po jedzeniu liście nazywają obślinionymi liśćmi. To dlatego przy jedzeniu nie wypada oblizywać palców, a w kuchni indyjskiej większość składników pokrojona jest na małe kawałki, żeby można je było na jeden raz wziąć do buzi. Kulturalni Hindusi, nawet jedząc banana, nie odgryzają kolejnych kęsów, a ułamują i dopiero potem, ręką, wkładają je sobie do ust. Pałeczkowy savoir-vivre Nawet w obrębie tych samych kultur zwyczaje przy stole potrafią się bardzo różnić. Już pogodziłam się z tym, że pałeczkami jem jak prostak. Bo, jak dowiedziałam się od znajomej Wietnamki, arystokracja kiedyś, a dziś podobno wszyscy kulturalni ludzie trzymają pałeczki jak najwyżej, za same koniuszki. Tylko źle wychowani albo abnegaci trzymają je blisko szpiczastych końców. Dokładnie tak jak ja. Tyle że ja jeszcze na dodatek potrafię w połowie posiłku którąś pałeczkę zgubić. Taryfa ulgowa Na szczęście cudzoziemców wszędzie traktuje się raczej ulgowo. Trochę jak dzieci, a trochę jak głupków. Nikt się nie obrazi, gdy jakiś turysta, ubrany w buty trekingowe, podczas gdy wszyscy naokoło chodzą w klapkach, wyciągnie nie tę rękę po jedzenie albo kichnie tam, gdzie nie trzeba. I tak wszyscy mają go za dziwaka. To tak jakby mieć pretensje do czteroletniego malucha, że jedząc zupę, nie trzyma łokci przy sobie.
Czyli 10 zasad, których należy przestrzegać, żeby nie zwariować podczas wakacji.
Przeczytaj "Dekalog podróżowania z dziećmi" >>> Tekst: Ludwika Włodek
Etyka podróżnika: Nie szata zdobi człowieka, ale...
- Żaden z nich zapewne w szortach nie wybrałby się do kościoła ani do muzeum. Jednak przecież byli na wakacjach. A jak wakacje, to szorty, proste! - czyli Ludwika Włodek o sandałach, burkach i backpackerskich mundurkach.
Kiedyś, dawno temu, kłóciłam się z moim niedoszłym czeskim szwagrem, jaki jest szczyt obciachu? Ja twierdziłam, że polski turysta za granicą, a on upierał się, że nieprawda, bo czeski. – No weź, pomyśl tylko – prosiłam go – czy może być coś bardziej żenującego niż tłusty facet ubrany w płócienny kapelusik, rozpiętą na brzuchu koszulkę w kratkę, szorty, spod których wystają krótkie krzywe nogi, i sandały założone na białe skarpetki? – Nie, z pewnością nie ma nic gorszego. – No właśnie, czyli nie ma nic gorszego niż polski turysta! – wykrzyknęłam triumfalnie. – Ale przecież ty właśnie opisałaś czeskiego turystę – odpowiedział zdziwiony. Teraz i polscy, i czescy turyści prezentują się już na ogół znacznie lepiej. Klasa średnia z obu krajów otrzaskała się ze światem, popatrzyła sobie na kolegów z Niemiec, Holandii czy Włoch. Przaśne ubrania zastąpiły kolorowe i funkcjonalne ciuchy ze sklepów z odzieżą outdoorową. Ale to wcale nie znaczy, że dylemat, jak się ubierać w podróży, zniknął. I nie chodzi wcale o to, żeby turysta przestał wyglądać jak turysta. Czasem ten turystyczny (nie, nie ten obleśny, kapelusikowo-sandałowo-skarpetkowy, ale taki wyluzowany, backpackerski) styl staje się nawet pożądany. Bo świadczy o przynależności do kasty wtajemniczonych, speców od podróży, co to zęby zjedli na włóczeniu się po świecie. fot. Shutterstock Najbardziej rozbawiło mnie, gdy takich turystów wyjadaczy zobaczyłam kilka lat temu w bazie wojskowej w afgańskim Ghazni. Brodaci, opaleni, z półdługimi włosami rozjaśnionymi słońcem (albo zręcznym fryzjerem). Wszyscy nosili klapki japonki, kolorowe spodnie trzy czwarte albo bojówki z obniżonym stanem. Wyglądali, jakby jakaś tajemna siła teleportowała ich prosto z Goa, i stanowili najbardziej wyróżniającą się grupę ze wszystkich ludzi w bazie. – Kto to do cholery jest? – zastanawiałam się cały dzień, bo jakoś nikt nie chciał mnie oświecić. W końcu jedna miła ratowniczka medyczna powiedziała mi w wielkiej tajemnicy: – To nasze chłopaki z GROM-u, są tutaj incognito, dlatego nie noszą mundurów. Gromowcy, nawet jeśli byli śmieszni, nikomu nie robili chyba krzywdy swoim absurdalnym strojem, a jeśli narażali siebie, to było to wpisane w ich kontrakty zawodowe. Nie mnie zastanawiać się nad tym, na ile ich kamuflaż był skuteczny i potrzebny. Jednak w mniej laboratoryjnych, bardziej ulicznych warunkach od stroju mogą zależeć dwie kluczowe sprawy: bezpieczeństwo i to, jak ludzie się do ciebie odnoszą. Czasem pierwsze jest funkcją drugiego. Burka w ręku Jeśli pominąć ścisłe przepisy religijne – do meczetu bez butów, do meczetu i cerkwi kobiety w chustach, do synagogi mężczyźni w nakryciu głowy, do kościoła wręcz przeciwnie – do których powinno się bez dyskusji stosować, cała reszta jest bardziej skomplikowana i mniej oczywista. Najgorsze, a może najlepsze w kwestii stroju jest to, że wszystko zależy od wyczucia, inteligencji, poczucia smaku i innych mało wymiernych niuansów. Z krajów, które odwiedziłam, tylko Iran myśli za turystę. Już na etapie załatwiania wizy potencjalny podróżny dowiaduje się, że obowiązuje go skromny, zgodny z zasadami islamu strój. Kobiety niezależnie od wyznania mają w Iranie nosić chustę na głowie, spodnie z długimi nogawkami i luźną, co najmniej zakrywającą pupę górę z długimi rękawami. Mężczyzn obowiązują długie nogawki i długie rękawy. Kiedyś kobiety do wizy musiały dostarczyć jeszcze zdjęcie w chustce, ale teraz to już nie jest wymagane. Dopiero po przybyciu do Teheranu tak uświadomiony turysta dowiaduje się, jak pojemne może być pojęcie „skromnego muzułmańskiego stroju” – hidżabu. Dziś, w erze Facebooka i stron typu „Humans of Tehran”, ten dysonans poznawczy można trochę zmniejszyć już za biurkiem w domu. Modnie ubrane Iranki teoretycznie nawet stosują się do wytycznych ambasady, ale i tak wyglądają superkobieco i supersexy. W niczym nie przypominają czarnych zjaw, przemykających w czadorach pod ścianami domów, jakie pojawiają się na zdjęciach w zachodniej prasie, ilustrujących teksty o Iranie. Planując podróż do Iranu, warto jednak pamiętać, że one żyją w tym systemie na co dzień i znacznie lepiej niż ty umieją się obchodzić z bezczelnymi małolatami rzucającymi sprośne komentarze pod adresem śmielej ubranych dziewczyn (twoje szczęście w tym, że raczej nie rozumiesz, co mówią), a przede wszystkim ze specjalnymi trójkami, które patrolują irańskie ulice w poszukiwaniu występku. Inne, nawet bardzo tradycyjne kraje muzułmańskie, nawet te, których obywatelki pokazują obcym na ulicy co najwyżej parę oczu, zdają się na zdrowy rozsądek turystów i turystek. Dla własnego dobra, mam tu także na myśli szeroko pojęty święty spokój, warto się jednak zastosować do „irańskich reguł”. Najbardziej dyskusyjna jest kwestia zakrywania włosów. Ja chustki nosić bardzo nie lubię, więc jeśli tylko jestem w miejscu, gdzie zdarzają się i lokalne kobiety bez chustki, nic na głowę nie zakładam. Najwięcej wątpliwości miałam w Afganistanie. W Kabulu nie widuje się kobiet bez chustki. Zakrywają się tak miejscowe, jak i ekspatki, jednak prawo niczego nikomu w tej kwestii nie nakazuje. Raz tylko spotkałam dziewczynę (urzędniczkę w afgańskim MSZ), która z premedytacją i z pełnym przekonaniem mówiła, że chusty nie nosi. W razie czego mam na ramionach, jeśli trzeba, zawsze mogę ją narzucić na włosy. Pomyślałam sobie, że skoro ona może, to czemu nie ja. Ale szybko zmieniłam zdanie. Wystarczyło mi, że opowiedziała, jak wyglądała jedna z takich awaryjnych sytuacji. Była za miastem, na pikniku z mężem i dziećmi, przyjechało dwóch wyrostków na motorze, zaczęli ją wyzywać, mężowi rozkwasili nos za to, że „nie pilnuje należycie żony, by nie zachowywała się jak dziwka”. Stwierdziłam, że wolę nie ryzykować, i już do samego wyjazdu grzecznie chodziłam w chustce. fot. Shutterstock Ale burki w życiu bym nie założyła. Chyba że na bal przebierańców, w Warszawie. Nie ma co być świętszym od papieża. Mimo to jakoś przemawiają do mnie argumenty czeskiej – bardzo sprawnej i skutecznej – organizacji pomocowej Člověk v tísni (People in Need). Pracownicy ich działającej w Afganistanie misji chodzą ubrani tak jak miejscowi. Mężczyźni w luźnych długich koszulach i szarawarach (czyli klasyczny zestaw pirochan tonbon, z pakistańska zwany również szalwor kamiz). Kobiety podobnie, wystarczy gdy mają luźną tunikę, spodnie i chustę, ale ilekroć wyjeżdżają za miasto, obowiązuje je zasada „burka in hand”, czyli pod ręką. Ma być zawsze gotowa do założenia, gdyby np. okazało się, że wszystkie kobiety wokół mają burki, gdyby ktoś nieprzychylnie komentował inny strój itd. Twórcy tego regulaminu wyszli z założenia, że ich zadaniem jest pomagać ludziom, a nie wzbudzać kontrowersje. – Mamy im budować ujęcia wody i szkoły, a nie pokazywać, jacy jesteśmy światli i wyzwoleni – tłumaczył mi jeden z pracowników. Zakryj się, dziewczyno Trudniej mówić o standardach ubierania się w krajach bardziej otwartych, turystycznych i przyzwyczajonych do dziwactw Zachodniaków. Tu wszystko jeszcze bardziej jest kwestią samopoczucia i wyczucia. Nie zapomnę widoku polskiej wycieczki w Bucharze. Była wiosna, temperatura niewiele ponad 20°C, a połowa męskich uczestników w szortach. Założę się, że żaden z nich przy podobnej pogodzie w Polsce by szortów nie nosił. Założę się też, że po mieście, po swoich bankach i funduszach powierniczych, w szortach także nie paradują, nawet podczas większych upałów. Żaden z nich też zapewne w szortach nie wybrałby się do kościoła ani do muzeum, dajmy na to, na zamku królewskim. Jednak przecież byli na wakacjach. A jak wakacje, to szorty, proste. Większość bucharskich zabytków to oczywiście meczety i madrasy, słowem miejsca kultu (choć część już nieczynna). Ale przecież człowiek radziecki, który w miejscach kultu widział już baseny, magazyny i muzea ateizmu, nie będzie zwracał bogatemu przybyszowi z zagranicy uwagi za jakieś głupie szorty. Ciekawe tylko, czy owi wyluzowani, wakacyjni panowie zdawali sobie sprawę, że w oczach bucharczyków wyglądają jak nie przymierzając w gaciach. W kwestii ubraniowej (tak jak w wielu innych zresztą) kobiety mają jednak gorzej niż mężczyźni. Bo o mężczyźnie można myśleć, że głupio wygląda, ale nikt z tego powodu nie będzie raczej gwizdał na niego czy ostentacyjnie się gapił. Natomiast nieadekwatnie ubrana kobieta jest na takie zachowanie narażona. I każda z nas musi rozstrzygnąć we własnym sumieniu, czy woli swoją „wolność i autonomię”, czy święty spokój. Nie ma prostej recepty. Ponad 10 lat temu jechałam do Gruzji. To było jeszcze przed słynną rewolucją róż, turystów mało. Przed wyjazdem konsultowałam się ze znajomą, która właśnie stamtąd wróciła. Poradziła mi zabrać zachowawcze stroje, długie spódnice, luźne bluzki, bo: „Gruzini są bardzo tradycyjni, szczególnie na wsi”. Wzięłam sobie do serca jej porady i w rezultacie, gdziekolwiek się w tej Gruzji znalazłam, byłam najbardziej konserwatywnie ubraną kobietą w okolicy. Mogłabym brać udział w pojedynkach na seksapil z 80-letnimi staruszkami. Źle się z tym czułam. W górach Swanetii jeszcze jakoś dawałam radę, ale kiedy w powrotnej drodze, już w Zagrzebiu, jakaś dziewczyna zapytała mnie, czy jestem ekolożką – joginką, uznałam, że jednak przesadziłam ze skromnym, aseksualnym strojem na podróż. Ale odwrotne sytuacje też zaliczyłam. Kiedy kilkanaście lat temu byłam pierwszy raz w Indiach, ciągle przeszkadzało mi, że wszyscy się na mnie gapią. Mimo to twardo chodziłam w spódnicy przed kolana i bluzce na ramiączka. Do kulminacji doszło na statku na Wyspy Andamańskie. Razem z grupką młodzieży z różnych innych zachodnich krajów mieszkaliśmy na pokładzie. Codziennie rano kilkunastu mężczyzn, Hindusów, wychodziło na ten pokład. Jak szybko się zorientowałyśmy, ich głównym celem było obserwowanie nas, dziewczyn z zagranicy. W końcu pewna pyskata, wyszczekana Angolka zagadnęła jednego z nich, co się tak gapi, i kazała mu natychmiast przestać. I wtedy, jak spod ziemi, pojawiła się żona tego mężczyzny. Zdjęła swoją dupattę (szal noszony przez indyjskie kobiety wokół szyi) i podała dziewczynie ze słowami: „Zakryj się, to nie będzie się gapił”. Wtedy byłam oburzona głupotą tej kobiety. Dziś dziwi mnie raczej głupota moja własna i pozostałych Europejek na statku. Ludzie mają to do siebie, że się gapią, jak widzą coś dziwnego, innego czy oryginalnego. W Warszawie mieszka moja znajoma Kamerunka. Nie dość, że jest przepiękną kobietą, to jeszcze ubiera się, delikatnie mówiąc, ekstrawagancko jak na polskie warunki. Potrafi założyć lakierowane szpile na 10-centymetrowym obcasie, obcisłe dżinsy i bluzkę w cekiny i w tym stroju wsiąść do autobusu nr 160. Potem zdziwiona opowiada, że znów stała się obiektem rasistowskich zaczepek, bo wszyscy się na nią gapili. Szczerze? Nie dziwę się im wcale, też bym się gapiła. Koloru skóry, oczu czy rysów twarzy oczywiście nie da się zmienić. Im bardziej jednolite społeczeństwo, tym bardziej inny będzie Inny. Za miejscowego też moim zdaniem nie warto się przebierać, bo wygląda się wtedy jeszcze bardziej groteskowo niż wspomniani na początku panowie w sandałach i skarpetkach. Reszta jest już tylko kwestią wyczucia i smaku. Bo nie szata zdobi człowieka, ale... Ludwika Włodek __________ Ten artykuł ("Gdy szata zdobi człowieka") pochodzi z majowego numeru National Geographic Traveler.
Jordania: 5 miejsc, które trzeba odwiedzić
Monochromatyczne pustynie, dużo historii przez wielkie "H" - tu spełnia się mit o bajkowej Arabii! Ranking miejsc, których nie można ominąć w Jordanii.
1. Petra Połączenie cudu natury z dziełem ludzkich rak. Architektoniczna wybujałość łączy się z zadziwiającymi formacjami skalnymi. Kilka lat temu Petrę zaliczono do 7 współczesnych cudów świata. 2. Wadi Rum Pustynna Dolina, w której działał legendarny Laurence z Arabii, awanturnik i brytyjski szpieg, a w Jordanii niemalże bohater narodowy. Teraz dżipem lub na wielbłądach można podążać jego śladami. Widoki warte każdych pieniędzy. 3. Akaba Najfajniejsza w Akabie jest plaża. Można godzinami popijać herbatę z szałwią, palić fajkę wodną i kontemplować przeciwległy brzeg, gdzie migają światełka izraelskiego kurortu Eljat. 4. Madaba Miasto słynące z bizantyjskich mozaik. Najsłynniejsza przedstawia mapę terenów dzisiejszego Izraela, Libanu, Jordanii i części Egiptu. Są na niej statki pływające po morzu Martwym, budowle Jerozolimy, palmy daktylowe i ryby z Jordanu. 5. Amman W kategorii brzydkie, ale fajne miasto Amman byłby bardzo wysoko. Są tu oczywiście zabytki, ale urok jordańskiej stolicy tkwi w jej malutkich knajpkach stoiskach z herbatą i kawą urządzonych w maleńkich wnękach czy podcieniach budynków. *** Bliski Wschód nie cieszy się teraz najlepszą opinią w świecie. Turyści boją się, a dzięki temu ceny spadają. Warto skorzystać!