Starożytne władczynie z miasta Ur. To kobiety mogły być pierwszymi królami w historii
Brytyjski archeolog Leonard Woolley odkrył w grobowcach Ur bogactwo, które automatycznie przypisał potężnym królom. Najnowsze analizy naukowe oraz nowoczesne technologie dowodzą jednak, że te spektakularne insygnia władzy i bogate pochówki należały do kobiet.
Spis treści: Kobiety pochowane jak królowie Potęga miasta Ur Królowa – a może król – Puabi „Pieczęć nie może należeć do niej" Królowa królowych Starożytne miasto Ur, wyrastające z równin aluwialnych południowej Mezopotamii na terenie współczesnego Iraku, rozkwitło ponad 4000 lat temu. Było to jedno z najwcześniejszych miast na świecie, ze scentralizowaną władzą. Jego władcy kontrolowali rozległe sieci handlowe, wznosili monumentalną architekturę i nadzorowali złożone instytucje religijne. Ur było nieprzerwanie zamieszkane przez ponad trzy tysiąclecia, zanim rzeka Eufrat zmieniła bieg, a pustynia pochłonęła miasto. Władcy Ur stanowią jedne z najstarszych świadectw monarchii – pełnej przepychu, ale i przemocy. Kobiety pochowane jak królowie Kiedy brytyjski archeolog Leonard Woolley prowadził wykopaliska na królewskim cmentarzysku w Ur w latach 1926–1934, odkrył pochówki po brzegi wypełnione kosztownościami. Grobowce przepełniały złote i srebrne naczynia, cenna biżuteria oraz rzeźbione pieczęcie, które pełniły funkcję podpisów elit. Bardziej ponure było świadectwo składania ofiar z ludzi: dziesiątki służących, ubranych w bogate dworskie stroje, ułożono niczym w teatralnej scenie – jedna z kobiet wciąż miała palce zaciśnięte na strunach harfy. Dokumentując wyposażenie grobowe i szczątki szkieletów, datowane na okres między 2600 a 2450 rokiem p.n.e., Leonard Woolley odnotował także kilka osobliwych znalezisk. Jeden szkielet, złożony wraz z bronią, wydawał się należeć do kobiety. Inny z kolei, również zidentyfikowany jako należący do kobiety, otoczony był rytualnymi insygniami władzy – w tym złotymi sztyletami, koronami, diademami, królewskimi pieczęciami cylindrycznymi, kamienną architekturą oraz ciałami ofiar złożonych z ludzi. Ponadto niektóre inskrypcje zrodziły poważne pytania o status społeczny i realną władzę kobiet. Kim były tajemnicze kobiety z grobowców? Niektóre z najbardziej okazałych pochówków zdawały się należeć do kobiet, a chowano je w sposób, który pierwsi archeolodzy zwykle kojarzyli z królami. Tylko trzy spośród 16 królewskich grobowców na tym cmentarzysku zawierały męskie szczątki, które mogły należeć do głównych pochowanych tam osób (a nie do ofiar). Groby te wyróżniały się jako „wyraźnie mniejsze od pozostałych grobowców królewskich, a ich wyposażenie było dalekie od przepychu” – pisał P.R.S. Moorey, archeolog, który opisywał te odkrycia w latach 80. XX wieku. Leonard Woolley i badacze, którzy poszli jego śladem, zakładali, że kobiety pochowane w tych królewskich grobach były małżonkami władców, a ich mężowie – choć ich fizyczne szczątki zaginęły – byli mężczyznami poświadczonymi jako królowie w tekstach z okresu wczesnodynastycznego, pochodzących spoza królewskiego cmentarzyska. Przekonanie, że wczesna władza królewska w Mezopotamii była z natury męska, było powszechne i na każdym kroku kierowało interpretacją znalezisk archeologicznych. Uważano, że kobiety po prostu nie mogły rządzić Ur. Męski punkt widzenia archeologii sprzed stu lat A co, jeśli było inaczej? Archeologię kształtują pytania, które zadaje; zmiana tych pytań może czasem prowadzić do radykalnie odmiennych interpretacji dowodów. Tak było w przypadku Człowieka z Kości Słoniowej – osoby o wysokim statusie z epoki miedzi na Półwyspie Iberyjskim – którego przemianowano na Kobietę z Kości Słoniowej po tym, jak zaawansowana analiza DNA wykazała, że była kobietą. Podobnie najnowsze ponowne analizy naukowe ujawniły, że niektóre groby starożytnych wojowników na świecie należały do kobiet, które początkowo błędnie uznano za mężczyzn. Amy Gansell, profesorka na Saint John’s University, zwraca uwagę, że narracja Leonarda Woolleya pełna jest „błahych, przestarzałych i czasem stronniczych założeń”. Wiele z tych założeń zostało „utrwalonych” i „przekazywanych jako zwykłe fakty, zwłaszcza gdy [opowieści Woolleya] przenikały przez w większości męskie środowisko archeologów, profesorów archeologii i kuratorów”. Jedna z pieczęci cylindrycznych mogła na przykład wskazywać kobietę o imieniu A-su-sikil-am jako główną władczynię (lugal), a jej męża jako jej małżonka. Nowe spojrzenie na pochówki z Ur Niezależna archeolożka Kathleen McCaffrey, specjalizująca się w problematyce płci i religii na starożytnym Bliskim Wschodzie, zadaje inne pytanie dotyczące pochówków w Ur. Ponownie analizuje materiał archeologiczny w świetle postępów, jakie dokonały się w tej dziedzinie w ciągu ostatniego stulecia – w tym innowacji w technologiach kryminalistycznych oraz rosnącego dorobku badań nad płcią w tamtym okresie. Co się dzieje, gdy przestajemy wymagać, by dowody pasowały do oczekiwań archeologów XX wieku? Kathleen McCaffrey i inni badacze ponownie przyglądają się znaleziskom w dziedzinie, która przez długi czas traktowała kobiety raczej jako bierne niż aktywne uczestniczki dawnych kultur. Pytanie, dlaczego niektóre sumeryjskie kobiety chowano jak królów, ma zdaniem Kathleen McCaffrey dość prostą odpowiedź: „Bo były królami”. Potęga miasta Ur Ur, jedno z pierwszych miast na świecie, zostało założone około 3800 roku p.n.e. w pobliżu żyznej delty, gdzie rzeka Eufrat uchodziła wówczas do Zatoki Perskiej, co zapewniało mu doskonałą lokalizację portową. Będąc częścią cywilizacji Sumerów – sieci miast-państw dzielących te same praktyki kulturowe i wierzenia religijne – Ur wyróżniało się jako potężne centrum handlowe. Do miasta-państwa napływały towary luksusowe: lazuryt sprowadzany z północno-wschodniego Afganistanu, czysta miedź z Omanu oraz lśniące srebro z Turcji i zachodniego Iranu. W samym sercu miasta wznosił się potężny ziggurat, czyli schodkowa świątynia dedykowana bogu księżyca. Podobnie jak wszystkie sumeryjskie miasta-państwa tamtej epoki, Ur było teokracją. Władza polityczna i religijna były ze sobą nierozerwalnie związane, a władcy czerpali legitymizację bezpośrednio od bogów, którym służyli. Świątynia nie była jedynie instytucją religijną – stanowiła główną siłę gospodarczą i polityczną, kontrolując ogromne obszary ziemi i zasoby. Rola kapłanek w Ur To splecenie władzy boskiej i ziemskiej stworzyło warunki, które mogły ułatwić kobietom dostęp do władzy w Ur. Zapiski z okresu wczesnodynastycznego są rzadkie, ale wiemy, że w późniejszym Sumerze opiekuńcze bóstwo każdego miasta mogło zostać rytualnie zaślubione z człowiekiem przeciwnej płci, który stawał się wówczas jego arcykapłanem lub arcykapłanką. W każdym mieście-państwie była to pozycja o ogromnych wpływach religijnych, politycznych i ekonomicznych, a arcykapłanki z Ur dominują w zachowanych źródłach historycznych. Funkcja arcykapłanki była bez wątpienia najpotężniejszym stanowiskiem, jakie kobieta mogła piastować w starożytnym Sumerze, a rola ta przetrwała przez ponad 500 lat. Jedna z kapłanek w Ur, żyjąca w erze sargońskiej (ok. 2334–2150 p.n.e.) kobieta imieniem Enheduanna, napisała wpływowe teksty, które są czytane do dziś – co stanowi zdumiewające świadectwo jej trwałego wpływu politycznego i kulturowego. Czy Mezopotamia na pewno była patriarchalna? Dr Julia Asher-Greve, badaczka zajmująca się archeologią Bliskiego Wschodu, pisała, że „istnieją podstawy, by wątpić, iż sumeryjska struktura społeczna była ściśle patriarchalna, ponieważ możliwe było dziedziczenie przez linię żeńską, a kobiety zajmowały wysokie stanowiska w państwie, gospodarce i kulcie, mogły stać na czele rodziny i miały znaczące prawa”. Choć prawa i status kobiet różniły się w zależności od regionu i zmieniały na przestrzeni stuleci, dr Julia Asher-Greve opisywała ten okres jako „złoty wiek kobiet”. Twierdziła, że w dziejach Mezopotamii to właśnie okres wczesnodynastyczny „dostarczył tak bogatego i zróżnicowanego materiału dotyczącego kobiet. W źródłach pisanych wymienia się z imienia liczne kobiety o różnym statusie społecznym; są one także przedstawiane na reliefach, pieczęciach i innych przedmiotach albo w formie posągów”. Kolejnych dowodów na obecność kobiet u władzy dostarczają ich tytuły: nin i en. Dr Julia Asher-Greve zauważała, że niektórzy badacze sugerują, iż kobiety noszące tytuł nin mogły rządzić samodzielnie. Pogląd ten podziela Kathleen McCaffrey. Tytuł en miał zarówno znaczenie polityczne, jak i religijne. Początkowo wyróżniał najwcześniejszych sumeryjskich władców, a później oznaczał arcykapłanów i arcykapłanki wielkich świątyń Sumeru. Język sumeryjski nie ma rodzaju gramatycznego, a en jest jednym słowem oznaczającym kapłana lub kapłankę, niezależnie od płci. Kobiety Ur jako boski i ziemski autorytet Te wątki układają się w obraz społeczeństwa, w którym kobiety mogły być akceptowane jako główne władczynie, wspierane zarówno przez boski, jak i ziemski autorytet, oraz chowane z dobrami odzwierciedlającymi ich status. Kathleen McCaffrey postanowiła ponownie przyjrzeć się grobowcom w Ur po tym, jak na pobliskim stanowisku z epoki brązu Umm el-Marra odkryto kobiety pochowane z przedmiotami tradycyjnie uznawanymi za męskie, takimi jak broń i męskie nakrycia głowy. Znalezisko okazało się przełomowe i skłoniło archeolożkę do ponownego rozważenia niespójności, które Leonard Woolley dostrzegł między grobowcami elitarnych kobiet i mężczyzn pochowanych na królewskim cmentarzysku. W trakcie tej analizy szczególnie wyróżniły się trzy kobiety: królowa Puabi, nieznana z imienia królowa pochowana w Grobowcu Królewskim 1054 oraz królowa A-su-sikil-am. Królowa – a może król – Puabi Roszczenie Puabi do władzy jest najbardziej widoczne. Choć tysiąclecia późniejszych pochówków naruszających wcześniejsze groby, rabunków oraz niszczącego działania środowiska odcisnęły swoje piętno na królewskim cmentarzysku w Ur, grób Puabi jest najbardziej okazałym z tych, które przetrwały w nienaruszonym stanie. Leonard Woolley opisywał jej komorę grobową jako wypełnioną „zdumiewającym bogactwem darów: naczyń ze złota, srebra, miedzi i gliny, a także z takich minerałów jak biały kalcyt, steatyt, obsydian i lazuryt; srebrnych głów lwic stanowiących niegdyś element mebla, złotych rurek do picia, złotych pił i dłut oraz inkrustowanej planszy do gry”. Spektakularny grobowiec drobnej królowej W komorze grobowej spoczywała sama Puabi – drobna kobieta mająca niespełna półtora metra wzrostu, która zmarła w wieku około 40 lat. Od czubka głowy aż po kolana Puabi była okryta złotem i kamieniami szlachetnymi. Jej nakrycie głowy składało się z setek starannie wykonanych elementów. Długie, wijące się złote wstęgi tworzyły podstawę dla kilku wieńców z delikatnych złotych liści i kwiatów z kamieni szlachetnych. Tuż nad oczami połyskiwał diadem z nachodzących na siebie złotych pierścieni, a a misterny złoty grzebień zdobiło siedem złotych rozet, które drżałyby przy każdym jej ruchu. Miała na sobie również wyjątkową pelerynę wykonaną w całości z koralików: długie sznury złota, srebra, agatu, karniolu i lazurytu lśniły i mieniły się wokół jej sylwetki. Dodatkowo zdobiły ją szpile, kolczyki, bransolety, pierścienie na każdym palcu, szeroki pas ze złota i lapis lazuli, a nawet podwiązka ze złota i kamieni szlachetnych zawiązana na kolanie. U jej boku znaleziono złote sztylety oraz kilka pieczęci cylindrycznych. Jedna z nich nosiła jej imię i królewski tytuł, który miał jej towarzyszyć w zaświatach. Podobnie jak innych członków rodziny królewskiej spoczywających na tym cmentarzysku, także Puabi do życia pozagrobowego odprowadzono poprzez ofiary z ludzi. W jej komorze grobowej spoczywało troje ludzkich towarzyszy, a kolejnych 21 osób złożono w przylegającym dole śmierci. Wyposażenie grobowca Puabi Dół śmierci przedstawiał starannie zaaranżowaną scenę. Pięciu mężczyzn z miedzianymi sztyletami zdawało się strzec rampy wejściowej. Dwa woły ciągnące rydwan, w towarzystwie pięciu ludzi, zajmowały centralną część dołu, podczas gdy jeszcze jeden mężczyzna najwyraźniej pilnował garderoby, z której wysypywały się złote i srebrne misy oraz czary, srebrne lwie głowy i inkrustowana muszlą szkatułka na kosmetyki. Po przeciwnej stronie dołu szkielety dziesięciu kobiet siedziały w dwóch równych rzędach, każda w ozdobnym nakryciu głowy, a niektóre z nich trzymały instrumenty muzyczne. Pod wrażeniem przepychu grobowca Woolley zauważył, że „bogactwo dołu śmierci przylegającego do »Grobu Króla« było niczym w porównaniu z tym”. Późniejsi badacze szukali wyjaśnień, które mogłyby uzasadnić, dlaczego kobieta ta otrzymała tak wystawny pochówek. – Czy kobiety w tych grobach zawsze były królewskimi żonami, czy też wśród kobiet z rodu królewskiego istniała jakaś inna ranga, która uprawniała je do pochówku wraz z ofiarami? – zastanawiał się jeden z badaczy pod koniec lat 70. Puabi była królewską żoną, czy rządziła samodzielnie? Choć zespół Leonarda Woolleya jako pierwszy odnotował, że pieczęć cylindryczna Puabi podawała jej imię i tytuł, ale nie wspominała o mężu, badacze ci nie wydawali się przypisywać temu pominięciu szczególnego znaczenia. Zamiast tego wysunęli hipotezę, że mąż Puabi był owym zaginionym królem z sąsiedniego grobu, nazwanego „Grobem Króla”. Od tamtego czasu naukowcy zaproponowali liczne teorie mające wyjaśnić tę zagadkę, argumentując na różne sposoby: że Puabi była żoną króla, którego nie wymieniono na jej pieczęci (wskazywano wielu różnych kandydatów na męża), arcykapłanką poślubioną bogu księżyca lub – co sugerują nowsze badania – że mogła rządzić samodzielnie. Od 2008 roku Kathleen McCaffrey nadała tej debacie nowy kierunek, argumentując, że Puabi mogła być główną władczynią, ważną postacią religijną i żoną, a żadna z tych ról nie musiała ograniczać jej zdolności do pełnienia pozostałych. Kolejny dowód wskazujący na możliwe sprawowanie władzy znaleziono na pieczęci Puabi, która nosiła tytuł nin. Często tłumaczono go jako „królowa” lub „pani”, ale – co kluczowe – mógł on również oznaczać niezależnego władcę, żonę władcy albo tytuł męskich bóstw, co sugeruje, że sam w sobie oznaczał autorytet, a nie relację z mężczyzną. Kathleen McCaffrey odczytuje nin Puabi jako oznaczenie władzy, nie małżeństwa. Zwraca ponadto uwagę, że „w największych królewskich pochówkach nie odnaleziono głównych zmarłych, a choć w przypadku najwspanialszych grobowców z Ur zawsze domyślnie zakładano obecność mężczyzny, przepych komory Puabi nie wspiera tego założenia”. Wielka zagadka cmentarzyska w Ur W większości elitarnych pochówków na królewskim cmentarzysku w Ur brakuje jednoznacznych szczątków głównej pochowanej osoby, co pozostawia płeć zmarłych kwestią otwartą. Tak zwany Wielki Dół Śmierci, masowy pochówek na królewskim cmentarzysku, zawierający największą liczbę ofiar z ludzi – łącznie 73 – pierwotnie przypisywano królowi, którego komora grobowa miała zostać zniszczona już w starożytności. Niedawno antropolożka Aubrey Baadsgaard przekonująco argumentowała jednak, że główny pochówek należał do kobiety, odróżniającej się od otaczających ją ofiar przepychem biżuterii i wyposażenia grobowego, a nie przylegającą komorą pochówkową. Dalsze badania tej teorii przeprowadzone przez archeologa Richarda Zettlera ujawniły inskrypcję na pieczęci cylindrycznej, która może łączyć tę kobietę z potężnym urzędem kapłańskim, dostarczając kolejnego dowodu na to, że to kobiety otrzymywały najbardziej wystawne pochówki na tym cmentarzysku. „Pieczęć nie może należeć do niej” Imię drugiej potencjalnej władczyni pozostaje nieznane, ale jej wczesnodynastyczny grób z królewskiego cmentarzyska w Ur, Grobowiec Królewski 1054, Leonard Woolley opisał jako „najpełniejszy zachowany przykład królewskiego grobowca”. Centralna postać pochowana w tym niezwykłym grobie trzymała w dłoniach złoty kubek i była bogato ozdobiona złotem oraz klejnotami w tym samym stylu co Puabi. Podobnie jak Puabi, również ona została pochowana ze znaczącymi pieczęciami cylindrycznymi, w tym jedną wykonaną z litego złota, przymocowaną do jej szaty wyjątkową złotą szpilą z karneolem. Gdy Leonard Woolley otwierał grób, odkryto dwa sztylety oraz pieczęć z inskrypcją „Król Mes-kalam-dug”. Archeolog odnotował swoje zdumienie tym znaleziskiem, pisząc, że „skoro główną osobą pochowaną w kopułowym grobowcu jest kobieta, pieczęć nie może należeć do niej”. Archeologiczne uprzedzenia Jak zauważa Kathleen McCaffrey, wyjaśnienie Leonarda Woolleya pozostało w dużej mierze niepodważone, co w jej ocenie jest niezwykle wymowne. Zamiast tego naukowcy spierali się o jego sugestię, jakoby pieczęć była darem grobowym od męża zmarłej kobiety. Jedni tę koncepcję przyjmowali, inni odrzucali. Żaden z nich nie zakwestionował jednak samego założenia, że skoro główną osobą w grobowcu była kobieta, to królewska pieczęć i sztylety nie mogły być jej własnością. Kathleen McCaffrey argumentuje, że tam właśnie kryje się uprzedzenie. Jeśli wyjdzie się z założenia, że tylko mężczyźni mogą posiadać królewskie pieczęcie, wówczas królewska pieczęć w grobie kobiety staje się jedynie nienależącą do tego miejsca własnością mężczyzny. To z kolei po cichu przenosi ciężar dowodu na każdego, kto chciałby przypisać jej własność kobiecie. Męska pieczęć w kobiecym grobie Imię na pieczęci – Mes-kalam-dug – dodatkowo komplikuje cały obraz. Odnaleziono je bowiem w dwóch różnych grobach na tym cmentarzu: w opisywanym grobowcu królewskim, gdzie towarzyszył mu tytuł królewski, oraz w prywatnym grobie, gdzie tego tytułu brakowało. Badacze, w tym sam Leonard Woolley, sugerowali, że mowa tu o dwóch różnych osobach – z których jedna była królem, a druga niepochodzącym z rodu królewskiego imiennikiem tego władcy – jednak kwestia ta była przedmiotem ożywionej dyskusji na przestrzeni ostatniego stulecia. Jeśli zaś chodzi o to, jak pieczęć męskiego króla znalazła się w grobowcu kobiety, Kathleen McCaffrey zauważa, że przed pochówkiem mogła ona krążyć przez pokolenia jako pamiątka rodowa. Istotnie, kilka grobów na cmentarzu królewskim zawierało przedmioty, które dla grzebanych z nimi ludzi miały charakter historyczny, a nawet starożytny, jako że składanie do grobów pamiątek rodowych było w tamtym okresie powszechną praktyką w pochówkach elity. Nieznanej królowej towarzyszyło również czworo dworzan, co stanowiło odzwierciedlenie jej władzy nad życiem innych ludzi. Ostatnia z wielkich królowych Ostatnią z potencjalnie suwerennych królowych jest A-su-sikil-am. Świadectwa jej istnienia przetrwały w dotkliwie splądrowanym i zniszczonym Grobowcu Królewskim 1050, gdzie jej imię znaleziono wyryte na pieczęci cylindrycznej obok imienia jej męża. Ta nietypowa inskrypcja została opatrzona przypisem przez tłumacza z 1934 roku ze względu na swoją osobliwość: „Jeśli kolumny tekstu będą czytane w zwykły sposób [...] otrzymujemy zapis: A-su-sikil-am król Ur; A-kalam-dug [jego/jej małżonek]. Powinniśmy jednak oczekiwać, że to A-kalam-dug będzie imieniem króla, a A-su-sikil-am [...] imieniem królewskiej kapłanki”. Tłumacz doszedł do wniosku, że starożytny skryba musiał popełnić kilka błędów podczas pisania i że tekst – choć wyryty z wielką precyzją – należy czytać na przemian, mieszając wersy i zmieniając ich kolejność, tak aby męskie imię mogło zostać powiązane z tytułem władcy. Kathleen McCaffrey sugeruje, że inskrypcja na tej pieczęci cylindrycznej – cennym przedmiocie, nad którym pracowali wyłącznie najzdolniejsi artyści i skrybowie – oznacza dokładnie to, co jest w nim napisane: A-su-sikil-am była głównym władcą, jej mąż zaś pełnił jedynie funkcję małżonka, a nie panującego króla. – Co jest bardziej prawdopodobne? – pyta McCaffrey: to, że królewski skryba błędnie zapisał imiona i tytuły swoich władców, czyli dwóch najpotężniejszych osób w Ur, czy to, że współcześni uczeni nagięli swoje tłumaczenia? Królowa królowych Woolley nazwał jeden z grobowców „Grobem Króla”, choć nigdy nie odnaleziono w nim ani króla, ani nawet inskrypcji, która by o nim wspominała. Komora grobowa królewskiej osoby została splądrowana, a szczątki szkieletu zaginęły lub zostały zniszczone tysiące lat temu. Ogólny przepych grobowca i duża liczba znalezionej w nim broni zostały wówczas odczytane jako oznaki męskiej władzy królewskiej, choć dziś wiemy, że są to również cechy elitarnych pochówków kobiet. Podobnie jak grób Puabi, Grób Króla zawierał wyraźną kamienną strukturę architektoniczną, uzbrojonych żołnierzy strzegących wejścia, kunsztowne drewniane rydwany wraz z ludzkimi i zwierzęcymi towarzyszami, bogato odzianych muzyków niosących instrumenty inkrustowane kamieniami szlachetnymi, dół śmierci z kolejnymi ofiarami z ludzi oraz broń inkrustowaną złotem i srebrem. W królewskiej nekropolii brakuje mężczyzn Na cmentarzu królewskim odkrywano wprawdzie męskie ciała, jednak w żadnym przypadku nie można mieć pewności, że chodzi o króla. Spośród 16 grobowców królewskich zbadanych przez Leonarda Woolleya, tylko w trzech zachowały się szczątki głównego lokatora uznanego za mężczyznę. W jednym z nich spoczywał szkielet zidentyfikowany jako mężczyzna w wieku 40–50 lat, natomiast w dwóch pozostałych znajdowały się fragmenty kości, które wprawdzie określono jako męskie, lecz były one zniszczone zębem czasu do tego stopnia, że uniemożliwiały pewną interpretację. Wszystkie te trzy groby były niewielkimi, jednokomorowymi mogiłami, z których żadna nie zawierała królewskich tytułów ani jakichkolwiek inskrypcji. Najwspanialsze grobowce – te, w których od dawna domyślnie spodziewano się zastać królów – nie kryły w sobie żadnych męskich szczątków. Archeolożki krytykują uprzedzenia To właśnie ta rozbieżność między założeniem a rzeczywistością jest głównym celem krytyki Kathleen McCaffrey. Nie chodzi jej o to, że władza w Ur była wyłącznie kobiecą tradycją ani że każda bogato pochowana kobieta była suwerenną władczynią. Pokazuje raczej, że niespójności w materiale archeologicznym wynikają ze zderzenia współczesnych uprzedzeń z dowodami historycznymi. – Tradycyjne podejście do pytań związanych z płcią doprowadziło do powstania zawiłych wyjaśnień dla anomalii, które w rzeczywistości nie istnieją – pisała archeolożka. Głos Kathleen McCaffrey wpisuje się w to, co Amy Gansell określa mianem „debaty, którą archeolożki i antropolożki feministyczne budują od dziesięcioleci”. Megan Cifarelli, profesor emerita w Manhattanville College i badaczka konsultująca w Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii, wyjaśnia, że „wartościowym wnioskiem” jest „koncepcja, wedle której osoby zidentyfikowane jako kobiety nie odgrywały drugorzędnej roli wobec tych zidentyfikowanych jako mężczyźni, a ich dostęp do bogactwa i statusu nie wynikał z relacji z potężnymi mężczyznami, lecz był bezpośrednio związany z ich własnymi rolami społecznymi”. Kwestionuje ona wprawdzie nazywanie tych kobiet przez Kathleen McCaffrey „królami”, zgadza się jednak, że te trzy kobiety „dzierżyły nadzwyczajną władzę”. Niezależnie od tego, czy kobiety z Ur rządziły jako królowie, czy jako królowe, czy też sprawowały władzę w sposób, który wymyka się łatwym, współczesnym kategoryzacjom – jasne jest, że przed nami wciąż wiele pracy, by odkryć historie starożytnych kobiet. Prof. Amy Gansell porównuje ten proces do skrupulatnych wykopalisk. – Zasadniczo wciąż musimy podnieść status tych kobiet z powrotem do poziomu, jaki miały w starożytności, kiedy cieszyły się powszechnym uznaniem – wyjaśnia. – Myślę o tym w kategoriach archeologicznych – kontynuuje prof. Amy Gansell, wskazując na analogię do tego, co Leonard Woolley i jego zespół odrzucili zarówno dosłownie, jak i w przenośni. – Wydobywali ekscytujące artefakty, a luźną ziemię sypali na to, co nazywali zwałowiskami. Wraz z tą ziemią rzucili na te hałdy również kobiecą władzę. Teraz wracamy tam i przesiewamy ich hałdy odpadów, aby odnaleźć te kobiety i przywrócić je na należne im trony. Źródło: National Geographic
Zapomniana egipska królowa. Odważyła się sięgnąć po zakazaną „magię”, by uczynić się faraonem
Anchnespepi II jako pierwsza kobieta w historii Egiptu odważyła się sięgnąć po rytuały zarezerwowane wyłącznie dla faraonów. Jej decyzja zmieniła historię królowych i odkrycia archeologów.
Spis treści: Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze „Teksty piramid” i święta magia Droga Anchnepepi do władzy Dziedzictwo królowej, która sięgnęł po władzę Odkrycie, które zmieniło obraz królowych Egiptu Odtwarzanie Tekstów Piramid Anchnepepi Kobieta wyznacza standardy W cichym zakątku Brooklyn Museum w Nowym Jorku uwagę przyciąga lśniąca alabastrowa rzeźba egipskiej królowej – zdjęcie tej figurki można zobaczyć na górze tego artykułu. Rzeźba zaledwie ok. 41 cm wysokości, więc jest niewielka, a jednak niezwykle sugestywna. Królowa Anchnespepi II z czasów Starego Państwa (ok. 2700–2200 p.n.e.) siedzi na tronie, a na jej kolanach spoczywa jej syn, faraon Pepi II. Chłopiec nosi ten sam charakterystyczny królewski nakrycie głowy, które później zobaczymy u Tutanchamona – jednoznaczny symbol władzy. W tej małej rzeźbie jest jednak coś zaskakującego: Anchnespepi przedstawiono jako dwukrotnie większą od syna. To świadome złamanie egipskich reguł sztuki, według których faraon górował nad wszystkimi poza bogami. W tej scenie król Egiptu może i nosi koronę, ale to jego matka rządzi kompozycją. Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze Wyrzeźbiony ponad 4 tys. lat temu posąg zdaje się domagać odpowiedzi na pytanie: jak kobieta mogła zdobyć taką władzę w świecie stworzonym dla królów? Przez wiele dekad nikt nie potrafił na to odpowiedzieć. Rzeźba była zagadką – pojawiła się na XIX-wiecznym rynku sztuki bez informacji o miejscu odkrycia. Oderwana od pierwotnego kontekstu i funkcji, odsłaniała jedynie kuszący przebłysk postaci niegdyś potężnej, lecz dawno znikłej: kobiety, która w schyłkowej fazie Starego Państwa rządziła Egiptem w imieniu syna. Wreszcie, w 2000 roku piaski Sakkary – rozległej nekropolii, gdzie znajduje się pierwsza egipska piramida i grobowce wielu wpływowych faraonów – udzieliły odpowiedzi. Francusko-szwajcarska Misja Archeologiczna w Sakkarze (MAFS), kierowana przez archeologów Audrana Labrousse’a i Jeana Leclanta, odsłoniła zrujnowany zespół piramidalny z imieniem Anchnespepi. Odkrycie stało się jeszcze bardziej niezwykłe, gdy badacze dotarli do podziemnych komór grobowych. W krypcie znaleźli setki zaklęć z Tekstów Piramid – religijnych inskrypcji będących dla faraonów „magicznymi kluczami” do zmartwychwstania i mocy w zaświatach. Napisy zachowały się w ponad 1600 fragmentach rozrzuconych w piasku i wymagały mozolnej rekonstrukcji. Przez ponad 20 lat francuski egiptolog i epigrafik Bernard Mathieu oraz zespół MAFS fotografowali, rysowali, numerowali, skanowali i opisywali każdy z zapisanych odłamków. Mathieu wspomina, że gdy oczyszczano kompleks pogrzebowy królowej, a zebrane fragmenty inskrypcji trafiały do opracowania w trakcie jedenastu sezonów wykopaliskowych, kluczowym zadaniem stało się odtworzenie pełnego programu tekstów na ścianach komory grobowej. „Teksty piramid” i święta magia Ta długa, żmudna praca przyniosła niedawno efekt w postaci imponującej publikacji „tekstów piramid”. Anchnespepi – po ponad czterech tysiącach lat można je znów czytać. To nowe, ważne okno na świat tej niezwykłej królowej. Zanim święte słowa Tekstów Piramid odkryto w grobowcu Anchnepepi, były one zarezerwowane wyłącznie dla męskich faraonów. Te zaklęcia należały do najświętszych rytuałów religii starożytnego Egiptu. Miały obdarzyć zmarłego króla mocami i nieśmiertelnością bogów. Sięgając po inkantacje przeznaczone dla faraonów, Anchnespepi przekroczyła religijną granicę w sposób równie radykalny, co odważny. Upomniała się o boskie życie pośmiertne faraona dla samej siebie. Labrousse, który odkrył jej piramidę, opisywał ją tak: – Była pierwszą niezależną kobietą. Nawet jeśli działała w imieniu syna, to ona miała władzę. A skoro tak – dlaczego nie wieczność? To pierwsza kobieta, która uczyniła siebie nieśmiertelną. Jej tytuły wynosiły ją do rangi istoty boskiej – ogłaszały ją „Córką dwóch bogów”. W rzeźbie z Brooklyn Museum dodatkowo wzmacniała te powiązania, pozując na wzór Izydy. To celowe nawiązanie do bogini, która po śmierci męża chroniła małego syna i torowała mu drogę do tronu. Wpływ Anchnespepi nie skończył się w grobie: inskrypcje pokazują, że przez stulecia po jej śmierci czczono ją w trwałym kulcie pogrzebowym. Ta długowieczność dowodzi, jak głęboko wplotła się w religijną i polityczną tkankę Egiptu. Zapamiętano ją nie tylko jako matkę faraona, lecz także jako kobietę, która odważyła się przyznać sobie te same magiczne zabezpieczenia i boski los pośmiertny, co królowie. Dla kobiety był to czyn rewolucyjny. Uczynił z niej innowatorkę polityczną i religijną – na całe stulecia przed słynnymi władczyniami, takimi jak Hatszepsut czy Kleopatra. Droga Anchnespepi do władzy Anchnespepi była młodą kobietą, gdy poślubiła faraona Pepiego I (panował ok. 2315–2275 p.n.e.). Politycznej władzy jednak nie musiała się uczyć od zera. Pochodziła z wpływowej rodziny z Abydos – świętej południowej prowincji czczonej jako odwieczna ojczyzna pierwszych faraonów. Dorastała w otoczeniu potężnych rodziców, a stele z jej rodzinnego miasta zachowały ich imiona i rozbudowane tytuły. Ojciec pełnił funkcję lokalnego gubernatora, pośrednika między dworem a mieszkańcami regionu. Jeszcze bardziej intrygujące jest to, że jej matka należała do nielicznych znanych kobiet, które piastowały urząd wezyra – głównego doradcy faraona i najwyższego urzędnika w rozległej administracji państwa. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-23-181912-The-forgotten-Egyptian-queen-who-dared-use-forbidden-magic-to-make-herself-pha-714023f.png" width="1213" height="856" alt="Drewniana głowa, uznawana za wizerunek Ankhnespepy II, odkryta w Sakkarze, w pobliżu starożytnych piramid w Gizie, podczas prac wykopaliskowych." title="Drewniana głowa, uznawana za wizerunek Ankhnespepy II, odkryta w Sakkarze, w pobliżu starożytnych piramid w Gizie, podczas prac wykopaliskowych." /> Dla dziewczyny wychowanej w takim świecie myśl, że kobiety mogą wejść na najwyższy poziom rządzenia, nie była nie do pomyślenia. W jej rodzinie stanowiło to precedens. Nic dziwnego, że bliscy zaaranżowali małżeństwo polityczne, zacieśniając więzi z faraonem. Zarówno Anchnespepi, jak i jej starsza siostra zostały żonami Pepiego I. Faraon poślubił siostry w drugiej połowie panowania – jako doświadczony władca, który umacniał autorytet działaniami militarnymi i dyplomacją. Dwie córki wydane za mąż za faraona u szczytu jego potęgi musiały zwiększyć wpływy rodziny. Mimo to droga Anchnespepi do roli faktycznej władczyni Egiptu wydawała się mało prawdopodobna, skoro była jedną z siedmiu żon. Widać jednak, że miała ambicję. Aby uczcić małżeństwo i bliskość z królem, Anchnespepi II przyjęła imię, pod którym znamy ją dziś – można je tłumaczyć jako „ta, która żyje dla Pepiego”. Zachowała je do końca życia, nawet gdy zmieniały się okoliczności polityczne i wyszła ponownie za mąż. Była to deklaracja jej wysokiej pozycji w hierarchii dworu, a zarazem hołd dla potężnego pierwszego męża. Dziedzictwo królowej, która sięgnęła po władzę Jej syn, Pepi II, został koronowany, gdy miał zaledwie około sześciu lat (ok. 2260 p.n.e.). Szósta dynastia (ok. 2325–2175 p.n.e.) była naznaczona intrygami pałacowymi, spiskami i walką frakcji. Złoty wiek wielkich piramid minął dwa stulecia wcześniej, a rosnąca siła urzędników regionalnych stopniowo podkopywała rdzeń władzy faraonów. Jako regentka, odpowiedzialna za rządy do osiągnięcia przez syna pełnoletności, Anchnespepi poruszała się w tych burzliwych warunkach z dużą sprawnością. W samym pałacu sieć wdów, synów i powinowatych Pepiego I tworzyła napięty krajobraz polityczny – taki, w którym panowanie dziecka-króla można było łatwo obalić. Zagrożenia czaiły się też poza dworem. Nubijczycy z południa buntowali się przeciw kontroli Egiptu, a na północy wybuchały rebelie w egipskich terytoriach. Szczegółów jej regencji znamy niewiele, ale rezultat jest jednoznaczny. Pepi II panował ponad 65 lat – najdłużej ze wszystkich władców w dziejach Egiptu. To, że przetrwał i utrzymał stabilność w pierwszych latach, wskazuje na regentkę, która potrafiła prowadzić kraj po politycznym ostrzu noża. Ślady jej realnej władzy zachowały się w różnych miejscach Egiptu. Inskrypcja w kopalniach turkusu w Wadi Maghara na Synaju ogłasza ją władczynią, która zarządziła królewską wyprawę we własnym imieniu i w imieniu syna. Towarzyszący wizerunek pokazuje ją w czepcu-koronie króla, a nie w kobiecym nakryciu głowy królowej, i nazywa ją „umiłowaną przez wszystkich bogów” – określeniem zastrzeżonym dla królów. Nawet tutaj zawłaszczała święte słowa i insygnia faraonów, zmieniając sposób przedstawiania kobiecej władzy królewskiej. Odkrycie, które zmieniło obraz królowych Egiptu W 2000 roku archeolodzy dokonali odkrycia, które odmieniło historię egipskiej królewskości. Przez stulecia piaski Sakkary skrywały niewysokie, niepozorne wyniesienie w pobliżu piramidy Pepiego I. Gdy rozpoczęto oczyszczanie terenu, oczekiwania były niewielkie. Miejsce było ruiną. Przez wieki rabusie kamienia – działający już od czasów rzymskich – rozbierali wapienne mury blok po bloku i wywozili starannie obrobioną kamieniarkę do własnych budów. Zostało tylko poszarpane zagłębienie na pustyni. Pierwszy trop pojawił się w 1997 roku, gdy spod piasku wyłoniło się ogromne nadproże – 17 ton rzeźbionego kamienia z imieniem Anchnespepi. Egiptologżka Vivienne Gae Callender zauważyła, że monumentalny zapis zaprojektowano tak, by już pierwszy rzut oka skłaniał widza do postrzegania królowej jako władczyni. Kompleks okazał się tak rozległy, że zespół potrzebował kolejnych trzech lat, by zlokalizować właściwą piramidę. Gdy kopano głębiej, zarys konstrukcji stał się czytelny. Podstawa miała około 30,5 m z każdej strony – co czyni ją największą znaną piramidą wzniesioną dla egipskiej królowej, z wyjątkiem jednej – tajemniczej królowej V dynastii o imieniu Setibhor. Już sam rozmiar był zdumiewający. Ale piramida Anchnespepi zawierała też elementy kojarzone wyłącznie z faraonami: szerokie wejście z filarami, okazałą kwadratową przedsionkową komnatę oraz Salę Ofiar wyłożoną lśniącym białym alabastrem. Odłamki obelisków, które niegdyś flankowały wejście, sugerują, że ich wierzchołki pokryte złotem wznosiły się na ponad 4,6 m. Kolejnych dowodów na splendor grobowca dostarczyła spektakularna scena odsłonięta przez archeologów: królowa przepływa na swojej królewskiej łodzi, z nogami rozstawionymi w męskiej pozie zapożyczonej od faraonów, wykonując wraz z córką rytuał. Kierujący wykopaliskami Philippe Collombert natrafił również na intrygującą inskrypcję w świątyni grobowej królowej: „Jego Majestat działał za nią, gdy przebywała w [królewskiej] rezydencji”. Później zinterpretowano ją jako bezprecedensowe potwierdzenie regencji Anchnespepi. To także zabawne przypomnienie, że nawet królowie Egiptu musieli liczyć się ze swoimi matkami. Po oczyszczeniu podziemnych pomieszczeń odkryto komorę grobową, niestety splądrowaną już w starożytności. Zachował się jednak wspaniały sarkofag z czarnego bazaltu, choć jego masywna pokrywa była pęknięta na cztery ogromne fragmenty. Wewnątrz pozostały jedynie skrawki lnianych owijek i fragmenty kości, ale zewnętrzne inskrypcje przetrwały. Ogłaszały królową „cielesną córką” bogini nieba Nut oraz „córką” boga ziemi Geba – tytułami, które czyniły z niej istotę boską, część potężnej linii samych bogów. Najważniejsze odkrycie biegło długimi kolumnami hieroglifów po ścianach komory grobowej. Znaki wciąż połyskiwały śladami zielonej farby, mimo że minęło ponad 4000 lat. Dla archeologów od razu stało się jasne, że są to „ Teksty piramid”. Po raz pierwszy pojawiły się w grobowcu króla Unasa mniej więcej sześć dekad przed narodzinami Anchnespepi. Zaklęcia miały przemienić faraona w istotę boską, zapewnić mu bezpieczną podróż przez zaświaty i zagwarantować wieczne zjednoczenie z bogami. Były najświętszymi rytuałami faraonów Starego Państwa. W grobowcu Anchnespepi teksty były jednak w fatalnym stanie. Czas i rabusie zrobiły swoje. Inskrypcje zredukowano do setek rozszczepionych kamieni rozrzuconych i zasypanych piaskiem. Aby przeczytać całość, należało je najpierw zrekonstruować. Odtwarzanie „Tekstów piramid” Anchnespepi Przez dwie dekady epigrafik Mathieu i zespół MAFS wykonywali żmudną pracę składania inskrypcji z grobowca Anchnespepi. Mathieu wspomina, że po odkryciu pierwszego fragmentu w 2000 roku do 2003 roku znaleziono i zinwentaryzowano 1035 zapisanych bloków. W kolejnych sezonach Collombert odkrywał następne, aż łączna liczba fragmentów osiągnęła 1617. Każdy z tych odłamków trzeba było sfotografować, narysować, przeanalizować, opisać i zeskanować. Składanie tego wszystkiego przypominało rozwiązywanie gigantycznych trójwymiarowych puzzli: elementy miały skrajnie różne kształty i rozmiary, a część w ogóle zaginęła. Mimo to członkom zespołu udało się odtworzyć ściany – dopasowywali drobne fragmenty do większych bloków i łączyli pokruszone krawędzie, by odsłonić kolejność zapisów. Było to zadanie monumentalne, w praktyce wymagające odbudowania wnętrza komory grobowej. Na końcu ta nieustępliwa praca przyniosła efekt godny podziwu: niemal kompletny korpus Tekstów Piramid, w tym dziesięć zaklęć nieznanych z żadnego faraońskiego grobowca. Nowe zaklęcia koncentrują się na pożywieniu, ochronie i wstąpieniu królowej do grona bogów. Każdy z jedenastu władców, którzy kazali wyryć „Teksty piramid" w swoich grobowcach, wybierał nieco inną wersję – być może odzwierciedlającą osobowość i przekonania religijne. Wiele unikatowych formuł Anchnespepi oferuje jej królewskie i magiczne przedmioty. Może to wskazywać, że zależało jej na potwierdzeniu statusu „zmartwychwstałego faraona”. Jedno z zaklęć zachęca: – Weź to, twoje papirusowe berło. Inne obiecuje: – Kanały stoją przed tobą otworem, abyś mogła zanurzyć się w falach czerwonych koron. W innych fragmentach teksty opisują jej spotkanie z bogami i ogłaszają jej boskość. Jedno z zaklęć mówi, że odnajdzie bogów, zasiądzie z nimi, będzie z nimi jeść i podróżować w świętej łodzi słonecznej. Inne głosi, że niebo drży dla niej, ziemia się trzęsie, a niezniszczalne gwiazdy kłaniają się przed nią, bo to Ozyrys posadził ją na swoim tronie. Teksty dawały Anchnespepi dokładnie te same narzędzia, które otrzymywał król, by pomyślnie istnieć w zaświatach. Decyzja o wyryciu tych inkantacji była czymś więcej niż religijną ambicją. Była deklaracją władzy – stwierdzeniem, że bogowie popierają jej rządy. Za życia oddała władzę nad Egiptem synowi. Po śmierci mogła odzyskać moce i przywileje faraona – tym razem we własnym imieniu i na wieczność. Kobieta wyznacza standardy Historia Anchnespepi nie kończy się na jej śmierci, ani nawet na upadku Starego Państwa. Jej rządy stały się wzorcem dla potężnych – i lepiej znanych – egipskich królowych, które poszły jej śladem. Gdy Hatszepsut, druga kobieta rządząca Egiptem we własnym imieniu, objęła tron niemal tysiąc lat później, przywdziała insygnia królów i przedstawiła się jako boska córka boga. Powtarzała w ten sposób roszczenia, które wcześniej formułowała Anchnespepi. Również Nefertiti czerpała z jej precedensów, gromadząc władzę: przedstawiała się w charakterystycznych pozach faraonów i w rolach religijnych. Mogły to być kroki służące umocnieniu jej drogi do tronu, jeśli – jak uważają niektórzy badacze – rzeczywiście rządziła jako faraon po śmierci męża. Kiedy Kleopatra kreowała się na żywe wcielenie Izydy, wypowiadała wprost to, co Anchnespepi sugerowała ponad 2000 lat wcześniej, przywołując Izydę w rzeźbie z Brooklyn Museum. Kleopatra odwoływała się do tradycji egipskiej władzy królowych o tak odległych korzeniach, że w jej czasach była ona już „starożytnością”. Piramida Anchnespepi, jej teksty i tytuły pokazują królową, która nie zgodziła się pozostać w tle. Przesunęła granice tego, kim mogły być egipskie królowe: opiekunkami, regentkami, boskimi córkami i suwerennymi władczyniami. W półmroku komory grobowej, gdzie hieroglify wciąż lśnią po czterech tysiącleciach, jej ambicja pozostaje czytelna. To opowieść o kobiecie, która sięgnęła po rytuały królów, by zapewnić sobie miejsce wśród bogów – i pokazać, że władza do rządzenia nie musi należeć wyłącznie do mężczyzn. Źródło: National Geographic