Dlaczego lubimy się zakładać? Nawet najbardziej znani naukowcy obstawiają zakłady
Uwielbiamy się ekscytować, mieć rację i wpływać na rzeczywistość. Zakładając się, spełniamy wszystkie te potrzeby, nie ryzykując przy tym zbyt wiele.
Spis treści: Potrzeba ekscytacji Zakłady motorem postępu Myślenie magiczne Zakłady Hawkinga W herbaciarni słynnego ośrodka badawczego Bell Laboratories popołudniami spotykali się naukowcy, by w swobodnej atmosferze porozmawiać o intrygujących problemach. Dyskusje często zamieniały się w trudne do rozstrzygnięcia spory i za najlepszy sposób ich zakończenia uznawano zakład. Jego zawarcie potwierdzano wpisem do specjalnej księgi, którą wypełniano przez kilkadziesiąt lat. Do 1990 r., kiedy to „Księga zakładów” zniknęła. Ukradł ją ktoś, kto nie potrafił przegrywać. Dziś taki „numer” niewiele by dał. Naukowe zakłady przeniosły się bowiem do internetu, a tam nic nie ginie. W serwisie Long Bets zawarto już setki formalnych naukowych zakładów. Np. o to, czy do 2030 r. powstaną sterowane całkowicie automatycznie samoloty pasażerskie albo czy w 2060 r. liczba ludności świata będzie mniejsza niż obecnie. Najdłużej na rozstrzygnięcie poczeka zakład o to, czy w 2150 r. będzie żyła przynajmniej jedna osoba urodzona w roku 2000. Potrzeba ekscytacji Nie tylko naukowcy uwielbiają się zakładać. Zakładamy się wszyscy i o wszystko. Każda sytuacja zawierająca element niepewności może być pretekstem do zakładu, a jedyną granicę stanowi wyobraźnia. Pewien Kanadyjczyk założył się o 15 tys. dolarów, że wytrzyma miesiąc mieszkania w męskiej łazience (wygrał). Gwiazdor NBA Shaquille O’Neil założył się z własnym menedżerem, że wejdzie bez zapowiedzi do Białego Domu (powstrzymali go agenci Secret Service). Przed piłkarskim mundialem w 2014 londyńscy bukmacherzy przyjmowali zakłady, czy urugwajski piłkarz Luis Suarez ugryzie w czasie meczu któregoś z rywali. Opłacało się zaryzykować – Suarez chapnął zębami Włocha Giorgio Chielliniego, za co miłośnicy zakładów inkasowali 175 funtów (za jednego postawionego). Jak mówi prof. Tomasz Zaleśkiewicz, kierownik Katedry Psychologii Ekonomicznej SWPS i Centrum Badań nad Zachowaniami Ekonomicznymi zakładając się, kieruje nami potrzeba ekscytacji. – Większość ludzi lubi dreszczyk emocji, ale pod warunkiem, że nie wiąże się ze zbyt dużym ryzykiem. Zakładanie się znakomicie zaspokaja tę potrzebę. To forma hazardu, w której jest więcej zabawy niż zagrożenia. Oczywiście są osoby, które potrzebują silniejszej ekscytacji i zakładają się o wysokie stawki, jednak stanowią mniejszość. W kasynach bywają nieliczni, w kolekturach lotto – miliony – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Zakład o przyszłość świata Zakładamy się też, gdy chcemy dowieść swoich racji. Jeden z najsłynniejszych zakładów zawarli w 1980 r. ekolog Paul Ehrlich i ekonomista Julian Simon. Stawka była niewygórowana – kilkaset dolarów, ale chodziło o... przyszłość świata. Ehrlich, autor głośnej książki „Bomba demograficzna”, przepowiadał, że gwałtowny wzrost liczby ludności nieuchronnie prowadzi do szybkiego wyczerpania surowców, głodu i upadku cywilizacji. Simon patrzył w przyszłość z większym optymizmem. W magazynie „Science” opublikował artykuł, w którym przekonywał, że dzięki coraz doskonalszym, bardziej wydajnym i oszczędnym technologiom do globalnego kataklizmu nie dojdzie. „Pojawią się ludzie z jeszcze lepszymi pomysłami i chociaż wydaje się to nieprawdopodobne, zasoby Ziemi okażą się niewyczerpane” – puentował. Ehrlich odpowiedział, że niewyczerpane są jedynie pokłady głupoty. Dyskusja tak się zaogniła, że Simon zaproponował zakład: jeśli źródła surowców się kończą, ich ceny w ciągu 10 lat mocno wzrosną i chętnie zapłaci Ehrlichowi tę różnicę. Jeśli jednak spadną – Ehrlich zapłaci jemu. By uniknąć zarzutu o manipulację, pozwolił oponentowi wybrać pięć surowców. Następnie dokonali umownego zakupu miedzi, cyny, chromu, niklu i wolframu za 1000 dol. Po 10 latach Ehrlich przesłał oponentowi czek na 576 dol. i 7 centów – o tyle spadły ceny. Mimo że przegrał, nie przejął się porażką. „Julian Simon przypomina faceta, który skoczył z Empire State Building i na wysokości 10. piętra radośnie krzyczy: jest świetnie” – oznajmił na konferencji prasowej. Poniekąd miał rację, bo gdyby założył się o dekadę później, kiedy gwałtownie zaczęły się rozwijać gospodarki Chin i Indii, wygrałby. Obaj mieli argumenty, które mogły zapewnić wygraną, ale żaden nie dysponował pełną wiedzą. Tak dzieje się bardzo często i dlatego przegrywamy zakłady. Zakłady motorem postępu – Mamy naturalną skłonność do przeceniania swojej wiedzy, umiejętności i pamięci. Jesteśmy czegoś absolutnie pewni, a po sprawdzeniu ze zdziwieniem stwierdzamy, że jednak się myliliśmy – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Ta słabostka dotyka wszystkich, od kibiców zakładających się o wynik meczu sprzed lat po geniuszy dokonujących przełomowych odkryć. Wybitny astronom Johannes Kepler był tak pewny swych umiejętności, że założył się z kolegą po fachu Christianem Longomontanusem, iż w ciągu tygodnia dokona obliczeń i określi orbitę Marsa. Obliczył... ale po dwóch latach. Bo zadanie okazało się trudniejsze niż sądził. Przegrał zakład, lecz odkrył, że planety krążą wokół Słońca nie po okręgu, lecz po elipsie, której jednym z ognisk jest Słońce. Dlaczego tak się dzieje? To pytanie zadał w 1684 r. angielski uczony Christopher Wren i wyraził gotowość założenia się, że nikt nie odpowie na nie w ciągu dwóch miesięcy. Na szali położył niezwykle cenną książkę. Wyzwanie przyjął Isaac Newton. Podobnie jak Kepler nie zdążył i przegrał. Odpowiedzi jednak udzielił, wydając trzy lata później fundamentalne dla fizyki dzieło „Principia”, w którym przedstawił prawo powszechnego ciążenia i prawa dynamiki. Można więc postawić żartobliwą tezę, że nowożytna nauka rozwinęła się dzięki zakładom. I nadal się rozwija. Fizyk Maurice Goldhaber założył się w 1948 r. o 500 dol., że nie istnieją antyprotony. Już siedem lat później Owen Chamberlain i Emilio Segre odkryli te cząsteczki, za co zostali uhonorowani Nagrodą Nobla. Pikanterii tej historii dodaje fakt, że jednym z głównych konstruktorów detektora do wykrywania antyprotonów był Gerson Goldhaber. W naukowym światku żartowano, że zaangażował się w przedsięwzięcie, by udowodnić, że jego starszy brat choć raz nie ma racji. Myślenie magiczne Naukowcy z reguły zakładają się o sprawy, którymi się zajmują i na które mają wpływ, ale bywają wyjątki. Prof. Matthew Goodwin, wykładowca nauk politycznych na uniwersytecie w Kent, autor książki „Brexit: Dlaczego Brytyjczycy głosowali za wyjściem z Unii Europejskiej”, zapowiedział publicznie, że jeśli Partia Pracy nie zdobędzie w wyborach 38 proc. głosów, zje swoje dzieło. Nie zdobyła i 10 czerwca 2017 r. profesor zaproszony do nadawanego na żywo programu telewizji Sky News skonsumował przed kamerami pierwszą stronę książki. Obiecał, że z resztą też się stopniowo upora. – W zakładaniu się o rzeczy, na które nie mamy wpływu, jest trochę myślenia magicznego. Coś robimy, wykazujemy się pewną aktywnością i mimowolnie wierzymy, że wpływamy na wynik. To ten sam mechanizm, który podczas gry w kości każe na nie chuchać przed rzuceniem – tłumaczy prof. Zaleśkiewicz. W połowie lat 70. XX w. miliony fanów oczekiwały, że zespół The Beatles znów wystąpi razem. Najgorliwiej zabiegał o to perkusista Ringo Starr i założył się o tysiąc funtów, że... Beatlesi wspólnie nie zagrają. Miał rację, choć bardzo nie chciał jej mieć. To magiczne myślenie, tyle że na opak, wbrew pozorom nie jest takie wyjątkowe. Czy stawiając na porażkę biało-czerwonych naprawdę im jej życzymy i nie podskakujemy z radości, gdy strzelą bramkę? Czy nigdy nie zdarza się nam westchnąć: „założyłem się, ale wolałbym przegrać?”. Zakłady Hawkinga Nie tylko nam. Nieżyjący już Stephen Hawking stał się najbardziej znanym astrofizykiem świata m.in. dzięki opracowaniu i spopularyzowaniu teorii czarnych dziur. Nikt nie wiedział o nich więcej od niego. Wszystko w jego dociekaniach się zgadzało, brakowało jedynie dowodu, że czarna dziura... w ogóle istnieje. Zdaniem większości astronomów mógł nią być zagadkowy układ Cygnus X-1 w gwiazdozbiorze Łabędzia. Nikt nie powinien być bardziej od Hawkinga zainteresowany potwierdzeniem tej hipotezy. Jednak to właśnie on najgłośniej ją odrzucał. I założył się, że w Cygnus X-1 czarnej dziury nie ma. Wyzwanie przyjął astrofizyk Kip Thorne, a Hawking błysnął poczuciem humoru, proponując jako stawkę roczną prenumeratę „Penthouse”. Treść zakładu spisano przy świadkach, a 16 lat później do domu państwa Thorne dostarczono pierwszy numer magazynu dla panów. Stephen Hawking stał się specjalistą od obstawiania porażek teorii, na których potwierdzeniu bardzo mu zależy. Przegrał zakład o istnienie tzw. nagiej osobliwości i stracił 100 dol. Kolejną setkę przekazał fizykowi Gordonowi Kanowi, z którym założył się, że nawet jeśli cząsteczka zwana bozonem Higgsa teoretycznie istnieje, nie uda się jej odkryć. W 2012 r. dokonali tego naukowcy z ośrodka badawczego CERN. Astrofizyk George Djorgovsky z California Institute of Technology w wypowiedzi dla „The New York Times” zauważył, że chociaż naukowcy stereotypowo uchodzą za osoby bardzo poważne, to właśnie oni najchętniej bawią się czymś tak niepoważnym jak zakłady. I pół żartem, pół serio wyjaśnił dlaczego tak się dzieje: „System przyznawania nagród naukowych działa w taki sposób, że otrzymuje się je dopiero w sędziwym wieku. Czekać trzeba stanowczo zbyt długo. A zakład wygrywa się szybko i natychmiast po rozwiązaniu problemu można się cieszyć nagrodą”. Zasada ta sprawdza się nie tylko w nauce. Można się więc założyć, że nigdy nie przestaniemy się zakładać. Źródło: archiwum NG
Pokonanie Krzyżaków nie przyniosło spokoju. Polska zapłaciła za zwycięstwo wysoką cenę
Polskie zwycięstwo nad zakonem przyszło po długiej i wyniszczającej walce. Niestety, sukces nie przyniósł oczekiwanego pokoju. Wręcz przeciwnie – stał się początkiem nowych sporów i nieporozumień.
Spis treści: Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Chrzest Litwy ratunkiem? Polska bez tego, czego chciała najbardziej Budżet Krzyżaków zniszczony Podpisanie aktu zjednoczenia 4-letni rozejm Prusy kontratakują Krzyżacy to najbardziej karni rycerze, jacy kiedykolwiek istnieli. Przewyższali pod tym względem nawet legie rzymskie, albowiem Rzymianie buntowali się niekiedy, podczas gdy rycerz zakonny wytrzymywał najcięższe próby” – opowiadał o nich po wiekach Adam Mickiewicz podczas wykładów we Francji. A w „Grażynie” pisał: „Przebrzydły Zakon podobny do smoku/Jeden łeb utniesz, drugi rośnie skoro/I ten ucięty rośnie w dziesięcioro”. Pięćset lat przed tymi słowami polskiego wieszcza państwo zakonne osiągało właśnie szczyt swej potęgi. Rozciągało się od Łeby przez Gdańsk i Królewiec po Kłajpedę. Kontrolowało ujścia Wisły, Niemna i Pregoły. Miało 120 zamków, z których bracia-rycerze nadzorowali terytorium powierzchni 58 tys. km kw. Formalnie podlegało papieżowi, jednak w czasie tzw. niewoli awiniońskiej (1309–1370) i wielkiej schizmy zachodniej (1378–1417), gdy za głowę Kościoła uważało się dwóch lub trzech dostojników, było to zwierzchnictwo iluzoryczne. Krzyżacy robili, co chcieli, a ich potęga i bogactwo przyciągały tłumy chętnych pragnących służyć zakonowi. Byli to głównie niemieccy rycerze zubożali z powodu kryzysu ekonomicznego, który dotknął zachodnią Europę po epidemiach dżumy i klęskach nieurodzaju. Kierowały nimi nie tyle motywy religijne, ile chęć znalezienia bezpiecznej przystani i zdobycia majątku. Ich czysto świeckie dążenia nadawały polityce zakonu jeszcze bardziej agresywny charakter. Po podboju Prus (1283) i odebraniu Polsce Pomorza Gdańskiego (1308) naturalnym celem ekspansji stała się Litwa. Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Krzyżacy atakowali wschodniego sąsiada metodycznie, dokonując co roku łupieżczych najazdów. Chodziło o wyniszczenie terenów przygranicznych, by po ucieczce sterroryzowanej ludności łatwiej je zajmować. Litwini bronili się dzielnie, ale mimo śmiertelnego zagrożenia z zewnątrz wykrwawiali się również w bratobójczej walce o władzę pomiędzy Jagiełłą a jego wujem Kiejstutem i jego synem Witoldem. Krzyżacy umiejętnie podsycali te konflikty wspierając raz jedną, raz drugą stronę, a gdy obie osłabły, w 1398 r. zajęli Żmudź (zachodnią Litwę). Uzyskali w ten sposób łącznik między swymi posiadłościami w Prusach i Inflantach, stając się nadbałtycką potęgą. Chociaż była to jawna agresja, papież, cesarz i większość europejskich władców uznawali ją za uzasadnioną. Krzyżacy nie przedstawiali bowiem swych działań jako podbojów, lecz misję chrystianizacyjną. Argumentowali, że ziem odebranych poganom nie zagarniają dla siebie, lecz przekształcają w tzw. patrimonium sancti Petri – ojcowiznę świętego Piotra, czyli własność papieża. W teorii działali zatem bezinteresownie. Jagiełło – atakowany przez Krzyżaków, Witolda i na domiar złego przez Księstwo Moskiewskie – nie widział innego wyjścia jak nawiązanie rokowań z Polakami. Ci, którzy bezskutecznie domagali się od papieża i cesarza uznania krzyżackiej aneksji Pomorza Gdańskiego za bezprawną, zagrali va banque. Zaoferowali Jagielle rękę królowej Jadwigi i koronę Królestwa Polskiego w zamian za przyłączenie do niego Litwy. Jagiełło musiał jednak przyjąć chrzest. 14 kwietnia 1385 r., po wynegocjowaniu porozumienia, Jagiełło ogłosił w Krewie, że przyjmuje te warunki. Zimą następnego roku przybył do Krakowa i jak zapisał Jan Długosz: „We czwartek dnia czternastego lutego, w uroczystość św. Walentego, naprzód Jagiełło wielki książę litewski, a potem bracia jego książęta litewscy, wyuczeni już należycie zasad i prawideł wiary katolickiej, porzuciwszy błędy pogańskie, uczynili wyznanie prawej wiary i w kościele krakowskim przyjęli chrzest z rąk Bodzanty arcybiskupa gnieźnieńskiego i towarzyszącego obrzędowi Jana biskupa krakowskiego, z wielką wszystkich radością”. Jagiełło przyjął nowe chrześcijańskie imię Władysław. Zjednoczenie Polski z ochrzczoną Litwą było dla Krzyżaków potężnym ciosem. Tracili pretekst do podbojów. Zaczęli więc zaprzeczać faktom. Rozpoczęli zmasowaną akcję propagandową, wmawiając Zachodowi, że chrzest Jagiełły i Litwy był pozorny. Chrzest Litwy ratunkiem? Dyplomacja polska też nie próżnowała i doprowadziła do wydania w 1403 r. przez Kurię Rzymską aktu potwierdzającego prawomocność chrztu Litwy. Krzyżacy nie zamierzali jednak oddać zaanektowanej Żmudzi i wszelkimi sposobami dążyli do rozbicia unii polsko-litewskiej. Sojusznika znaleźli w Witoldzie, który po koronacji Jagiełły na króla obu zjednoczonych państw został z niczym. Rozżalony buntował się, a zakon skwapliwie udzielał mu pomocy. Przeciw rebeliantom wysyłano polskie wojska, ale przedłużający się konflikt mógł wykopać przepaść nie do zasypania. A na tym skorzystać mogli jedynie Krzyżacy. Zwaśnieni kuzynowie zdawali sobie sprawę z niebezpieczeństwa i po kilku latach walk podjęli rozmowy. W 1392 r. zawarli kompromis – Jagiełło pozostawał królem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Witold jako jego namiestnik i Wielki Książę obejmował władzę nad Litwą. Krzyżacy nakłaniali Witolda do walki o pełną niezależność, ale zniechęciło go m.in. wyzyskiwanie przez zakon Żmudzi. Gdy w 1409 r. wybuchło tam kolejne antykrzyżackie powstanie, Wielki Książę pospieszył mu z pomocą. A Polska, wywiązując się ze zobowiązań sojuszniczych, zapowiedziała, że poprze Litwinów. Wielki mistrz zakonu Ulrich von Jungingen wykorzystał to jako pretekst do wypowiedzenia jej wojny (6 sierpnia). Już tydzień później uderzył na Kujawy, Krajnę i ziemię dobrzyńską, zajął m.in. Bydgoszcz. Do października Polakom udało się odbić to miasto, ale zabrakło czasu na połączenie wojsk Korony i Litwy. Jagiełło zgodził się więc na rozejm i przekazanie sprawy przynależności Żmudzi do rozpatrzenia przez arbitra, którym został król czeski Wacław Luksemburski. Wyrok nietrudno było przewidzieć – monarcha sympatyzujący z Krzyżakami orzekł, że zagarnięta część Litwy ma należeć do zakonu. Wojna stała się nieuchronna. Polscy stratedzy uznali, że działania zbrojne należy przenieść do Prus i 15 lipca 1410 pod Grunwaldem, w jednej z największych bitew średniowiecza, zadali Krzyżakom cios, po którym zakon już nie był zdolny do dalszej ekspansji. Polska bez tego, czego chciała najbardziej Malborka, stolicy państwa krzyżackiego, nie udało się zdobyć. Tymczasem Krzyżacy pod wodzą nowego wielkiego mistrza Heinricha von Plauena rozpoczęli wielką ofensywę dyplomatyczną – przedstawiając Grunwald jako zwycięstwo pogan nad chrześcijanami. Zmobilizowali wszystkich sojuszników, by zdobyć jak najlepszą pozycję podczas negocjowania traktatu pokojowego. Od południa do Małopolski wkroczyły wojska króla węgierskiego i niemieckiego Zygmunta Luksemburskiego, od zachodu armia zorganizowana przez niemiecką gałąź zakonu, z północy ciągnęły posiłki wystawione przez gałąź inflancką. Jagiełło zdołał wygrać bitwę pod Koronowem, ale wobec groźby wojny na dwa, a nawet trzy fronty zgodził się na rozejm. 1 lutego 1411 r. podpisano w Toruniu układ pokojowy. Polska nie uzyskała tego, na czym jej najbardziej zależało – Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej. Tyle że Krzyżacy oddali Litwie Żmudź. Żadna ze stron nie była więc usatysfakcjonowana i obie przystąpiły do walki dyplomatycznej o sporne terytoria. Jej apogeum nastąpiło podczas soboru w Konstancji (1414–1418). Szefem polskiej delegacji został rektor Akademii Krakowskiej, znakomity prawnik Paweł Włodkowic. W 1415 r. przedstawił traktat „O władzy cesarza i papieża nad niewiernymi”. Opierając się na doktrynie prawa naturalnego przekonywał, że chrystianizacja ma polegać na nawracaniu pogan, a nie na odbieraniu im przemocą ziemi i zamienianiu w niewolników. Podważał w ten sposób prawa papieża i cesarza do dysponowania zdobytymi przez Krzyżaków ziemiami jako patrimonium sancti Petri. „Nawracać należy słowem, nie mieczem” – pisał, ku wściekłości Krzyżaków. Krzyżacy zatrudnili całą armię prawników i pamflecistów do polemizowania z Polakami. Ci bardziej wyrafinowani przekonywali, że nawracanie pogan to obowiązek chrześcijanina, a jeśli niewierni stawiają zbrojny opór, trzeba użyć siły. Niedozwolone jest natomiast korzystanie z pomocy pogan w walce z chrześcijanami, co zrobili Polacy, stając pod Grunwaldem ramię w ramię z tysiącami jeszcze nieochrzczonych żołnierzy litewskich. Największy rozgłos zdobył jednak paszkwil niemieckiego dominikanina Johannesa Falkenberga „Satyra przeciw herezjom i innym niegodziwościom Polaków i ich króla Jagiełły”. Nazwał w nim Polaków heretykami, którzy oddali koronę bałwochwalcy i jako odstępcy od prawdziwej wiary powinni wraz ze swym królem zostać skazani na śmierć. Na oszczerstwa zareagowali polscy biskupi, oskarżając o herezję Falkenberga. Wybuchł skandal, którym zajęła się soborowa komisja. Po burzliwych dyskusjach orzeczono, że heretycka jest jedynie konkluzja paszkwilu, nawołująca do unicestwienia Polaków, zaś „król Polski jest godnym członkiem Kościoła”. Falkenberga aresztowano. Epilog afery nastąpił w 1421 r., gdy w Rzymie w obecności Pawła Włodkowica Falkenberg odwołał swoje tezy. Potem papież go ułaskawił. Sobór potwierdził postanowienia traktatu toruńskiego z 1411 r., co było kolejnym ciosem zadanym Krzyżakom. Odtąd nie mogli już oskarżać Jagiełły o pozorne przyjęcie chrześcijaństwa i musieli zaakceptować utratę Żmudzi. Budżet Krzyżaków zniszczony Rycerze zakonni stanowili elitarne, hermetyczne bractwo. Nie było ich wielu. Przed Grunwaldem około 700, po nim – 400. Ale dzięki znacznie liczniejszej grupie tzw. służebników składających śluby na okres służby, świeckich półbraci i najemników trzymali żelazną ręką całą ludność zajętych terytoriów. Tubylców – Prusów, Jaćwingów, Galindów, Sambów – traktowali jak niewolników. Mieszczan, miejscowych świeckich rycerzy i napływających osadników – jak poddanych mających wykonywać polecenia i płacić podatki. Klęska w 1410 r. i ciągłe walki z Polską kończone krótkotrwałymi traktatami pokojowymi (melneński z 1422, brzeski z 1435 r.) rujnowały budżet krzyżackiego państwa, wyniszczały i powodowały masową ucieczkę chłopów z zagrożonych terenów. Ze spisu przeprowadzonego w 1438 r. wynika, że na ziemi chełmińskiej nie obsiano 50 proc. areału, w południowej części Pomorza Gdańskiego nawet 80 proc. By napełnić pustoszejący skarbiec, władze zakonne podnosiły podatki, co wywoływało niezadowolenie mieszczan i świeckiego rycerstwa. Obie grupy miały przedstawicieli w tzw. Stanach Pruskich – namiastce parlamentu, ale Krzyżacy nie liczyli się z ich opinią. Ponieważ żądania finansowe władz stawały się coraz bardziej uciążliwe, rady miast zaczęły się ze sobą porozumiewać. Ich śladem podążyło rycerstwo i w lutym 1440 r. w Elblągu zawarto porozumienie o utworzeniu związku miast i ziem. 14 marca w Kwidzynie oficjalnie ogłoszono powstanie Związku Pruskiego. Najważniejszy punkt aktu założycielskiego głosił, że wszyscy członkowie udzielą pomocy temu, kto dochodzi sprawiedliwości u władz zakonu. Powstała więc opozycja, która zainicjowała proces uniezależniania się świeckich mieszkańców Prus od Krzyżaków. Wielki mistrz Konrad von Erlichshausen zaraz zareagował. Postanowił rozbić związek. Podsycał konflikty interesów między konkurującymi ze sobą miastami. Równocześnie jego dyplomaci przekonywali, że powołanie Związku Pruskiego jest sprzeczne z prawem kościelnym obowiązującym w państwie zakonnym i papież powinien go zdelegalizować. Wtedy związek próbował pozyskać przychylność cesarza. Gdy się nie udało, rozpoczął przygotowania do zbrojnego powstania. Zdawał sobie sprawę, że sam nie pokona zakonu. Musiał znaleźć sojuszników. Uniwersalna zasada „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem” sprawiała, że wybór był oczywisty: Polska. Dla polskich interesów optymalnym rozwiązaniem wydawało się poczekanie, aż obie strony konfliktu wzajemnie się wykrwawią. Takie stanowisko prezentowała szlachta małopolska skupiona wokół kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Ale młody król Kazimierz Jagiellończyk faworyzował Wielkopolan, którzy uważali, że należy poprzeć Związek Pruski. Nic dziwnego. Wielkopolanie prowadzili interesy handlowe ze zbuntowanymi miastami, a ze względu na bliskie sąsiedztwo najbardziej ucierpieli od najazdów krzyżackich. Jednocześnie Związek Pruski, na czele ze szlachcicem niemieckiego pochodzenia Johannesem von Baysen (Janem Bażyńskim), złożył władcy niezwykle atrakcyjną ofertę. W zamian za przywileje nadające im szeroką autonomię „całe Prusy poddadzą się królowi jako prawowitemu dziedzicowi ziem oderwanych przez Krzyżaków od Korony”. Trudno było nie przyjąć tak kuszącej propozycji. Podpisanie aktu zjednoczenia Zapewniwszy sobie poparcie Polski, 4 lutego 1454 r. Związek Pruski wypowiedział zakonowi posłuszeństwo, o czym poinformował wielkiego mistrza oficjalnym pismem. Dwa dni później powstańcy jednocześnie zaatakowali krzyżackie zamki w całym kraju. Większość stawiała symboliczny opór, obroniły się jedynie Malbork i Sztum. W triumfalnej atmosferze 4 marca podpisano akt zjednoczenia Prus z Koroną. Mieszkańcy obu państw zostali zrównani w prawach, zniesiono cła i opłaty graniczne, Gdańsk i Toruń zachowały prawo bicia własnego pieniądza. Krzyżacy otrząsnęli się jednak po pierwszych porażkach i podjęli walkę. Rozpoczęła się przewlekła wojna, która miała trwać 13 lat. Zakon odbił kilka miast, m.in. Królewiec, Tczew i Gniew; werbował w całej Rzeszy żołnierzy zaciężnych, słał protesty do papieża. Póki bronił się stołeczny Malbork, wynik wojny trudno było przewidzieć. Kolejne próby zdobycia zamku kończyły się fiaskiem. Broniły go silne oddziały najemnych wojsk czeskich i niemieckich. Po 2 latach bezowocnych wysiłków Polacy sięgnęli po oręż skuteczniejszy od armat. Podjęto negocjacje z obrońcami i za olbrzymią sumę 190 tys. florenów (ok. 680 kg złota) przekonano ich do oddania zamku. 18 czerwca 1457 r. Kazimierz Jagiellończyk triumfalnie wjechał do krzyżackiej stolicy. Wielki mistrz nie złożył jednak broni. Przeniósł stolicę do Królewca i wojna trwała. Krzyżacy stopniowo opanowywali wschodnie Prusy, Polacy umacniali się w zachodnich. Papież starał się nie dopuścić do krzyżackiej klęski, ale sukcesy husytów w Czechach, którzy w razie wsparcia przez Polskę mogli zagrozić pozycji Kościoła w środkowej Europie, skłoniły go do bardziej obiektywnej postawy. Rzym nacisnął na zakon i we wrześniu 1466 r. rozpoczęły się w Toruniu negocjacje. Ich efektem był podpisany 19 października tzw. traktat toruński. Powtórzono w nim większość postanowień układu sprzed 13 lat o poddaniu całych Prus pod zwierzchnictwo Polski. Jednak w rzeczywistości dokonano ich podziału. Prusy zachodnie z Gdańskiem, Malborkiem, Elblągiem, ziemią chełmińską i Warmią faktycznie przyłączono do Polski jako tzw. Prusy Królewskie. Natomiast Prusami wschodnimi – z Królewcem, Kłajpedą, Ostródą i Pasłękiem – nadal miał rządzić zakon, tyle że pod nadzorem Rzeczpospolitej. Terytorium powierzchni 32 tys. km kw. stało się Prusami Krzyżackimi. By wielki mistrz wyszedł z rokowań z twarzą, nadano mu tytuł Księcia w Prusach – ale nie Księcia Prus, co miało podkreślać, że nie włada całym krajem. Choć nałożono na niego obowiązki wasala, w traktacie nie nazwano go lennikiem. Każdy nowo wybrany zwierzchnik zakonu musiał od tego momentu składać polskiemu królowi przysięgę wierności i w razie wojny udzielać mu pomocy. Król nie miał jednak żadnego wpływu na wybór wielkiego mistrza. 4-letni rozejm Postanowień toruńskich nie uznała niemiecka i inflancka gałąź zakonu, a pruska przy każdej okazji próbowała się od nich uwolnić. Była już jednak tak słaba, że nie mogła nawet opłacić żołnierzy zwerbowanych na wojnę trzynastoletnią. Do końca XV w. wielcy mistrzowie (z wyjątkiem Martina Truchsessa, który odmówił złożenia przysięgi wierności, za co został skarcony skuteczną interwencją wojsk polskich) wywiązywali się z toruńskich zobowiązań. Potem zakon zmienił politykę. Na wielkich mistrzów zaczął powoływać przedstawicieli wpływowych rodów niemieckich, najpierw saskich Wettinów, potem Hohenzollernów. Książęta z dziada pradziada byli zbyt dumni, by kłaniać się polskim monarchom. Odmawiali składania przysiąg wierności, a najbardziej wojowniczy z nich Albrecht Hohenzollern urządzał łupieżcze najazdy na pograniczne rejony Prus Królewskich i Litwy. W 1519 r. sejm odpowiedział uchwałą o wypowiedzeniu mu wojny. Po dwóch latach zmagań pokorne dotąd miasta Prus Krzyżackich zaczęły protestować przeciw kosztom kolejnego konfliktu. W skarbcu Rzeczypospolitej też nie było nadmiaru złota, więc obie strony zgodziły się na 4-letni rozejm. Gdyby wydarzenia toczyły się zwykłym rytmem, wykorzystano by ten czas na przygotowania do nowej wojny. Ale właśnie wtedy na scenę wkroczył Marcin Luter. Jego krytyka Kościoła nigdzie nie mogła znaleźć wdzięczniejszych słuchaczy niż w Prusach walczących o uwolnienie się spod kurateli propapieskich Krzyżaków. Albrecht Hohenzollern wiedział, że tej batalii z poddanymi już nie wygra. W 1523 r. spotkał się w Wittemberdze z Lutrem, wkrótce do Prus Krzyżackich zaczęli zjeżdżać propagatorzy reformacji, a w Królewcu ruszyła protestancka drukarnia. Gdy biskupi dwóch prowincji – Sambii i Pomezanii ogłosili, że przechodzą na nową wiarę, wielki mistrz miał już do wyboru tylko dwie możliwości. Rozwiązać zakon i albo zostać dziedzicznym władcą świeckiego księstwa, albo lennikiem Polski. Pierwsza oznaczała z góry skazaną na porażkę wojnę z Rzeczypospolitą, druga dawała szanse na zachowanie autonomii Prus Krzyżackich w dotychczasowych granicach. Wybór był oczywisty. W marcu 1525 r. wysłannicy Hohenzollerna przybyli do Krakowa. Tam Polacy rozważali dwie możliwości: wojnę aż do definitywnego usunięcia zakonu z Prus i wcielenia ich do Korony albo oddanie Prus Krzyżackich Albrechtowi jako lenne księstwo. Król Zygmunt I Stary opowiedział się za pokojem. Przyjął ofertę. 8 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie ostatni wielki mistrz Albrecht Hohenzollern ukląkł przed siedzącym na tronie Jagiellonem i publicznie złożył mu hołd lenny. Król wręczył wasalowi proporzec nowego Księstwa Pruskiego z czarnym orłem na białym tle i literą S (inicjał łacińskiej wersji imienia monarchy – Sigismundus). Potem Albrecht – już jako świecki książę – złożył przysięgę lenną, a towarzyszący mu dostojnicy zakonni zdjęli ze swych płaszczy czarne krzyże. Po 300 latach wojen państwo krzyżackie, reprezentowane przez swego władcę, padło na kolana przed polskim królem. Zygmunt Stary i jego poddani mieli powody do radości. Niestety Hohenzollern też. Prusy kontratakują Składając hołd, Albrecht przeżył chwilę upokorzenia, ale uratował swoje państwo przed wchłonięciem przez Rzeczpospolitą. Dzięki temu mógł przekształcić teokratyczne Prusy Krzyżackie w świeckie Prusy Książęce. Nasze zwycięstwo miało więc wymiar bardziej symboliczny niż realny. Zadając ostatni cios słaniającemu się na nogach przeciwnikowi Polska powaliła zmurszałe, niezbyt już groźne państwo zakonne. Krzyżacy zniknęli, ale pozostali sprowadzeni przez nich osadnicy i szlachta obdarowana majątkami ziemskimi. Przetrwała też specyficzna mentalność zakonu – z jego poczuciem misji cywilizacyjnej, ale także brutalnością i militaryzmem. Po sekularyzacji Prus na tej spuściźnie wyrastało nowoczesne, niebezpieczne dla sąsiadów państwo. Wraz z nim kształtowało się nowe społeczeństwo określane wspólnym mianem Prusaków. Pod wpływem dominujących elit niemieckich ulegało germanizacji; ludy tubylcze, w tym około 100 tys. Prusów straciły poczucie swej tożsamości. Już w XVII w. Polska zorientuje się, że jej nowy lennik i sojusznik to żmija, którą wyhodowała na własnej piersi. Źródło: archiwum National Geographic Polska
Antoni Patek to polski wynalazca znany dziś na całym świecie. Jego zegarki cenili monarchowie
Antoni Patek założył firmę Patek Philippe, znaną ze szwajcarskich zegarków. Jako pierwsza w historii zaczęła ona masowo produkować zegarki kieszonkowe. Kim był Antoni Patek i jak osiągnął sukces?
Spis treści: Kim był Antoni Patek? Emigracja do Szwajcarii Antoni Patek i Adrien Philippe Zegarek królowej Wiktorii Antoni Patek – dziedzictwo Patek Philippe – ciekawostki Rzadko który polski wynalazca jest dziś znany z nazwiska na całym świecie. Przykładowo Jan Szczepanik, zwany „polskim Edisonem”, nie kojarzy się od razu z telewizją, choć był jej pionierem. Ignacy Łukasiewicz jest znany jako twórca przemysłu naftowego, ale głównie w Polsce. Tymczasem Antoni Patek zdobył światowy rozgłos. Kim był Antoni Patek? Antoni Patek to polski zegarmistrz, pionier przemysłowej produkcji zegarków. Stworzył firmę Patek Philippe & Co., która jako pierwsza w historii masowo produkowała zegarki kieszonkowe. Urodził się w 1811 lub 1812 r. w rodzinie szlacheckiej. Jego rodzice to Anna z domu Piasecka i Joachim Patek herbu Prawdzic. Po śmierci ojca wziął na siebie utrzymanie rodziny. W wieku lat 17 wstąpił do 1 Pułku Strzelców Konnych. W 1830 r. wziął udział w powstaniu listopadowym. Był dwukrotnie ranny. Dosłużył się stopnia podporucznika i Krzyża Złotego Orderu Virtuti Militari. Emigracja do Szwajcarii Po klęsce powstania listopadowego Antoni Patek i inny powstaniec, Franciszek Czapek musieli emigrować na Zachód. Ich drogi skrzyżowały się w Genewie. W 1839 r. założyli spółkę Patek, Czapek & Compagnie. Przez rok pracowali we dwóch, potem zaczęli zatrudniać pomocników, głównie rodaków. Czapek był doświadczonym warszawskim zegarmistrzem, Patek nie miał w tym fachu żadnego doświadczenia. Po opuszczeniu Polski przez kilka lat szukał pomysłu na życie. Pracował jako zecer, handlował alkoholem, uczył się malarstwa. Wreszcie wpadł na pomysł kupowania mechanizmów od szwajcarskich rzemieślników i oprawiania ich w ozdobne koperty. Nad tym, by zegarki działały, czuwał jego partner. On dzięki talentowi malarskiemu projektował dekoracyjne motywy. Strzałem w dziesiątkę okazały się zegarki z wygrawerowanymi wizerunkami polskich bohaterów narodowych i Matki Boskiej. Sprzedawały się znakomicie, gdyż idealnie trafiały w gust patriotycznej arystokracji w kraju i za granicą. Antoni Patek i Adrien Philippe Po 5 latach współpracy drogi wspólników rozeszły się. Patek był niespokojnym duchem, wciąż chciał coś zmieniać i unowocześniać. Czapek miał naturę konserwatysty, który jedynie dopieszcza to, co się sprawdziło. Bez zdolnego zegarmistrza interes nie mógł prosperować. Jednak Patek jeszcze w trakcie rozwodu z Czapkiem nawiązał kontakt z francuskim inżynierem Adrienem Philippe. Założyli nową – dziś znaną na całym świecie – firmę Patek Philippe. O jej sukcesie zadecydowały tak niechciane przez Czapka innowacje. W 1844 r. Patek i Philippe udoskonalili mechanizm nakręcania zegarka koronką, czyli wygodnym pokrętłem na kopercie (do tej pory używano w tym celu specjalnego kluczyka. Zegarek królowej Wiktorii Antoni Patek docenił reklamową siłę znanych postaci. Nasz przedsiębiorczy rodak jeździł ze swymi czasomierzami na wystawy światowe, zachwalał ich zalety. W 1851 roku na Grand Exposition w Londynie wygrał więcej niż główną nagrodę – jego dzieło kupiła brytyjska królowa Wiktoria. Zadowolona z nabytku kolejny egzemplarz podarowała swemu mężowi księciu Albertowi. Władczynię najpotężniejszego imperium ówczesnego świata podpatrywali wszyscy. Już wkrótce Patek Philippe ze złotą dewizką znalazł się w kieszonce króla Danii Chrystiana IX i włoskiego monarchy Wiktora Emanuela. Historycy obliczyli, że do wybuchu I wojny światowej kupiło go 30 monarchów. To zapewniło mu prestiżowy i nośny reklamowo tytuł „marki królów”. Antoni Patek – dziedzictwo Antoni Patek został wyróżniony tytułem hrabiowskim przez papieża Piusa IX. Na emigracji wspierał polskie inicjatywy. M.in. opiekował się uchodźcami po klęsce powstania styczniowego. Zmarł 1 marca 1877 w Genewie. Pozostawił po sobie firmę znaną do dziś na całym świecie z luksusowych zegarków. Patek Philippe – ciekawostki Ze stworzoną przez Polaka firmą wiążą się ciekawe fakty historyczne. Najdroższy zegarek świata W 1933 r. firma Patek Philippe wykonała na zamówienie amerykańskiego bankiera Henry’ego Gravesa zegarek z 24 funkcjami (kalendarz, datownik, fazy księżyca, stoper itp.). Okrzyknięto go najbardziej skomplikowanym czasomierzem świata. W 1999 r. zegarek Gravesa sprzedano w nowojorskim domu aukcyjnym Sotheby’s za 11 mln dolarów. Nabywca zrobił doskonały interes. Gdy 11 listopada 2014 r. wystawił go ponownie na aukcję, ustalił cenę wywoławczą 15 mln franków. Pięciu anonimowych uczestników licytacji podbiło ją do 23 237 mln franków, czyli ok. 24 mln dolarów. „Patek” Jana Matejki W 1876 r. Jan Tyszkiewicz z Litwy zakupił u Jana Matejki dzieło „Batory pod Pskowem”, ale ponieważ miał kłopoty finansowe, nie zapłacił całej umówionej kwoty. Co gorsza, nie zgodził się na pokazanie obrazu na Exposition Universelle w Paryżu w 1878 r. Malarz nie krył swojego oburzenia. Piętnaście lat później Polska przygotowywała się na wielkie wydarzenie, jakim była Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie. Powtórnie wypłynęła sprawa obrazu Matejki. Benedykt Tyszkiewicz, spadkobierca Jana, nie tylko udostępnił obraz, lecz także postanowił zadośćuczynić za krzywdę ciężko już wówczas choremu malarzowi. Zegarek Patek Philippe miał być gestem z jego strony wzywającym do zakończenia konfliktu. Źródło: archiwum NG.
Dlaczego w Ameryce nie mówi się po arabsku? Jeden z powodów zaskoczył historyków
Islamscy zdobywcy byli nie tylko świetnymi żołnierzami, ale i zręcznymi żeglarzami. Dysponowali mapami i instrumentami nawigacyjnymi umożliwiającymi dalekie podróże. Jednak to nie oni skolonizowali Nowy Świat.
W tym artykule: Od kosmitów do muzułmanów Przez morze mgieł i ciemności Więcej pytań niż odpowiedzi Arabski na Karaibach Dwa tysiące łodzi na Atlantyku Kto w końcu odkrył Brazylię? Fałszywka z Kalifornii Z Koranem na Malaje Ocean oceanowi nierówny Mieli to, czego nam brakowało Muzułmanie odkryli Amerykę trzy wieki przed Kolumbem – oznajmił w listopadzie 2014 r. prezydent Turcji Recep Erdoğan. Kilka miesięcy później, podczas wizyty na Kubie, dodał, że płynąc wzdłuż wybrzeża wyspy Kolumb dostrzegł na jednym ze wzgórz meczet. Czy te zdumiewające wypowiedzi były jedynie propagandowym chwytem polityka zabiegającego o popularność w świecie islamu? Teoria o prekolumbijskich przeprawach muzułmanów przez Atlantyk wydaje się absurdalna. Ale nie jest nowa i nie wymyślił jej prezydent Turcji. Sensacja wybuchła już w 1929 r., gdy niemiecki biblista Gustav Deissman odkrył w pałacu Topkapi w Stambule mapę wykonaną przez rodaka Erdoğana – admirała Piri Reisa. Zaznaczono na niej wybrzeża Ameryki z Labradorem i Florydą, Kubę, Haiti, Jamajkę, Grenlandię. Była datowana na rok 1528, nasuwało się więc pytanie, skąd turecki oficer, który nigdy nie wypłynął na Atlantyk, wiedział, co znajduje się po jego drugiej stronie? Od kosmitów do muzułmanów Co prawda sam Piri Reis napisał, że sporządził swoje dzieło na podstawie 20 innych map (w tym tej, którą posługiwał się Kolumb), jednak nie przeszkadzało to tropicielom sensacji. Angielski dziennik „Illustrated London News” pisał w lutym 1932 r.: „Kolumb w swej trzeciej podróży dotarł jedynie w okolice ujścia Orinoko, zatem odwzorowanie linii brzegowej Ameryki Południowej na mapie Piri Reisa musiało zostać skopiowane z innego źródła”. Jeszcze większe emocje wzbudzał wyrysowany na dole mapy olbrzymi ląd. Gdy archeolog amator Arlington Mallery obwieścił, że to Antarktyda, można już było spekulować do woli. Bo jeśli Reis przyznawał się do kopiowania, to kto i kiedy sporządził oryginał? Kolumb tak daleko na południe na pewno nie dotarł. Amerykański historyk nauki prof. Charles Hapgood zasugerował, że zrobili to przedstawiciele nieznanej cywilizacji; brytyjski dowódca okrętów podwodnych i historyk amator Gavin Menzies – że Chińczycy; szwajcarski tropiciel śladów pozaziemskich cywilizacji Erich von Däniken – że kosmici. Wszystkie te teorie naukowcy uznali za niepoważne, gdyż wystarczy dobrze przyjrzeć się mapie, by zauważyć, że Reis nie miał pojęcia o kształcie linii brzegowej Ameryki Południowej, a rzekoma Antarktyda jest ostro skręcającym na wschód przedłużeniem Ameryki. Admirał puścił po prostu wodze fantazji i umieścił w swoim dziele domniemaną Terra Australis, o której pisali już starożytni Grecy, słusznie podejrzewając, że ogromne masy lądu na półkuli północnej są równoważone przez jakiś kontynent na południu. Inną drogą poszedł muzułmański historyk dr Youssef Mroueh związany z działającą w USA Fundacją As-Sunnah of America. Zasiadł nad średniowiecznymi tekstami arabskich podróżników i uczonych, zinterpretował je na nowo i sformułował teorię o islamskich odkrywcach Ameryki. To na wynikach jego dociekań oparł się Recep Erdoğan. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o odkrywcy Nowego Świata Odkrywca Ameryki skrywa nadal wiele zagadek. Naukowcy spierają się o różne wydarzenia związane z jego życiem. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o jednym z najsłynniejszych żeglarzy świata. ... Przez morze mgieł i ciemności „Żeglarz Khashkhash ibn Aswad wypłynął z Delby w roku 889, pokonał Morze Mgieł i Ciemności, zza którego przywiózł bajeczne skarby” – zapisał w traktacie „Łąki złota i kopalnie drogich kamieni” arabski podróżnik, geograf i historyk Al-Masudi. To jeden z największych erudytów średniowiecza, który objechał niemal cały znany w X w. świat: od Hiszpanii po Madagaskar, Cejlon i Indie. W swej 30-tomowej „Historii czasu” wspomniał nawet o ziemiach Słowian, wymieniając z nazwy Wolin i Kraków. Jego świadectwa nie można zatem ignorować. Wymieniona przez niego Delba została po rekonkwiście Hiszpanii przemianowana na Palos, czyli port, z którego pół tysiąca lat później w historyczny rejs wyruszył Krzysztof Kolumb. Morzem Mgieł i Ciemności Arabowie nazywali Ocean Atlantycki. Youssef Mroueh wyciągnął z tekstu Al-Masudiego wniosek, że arabski żeglarz dotarł do wybrzeży Ameryki. I przesunął datę odkrycia Nowego Świata nie na trzy, lecz na pięć wieków przed Kolumbem. Fundacja As-Sunnah próbowała nawet w 1996 r. zorganizować obchody „Millenium obecności muzułmanów w Ameryce”. Wywody Mroueha to jednak tylko spekulacje, ponieważ – na co zwraca uwagę Frederik W. Dame, autor książki „The Muslim Discovery of America” – nie wiadomo, dokąd tak naprawdę dotarł Khashkhash ibn Aswad. Zdaniem większości badaczy nie była to Ameryka, lecz Czarna Afryka. Więcej pytań niż odpowiedzi O kolejnym intrygującym wydarzeniu donosi XI-wieczny historyk Umar Al-Gutiyya. Według niego w lutym 999 r. z Kadyksu wypłynął na Morze Mgieł i Ciemności żeglarz Ibn Farrukh. Po postoju na wyspie Gando (prawdopodobnie Gran Canaria), gdzie spotkał się z królem Guanarigą, kontynuował rejs na zachód. Tam natrafił na nieznane wyspy, którym nadał nazwy Capraria i Pluitania. W maju powrócił do Hiszpanii. I znów otwarte pozostaje pytanie, dokąd rzeczywiście dopłynął Ibn Farrukh. Capraria to niewielka wysepka między Włochami a Sardynią, świetnie znana już starożytnym Rzymianom. Z całą więc pewnością to nie ją miał na myśli arabski historyk, który prawdopodobnie pomylił nazwy. Jego notatka jest jednak zbyt lakoniczna, by ustalić, jakie wyspy mogły wchodzić w grę. Zwłaszcza że ich nazwy nie pojawiają się już w żadnych innych źródłach. Arabski na Karaibach Od XII do połowy XV w. najdokładniejszą mapą znanego wówczas świata była tzw. Tabula Rogeriana (Księga Rogera) – dzieło arabskiego kartografa i podróżnika Al-Idrisiego. Wykonał ją na zlecenie króla Sycylii Rogera II, u którego się schronił przed prześladowaniami w ojczystej północnej Afryce. Al-Idrisi pracował nad mapą i obszernymi komentarzami do niej przez szesnaście lat (1138–1154). Opierał się na własnych obserwacjach (przemierzył cały obszar dawnego Cesarstwa Rzymskiego – od Bliskiego Wschodu po Hiszpanię, od Anglii po Bałkany) oraz relacjach kupców, marynarzy i podróżników. Przytoczył między innymi opowieść o grupie śmiałków, którzy wypłynęli z Lizbony. Po jedenastu dniach żeglugi trafili na straszliwą burzę; przerażeni zmienili kierunek na południowo-zachodni i po kolejnych dwunastu dniach dotarli do nieznanej wyspy. Zostali uwięzieni przez jej mieszkańców, ale czwartego dnia niespodziewanie pojawił się człowiek mówiący po arabsku. Za jego pośrednictwem przekazali lokalnemu władcy informację o pokojowym charakterze swej podróży. Uspokojony król nie tylko kazał ich uwolnić, ale zorganizował podróż łodziami w głąb wyspy. Tam również napotykali osoby znające ich język. Jeśli – jak sugerują niektórzy historycy muzułmańscy – była to któraś z wysp Morza Karaibskiego, kto nauczył tubylców arabskiego? Możliwości są dwie. Inni przybysze z opanowanego przez muzułmanów Półwyspu Iberyjskiego albo też z islamskiej zachodniej Afryki. Nawet jeśli wierzyć w opowieść żeglarzy, nie ma pewności, że faktycznie dotarli na wyspy, które znamy dziś jako Karaiby. Bardziej prawdopodobna jest hipoteza, że dopłynęli do położonych niedaleko afrykańskich wybrzeży Wysp Zielonego Przylądka. Dwa tysiące łodzi na Atlantyku Z drugiej strony o tym, że muzułmanie mogli jednak dotrzeć do Ameryki, świadczy pewna historia związana z królestwem Mali. W archiwach kairskiego uniwersytetu Al-Azhar zachowała się datowana na 1324 r. relacja ze spotkań uczonych z pielgrzymującym do Mekki sułtanem Mansu Musą – islamskim władcą Mali, lubiącym popisywać się bogactwem. W Kairze Mansu Musa opowiedział o kulisach objęcia przez siebie władzy. Jego starszy brat, sułtan Abu Bakri I, zorganizował dwie wyprawy na ocean, by sprawdzić, jak daleko sięgają granice malijskiego imperium. Z drugiej z nich, w 1311 r., nie powrócił i na opuszczonym tronie mógł zasiąść Mansu Musa. Znacznie ciekawsza była jednak historia pierwszej ekspedycji. Miało na nią wypłynąć dwa tysiące łodzi żaglowych. Uczestnicy zaopatrzeni w duży zapas słodkiej wody, żywności oraz złota popłynęli w nieznane i słuch o nich zaginął. Gdy już wszyscy pogodzili się z myślą, że śmiałków pochłonęło morze, niespodziewanie powróciła jedna łódź. Jej dowódca opowiedział, że wyprawa dotarła do ujścia olbrzymiej rzeki. Większość łodzi wpłynęła na nią, on pozostał na wybrzeżu. Po długim i bezowocnym oczekiwaniu na wieści od towarzyszy zdecydował się na powrót. Kto w końcu odkrył Brazylię? Zdaniem nie tylko arabskich historyków jest możliwe, że niesiona przez morskie prądy malijska ekspedycja dotarła do dzisiejszej Brazylii. Wiadomo przecież, że uznany za jej odkrywcę Portugalczyk Pedro Alvaro Cabral też znalazł się u wybrzeży Ameryki Południowej przypadkowo. Płynął szlakiem Vasco da Gamy wokół Afryki do Indii i zniosło go daleko na zachód. Opierając się m.in. na relacji sułtana Mali, amerykański historyk i lingwista Leo Wiener w wydanej w 1922 r. książce „Africa and the Discovery of America” (Afryka i odkrycie Ameryki) stwierdził, że muzułmanie z Afryki utrzymywali kontakty handlowe z amerykańskimi Indianami. Ćwierć wieku później wsparł go biolog i antropolog z uniwersytetu w Johannesburgu prof. Mervyn David Jeffreys, przekonując, że na długo przed Kolumbem w Afryce uprawiano odmiany kukurydzy pochodzące z Ameryki Środkowej. Fałszywka z Kalifornii Znacznie bardziej ryzykowną hipotezę przedstawił zoolog z Uniwersytetu Harvarda i archeolog amator dr Barry Fell. Jego zdaniem rzeką, o której opowiadał sułtan Mali, była Missisipi, a muzułmanie pozostawili na terenach dzisiejszego Meksyku i Stanów Zjednoczonych sporo śladów. Na przykład wyryte na skałach arabskie inskrypcje „Yasus ben Maria” (Jezus syn Marii), które Fell odkrywał w kalifornijskim Inyo County, czy arabskie słowa, które odnajdywał w językach Indian. Jego wywody lingwistyczne okazały się jednak mocno naciągane, a inskrypcje znacznie późniejsze lub wręcz sfałszowane. Pomimo to dr Youssef Mroueh z Instytutu Al-Sunnah podtrzymuje i rozwija pomysły Barry’ego Fella. Jego zdaniem nawet nazwy indiańskich plemion (Cherokee, Hopi, Apache, Cree itp.) mają arabski źródłosłów. Tworzenie teorii na podstawie podobieństw fonetycznych to jednak działalność naukowa na poziomie Wincentego Kadłubka. Niewiele więcej wynika z benedyktyńskiej pracy Mroueha, który zadał sobie trud policzenia nazw miejscowości, rzek, jezior itp. związanych z islamem. W sumie znalazł ich w USA i Kanadzie aż 565, m.in. Mekkę (w stanie Indiana), Medinę (Nowy Jork, Idaho, Ohio, Tennessee, Teksas) i Mahometa (Illinois). Jego zdaniem miejsca te nazwano tak jeszcze przed przybyciem europejskich osadników. Żaden amerykański historyk tego jednak nie potwierdza. W obu Amerykach nie odkryto także śladów jakiegokolwiek prekolumbijskiego meczetu. Budowla na Kubie, o której mówił Erdoğan, nie istniała. Kolumb – wbrew twierdzeniom tureckiego prezydenta – nie napisał w dzienniku pokładowym, że „widział na szczycie góry meczet”, lecz „wzniesienie przypominające meczet”. To zasadnicza różnica! Z Koranem na Malaje Odrzucenie najbardziej ekscentrycznych teorii nie oznacza, że fałszywe są wszystkie. Ale jeśli Arabom udało się pokonać Atlantyk na długo przed Kolumbem, dlaczego to chrześcijanie, a nie oni skolonizowali Nowy Świat? Arabowie byli przecież ludem bardzo ekspansywnym. Już w ćwierć wieku po śmierci Mahometa (632 r.), który ich zjednoczył, opanowali Persję, Syrię, Egipt i Cypr; do końca VII wieku zajęli tereny dzisiejszego Afganistanu i Uzbekistanu, w 709 r. zakończyli podbój północnej Afryki, docierając do Maroka, w 714 r. byli w Hiszpanii, systematycznie zajmowali kolejne wyspy Morza Śródziemnego. Po operacjach militarnych przystępowali do islamizacji i arabizacji zdobytych terenów. Robili to tak skutecznie, że chrześcijanom udało się odbić i rechrystianizować jedynie Hiszpanię, Kretę, Rodos, Sardynię, Sycylię, Korsykę, Baleary oraz częściowo Cypr. Nienasyceni zdobywcy zatrzymali się dopiero na wybrzeżu Atlantyku. Czy dlatego, że Morze Mgieł i Ciemności okazało się dla nich barierą nie do przebycia? Żeglować wszak potrafili. Jeszcze za życia Mahometa jego prześladowani zwolennicy szukali schronienia w Afryce, przepływając Morze Czerwone. Ci pierwsi osadnicy zapoczątkowali kolonizację całego wschodniego wybrzeża Czarnego Lądu. Mogadiszu, Mombasa, Dar es-Salam to portowe miasta założone przez muzułmanów. Regularnie zawijały do nich statki arabskich kupców, wyspy Zanzibar i Pemba stały się klasycznymi koloniami. Pustynnych Arabów w tajniki żeglugi wprowadzali dużo lepiej obeznani z morzem Persowie. To oni przetarli szlaki do Indii i dalej: do Azji Południowo-Wschodniej. O przebiegu tej ekspansji niewiele wiadomo, gdyż nie zachowały się żadne dokumenty. Jedynie legendy i „Mikuyat Raja Pasai” – mocno zmitologizowana kronika pierwszego na Malajach islamskiego królestwa Samudera-Pasai – opowiadają o niestrudzonych misjonarzach, którzy nieśli w tropiki naukę Mahometa. Rzeczywistość była bardziej prozaiczna. Prawdopodobnie jako pierwsi ruszyli na Daleki Wschód zislamizowani perscy kupcy z okolic Bombaju w Indiach. Podobnie jak później Europejczycy zakładali na swych odkrywczo-biznesowych szlakach faktorie, w których dokonywali transakcji, uzupełniali zapasy żywności i bezpiecznie odpoczywali. Dopiero za nimi podążyli sufi – mistycy gotowi na największe poświęcenia dla sprawy islamu. Nauki sufich trafiały na podatny grunt, gdyż tradycyjne religie plemienne ustępowały już wówczas miejsca hinduizmowi przybywającemu z coraz liczniejszymi osadnikami z Indii. Ludy z dzisiejszej Indonezji, Malezji, Indochin miały jednak ogromne problemy z ogarnięciem olbrzymiego panteonu hinduskich bóstw, a przede wszystkim z akceptacją systemu kastowego. Islam z jedynym Bogiem był prostszy, bardziej przekonujący i – co najważniejsze – egalitarny. Przyjmowali go władcy lokalnych państewek, tworząc niezliczone sułtanaty, i ich poddani. Nie nawracano ich siłą. Przykład szedł z góry i z dołu, od sufich, którzy tubylców leczyli, uczyli rolnictwa, rozstrzygali spory. W efekcie hinduizm ostał się tylko na indonezyjskiej wyspie Bali. Ocean oceanowi nierówny Do momentu rozpoczęcia przez Europejczyków zamorskiej ekspansji islam rozprzestrzenił się na ogromnym obszarze Azji Południowo-Wschodniej, od Malediwów po Borneo, Moluki (Wyspy Korzenne) i południowe Filipiny. Docieranie w tak odlegle rejony wymagało sporych umiejętności żeglarskich. Średniowieczni muzułmanie nabywali je nie tylko w praktyce. Już w IX w. w Bagdadzie utworzono obserwatorium astronomiczne i zasobną bibliotekę Bajt al-Hikma (Dom Mądrości). W następnym stuleciu w Kairze powstał Dom Nauki (Dar al-Ilam). W tych placówkach gromadzono i studiowano dzieła starożytnych Greków, Persów i Hindusów. Arabscy geografowie jako pierwsi zaczęli mierzyć długość geograficzną, co bardzo ułatwiało żeglugę. W XIII w. Al-Farghani oszacował długość Morza Śródziemnego na 42 stopnie, a Abdul Hassan Ali obwód kuli ziemskiej na 47 tys. km. Obaj niewiele się pomylili. Dzięki osiągnięciom uczonych muzułmańscy żeglarze dysponowali najdokładniejszymi wówczas mapami i podstawowymi urządzeniami nawigacyjnymi, m.in. busolą wodną. Wypływali więc bez obaw na dobrze im znany Ocean Indyjski i przez cieśninę Malakka na Morze Południowochińskie. Przeprawa przez Atlantyk stanowiła jednak wyzwanie zupełnie innej kategorii. Od wschodnich wybrzeży Afryki po Chiny i Filipiny dało się płynąć, nie tracąc z oczu brzegu lub oddalając się od niego na krótko, a szlak prowadził od portu do portu, gdzie zaopatrywano się w świeżą żywność i wodę. Wyruszając na Morze Mgieł i Ciemności, trzeba się było przygotować do wielodniowej żeglugi bez zawijania na ląd. Na pokładzie musiał się więc zmieścić nie tylko ekwipunek dla załogi (Kolumb na swój pierwszy rejs zabrał zapas żywności na ponad rok i wody na 6 miesięcy), ale także wszystko, co niezbędne do naprawy uszkodzonego statku – deski, smoła, liny, pakuły uszczelniające itp. Wymagało to znacznie większych okrętów niż łodzie pływające po Oceanie Indyjskim. Europejczycy od XV w. dysponowali spełniającymi te warunki 2- lub 3-masztowymi karawelami; Arabowie takich okrętów nie posiadali. Koszt budowy i wyposażenia karaweli przekraczał możliwości indywidualnego żeglarza. W Europie od XIII w. kupcy hanzeatyccy tworzyli stowarzyszenia, których członkowie dzielili się kosztami i potencjalnymi zyskami. Właściciele statków oferowali im udział w przedsięwzięciu, rozkładając jego koszt najpierw na kilka, a z czasem nawet na kilkadziesiąt części: to ważne, bo większa liczba inwestorów umożliwiała budowę dużych okrętów i zmniejszała ryzyko bankructwa w razie zatonięcia okrętu. Finansowanie wypraw handlowych stało się jeszcze łatwiejsze dzięki rozwojowi banków i systemu kredytowego. W krajach islamskich takich rozwiązań nie znano. Dlatego nawet jeśli któremuś z muzułmańskich żeglarzy udało się przepłynąć Atlantyk, jego śladem nie podążyli ani kupcy, ani osadnicy. Odkryto wrak statku z czasów Kolumba? Amerykański poszukiwacz przekonuje, że namierzył „Santa Marię” Podwodni archeolodzy odnaleźli wrak, który – jak przekonują – należał do floty Krzysztofa Kolumba. Innego zdania są eksperci współpracujący z UNESCO. Mieli to, czego nam brakowało Muzułmanie nie odczuwali zresztą takiej potrzeby. Europejczycy też nie szukali Ameryki, lecz drogi morskiej do Indii, by bez pośrednictwa Arabów i Turków sprowadzać gwarantujące ogromne zyski przyprawy. Ze względu na układ wiatrów i prądów morskich zadanie wymagało nieprzeciętnej odwagi i determinacji. Sztuką nie było bowiem wypłynięcie na zachód czy południe, ale powrót stamtąd. Na wysokości afrykańskiego przylądka Bojador, nazywanego przez żeglarzy Przylądkiem Strachu, natrafiano na tak silny prąd przeciwny, że do końca XIV w. nawet najodważniejsi profilaktycznie zawracali do Hiszpanii lub Portugalii. W 1346 r. Jaume Ferrer odważył się popłynąć dalej i nigdy więcej o nim nie usłyszano. Dopiero sto lat później Gil Eanes odkrył, że jeśli po minięciu Przylądka Strachu skieruje się żaglowiec na pełne morze, po kilku dniach zachodnie wiatry przygnają go z powrotem do Lizbony. Bartolomeo Diaz w 1487 r. odważył się na podobne ryzyko już po drugiej stronie równika. Wychodząc z założenia, że układ wiatrów jest tam symetryczny do tego z półkuli północnej, odbił daleko od lądu i dzięki temu opłynął Przylądek Dobrej Nadziei. Portugalczycy zazdrośnie strzegli wiedzy zdobywanej dzięki szaleńczej odwadze swoich żeglarzy. W 1504 r. król Manuel I pod groźbą surowych kar zabronił upubliczniania szczegółowych informacji o tym, co odkryto na południe od równika. Rywalizujący z nimi Hiszpanie byli równie tajemniczy. Jednym i drugim nie chodziło o prestiż, lecz o biznes. Europie brakowało nie tylko przypraw, lecz także złota. Na naszym kontynencie praktycznie nie było już jego złóż, na domiar złego wyczerpywały się także pokłady srebra. A rozwijająca się gospodarka potrzebowała coraz więcej kruszców, które były jedynym pełnowartościowym pieniądzem. Motywacji do podejmowania ryzyka Europejczykom zatem nie brakowało. Wzmacniały ją dodatkowo okoliczności, w jakich znaleźli się hiszpańscy hidalgowie, którym po zdobyciu w styczniu 1492 r. Granady – ostatniej twierdzy islamu na Półwyspie Iberyjskim – zagroziło bezrobocie. Skierowanie ich energii na podbój i chrystianizację nowych lądów rozwiązywało problem. Muzułmanie mieli w tym czasie niemal wszystko, czego brakowało mieszkańcom naszego kontynentu. Przyprawy sprowadzali w dowolnych ilościach z Indii i Moluków; kontrolowali złoża złota w Nubii (islamski Egipt), Środkowej Afryce (arabscy władcy Maghrebu i Mali) oraz w rejonie Kaukazu (Persowie, Turcy); panowali też nad Jedwabnym Szlakiem, którym importowali towary z Chin. Nie musieli więc szukać żadnych nowych dróg, a ponieważ islam w tym czasie zaczął już kostnieć, gasła też ich żądza poznawania świata. Ameryka, nawet jeśli o niej słyszeli, nie była im do niczego potrzebna. Skolonizowali ją więc Europejczycy, którzy m.in. dzięki jej bogactwom na kilka wieków zdominowali nie tylko Nowy, ale cały świat.
Człowiek, który zbudował perpetuum mobile? Udało mu się nabrać wszystkich
„Samo nie zatrzyma się nigdy” – chwalił swoje wynalazki Orffyreusz. W to, że udało mu się zbudować perpetuum mobile, uwierzyli osiemnastowieczni naukowcy, królowie i książęta.
W tym artykule: Cudowne koła Sekret za sto tysięcy talarów Triumfujące perpetuum mobile Boski zegarmistrz Tajemnica zabrana do grobu Członkowie komisji sprawdzili, czy w ścianach zamkowej komnaty nie ma ukrytych przejść ani otworów. Zamknęli od wewnątrz okna, na drzwiach odcisnęli pieczęcie. Wrócili po dwóch tygodniach. Ustawione na środku pomieszczenia wielkie koło obracało się dokładnie w takim tempie jak 14 dni wcześniej. Konstruktor urządzenia oznajmił, że może się tak kręcić w nieskończoność. Ponownie opieczętowano każde drzwi. Tym razem odczekano czterdzieści dni. Koło wciąż wirowało, wykonując dokładnie 26 obrotów na minutę. Komisja sporządziła raport, uznając że samonapędzające się urządzenie działa. Kto podpisał się pod raportem? Nie byli to amatorzy, których omamiłby zręczny sztukmistrz. Do komisji należeli profesor fizyki uniwersytetu w Lejdzie Willem Gravesand, kanclerz uniwersytetu w Halle Christian Wolff, ekspert w dziedzinie mechaniki Friedrich Hoffman, lekarz Dietrich von Bohsen i ceniony konstruktor przyrządów matematycznych John Rowley. Poza nimi wydarzenie obserwowało kilkunastu arystokratów, którzy w drodze głosowania przekazali baronowi Emanuelowi Fischerowi przywilej wprawienia koła w ruch. Wybraniec popchnął je lekko jedną ręką i maszyneria samoistnie zaczęła przyspieszać, aż do 26 obrotów na minutę. Pokaz odbywał się między 11 listopada 1717 roku a 4 stycznia 1718 roku na zamku Weissenstein należącym do landgrafa Karola, władcy niemieckiego księstwa Hesja-Kessel. Cudowne koła Urządzenie zbudował niemiecki wynalazca – Orffyreus (w spolszczeniu Orffyreusz). Już samo brzmienie nazwiska przyciągało uwagę, gdyż kojarzyło się z wiedzą tajemną, magią, alchemią. I o to chodziło – w rzeczywistości był to pseudonim, który przybrał syn chłopów z Saksonii Elias Bessler. Nie zdał się jednak na fantazję, lecz posłużył szyfrem. Spisał wszystkie litery alfabetu w taki sposób, by tworzyły koło i zastąpił te ze swego nazwiska leżącymi naprzeciwko. Otrzymał słowo Orffyre. Dla większego prestiżu dorzucił końcówkę „us”, by nadać nowemu nazwisku formę łacińską. Był to zabieg często stosowany przez dawnych uczonych. Bessler-Orffyreus nie był prawdziwym naukowcem. Ukończył jedynie szkołę drugiego stopnia, czyli odpowiednik dzisiejszego gimnazjum, po czym ruszył w świat. O jego peregrynacjach niewiele wiadomo. Z zapisków ludzi, którzy go poznali, wynika, że uczył się przyrządzania magicznych eliksirów u alchemika, zarabiał na życie jako uzdrowiciel, potem został zegarmistrzem. To był solidny fach, mógł więc ożenić się z córką zamożnego mieszczanina z Annabergu. Jej posag pozwolił mu zająć się tym, co miało stać się jego życiową pasją i obsesją – udowodnieniem, że można skonstruować perpetuum mobile. Pierwsze niewielkie urządzenie budował przez 10 lat. Zaprezentował je 6 czerwca 1712 roku w mieście Gera. Na pokaz zaprosił lokalną elitę. Puszczone w ruch koło nie przestawało się kręcić przez wiele godzin. „Samo nie zatrzyma się nigdy” – reklamował swoje dzieło. Nie wszystkich przekonał. Bardzo ostro zaatakował go wybitny wynalazca i projektant urządzeń technicznych Andreas Gärtner, twórca niezwykle skomplikowanych zegarów, pracujący m.in. dla polskiego króla Augusta II. Ośmieszał Besslera, pokazując kopie „cudownego koła” nakręcane z ukrycia przez pomocników. Orffyreusz był chorobliwie ambitny i nadpobudliwy. Na wieść, że stał się obiektem złośliwych żartów, wpadł w furię i roztrzaskał swoją maszynerię. 10 największych oszustw w nauce. Wszyscy dali się nabrać Każdy choć raz marzył by być zapamiętanym przez historię jako odkrywca, wynalazca czy bohater. Niektórzy chcą tego tak bardzo, że gotowi są nawet sfingować wyniki badań. Są także taki... Sekret za sto tysięcy talarów Obsesja okazała się jednak silniejsza i już rok później zaprezentował drugi model, znacznie większy. Wirujące drewniane koło miało 275 cm średnicy i 15 cm grubości, ważyło około 18 kg. W 1714 roku odwiedził go jeden z gigantów ówczesnej nauki Gottfried Leibniz. Bessler zaprezentował swoje perpetuum mobile i choć zgodnie z pierwszą zasadą dynamiki Newtona takie urządzenie nie miało prawa powstać, przekonał gościa, że jednak powstało. Leibniz i Newton darzyli się szczerą nienawiścią wywołaną sporem o pierwszeństwo odkrycia rachunku różniczkowego. Oskarżali się wzajemnie o plagiat i bezkrytycznie przyjmowali wszystko, co mogło zaszkodzić reputacji rywala. Zachwycony Leibniz napisał więc list do angielskiego fizyka Roberta Erskine’a, który przebywał jako doradca naukowy na dworze cara Piotra I Wielkiego. Przedstawił w nim Besslera jako „swego przyjaciela”, a jego dzieło jako „niezwykły wynalazek”. W ten sposób prowincjonalny konstruktor zyskał światową sławę. Jej echa dotarły na dwór księcia Hesji-Kassel, prywatnie wielkiego miłośnika techniki, który postanowił zostać sponsorem Orffyreusza. Ten zwietrzył okazję do zbicia fortuny i ogłosił, że sprzeda instrukcję budowy poruszającej się samoistnie maszyny za 100 tysięcy talarów. Na dowód szczerości swych intencji zapewnił, że jeśli urządzenie nie zadziała, zwróci pieniądze. Była to gigantyczna suma i jedynie car wyraził wstępne zainteresowanie. Zażądał jednak pokazania projektu uczonym, których wyśle do Saksonii. Bessler bał się, że jeśli ktoś fachowym okiem obejrzy wynalazek, potem go skopiuje. Tak przynajmniej tłumaczył powody, dla których nie dopuszczał nikogo do swoich kół. W odróżnieniu od cara książę Karol nie stawiał żadnych warunków. Chociaż oferował jedynie 4 tysiące talarów rocznej pensji, mieszkanie, wyżywienie i pokrycie kosztów budowy urządzenia, Orffyreusz przyjął jego propozycję. Przeprowadził się na zamek Weissenstein, gdzie zbudował czwarte już, największe koło średnicy 3,7 m i grubości 36 cm. Ten obiekt zaprezentował w 1717 roku grupie uczonych i notabli. Triumfujące perpetuum mobile Jednak nawet im nie pokazał wszystkiego. Pozwolił, by obejrzeli koło, sprawdzili oś, na której się obracało, ale wnętrze i dużą część konstrukcji okrył nasyconym olejem płótnem. Obserwatorzy mogli stwierdzić, że urządzenie działa, lecz nie dowiedzieli się, w jaki sposób. Co bardziej spostrzegawczy zauważyli, że koło było zamocowane na poziomej osi podtrzymywanej przez drewniane belki i zwisały z niego ciężarki na sznurkach pełniące rolę wahadła. Podejrzewali, że są to jakieś stabilizatory ruchu. Słyszeli też odgłos opadających kul lub ciężarków. Jeden z arystokratów upierał się, że widział dwie koliste obręcze, inny – drugie koło i lusterka. ​​​​​​​ Naciskany przez wszystkich Bessler zapowiedział, że wkrótce ujawni swój sekret. W roku 1719 faktycznie wydał broszurę „Triumfujące perpetuum mobile Orffyreusza”. Podał w niej jednak tylko bardzo ogólnikowe i mgliste informacje typu „wewnętrzny mechanizm tej maszyny polega na takim rozmieszczeniu ciężarków, że pod wpływem ich ruchu wahadłowego koło raz wprawione w rotację nie zatrzyma się, dopóki cały układ nie zmieni swego położenia”. W innym miejscu dodawał, że długość wahadeł i waga ciężarków przymocowanych do obracającego się koła została tak dobrana, by nigdy nie osiągnęły stanu równowagi i napędzały je w nieskończoność. Sceptyków tym nie przekonał. Isaac Newton powtarzał, że fantaści, którzy „próbują zbudować perpetuum mobile, chcą stworzyć coś z niczego, co jest niemożliwe”. Boski zegarmistrz Działo się to jednak w czasach, gdy mechanika dopiero raczkowała, a nawet najwięksi fizycy nie kwestionowali poglądu, że wszechświat został stworzony z niczego przez Boga, który następnie wprawił go w ruch. Planet krążących po orbitach czy Ziemi wirującej wokół własnej osi nikt nie napędzał, więc kosmos postrzegano jako gigantyczne perpetuum mobile. Różnice poglądów dotyczyły jedynie trwałości tego mechanizmu. Newton uważał, że nawet świat nie trwa wiecznie, a Bóg co pewien czas ingeruje w swoje dzieło. Porównywał go do zegarmistrza, który nakręcił zegar i pilnuje, by „chodził” punktualnie. Leibniz twierdził, że takie podejście deprecjonuje Boga. Wyzłośliwiając się na rywalu, pisał: „Mam nadzieję, iż nie ma w Anglii zbyt wielu osób, które podzielają punkt widzenia pana Newtona twierdzącego, że wszechświat wymaga ciągłej naprawy. W mojej opinii taka filozofia podważa mądrość i wielkość Stwórcy”. Orffyreusz jako gorliwy katolik podzielał pogląd Leibniza o doskonałości boskiego dzieła, które raz puszczone w ruch nie wymaga już żadnej ingerencji. A skoro wszechświat to perpetuum mobile, zadaniem nauki jest odkrycie rządzących nim praw i wykorzystanie ich dla dobra człowieka. Osobiście podjął się tego dzieła i włączył jako praktyk w spór wielkich teoretyków, co przyniosło mu rozgłos i uznanie autorytetów takiej miary jak genialny matematyk Johann Bernoulli czy filozof Christan Wolff. Tajemnica zabrana do grobu Dziesięć lat po prezentacji na zamku Weissenstein doszło do katastrofy. Anne Rosine Mauersbergerin, wieloletnia służąca Besslera, uciekła od niego i oskarżyła go o oszustwo. Zeznała pod przysięgą, że cudowne koło nie napędzało się samo, lecz było potajemnie nakręcane. Według niej w ścianie komnaty znajdował się niewielki otwór, przez który wsuwano długi żelazny pręt zakończony z jednej strony hakiem dopasowanym do ukrytego przed widzami walca, z drugiej – korbą. „Kręciliśmy nią na zmianę; ja, żona Besslera i jego brat Gottfried” – zaklinała się na wszystkie świętości. Profesor Gravident oświadczył co prawda, że było to niemożliwe, ale reputacja Orffyreusza legła w gruzach. Zawsze skory do wybuchów gniewu wpadł w szał, roztrzaskał urządzenie, spalił wszystkie rysunki, szkice i dokumenty. Dlatego nikt nie wie, co naprawdę zbudował i jak to urządzenie wyglądało. Rysunki, które dziś można oglądać w różnych publikacjach, są jedynie hipotetycznym modelem odtworzonym na podstawie relacji osób, które widziały niezwykłe koła. Nie wiadomo, czy Bessler, już w samotności i ukryciu, kontynuował benedyktyńską pracę. Prawdopodobnie tak, gdyż zapowiadał, że zaprezentuje organy, które same grają, i niezatapialny statek do ratowania rozbitków na morzu. Po śmierci księcia Karola stracił sponsora i musiał szukać innego źródła utrzymania. Projektował młyny i wiatraki, nadzorował ich budowę. W 1745 roku potknął się i spadł z dużej wysokości. Zabrał swe tajemnice do grobu.
Labrador, małpa i słoń przed trybunałem. Najsłynniejsze procesy sądowe zwierząt
Procesy sądowe zwierząt nie skończyły się wraz ze schyłkiem średniowiecza. W latach 20. ubiegłego wieku amerykańska prasa żyła relacją z pewnego więzienia pod Filadelfią. Dziennikarze odkryli, że jednym z osadzonych tam jest pies rasy labrador. W procesach wysokie wyroki dostawały również inne zwierzęta, w tym małpy i szczury. W 1916 roku na karę śmierci skazano... słonicę.
W tym artykule: Nie szczekać, sąd idzie! Wyrwijcie jej ryj i nogę Winne szczury i psy Ostatnie procesy sądowe zwierząt Prawo łaski dla psa Taro Zabić słonia Małpa w trybunale Pies o imieniu Pep należał do gubernatora stanu Pensylwania Gifforda Pinchota. W 1924 roku został skazany na dożywocie za zagryzienie ulubionego kota jego żony. Oficjalnego procesu nie było, ale polityk dysponował wystarczającą władzą, by pozbawić czworonoga wolności. Nie szczekać, sąd idzie! Przez trzy lata miłośnicy zwierząt zasypywali gubernatora prośbami o ułaskawienie, lecz ten pozostał nieugięty. W 1927 roku przegrał wybory. Wtedy zaczął wyjaśniać, że musiał się pozbyć psa, bo ten niszczył mu meble i atakował gości. Nie posłał go jednak za kratki jako więźnia, lecz „terapeutę” mającego pomagać w resocjalizacji przestępców. Zapewniał, że Pep świetnie wywiązuje się z tej roli i tak się przywiązał do nowych opiekunów, że chętnie przeniósł się wraz z nimi do nowego więzienia w Grateford. Tam dożył spokojnej starości. Wyborcy wybaczyli Pinchotowi i w 1931 roku ponownie powierzyli mu urząd gubernatora. Wcześniej, w 1906 roku, w szwajcarskim miasteczku Delémont zamordowano mężczyznę o nazwisku Mager. Policja ustaliła, że zbrodni dokonał tercet w składzie ojciec, syn i pies. Przed sądem stanął cały „gang”. Winę wszystkich jego członków uznano za udowodnioną. Ludzi skazano na wieloletnie więzienie, psa – jako głównego sprawcę zabójstwa – na śmierć. Procesy sądowe zwierząt odbywały się w USA przez cały XX wiek. W 1980 roku ofiarą potężnego owczarka Bootsie padła 87-letnia matka pracownika największej organizacji zrzeszającej miłośników psów – American Kennel Club. Śledztwo wykazało, że starsza pani straciła przytomność i upadając uderzyła psa, który rzucił się na nią. Dylemat, przed jakim stanął sąd, był tym większy, że pies należał do owego pracownika, a Kennel Club bronił zwierzęcia. Znaleziono jednak salomonowe rozwiązanie. Opiekun otrzymał do wyboru dwie możliwości. Albo psa uśpi, albo osadzi go w areszcie domowym i już nigdy nie wypuści poza obręb swej posesji. Wyrwijcie jej ryj i nogę W średniowiecznej Europie trybunały świeckie sądziły zwierzęcych sprawców za te same czyny kryminalne, jakich dopuszczali się ludzie – zabójstwa, napady, zniszczenie mienia. Jeśli zwierzę popełniło zbrodnię w dzień święty, traktowano to jak działanie z premedytacją i wyrok zaostrzano, na przykład poprzedzając egzekucję ćwiartowaniem żywcem. W kronikach opisano ponad 200 takich procesów. Głównie we Francji, w Niemczech i w Szwajcarii. Ponad 2/3 oskarżonych stanowiły świnie. Najobszerniejsza z zachowanych do dziś dokumentacji dotyczy rozprawy, która odbyła się w 1386 roku we francuskim mieście Falaise. Na jej przykładzie można odtworzyć ówczesną sądową procedurę. Pod nieobecność gospodarzy włócząca się samopas maciora zagryzła trzymiesięczne dziecko. Zabójstwo było ewidentne, znalezienie sprawcy też nie nastręczało problemów. Świnię uwięziono, jej proces trwał 10 dni. Zapytana podczas przesłuchania, czy popełniła zbrodnię, nie zaprzeczyła, co uznano za przyznanie się do winy. Adwokat mógł więc jedynie prosić o wymierzenie bezbolesnej kary śmierci. Sąd nie przychylił się do prośby i w myśl zasady „oko za oko, ząb za ząb” orzekł, że zwierzę przed powieszeniem ma zostać okaleczone w taki sam sposób jak jego ofiara. Ponieważ odgryzła dziecku twarz i ramię, kat wyrwał jej ryj i przednią nogę, po czym powiesił za tylne kończyny, by się wykrwawiła. Szczątki zakopano za murami miasta. Sędziowie wydający absurdalny wyrok nie byli głupcami ani sadystami. Kierowali się racjonalnymi z ich punktu widzenia motywami. Orzekali bowiem w czasach, gdy prawo zwyczajowe zaczęto zastępować spisanymi kodeksami i ściśle określoną procedurą. Dla społeczeństwa złożonego z samych analfabetów była to zupełnie niezrozumiała nowość, więc urządzając pokazowy proces i egzekucję zwierzęcia, prawnicy udzielali mu lekcji. By jeszcze wzmocnić siłę przekazu, przed wykonaniem wyroku kazali zwierzę ubrać jak człowieka, a następnie namalować fresk przedstawiający egzekucję. Obraz stanowił czytelne dla każdego ostrzeżenie – oto, co cię czeka, jeśli popełnisz przestępstwo. Włochate świnie węgierskie ratują motyla zagrożonego wyginięciem w Wielkiej Brytanii Przyrodnicy walczący o uratowanie najbardziej zagrożonego motyla w Wielkiej Brytanii zwerbowali do pomocy wyjątkowych wolontariuszy: włochate węgierskie świnie. W jaki sposób zwierzęta te w... Winne szczury i psy Jeszcze bardziej pouczającej lekcji udzielili 70 lat później juryści z Savigny-sur-Etang. Sprawa była podobna, 5-letniego chłopca również zagryzła maciora, ale pomagało jej sześć prosiąt. Akt oskarżenia objął więc całą siódemkę. Obrońca zdołał jednak przekonać sąd, że „nieletni” nie odpowiadają za przestępstwa, do których zostali nakłonieni przez dorosłych. Świnię po torturach powieszono, prosiaki uniewinniono. O tym, jak rygorystycznie przestrzegano procedur, świadczy rozprawa w Autum, gdzie w roli oskarżonych wystąpiły szczury. Obrony podjął się ceniony prawnik Barthelemy de Chassenée, który dowodził, że sądzenie zwierząt za zachowanie zgodnie z ich naturą jest sprzeczne z logiką. Ponieważ żaden szczur nie pojawił się na sali, sędziowie uznali to za okoliczność obciążającą, za co groziła wyższa kara. De Chassenée odpowiedział, że oskarżeni nie lekceważą wysokiego sądu, a nie stawili się na wezwanie ze strachu przed wszechobecnymi kotami. Z tym argumentem trudno było polemizować, więc wydano jedynie zaoczny wyrok w postaci ekskomuniki. Sądy kościelne przestrzegały prawa równie rygorystycznie jak świeckie. Gdy w 1545 roku plaga chrząszczy niszczyła winnice w okolicach Saint Julien (Francja), plantatorzy najpierw odmówili modlitwy i poprosili insekty, by się wyniosły. Nie zostali wysłuchani, więc wnieśli pozew do sądu, który zaproponował postępowanie polubowne. Wyznaczył szmat ziemi i zasugerował chrząszczom, by przejęły go w zamian za winnice. Obrońca owadów stwierdził jednak, że wskazany obszar jest zbyt jałowy i jego klienci odrzucają ofertę. W tej sytuacji sąd orzekł natychmiastową ekskomunikę. Ostatnie procesy sądowe zwierząt Ostatni proces czworonogów na zachodzie Europy odbył się w 1741 roku we Francji, gdzie na karę śmierci wykonaną już nie przez kata, lecz rzeźnika, skazano krowę, która poturbowała kilka osób. Nie oznaczało to jednak, że zwierzęta nie miały już odtąd żadnego kontaktu z ludzkim wymiarem sprawiedliwości. Nawet w czasie rewolucji francuskiej, która wpisała na swe sztandary nowoczesne hasła triumfu rozumu nad przesądami, posłano na gilotynę papugę. Czujni obywatele donieśli bowiem trybunałowi, że ptak wykrzykuje reakcyjne hasło „Niech żyje król!”. A sędziowie z obawy, że sami zostaną oskarżeni o sympatie monarchistyczne, kazali go bezzwłocznie ściąć. W XIX wieku winę za szkody i krzywdy zaczęto przenosić ze zwierzęcia na jego opiekunów. Zmiana następowała powoli. Dopiero w XX wieku z ławy oskarżonych zniknęły świnie, a ich miejsce zajęły psy. Amerykańskie trybunały wielokrotnie skazywały psy na – zdawałoby się już dawno zapomnianą – karę banicji. W 1991 roku labrador Prince uciekł z podwórka i zagryzł sąsiadom kilka kur. Zgodnie z ustawą o niebezpiecznych zwierzętach obowiązującą w stanie New Hampshire sąd nakazał właścicielowi większą czujność i trzymanie psa na uwięzi. Niestety Prince okazał się recydywistą i po trzecim ataku na drób nakazano jego uśpienie. Wyznaczony przez władze weterynarz odmówił jednak wykonania egzekucji, poparli go obrońcy praw zwierząt i władze w ostatniej chwili zmieniły decyzję. Ogłosiły, że labrador zostanie uniewinniony, jeśli właściciel znajdzie mu nowego opiekuna poza granicami stanu. Prawo łaski dla psa Taro Ponad trzy lata ciągnął się proces Taro, dużego psa rasy akita, który zagryzł 10-letniego chłopca. W lutym 1991 roku sąd w New Jersey zdecydował, że agresywne zwierzę należy uśpić. Właściciel składał apelację i prośby o ułaskawienie, więc sędzia wstrzymywał egzekucję do momentu uprawomocnienia się wyroku. Pies przez cały ten czas przebywał w więzieniu Bergen County. Jak nauczyć psa nowych rzeczy? Pochwała i pieszczoty są równie niezbędne jak smaczki, odkryli naukowcy Pozytywne emocje, sen i znalezienie się w nowym miejscu pomagają psom szybciej przyswajać nowe komendy. Badania węgierskich etologów wykazały, że same smaczki nie wystarczą. Bardzo ważne s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-nauczyc-nowych-rzeczy-psa-pochwala-i-glaski-sa-rownie-niezbedne-jak-smaczki-odkryli-naukowcy2-e465291.jpg" width="934" height="700" alt="Jak nauczyć nowych rzeczy psa? Pochwała i głaski są równie niezbędne jak smaczki, odkryli naukowcy" title="Jak nauczyć nowych rzeczy psa? Pochwała i głaski są równie niezbędne jak smaczki, odkryli naukowcy" /> Na początku 1994 roku sąd stanowy podtrzymał wyrok i rozpoczęła się ostatnia runda walki o darowanie zwierzakowi życia. Artykuły o Taro ukazały się w największych amerykańskich gazetach, „New York Times” zamieścił jego zdjęcie na pierwszej stronie. Pod tak silną presją nowo wybrana gubernator Christine Todd Whitman skorzystała z przysługującego jej prawa łaski. Ale nie bezwarunkowo. Właściciel musiał wyekspediować psa do innego stanu i zobowiązać się, że w razie ponownego ataku on i nowy opiekun solidarnie pokryją szkody. Taro trafił do miasteczka Pleasentville w stanie Nowy Jork. Koszt obrony Taro przekroczył 100 tys. dolarów. Większości właścicieli nie stać na taki wydatek, więc bez sprzeciwu godzą się z wyrokami. Poddają się również dlatego, że ryzyko sądowej porażki jest bardzo duże. Przykład? Trwająca sześć lat batalia o życie doga niemieckiego Beethovena, który ugryzł w twarz dziecko w Pinellas County na Florydzie. Sędziowie i gubernator okazali się nieubłagani, w roku 1995 psu podano śmiertelny zastrzyk. To była egzekucja w majestacie prawa, ale opiekunowie często wymierzają sprawiedliwość na własną rękę. Gdy w Middleburgu na Florydzie sześć pitbulli zagryzło 2-letnią dziewczynkę, właściciel zatłukł je wszystkie młotkiem. Został ukarany grzywną za okrucieństwo. Żadnych konsekwencji nie poniósł natomiast wykonawca samosądu na trzynastu pitbullach w Tyler w Teksasie. Psa, który zagryzł 3-letnie dziecko, sam zastrzelił, pozostałe zaprowadził do weterynarza i kazał uśpić. Zabić słonia Czym te egzekucje różnią się od średniowiecznych? Tym, że nie wykonywano ich publicznie i za aprobatą władz? Niekoniecznie. W 1916 roku właściciel objazdowego cyrku Charlie Sparks zatrudnił pracownika hotelowego Reda Eldridge’a jako asystenta tresera słoni. Po występie w miasteczku Kingsport (stan Tennessee), w czasie ulicznego przemarszu całej menażerii, Eldridge jechał na słonicy Mary. W pewnym momencie zwierzę sięgnęło po leżącą na poboczu resztkę arbuza, a wtedy niedoświadczony jeździec przestraszył się i dźgnął je ostrym hakiem. Mary wpadła w szał, owinęła go trąbą, rzuciła na ziemię i stratowała. Entuzjazm tłumu w jednej chwili zmienił się w żądzę zemsty. Lokalne gazety rozpętały histerię, władze okolicznych miast oświadczyły właścicielowi cyrku, że dopóki agresywny słoń pozostanie w jego trupie, nie dopuszczą do występów. Bojkot groził bankructwem, więc Sparks podjął gorączkowe konsultacje z prawnikami. Doradzili mu, by zwierzę zabił, najlepiej publicznie. Ponieważ wartość słonicy przekraczała 10 tys. ówczesnych dolarów (ponad 100 tys. dzisiejszych), część strat miała mu zrekompensować zbiórka pieniędzy wśród gapiów. 13 września 1916 roku Mary doprowadzano w pobliże stacji kolejowej w sąsiednim Erwin, gdzie zebrało się ponad 3 tysiące widzów. Obwiązano ją łańcuchem, który przymocowano do specjalnie na tę okoliczność sprowadzonego dźwigu. Przerażone zwierzę miotało się tak zawzięcie, że łańcuch nie wytrzymał 5-tonowego ciężaru i pękł. Słonica runęła z wysokości dwóch metrów, złamała nogę i staw biodrowy. W średniowieczu skazańcowi, który urwał się ze stryczka, darowano by życie. XX wiek nie uznawał takich przesądów – tłum wrzeszczał „Zabić słonia!”, więc Mary powieszono ponownie, tym razem skutecznie. Późniejsza obdukcja wykazała, że miała zepsute zęby i niedoświadczony Eldridge prawdopodobnie uderzył metalowym hakiem w któryś z nich. Ból sprawił, że wpadła w furię. Małpa w trybunale W 1962 roku do gmachu sądu w XVII dzielnicy Paryża wprowadzono małpę. Dziennikarze relacjonujący to niecodzienne wydarzenie już przygotowywali felietony o powrocie do średniowiecza, ale sprawa okazała się jak najbardziej poważna. Dotyczyła kradzieży biżuterii. Małpa przez balkon i otwarte okno przeszła do sąsiedniego mieszkania, skąd zabrała pomadkę do ust i kosztowności przechowywane w szkatułce. Okradzione małżeństwo zażądało od właściciela zwierzęcia wysokiego odszkodowania. Ten bronił się, twierdząc, że jego podopieczna nie potrafiłaby otworzyć puzderka, i oskarżył sąsiadów o próbę wyłudzenia. Sąd postanowił sprawdzić zasadność oskarżenia. Kazał przyprowadzić małpę i postawił przed nią szkatułkę. Podejrzana bez trudu uporała się z kluczykiem i zamkiem, czym udowodniła swą winę. Sąd wymierzył jednak karę nie jej, lecz właścicielowi. Bardziej zabawna historia wydarzyła się w 1986 roku przed sądem w Limie (Peru). Na ławie oskarżonych zasiadło... siedem papug. Wezwano je, by rozstrzygnąć pozew o zniesławienie i uporczywe dręczenie, wniesiony przez niejaką Angelikę Bonillo. Według niej złośliwa sąsiadka nauczyła ptaki wyzwisk i wulgaryzmów, którymi ją przy każdej okazji obrzucają, narażając na ośmieszenie i utratę dobrego imienia. Sąd zdecydował, że musi sprawdzić, czy oskarżenie opiera się na faktach. Wystarczyło jednak, że papugi otworzyły dzioby, by kazał je czym prędzej wynieść. Okrzyk „głupia k...” należał do bardziej cenzuralnych, więc zasadność skargi nie podlegała wątpliwości. Trybunał ukarał właścicielkę niewielką grzywną, a ptaki odesłał do zoo na reedukację. Uchodzący za bezpieczne schronienie ogród zoologiczny nie zawsze jednak nim bywa. W lutym 2014 roku dyrektor zoo w Kopenhadze kazał zastrzelić 2-letnią żyrafę. Mimo protestów i ofert innych ogrodów chcących przygarnąć zwierzę, wyrok wykonano. Jedyną winą samca o imieniu Marius było... posiadanie niewłaściwych genów.
Róg jednorożca, najdłuższe jelito i jajo zniesione przez kobietę. Przedziwne gabinety osobliwości
Zęby rekina, zakonserwowane ludzkie organy i korona Montezumy. XVIII-wieczna Europa szalała na punkcie kuriozalnych kolekcji. Ich właścicielom przyświecała naczelna idea: im rzecz bardziej niezwykła, dziwaczna i rzadsza, tym lepsza i cenniejsza. Choć wydaje się, że gabinety osobliwości przeszły do historii, wciąż fascynują ludzi na całym świecie.
W tym artykule: Kolekcja zakonserwowanych ludzkich organów Gabinety osobliwości – szklanka wódki na zachętę Epoka ciekawości Jednorożce to walenie Zając większy od człowieka Człowiek lew i Tomcio Paluch Penis wisielca Encyklopedia do oglądania Rosjanie patrzyli ze zgrozą na holenderskich lekarzy, którzy wprawnymi ruchami kroili ciało martwego człowieka. Rozbawiony car Piotr I wręczył swoim towarzyszom ostre noże i dał znak, by przyłączyli się do Holendrów. Gdy się wzdragali, rozkazał, by mięśnie nieboszczyka przegryźli zębami. Nie był to przejaw bezmyślnego sadyzmu, lecz przyspieszony kurs anatomii. Podczas swej słynnej podróży na Zachód Piotr I podpatrywał, jak się buduje okręty i poszerzał swoją wiedzę o świecie. Kolekcja zakonserwowanych ludzkich organów Ponieważ car Piotr I zainteresowania miał szerokie, odwiedził również Frederika Ruyscha. Ten holenderski lekarz, botanik i kolekcjoner posiadał największy w Europie zbiór zakonserwowanych ludzkich organów, szkieletów, płodów i wszelkiego rodzaju anomalii anatomicznych. Osobiście opracował metodę wypełniania naczyń krwionośnych niepsującą się cieczą, którą nazwał likierem balsamicznym. Receptury konserwantu nie ujawniał nikomu. Kolekcję przechowywał we własnym domu. Rozrastała się w takim tempie, że w momencie wizyty Piotra I wypełniała już pięć pokojów. Chociaż uzdolniona artystycznie córka Ruyscha przyozdabiała eksponaty kwiatami, muszlami i koronkami, tylko humaniści wierni zasadzie „nic co ludzkie nie jest mi obce” patrzyli na nie bez lęku. Humaniści oraz… rosyjski car Piotr, którego bezgranicznie zachwyciły. W euforii uniósł przygotowane do balsamowania ciało zmarłego dziecka i je pocałował. Piotr I podróżował incognito jako Piotr Michajłow, ale Ruysch doskonale wiedział, z kim ma do czynienia. Podejmował gościa z najwyższymi honorami, pokazał mu, jak się chwyta i konserwuje motyle, wypycha zwierzęta. A na koniec zademonstrował coś, czego Rosjanie nigdy dotąd nie widzieli – sekcję zwłok. Gościnność się opłaciła, car za ogromne pieniądze kupił kolekcję. Przez miesiąc pakowano ją na dwanaście ciężkich wozów. W Petersburgu trafiła do specjalnie dla niej zbudowanego gmachu. Dziś to Muzeum Antropologii i Etnografii Rosyjskiej Akademii Nauk. W czasach carskich placówkę nazywano z niemiecka Kunstkamerą, czyli Izbą Sztuki. Sensacyjna sekcja zwłok wieloryba. Pod płetwą znaleziono „ludzką" dłoń Sekcja zwłok wieloryba, w której uczestniczył dr Mark Scherz. Zdjęcie, na którym trzyma ogromną pięciopalczastą dłoń, podbiło naukowego Twittera. Gabinety osobliwości – szklanka wódki na zachętę Dzieł sztuki było w niej jednak niewiele. Piotra I bardziej niż cuda powstające w pracowniach artystów interesowały osobliwości natury. Kupował je i gromadził do końca życia. Wydał nawet nakaz przesyłania do Petersburga wszystkich zdeformowanych płodów i noworodków. Zdarzało się, że nadgorliwi medycy ekspediowali do stolicy nie tylko martwe, lecz także żywe dzieci z anomaliami fizycznymi. Zapewniano im opiekę i eksponowano w Kunstkamerze. Car nie był wyłącznie kolekcjonerem. Założone przez niego pierwsze w Rosji muzeum – choć tego określenia jeszcze nikt nie używał – miało pełnić przede wszystkim funkcję edukacyjną. „Chcę, żeby ludzie patrzyli i uczyli się” – oświadczył, uzasadniając decyzję o otwarciu Kunstkamery dla szerokiej publiczności. By ją przyciągnąć, zastosował oryginalny chwyt marketingowy. Zwiedzającym na zachętę dawano szklankę wódki. Zadziałało jak magnes i już po kilku miesiącach o niezwykłościach pokazywanych przez cara wiedziano w całej Rosji. Jeśli car chciał edukować społeczeństwo, nie mógł ograniczyć się do anatomii. Systematycznie powiększał więc zbiory o nowe działy – minerały, stroje, broń i narzędzia ludów z całego świata. Jego dzieło, z mniejszym lub większym zaangażowaniem, kontynuowali kolejni władcy. Po stu latach liczba eksponatów przekroczyła dwa miliony i w Petersburgu powstało muzeum z prawdziwego zdarzenia. Epoka ciekawości Pierwszy władca Rosji, który odważył się wyjechać na Zachód, przybył tam na tyle późno, że zastał już ogromne i dobrze opracowane zbiory. Szlak przetarły mu tysiące kolekcjonerów, których na przełomie średniowiecza i renesansu ogarnęła pasja gromadzenia dziwów tego świata. Profesor Krzysztof Pomian w eseju „Zbieracze i osobliwości” nazwał ten okres „epoką ciekawości”. Był to czas odkrywania nowych lądów i egzotycznych kultur, poznawania dorobku starożytności. Skupiano się już nie tylko na sprawach ducha, lecz również ciała. Horyzonty ludzi gwałtownie się poszerzyły. Jeśli dotąd za jedyne obiekty godne kolekcjonowania uznawano relikwie świętych, teraz interesujące stawało się wszystko. Od nieznanych stworzeń, przywożonych przez żeglarzy z zamorskich wypraw, po znajdowane niemal pod domem szczątki zwierząt, antyczne ruiny czy skamieniałości. Kolekcjonerzy amatorzy gromadzili je, bo pobudzały wyobraźnię, dostarczały nieznanych wcześniej wrażeń, zabijały nudę, zaspokajały ciekawość. A chwaląc się niezwykłymi zbiorami, można było zaimponować gościom. Czasem dawało się też na zbiorach zarobić. Gdy w 1521 roku, a więc niemal dwa wieki przed carem Piotrem, Holandię odwiedził genialny i zamożny malarz Albrecht Dürer, wydał fortunę na zakup koralowców, płetw egzotycznych ryb, łuków i dzid Indian z Karaibów. Kupował bez żadnego planu, wybierał to, co wpadło mu w oko i zaciekawiło. W podobny sposób tworzono wszystkie ówczesne kolekcje. Efekt był taki, że w jednym kącie pokoju można było podziwiać obrazy i rzeźby, w drugim wypchane ptaki, w trzecim zasuszone zioła, w czwartym kolekcję zegarów, a na ustawionym pośrodku stole stare rękopisy. Te zagracone i niezwykle intrygujące pomieszczenia w krajach niemieckojęzycznych nazywano kunstkamerami lub – bardziej adekwatnie, lecz mniej szacownie – wunderkamerami (izbami cudów). We Francji i Anglii – gabinetami osobliwości (cabinet de curiosités, cabinet of curiosities). Ich właścicielom przyświecała naczelna idea: im rzecz bardziej niezwykła, dziwaczna i rzadsza, tym lepsza i cenniejsza. Jednorożce to walenie Bardzo szybko ukształtował się podział na tych, którzy zbierają, i tych, co podziwiają. W połowie XVI wieku na szlak wyruszyli pierwsi „muzealni turyści”. Największego wyczynu dokonał flamandzki badacz starożytności Hubert Goltz, który objechał połowę Europy i zaliczył ponad tysiąc gabinetów osobliwości. Większość z nich była skromna, jednak już wtedy pojawiali się kolekcjonerzy mający ambicje zgromadzenia eksponatów ze wszystkich dziedzin wiedzy i sztuki. Pierre Borel, francuski lekarz i chemik, nad drzwiami swojej kunstkamery umieścił napis informujący, iż jest to „zbiór wszystkich rzeczy rzadkich”. Zebrał tych rzeczy tyle, że sam się wśród nich gubił i nie do końca wiedział, co posiada. Wyjście z sytuacji znalazł kilkadziesiąt lat później duński lekarz Ole Worm. Jako nadworny przyrodnik króla Christiana IV dysponował sporymi funduszami na nieustanne powiększanie swej kolekcji. Pod sufitem powiesił wypchanego niedźwiedzia polarnego i rajskie ptaki. Na półkach i w gablotach poustawiał setki spreparowanych zwierząt, rogów, kłów, szkieletów, skamielin. By orientować się w tym galimatiasie, wpadł na pomysł umieszczenia przed każdym eksponatem kartki z jego opisem. To wystarczyło – przypadkowa zbieranina rozmaitych przedmiotów zmieniła się w usystematyzowany zbiór. Pomysł szybko się upowszechnił i droga do tworzenia nowoczesnych muzeów została otwarta. Ole Worm traktował swój gabinet osobliwości jak pracownię naukową, wnikliwie badał i porównywał eksponaty. W rezultacie pozbawił wielu kolekcjonerów ich najcenniejszego skarbu. Odkrył bowiem, że to, co uważali za obdarzony magicznymi właściwościami róg jednorożca, w rzeczywistości jest prozaicznym kłem narwala. Sam jednak chlubił się podobnym rarytasem – tzw. scytyjskim jagnięciem. Według powszechnego przekonania było to pół zwierzę, pół roślina, wyrastające na mocnej pionowej łodydze, która pełniła rolę pępowiny. Dziś wiadomo, że chodziło o przywiezioną z Malajów paproć Cibotium barometz. Jej kłącza faktycznie przypominają owczą wełnę. Taka pomyłka nie przynosiła jednak uczonemu ujmy na honorze. Nowoczesna nauka stawiała bowiem dopiero pierwsze kroki i właśnie w gabinetach osobliwości było to widać najlepiej. Nieraz jeszcze prawdziwa wiedza przeplatała się w nich z legendą i mitem. Nie tylko w kolekcjach ambitnych amatorów, lecz również w zbiorach władców korzystających z usług najlepiej wykształconych i dobrze poinformowanych doradców. Zając większy od człowieka Panujący nad połową Europy i Ameryki Habsburgowie mogli sobie pozwolić na zakup każdego intrygującego obiektu. Cesarz Ferdynand I miał wyrobiony gust i stworzył wzorcową kunstkamerę, którą do dziś można podziwiać w Wiedniu. Zgromadził w niej bezcenne dzieła sztuki, od średniowiecznych rzeźb z drewna i kamienia po statuetki z kości słoniowej i złote cacka z pracowni najwybitniejszych jubilerów epoki. Ale nawet w najbardziej reprezentacyjnej kolekcji ówczesnego świata znalazły się takie „unikaty” jak solniczka ze skamieniałymi językami… smoków. W rzeczywistości były to po prostu zęby rekina. Jeszcze bogatszym zbiorem niezwykłości mógł się pochwalić syn i imiennik cesarza Ferdynand II Tyrolski. Rezydował na zamku Ambras pod Innsbruckiem i tam urządził swoją kunstkamerę. Zbierał ciekawostki z każdej dziedziny. Jeśli ktoś miał prawo do tytułu posiadacza „zbioru wszystkich rzeczy rzadkich”, był nim on. Na zamku Ambras znalazły się wspaniałe kolekcje malarstwa, broni średniowiecznych rycerzy, zabawek mechanicznych, wyrobów ze szkła, instrumentów naukowych i muzycznych. Eksponaty europejskie sąsiadowały ze zbiorami przedmiotów z Azji i Ameryki, w tym takimi unikatami jak zbroja samuraja oraz strój z ptasich piór i korona władcy Azteków Montezumy. Łotry z Polski Ludowej. Polscy przeciwnicy Bonda Jeden sprzedawał informacje podczas II wojny światowej. Drugi był wcielonym diabłem. Trzeci miał zęby ostre jak brzytwa. Nie tylko Rosjanie byli czarnymi charakterami w powieściach o Jamesie... Na tym jednak nie koniec. Ferdynanda, jak wielu kolekcjonerów, interesowało ludzkie ciało. Nie gromadził jednak szkieletów czy zakonserwowanych narządów, lecz portrety – jak wówczas mawiano – wybryków natury. Na jego zlecenie malowano karłów, gigantów, upośledzonych umysłowo i kobiety dotknięte hirsutyzmem, czyli owłosione niczym mężczyźni. Sporo było w tym niezdrowej fascynacji, o czym wymownie świadczy obraz sparaliżowanego mężczyzny. Był sprawny umysłowo, więc sportretowano go w taki sposób, by podkreślić, że do barków jest „normalny” – kapelusz na głowie, kryza na szyi. Natomiast bezwładne, poskręcane kończyny i resztę ciała pozostawiono nagie. Do wyjątkowych kuriozów pokazywanych w Ambras należał ogromny kołtun z Polski, dwumetrowy zając i jajo zniesione przez… kobietę. Mniej naiwni byli kolekcjonerzy, którzy osobiście zajmowali się biologią. Anglik John Tradescant pracował jako ogrodnik u kanclerza Roberta Cecila i księcia Buckingham. Pracodawcy finansowali mu wyprawy na Karaiby, do Afryki, Indii i północnej Rosji. Wojażował pod pretekstem poszukiwania oryginalnych roślin do pałacowych ogrodów. Ale naprawdę chodziło mu o zbieranie nasion, cebulek, kwiatów i liści do zbioru, który nazywał niezbyt skromnie „Arką Tradescanta”. Po ojcu kolekcję przejął syn, również John, i wzbogacił między innymi o wymierającego ptaka dodo z Mauritiusa, szczękę morsa oraz płaszcz z irchy, który – w co święcie wierzył – należał do ojca słynnej indiańskiej księżniczki Pocahontas. Ponieważ utrzymanie gabinetu osobliwości sporo kosztowało, Tradescant junior udostępniał go za opłatą zwiedzającym. By przyciągnąć publikę, pokazywał jeszcze większe dziwy – jajo smoka, dwa pióra z ogona Feniksa, rękę syreny oraz fiolkę krwi, która spadła jak deszcz na wyspę Wight. Po przedwczesnej śmierci jedynego syna John Tradescant przekazał rodzinny gabinet osobliwości innemu kolekcjonerowi: Eliasowi Ashmole. Ten skatalogował go i wraz z własnym zbiorem ponad 9 tysięcy monet i medali oraz olbrzymią biblioteką przekazał w roku 1683 uniwersytetowi w Oksfordzie. W ten sposób powstało pierwsze na świecie muzeum uniwersyteckie. Inny angielski kolekcjoner Hans Sloane w ciągu długiego, 93-letniego życia zebrał ponad 71 tysięcy eksponatów, głównie roślin i owadów. Ale także przedmiotów codziennego użytku Indian, Eskimosów, Lapończyków i Hindusów. Pragnąc uchronić kolekcję, a jednocześnie zabezpieczyć materialnie spadkobierców, zaproponował jej sprzedaż państwu za dwadzieścia tysięcy funtów. Królowi Jerzemu II obca była pasja kolekcjonerska, więc nie wyraził zainteresowania, ale wyręczył go parlament. Dzięki dalekowzroczności posłów kolekcja Sloane’a stała się zalążkiem jednego z najsłynniejszych i najbogatszych muzeów świata – British Museum. Człowiek lew i Tomcio Paluch Wraz z powstaniem wielkich publicznych muzeów skończyła się epoka prywatnych gabinetów osobliwości. Zbiory złożone z przypadkowych eksponatów nie miały szans w rywalizacji z placówkami profesjonalnie zarządzanymi i finansowanymi przez państwo. Ale nie wszyscy amatorzy złożyli broń. W XIX wieku Amerykanin Thomas Mütter przeprowadzał pionierskie operacje chirurgii plastycznej na pacjentach z rozszczepionymi podniebieniami, zajęczymi wargami, zrośniętymi palcami stóp itp. Stykał się z tak różnymi deformacjami ludzkiego ciała, że wpadł na pomysł ich dokumentowania. Zaczął od zbierania przedstawiających je rycin i książek, z czasem powiększył kolekcję o medyczne niezwykłości – guzy, chore tkanki, zwyrodniałe kości i stawy, narośla na czole w kształcie rogów itp. Zbiór ponad 1300 okazów zapisał w testamencie College of Physicians w Filadelfii. Dar przyjęto i sukcesywnie wzbogacano o nowe eksponaty, tworząc wzorcowy gabinet medycznych osobliwości. W Mütter Museum można było zobaczyć: szkielet najchudszego Amerykanina i karła o wzroście 107 cm; najdłuższe jelito grube (ponad 2,2 m), w którym mieściło się 20 kg kału; czaszkę mężczyzny tak zżartą przez syfilis, że wygląda jak zbudowana z pumeksu; jądra nabrzmiałe do rozmiarów piłki futbolowej; płód o dwóch głowach; kolekcję ponad stu czaszek różnych kształtów; guz wycięty ze szczęki prezydenta Grovera Clevelanda. Mimo tylu kuriozów Mütter Museum było poważną placówką w porównaniu z nowojorskim Muzeum Barnuma. Jego pomysłowy założyciel połączył gabinet osobliwości z cyrkiem, w którym pokazywał eksponaty żywe i martwe. Na przykład pochodzących z Syjamu zrośniętych klatkami piersiowymi braci Changa i Enga Bunkerów, których ze względu na miejsce urodzenia nazwał bliźniętami syjamskimi. Niemniejszą atrakcję stanowili człowiek-lew, czyli mężczyzna o zdeformowanej twarzy i ciele owłosionym jak u zwierzęcia (notabene nasz rodak Stefan Bibrowski), oraz generał Tomcio Paluch – karzeł mierzący zaledwie 102 cm. Obok nich prezentowano zmumifikowaną syrenę (w rzeczywistości małpę z rybim ogonem), woskowe figury znanych postaci i korzeń drzewa… pod którym nauczał Jezus. Muzeum Barnuma przyciągało takie tłumy, że wywieszono w nim strzałkę z informacją: „To jest droga do Egress”. Nikt nie wiedział, co znaczy Egress, więc ludzie szybko podążali we wskazanym kierunku. I przekonywali się, że dotarli do wyjścia. Powrotu nie było. Barnum przyspieszał w ten sposób tempo zwiedzania, ponieważ wstęp do jego gabinetu cudów był płatny, a przed wejściem zawsze stała kolejka. Czy neandertalczycy potrafili mówić? Badania wykazały, że krewni człowieka mieli swój język Niektóre badania sugerują, że neandertalczycy mogli mieć swój język, którego używali do komunikacji. Jednak ich mowa nie była zbyt wyszukana. Penis wisielca Gdy w 1865 roku Muzeum Barnuma spłonęło, wydawało się, że gabinety osobliwości definitywnie przeszły do historii. Tymczasem wciąż można je znaleźć. Ot, choćby w Londynie, gdzie amatorów mocnych wrażeń zaprasza Museum of Curiosities. Wygląda jak przeniesione wprost z „epoki ciekawości” do naszych czasów. Pełno w nim wypchanych zwierząt – od banalnych wron po egzotyczne hieny, słojów z zakonserwowanymi organami, zmumifikowanych kotów i innych kuriozów. W podziemiach straszą czaszki i szkielety oraz narzędzia tortur. Wtajemniczeni mogą obejrzeć kolekcję antycznej pornografii. To też był często spotykany, lecz rzadko pokazywany element dawnych gabinetów osobliwości. Nie tylko w postaci malowideł i rysunków. XVIII-wieczny anatom kolekcjoner John Hunter zapraszał zaufanych gości, wyłącznie mężczyzn, do sekretnego schowka. I prezentował absolutny unikat – zakonserwowanego penisa w stanie erekcji. Odciął go skazanemu na śmierć wisielcowi tuż po egzekucji. Uroki dawnych kunstkamer doceniają także współcześni artyści. Angela Cockayne z wyszperanych na strychach i w piwnicach muszli, motyli i ptasich głów tworzy nowe intrygujące kompozycje. Tessa Farmer wykorzystuje owady z dawnych kolekcji do kolaży, na których insekty atakują miniaturowych ludzików. Jej prace kojarzą się z oglądanym pod mikroskopem horrorem. W nader oryginalny sposób połączył przeszłość z teraźniejszością Miguel Angel Blanco (rocznik 1958), który do madryckiego muzeum Prado wprowadził elementy rodem z gabinetów osobliwości. Przed obrazem Rubensa „Porwanie Europy” ustawił wypchanego byka; obok nie mniej słynnego „Sabatu czarownic” Francisco Goi – gablotę z zakonserwowanymi ropuchami i szkielet nietoperza; w sali z obrazami o tematyce mitologicznej – trzymetrowy kieł narwala, czyli mityczny róg jednorożca. Dzięki tej artystycznej prowokacji szacowne muzeum ożyło, gdyż zwiedzający nie mogli się powstrzymać od żywiołowych reakcji. Jedni byli za, inni przeciw, ale nikt nie pozostawał obojętny. Bo jednak wciąż lubimy zaskakiwać i być zaskakiwani. Kiedyś tę potrzebę zaspokajały gabinety osobliwości. A dziś? Wystarczy sprawdzić, co pokazujemy i oglądamy w mediach społecznościowych. Encyklopedia do oglądania Zbiory gromadzone w gabinetach osobliwości można podzielić na kilka kategorii, które w sumie odzwierciedlały całą encyklopedyczną wiedzę w epoce ciekawości: Naturalia – przedmioty, które były dziełem natury: rośliny, spreparowane zwierzęta i ludzkie narządy, minerały, kamienie szlachetne, owady, muszle, skamieniałości, kły, poroża, pióra egzotycznych ptaków. Artificalia (artefakty) – rzeczy wykonane przez człowieka: obrazy, rzeźby, medale, numizmaty, odzież, broń. Scientificalia i instrumentalia – świadectwa ludzkich osiągnięć w opanowywaniu natury: narzędzia, przyrządy naukowe, astrolabia, zegary, lunety, globusy, atlasy, automaty, instrumenty. Mirabilia – przedmioty cudowne o właściwościach uzdrawiających lub magicznych: rogi jednorożca, bezoary (podobne do kamienia wytwory przewodu pokarmowego zwierząt uważane za odtrutkę na każdą truciznę), relikwie, amulety.
Zostali uznani za świętych, choć nie powinni. Jak to możliwe?
Prowadzili wojny, skazywali na śmierć swoich bliskich, kazali wyłupywać oczy i wyrywać języki pokonanym wrogom. Ale zostali uznani za świętych. Jak to możliwe?
W tym artykule: Wykaz świętych akceptowany przez papieża Helena i Konstantyn Chrzciciele narodów Kara za odmowę Protektorzy wiary Wysokie podatki i bunt Docenieni rycerze Chrystusa Szlachetni idealiści Świętość za różaniec Przez pierwsze stulecia średniowiecza nie prowadzono procesów kanonizacyjnych. O świętości zmarłego w dużej mierze decydowała wola ludu, który spontanicznie oddawał mu cześć, pielgrzymował do jego grobu, modlił się o dokonywane za jego pośrednictwem cuda. Jednocześnie lud nie spotykał królów, co najwyżej widywał ich z daleka. Wiedział o nich to, co usłyszał od księży, mnichów, świeckich panów i plotkarzy. Przekonanie prostych, niepiśmiennych ludzi o wyjątkowych walorach monarchy wymagało więc jedynie umiejętnej propagandy. A ponieważ wyniesienie przodka na ołtarze dodawało każdej dynastii prestiżu, umacniało jej pozycję polityczną i stawało się ważnym elementem tożsamości kształtujących się państw, panujący zabiegali o jak najszybszą kanonizację zmarłych poprzedników. Ostateczny głos należał jednak do Kościoła. Wykaz świętych akceptowany przez papieża Przez długi czas decyzja o wpisaniu imienia zmarłego do wykazu świętych wymagała jedynie akceptacji lokalnego biskupa. W X stuleciu zaczął upowszechniać się pogląd, że to uprawnienie powinno przysługiwać wyłącznie papieżowi. Oficjalnie potwierdził to w 1173 r. papież Aleksander III, stwierdzając w dekrecie Audivimus, że bez zezwolenia Stolicy Apostolskiej „nikt nie może być publicznie czczony jako święty, nawet jeśli przez niego działyby się cuda”. Dla Kościoła najważniejsze było szerzenie i umacnianie chrześcijaństwa, strzeżenie czystości doktryny wiary oraz upowszechnianie wynikających z niej zasad moralnych. Świętymi ogłaszał zatem osoby, które wspierały go w tych działaniach. I które mógł przedstawiać jako wzór do naśladowania. Zasada ta dotyczyła również monarchów. Tyle że w ich przypadku równie ważny jak osobista pobożność był rachunek zysków i strat. O kanonizację nie zabiegał wszak zmarły, lecz jego żyjący następcy, od których zależała sytuacja Kościoła w danym kraju. Hierarchowie nie mogli ignorować ich żądań, więc czasem przymykali oko na niedoskonałości kandydata na świętego. Helena i Konstantyn Kult świętych pojawił się jeszcze w starożytności. Sławę zdobyła wtedy m.in. św. Helena. Odbyła pielgrzymkę do Ziemi Świętej, odnalazła krzyż Jezusa, ufundowała około 30 kościołów. Wedle biskupa Euzebiusza z Cezarei, pierwszego historyka Kościoła, rozdawała biednym jałmużnę, troszczyła się o chorych, wykupywała wziętych do niewoli jeńców. Być może wpłynęła także na decyzję cesarza Konstantyna Wielkiego o wydaniu w 313 r. edyktu mediolańskiego, który zagwarantował chrześcijanom wolność wyznania. Była jego matką. Nie wiadomo dokładnie, gdzie i kiedy zmarła. Na polecenie Konstantyna jej ciało przewieziono do Rzymu i pochowano w specjalnym mauzoleum. Natychmiast pojawiły się opowieści o dokonujących się przy grobie cudach. Zaczął się rozwijać kult Heleny, szybko zatwierdzony przez Kościół. Nie dociekano przeszłości, np. istoty jej związku z Konstancjuszem, ojcem Konstantyna. Czy była żoną czy tylko konkubiną tego rzymskiego żołnierza, który zrobił błyskotliwą karierę od oficera do cezara? Konstantyn Wielki też został uznany za świętego. Lecz tylko przez Kościół prawosławny. Zasługi Konstantyna dla chrześcijaństwa są niepodważalne, trudno jednak uznać go za wzór moralności. W 326 r. skazał na śmierć Kryspusa – swego syna z pierwszego małżeństwa. Kilka miesięcy później zlecił zabójstwo swej drugiej żony Fausty: zamknięto ją w łaźni parowej i nie wypuszczono, dopóki się nie udusiła. Dlaczego? Rzymscy historycy Aureliusz Wiktor i Zosimos przypuszczają, że Fausta – chcąc pozbyć się Kryspusa, by utorować drogę do tronu swoim synom – oskarżyła go przed cesarzem o próbę uwiedzenia. Porywczy Konstantyn natychmiast wymierzył mu karę, ale gdy ochłonął, to zrozumiał, że padł ofiarą intrygi. Zemścił się więc na żonie. Tak czy inaczej, sumienie władcy zaliczonego w poczet świętych obciąża śmierć dwóch najbliższych mu osób. Trudno uznać za zbieg okoliczności, że to właśnie tuż po śmierci wnuka i synowej mająca już ponad 70 lat Helena udała się na swą słynną pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Według rzymskich historyków był to akt zadośćuczynienia za grzechy syna. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Chrzciciele narodów W Cesarstwie Rzymskim chrześcijaństwo szerzyli jego mieszkańcy. Poza granice imperium nieśli je misjonarze. Jedni działali wśród ludu, inni w pierwszej kolejności nawracali tych, którzy mogli ludowi narzucić nową religię. Ochrzczeni władcy powinni przekonywać poddanych osobistym przykładem. Z reguły jednak stosowali prostszą, lecz skuteczniejszą metodę – przemoc. Chan Bułgarów Borys I przyjął chrzest w 864 r. Dokładna data nie jest znana, ponieważ zrobił to bez rozgłosu, prawdopodobnie w nocy, by nie drażnić potężnych bojarów trwających przy wierze przodków. Gdy potem zbuntowali się przeciw narzucanej im religii, 52 przywódców rebelii kazał ściąć – wraz z całymi rodzinami. Po opanowaniu sytuacji złagodził rządy i tak ustabilizował państwo, że po 37 latach panowania bez obaw o przyszłość przekazał władzę synowi Włodzimierzowi. Resztę życia zamierzał poświęcić zbawieniu duszy i spędzić w klasztorze. Jednak nie było mu to dane. Następca tronu zawiódł pokładane w nim nadzieje. Sprzymierzył się z „pogańską” opozycją i zaczął przywracać dawne wierzenia. Zaniepokojony car Borys (po chrzcie zamienił pogański tytuł chana na słowiański odpowiednik cesarza) opuścił więc klasztorne mury. Zwołał wojsko, pokonał marnotrawnego syna i odebrał mu koronę. Na tronie osadził innego potomka – Symeona. A Włodzimierzowi kazał wyłupić oczy i zamknąć go na resztę życia w więzieniu. Po wykonaniu misji wrócił do monastyru. Jest czczony jako święty car Borys Chrzciciel. Znacznie mniej świątobliwe życie wiódł władca Rusi Kijowskiej wielki książę Włodzimierz. Miał co najmniej pięć żon i harem nałożnic, w walce o tron zabił własnego brata Jaropełka. Chrzest przyjął z wyrachowania, gdy zagrożony buntem możnowładców bizantyński cesarz Bazyli II poprosił go o pomoc, proponując w zamian rękę swojej siostry Anny. Warunkiem była zmiana wyznania, gdyż chrześcijańska księżniczka nie mogła wyjść za poganina. Włodzimierz docenił znaczenie oferty. I chociaż jeszcze niedawno stawiał posągi słowiańskim bóstwom, teraz własnoręcznie je rąbał. Został ochrzczony w roku 988. Kara za odmowę W staroruskim latopisie „Powieść lat minionych” (odpowiedniku łacińskich kronik) napisano, że okrutny i rozpustny książę stał się od tamtej chwili władcą dobrotliwym i łagodnym. Kościół prawosławny uznaje go za jednego z najważniejszych świętych, więc kronikarze wyretuszowali jego wizerunek. Bo nadal rządził żelazną ręką. Sprawnie ochrzcił swoich dworzan i mieszkańców Kijowa, każąc wszystkim zanurzyć się w wodach Dniepru. Za odmowę bezlitośnie karał. Podobnie jak za potajemne praktykowanie dawnej religii. Wojował także ze swymi krnąbrnymi i ambitnymi synami. Zmarł w czasie wyprawy przeciw jednemu z nich – Jarosławowi Mądremu. Świętego, ani z charakteru, ani z wyglądu nie przypominał też Olaf II – król, który ochrzcił Norwegów. Za młodu należał do bandy wikingów plądrującej wybrzeża Anglii. Napadał na klasztory, mordował mnichów, łupił kościoły. W 1011 r. napadł na Londyn, rok później zajął Canterbury i wziął do niewoli najwyższego angielskiego dostojnika arcybiskupa Alphege’a. Za jego uwolnienie zażądał wysokiego okupu. Gdy król odmówił, kazał arcybiskupa ściąć. Alphege’a ogłoszono świętym męczennikiem, a Olaf schronił się u krewniaka w Normandii, gdzie po dwuletnim pobycie... sam przyjął chrzest. W 1015 r. z czterema biskupami wrócił do Norwegii, przepędził panoszących się po niej Duńczyków i ogłosił się królem. Natychmiast przystąpił do chrystianizacji poddanych. Zakazał bigamii, jedzenia mięsa w piątki i podczas Wielkiego Postu oraz kremacji zmarłych. Za łamanie ustanowionych praw kazał wybijać zęby, ucinać języki i ręce, oślepiać, konfiskować majątki. Osobiście jeździł po kraju i rozbijał posągi skandynawskich bogów. Naraził się rodakom, poległ w bitwie z pogańskimi wojskami pod Siklestad. Chociaż walczył o cele czysto polityczne, Kościół uznał go za męczennika i kanonizował. Protektorzy wiary Wprowadzenie chrześcijaństwa nie oznaczało jeszcze, że nowa religia zatriumfuje. W wielu krajach, zwłaszcza środkowej Europy, wybuchały bunty określane jako reakcja pogańska. Ich stłumienie i zbudowanie sprawnej administracji kościelnej zależało od władzy świeckiej. Czeski książę Wacław I musiał wypędzić ze stolicy rodzoną matkę Drahomirę, która jako regentka próbowała przywracać prasłowiańskie kulty. Odbudował zniszczone za jej rządów kościoły, ufundował romańską rotundę, na której fundamentach wyrosła praska katedra św. Wita. Według legendy był tak pobożny, że zachowywał się bardziej jak mnich niż władca. Osobiście uprawiał pszenicę i winorośl, z których wyrabiano opłatki i mszalne wino. Umartwiał się, chodząc boso po śniegu i nakładając włosiennicę pod monarsze szaty. Jego religijność wykorzystał wygnany wraz z matką brat Bolesław. Wiedząc, że Wacław nie odmówi udziału w żadnym ważnym obrzędzie, zaprosił go na uroczyste poświęcenie kościoła w Starym Bolesławcu. I tam nasłał na niego morderców. Chrześcijanie natychmiast zaczęli go czcić jako męczennika, co oficjalnie potwierdził w 973 r. biskup Pragi święty Wojciech. Podstępny Bolesław przejął władzę i – raczej przypadkowo niż intencjonalnie – bardziej niż Wacław przyczynił się do rozwoju chrześcijaństwa w środkowej Europie. Był bowiem ojcem Dobrawy, która została żoną Mieszka I. Na Węgrzech z reakcją pogańską definitywnie rozprawił się pierwszy koronowany władca tego kraju Stefan I. Panowanie rozpoczął w 997 r. od pokonania swego wuja – wedle węgierskich zwyczajów prawowitego następcy tronu. Po koronacji w Boże Narodzenie 1000 r. przystąpił do organizowania struktur kościelnych. Utworzył arcybiskupstwo w Esztergom i 8 biskupstw, nakazał każdym dziesięciu wsiom zbudowanie kościoła. Jak wszyscy ówcześni władcy, bywał brutalny i wojowniczy. W polityce radził sobie znakomicie, gorzej układało mu się życie prywatne. Miał tylko jednego syna, który w 1031 r. zginął na polowaniu. Oznaczało to, że władzę po nim przejmie kuzyn Vazul (Bazyli), który zamiast na Rzym orientował się na Bizancjum. Dla Stefana było to nie do przyjęcia. Vazul nie zamierzał jednak rezygnować z korony. Związał się z antykrólewską opozycją, która przygotowywała zamach stanu. Plan się nie udał, a król okrutnie ukarał krewniaka – kazał go oślepić i wlać mu do uszu rozpuszczony ołów. Jego trzech synów skazał na banicję. W 1083 r. papież Grzegorz VII ogłosił Stefana I świętym. Hagiografowie zadbali, by okrutna zemsta na kuzynie nie psuła wizerunku kanonizowanego monarchy i winę za okaleczenie Vazula przerzucili na królewską małżonkę Gizelę. Wysokie podatki i bunt Nie mniej gorliwym protektorem chrześcijaństwa był król Danii Kanut IV. Panowanie rozpoczął od złożenia na ołtarzu insygniów królewskich, co odczytano jako akt powierzenia państwa Bogu. Sprowadził do kraju cystersów i kilka innych zakonów, fundował nowe świątynie, bezwzględnie rozprawiał się z wszelkimi próbami reaktywowania dawnych kultów. Miał jednak również świeckie ambicje, marzyła mu się korona Anglii. W ramach przygotowań do wojny nałożył na poddanych wysokie podatki i sprowokował ich bunt. 10 lipca 1086 r. osamotniony schronił się z garstką ochroniarzy w kościele w Odense. Gdy stało się jasne, że napastnicy nie uszanują świętości miejsca, wyspowiadał się, przyjął komunię, klęknął przed ołtarzem i czekał na śmierć. Już w następnym roku w kraju zapanowała susza i nastał głód. Odczytano to jako karę za królobójstwo. W 1095 r., jego brat Eryk I poprosił duńskich biskupów, by zwrócili się do papieża z prośbą o kanonizację Kanuta. Po sześciu latach prośba została spełniona przez Paschalisa II. Docenieni rycerze Chrystusa Król Francji Ludwik IX Święty zorganizował aż dwie krucjaty. Nie trzeba było jednak wyruszać aż do Ziemi Świętej, by zasłużyć na aureolę walką z niewiernymi. Król Szwecji Eryk IX zorganizował w 1155 r. krucjatę, której celem było zajęcie i schrystianizowanie Finlandii. W misji miał go wspierać biskup Henryk z Uppsali. Wylądowali w okolicach miasta Turku, gdzie duchowny zaczął organizować zalążki Kościoła. Król przekonany o sukcesie wyprawy wrócił do kraju; biskup pozostał i pięć lat później został zamordowany. W tym samym czasie zginął również Eryk. Okoliczności jego śmierci nigdy nie wyjaśniono. Tradycja przypisuje zabójstwo Duńczykom, którzy mieli szwedzkiego króla uprowadzić po mszy w święto Wniebowstąpienia i obciąć mu głowę. Z woli ludu uznano go więc za męczennika i wraz z biskupem Henrykiem wpisano do wykazu świętych. Doczesne szczątki złożono w relikwiarzu katedry w Uppsali. W bardziej oficjalny sposób kanonizowano władcę Hiszpanii Ferdynanda III, który odbił z rąk muzułmanów Kordobę (1236), Murcję (1243), Sewillę (1248) i zmusił do złożenia hołdu lennego islamskiego emira Grenady. Wobec pokonanych nie miał litości, konfiskował ich majątki i wypędzał ze zdobytych miast. Przymykał oko na rabunki i gwałty. Muzułmanów z Kordoby upokorzył każąc im przenieść kosztowności z tamtejszego meczetu do katedry w Santiago de Compostela. W zdobytych miastach fundował kościoły, szpitale, przytułki dla nędzarzy. To rodziło legendę dobrego władcy troszczącego się o poddanych także po śmierci. Podtrzymywali ją duchowni z katedry w Sewilli, w której zgodnie z ostatnią wolą został pochowany. Raz w roku wystawiali zwłoki króla na widok publiczny, by każdy mógł się przekonać, że jego ciało nie ulega rozkładowi. Mimo to Kościół długo powstrzymywał się z decyzją o kanonizacji. Dopiero w 1655 r. jego kult zatwierdził papież Aleksander VII, a w 1671 r. Klemens X uroczyście wyniósł go na ołtarze jako pierwszego hiszpańskiego monarchę. Nowe badania wykazały, że bagienne mumie były częścią bardzo długiej, europejskiej tradycji Naukowcy przeanalizowali setki bagiennych mumii, które odnaleziono w Europie. Okazuje się, że ten rodzaj mumifikacji był częścią bardzo długiej tradycji. Większość ofiar była brutalnie ... Szlachetni idealiści W panteonie świętych znaleźli się również władcy, którzy unikali wojen, rządzili łagodnie, prowadzili się bardzo moralnie. Król Anglii Edgar zasłużył z tych powodów na przydomek Spokojny, a jego rządy (959–975 r.) nazwano „złotą erą epoki anglosaskiej” – czasów sprzed najazdu Normanów. Gdy biskup Dunstan skrytykował go za związek z kochanką, która urodziła mu nieślubną córkę, zgodnie z nakazaną przez niego pokutą odłożył na 7 lat swoją koronację. Dlatego że nie chciał w państwie żadnych konfliktów, zwłaszcza z Kościołem. Jego rodak Edward Wyznawca całą młodość spędził w Normandii, gdzie wraz z ojcem schronił się po najeździe Duńczyków. Na wygnaniu złożył dożywotnie śluby czystości. Bo był daleko w kolejce do tronu i zamierzał zostać zakonnikiem. Wydarzenia potoczyły się jednak inaczej: kolejni pretendenci do korony umierali lub się wzajemnie wybijali i w 1041 roku Edwarda wezwano do Anglii. Rok później, bez walki o władzę, został obwołany królem. Rządził łagodnie, unikał konfliktów wewnętrznych. Jeszcze za życia władcy krążyły opowieści o jego religijności. Nic więc dziwnego, że gdy w 1066 r. umarł, lud natychmiast uznał go za świętego. A ponieważ za zgodą żony Edyty dotrzymał również ślubu czystości, podobnego zdania byli duchowni. Wbrew pozorom czasy szlachetnych i idealistycznych władców wcale nie minęły. „Cesarz ma 30 lat, wygląda na 20, a myśli jakby miał 10” – powiedział cynicznie o swoim monarsze premier Austrii Ernst von Koerber sto lat temu. Ale Karol I Habsburg nie był naiwnym dzieckiem. Po objęciu władzy w listopadzie 1916 r. szukał sposobu zakończenia rzezi na frontach I wojny światowej. Zaproponował, by Niemcy oddały Francji Alzację i Lotaryngię, a Austro-Węgry dokonały ustępstw terytorialnych na rzecz Włoch, uznały niepodległość Serbii i przekształciły się w federację autonomicznych państw narodowych. Wszystkie strony konfliktu odrzuciły jego projekt. W tej sytuacji starał się przynajmniej ograniczyć skutki wojny, zaprotestował przeciw planom bombardowania Wenecji, nie zgodził się na użycie gazów bojowych. Świętość za różaniec Po zakończeniu walk, rozpadzie cesarstwa i ustanowieniu republiki, odmówił abdykacji. Zrzekł się jedynie „udziału w rządach” (czyli godził się na podobny status jak król Wielkiej Brytanii). Jednak już nikt nie chciał z nim negocjować. Skonfiskowano mu majątek, a gdy wyjechał do Szwajcarii, zabroniono mu powrotu do Austrii. Na Węgrzech zaś po nieudanej próbie odzyskania władzy został internowany i przekazany Anglikom. W listopadzie 1921 r. zwycięskie mocarstwa Ententy podjęły decyzję o wywiezieniu go z rodziną na Maderę. Tam po niespełna roku zmarł na zapalenie płuc. Jego pacyfistyczne przekonania i pobożność (na zesłaniu codziennie odmawiał różaniec) sprawiły, że już trzy lata po śmierci podjęto starania o ogłoszenie go świętym. Przerwały je rządy nazistów. Proces beatyfikacyjny rozpoczęto znów dopiero w 1949 r. Wyniesienie na ołtarze władcy mocarstwa, które rozpętało wojnę światową, budziło jednak sporo wątpliwości. Rozwiał je dopiero Jan Paweł II, czyli Karol Wojtyła – którego podobno ochrzczono tym imieniem właśnie na cześć Habsburga. Beatyfikował cesarza w 2004 r. Lecz czy kiedykolwiek dojdzie do kanonizacji? W dzisiejszych czasach błogosławiony Karol I Habsburg raczej słabo wsłuchuje się w wołania o pokój na świecie.
Islamski architekt Sinan przekształcał kościoły w meczety. Talentem dorównywał Michałowi Aniołowi
Dobudował minarety do chrześcijańskiej świątyni Hagia Sophia, by przypieczętować islamizację Konstantynopola. Ale obsesją Sinana było udowodnienie, że muzułmanie potrafią wznieść budowlę większą od dzieła architektów cesarza Justyniana. Chciał przyćmić chrześcijaństwo.
W tym artykule: Skąd pochodził Sinan? Przejście na islam i kariera wojskowa Nadworny architekt sułtana Sinan zdobywa wpływy w państwie Pierwsze dzieła Sinana Meczety Sulejmana i Selima to dzieła mistrza Do wieczności i w kosmos Przeciętnemu Europejczykowi jego imię niewiele mówi. To zrozumiałe, bo nikt nie był zainteresowany popularyzowaniem człowieka, który w krajach podbitych przez Imperium Osmańskie przekształcał kościoły w meczety albo wznosił monumentalne budowle na chwałę islamu i sułtanów. Oficjalny katalog Tazkirat-al-Abniya wymienia 476 obiektów zaprojektowanych przez Sinana, z których do dziś przetrwało około dwustu. Na tej liście znalazło się: 146 meczetów, 56 pałaców, 55 medres (szkół koranicznych), 48 hammamów (wielkich łaźni publicznych), 22 mauzolea, 20 karawanserajów (zajazdów), 8 mostów, 6 akweduktów. Najsłynniejsze z nich – Meczet Selima w Edirne i most na Drinie w Višegradzie – to perły architektury wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Mehmed II wprowadził druzgocące prawo. Wszystko z obawy o władzę Aby zapobiec rodzinnym walkom o tron, sułtan Mehmed II zalegalizował w XV w. zabijanie rodzeństwa tureckich władców. Czas obowiązywania tego okrutnego dekretu to okres największego rozkwitu ... Działał w tym samym czasie, co Michał Anioł i chociaż nie dorównał mu sławą, nie ustępował talentem. Stał się dla kultury islamu tym, kim genialny Włoch dla sztuki europejskiej i chrześcijańskiej. Zrobił bajeczną karierę na dworach Sulejmana Wspaniałego i jego dwóch następców. Zaczął ją późno, mając już niemal 50 lat. Wcześniej był... chrześcijaninem i żołnierzem. Skąd pochodził Sinan? W nielicznych dokumentach dotyczących jego młodości znajduje się wzmianka, że był synem kamieniarza i cieśli Abdülmennana. Takim „imieniem” z reguły określano innowierców, których dzieci przeszły na islam. Wynika z tego, że Sinan pochodził z rodziny chrześcijańskiej. Potwierdza to jeszcze jeden zapis. W 1573 r. mieszkańcy jego rodzinnego miasteczka Ağirnas w środkowej Anatolii zwrócili się do bardzo już wówczas wpływowego ziomka o pomoc. Na mocy dekretu sułtana Selima II mieli bowiem zostać – jak inni chrześcijanie z tego regionu – przesiedleni na zdobyty dwa lata wcześniej przez Turków Cypr. Delegacji, która przybyła do Stambułu, przewodniczył brat Sinana. Misja zakończyła się sukcesem, krewnych architekta wyłączono spod dekretu. Gdyby nie byli chrześcijanami, nie musieliby o to zabiegać. Niewiadomą pozostaje natomiast jego narodowość. Selim II kazał deportować na Cypr przede wszystkim Ormian, co miało zmienić strukturę etniczną wyspy zamieszkanej przez Greków. Dlatego wielu historyków przyjmuje, że najwybitniejszy architekt Imperium Osmańskiego był z pochodzenia Ormianinem. W bibliotece pałacu Topkapi znaleziono jednak krótką notkę określającą jego ojca jako Christos. Oznaczało to nie tyle chrześcijanina, ile prawosławnego Greka. Na jeszcze inny trop wpadł Percy Brown, brytyjski badacz sztuki Indii. W dokumentach z czasów panowania Wielkich Mogołów odkrył relację o niezadowoleniu cesarza Babura z pracy swoich architektów. Zdegustowany władca postanowił zaprosić „ulubieńca sułtana, albańskiego geniusza Sinana”, by ich dokształcił. To prawdopodobnie pomyłka wynikająca z braku informacji, ale hipoteza, że Sinan był Albańczykiem, też ma swoich zwolenników. W 1935 r. zespół tureckich naukowców o radykalnie nacjonalistycznych poglądach dokonał ekshumacji jego szczątków i na podstawie badań czaszki orzekł, że był... Turkiem. Teoria mile łechcąca narodową dumę jest wciąż żywa, ale nie da się jej obronić. Gdyby była prawdziwa, Sinan nie zostałby w dramatycznych okolicznościach wyrwany z rodzinnego domu. Przejście na islam i kariera wojskowa Co 5–7 lat w Imperium Osmańskim przeprowadzano tzw. dewszirme, czyli przymusowy pobór do korpusu janczarów. Każda rodzina chrześcijańska musiała wówczas oddać jednego syna. Chłopców kierowano do koszar, gdzie w pełnej izolacji od świata poddawano ich musztrze i indoktrynacji. Najzdolniejszym zapewniano solidne wykształcenie, przygotowując do służby w gwardii przybocznej sułtana lub pracy urzędniczej. Sinana, który nosił jeszcze chrześcijańskie imię – prawdopodobnie Jusuf (Józef) – zabrano z rodzinnego domu w roku 1511. Miał już około 20 lat i był jednym z najstarszych rekrutów. Dlatego nie skierowano go do elitarnej szkoły janczarów przy sułtańskim pałacu Topkapi, lecz do pomocniczej placówki prowadzonej przez wielkiego wezyra. Tam przeszedł na islam i przybrał nowe, odpowiednie dla żołnierza imię: Sinan to grot włóczni. Dzięki umiejętnościom, jakie zdobył w warsztacie ojca, Sinan został przydzielony do oddziału inżynieryjnego. Prawdopodobnie brał udział w walkach z joannitami o Rodos (wyspę zajętą przez Turków w roku 1522). Na pewno uczestniczył w zdobyciu Belgradu (1521), katastrofalnej dla Węgrów bitwie pod Mohaczem (1526) i oblężeniu Wiednia (1529). Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Szybko stał się ekspertem od fortyfikacji, awansował w armii na architekta. Pogłębiał wiedzę, przeprowadzając oryginalne eksperymenty. Gdy otrzymał rozkaz wyburzenia obiektów niepasujących do planu nowej zabudowy Kairu, nie pozwolił na ich bezmyślne zniszczenie. Owszem, zrównał je z ziemią, ale wykorzystał tę okazję do badań nad nośnością budynków, poznając słabe i mocne strony rozmaitych konstrukcji. Nadworny architekt sułtana Po kampaniach w Europie w 1535 r. został przeniesiony na front wschodni, gdzie Sulejman Wspaniały wojował z Persją. Sinan zasłużył na uznanie sułtana, konstruując prowizoryczne łodzie, na których sprawnie przeprawiono artylerię przez rozległe jezioro Wan. Otrzymał za to awans na janczarski odpowiednik pułkownika. Trzy lata później znów był w Europie. W rekordowym czasie 13 dni (wg niektórych źródeł 30) zbudował most nad rzeką Prut w Mołdawii. Ponieważ osiągnął już wiek, w którym janczarzy przechodzili w stan spoczynku (45–50 lat), zachwycony dowódca ekspedycji mołdawskiej Çelebi Lütfi Pasza rekomendował go na stanowisko nadwornego architekta. Lepszego protektora nie mógł sobie wymarzyć. Çelebi prywatnie był szwagrem sułtana i właśnie awansował na urząd wielkiego wezyra. Sinan żołnierz mógł zacząć pracować na nowy przydomek: Mimar, czyli Budowniczy. Sinan zdobywa wpływy w państwie Chociaż uważano go za genialnego artystę, sam przedstawiał się skromnie jako rzemieślnik. Sporo w tym orientalnej kokieterii. W rzeczywistości Sinan bezwzględnie wykorzystywał swe wpływy na dworze, stając się jedną z najważniejszych osób w państwie. Urząd nadwornego architekta przekształcił w potężną instytucję, dla której pracowały tysiące inżynierów, robotników i niewolników. Ludowe powiedzenie głosiło, że „sułtan żyje tak długo, jak długo buduje”. Sulejman Wspaniały traktował je poważnie i zamienił Stambuł w wielki plac budowy. Z jego czasów przetrwało ponad 50 monumentalnych obiektów, ale boom inwestycyjny nie ograniczał się do stolicy. Dzieła Sinana powstawały w całym imperium, od Sofii (działający do dziś meczet Banya Bashi i przekształcony w cerkiew meczet Bosnali Mehmed Pasza), przez Damaszek (kompleks religijny Tekkiye), po Krym (meczet Juma-Jami w Eupatorii). Było fizyczną niemożliwością, by jeden człowiek wykonał ponad 400 wielkich projektów. Rola Sinana często sprowadzała się do naszkicowania ogólnego zarysu budowli i nadzorowania podwładnych, którzy sporządzali szczegółowe plany. Jednak najbardziej prestiżowe projekty prowadził sam. Zachowała się wypowiedź, w której podzielił swe długie, niemal stuletnie życie na trzy okresy: ucznia, czeladnika i mistrza. Każdy wieńczył coraz doskonalszą, bardziej okazałą budowlą. Pierwsze dzieła Sinana Za pracę uczniowską uznał meczet Şehzade w Stambule. Sulejman Wspaniały i jego słowiańska żona Roksolana chcieli tym monumentem upamiętnić swego pierwszego syna Mehmeda Şehzade, który w wieku 21 lat zmarł na ospę. W budowli widać już wyraźnie elementy charakterystyczne dla stylu Sinana. Przede wszystkim staranne zaplanowanie całego kompleksu obejmującego nie tylko meczet, lecz także mauzoleum zmarłego księcia, medresę, karawanseraj i jadłodajnię dla ubogich. Do tej pory poszczególne obiekty dobudowywano w sposób chaotyczny, nie przywiązując wagi do harmonijnego wyglądu całości. Sinan to zmienił. Turcja: 5 sekretów państwa na styku kultur Najbardziej europejskie z wszystkich bliskowschodnich państw kusi swoją bogatą historią i nieprzeniknioną kulturą. Nie sposób opisać wszystkiego, co dziś oferuje turystom Turcja. Warto jed... Jednocześnie rozpoczął eksperymenty z powiększaniem kopuły. Zadanie było trudne, gdyż wymagało perfekcyjnego dopasowania elementów nośnych (filary, kolumny, łuki, ściany) do olbrzymiego ciężaru sklepienia. Każdy błąd w obliczeniach groził zawaleniem budowli. Dodatkową trudność sprawiała konieczność dostosowania wnętrza do liturgicznych potrzeb islamu. W bazylikach chrześcijańskich świętość skupia się na ołtarzu zamykającym wydłużoną nawę. W meczecie jednakowo święte jest każde miejsce. By osiągnąć pożądany efekt, Sinan musiał więc przenieść akcenty z długości na szerokość. Nie mogąc budować na planie krzyża, eksperymentował z sześcio- i ośmiokątami. Do wsparcia sklepienia meczetu Şehzade wykorzystał osiem potężnych kolumn i – to już było nowatorskie rozwiązanie – cztery półkopuły. Jego zdaniem 19-metrowa średnica głównej kopuły wystarczała jedynie dla „pracy uczniowskiej”. Do rekordu Hagia Sophii brakowało jeszcze niemal połowy. Okazja do poprawienia wyniku pojawiła się w roku 1550. Będący wówczas u szczytu potęgi Sulejman Wspaniały postanowił wznieść w Stambule budowlę godną swego majestatu. Wykonanie zadania zlecił nadwornemu architektowi. Meczety Sulejmana i Selima to dzieła mistrza Przez 7 lat na dominującym nad miastem wzgórzu budowano Süleymaniye (meczet Sulejmana). Pod względem rozmiarów dzieło Sinana wreszcie dorównało świątyniom chrześcijańskim. Meczet mógł pomieścić 5000 osób. A to nie wszystko. Wokół głównego gmachu powstały 4 medresy, szpital, łaźnia, jadłodajnia, karawanseraj, dziedziniec z fontanną dla rytualnych ablucji. Po śmierci Sulejmana i Roksolany Sinan zbudował na cmentarzu za meczetem ich mauzolea. Olbrzymi kompleks zdominowany przez wysoką na 50 m kopułę, cztery 72-metrowe minarety i około 400 mniejszych kopułek nie przytłacza, lecz tworzy harmonijny układ architektoniczny. Sinan po mistrzowsku panował nad proporcjami poszczególnych elementów, ale i to dzieło uznał jedynie za pracę czeladniczą. Wciąż czuł się niespełniony. „Chrześcijanie uważają, że pokonali muzułmanów, ponieważ w świecie islamu nie zbudowano kopuły, która mogłaby dorównać kopule katedry Hagia Sophia. Największym zadaniem, jakie postawiłem przed sobą, było zbudowanie takiej kopuły, co uspokoiłoby moje serce” – powiedział zaprzyjaźnionemu kronikarzowi Mustafie Sâi Çelebiemu. Miał 80 lat, gdy przystąpił do wykonania tego zadania. Umożliwił mu to następca Sulejmana sułtan Selim II. W 1569 r. postanowił zbudować własny imperialny meczet. Nie w zatłoczonym stołecznym Stambule, gdzie trudno już było o odpowiednio eksponowane miejsce, lecz w swoim ulubionym mieście Edirne (w pobliżu dzisiejszej granicy Turcji z Grecją i Bułgarią). „Z Bożą pomocą, za panowania Selima Chana zbudowałem meczet, którego kopuła była szersza o 6 łokci i o 4 łokcie wyższa niż kopuła nad Hagia Sophia – oznajmił po 5 latach od rozpoczęcia budowy uszczęśliwiony Sinan. – To było dzieło, które dało mi patent mistrza”. Do wieczności i w kosmos Kopuła pokrywająca salę modlitewną meczetu Selima ma 31,3 m średnicy. Podstawa czaszy nad Hagia Sophia nie jest doskonałym okręgiem, jej średnica w zależności od miejsca pomiaru wynosi od 32,7 do 33,5 m. Sinan pochwalił się więc nieco na wyrost! Nie pobił też rekordu wysokości. Odległość od posadzki do najwyższego punktu kopuły w Hagia Sophia wynosi 55,6 m, w meczecie Selima – 42,3 m. Ale pod względem wysokości samej kopuły, mierzonej od podstawy do szczytu, dzieło Sinana jest o ponad metr wyższe. Rywalizację z architektami bizantyjskimi jednocześnie więc przegrał i wygrał. Ważąca ponad 2 tysiące ton kopuła wspiera się na ośmiu potężnych kolumnach, nazywanych nogami słonia. Są tak wytrzymałe, że architekt mógł przesunąć głębiej ściany, dzięki czemu uzyskał niezwykłe efekty. Dolna część meczetu jest pogrążona w półmroku, wystarczy jednak unieść głowę, by zobaczyć morze światła wlewającego się przez okna w galeriach pod kopułą. Ten kontrast między ziemskim mrokiem i niebiańską jasnością dostarcza wiernym mistycznych przeżyć. Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Najpiękniejsze zabytki świata to mnóstwo różnych rankingów, z których każdy zawiera nieco inne obiekty. Świat jest pełen zabytków, które warto zwiedzić i którymi można się szczerze ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/a1ed8e72c360f09b11234ca4e03f12daf5edc25c-ada3ddd.jpg" width="938" height="633" alt="Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Katedra w Bordeaux (fot. Thierry BORREDON/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Katedra w Bordeaux (fot. Thierry BORREDON/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Fundator inwestycji Selim II nie doczekał jej zakończenia, zmarł w 1574 r. Natomiast 85-letni Sinan nie zamierzał spocząć na laurach. Powędrował do Bośni, gdzie nadzorował budowę 180-metrowego mostu nad Driną w Višegradzie. To jego kolejne arcydzieło porównywane z dokonaniami największych mistrzów europejskiego renesansu. Pracował do późnej starości. Jeszcze jako 90-latek wybudował w Stambule okazały meczet Kiliç Ali Pasha i okalający go zespół gmachów. Zmarł w 1588 r. Dokładna data jego urodzin jest nieznana, dlatego nie wiadomo czy dożył 99 czy 98 lat. Pochowano go na cmentarzu przy meczecie Sulejmana; w grobowcu, który oczywiście sam zaprojektował. Po czterech wiekach jego sława sięgnęła kosmosu. W 1974 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna nadała jednemu z kraterów na Merkurym imię Sinana.
Sekrety muzułmańskiej alkowy. Kiedyś islam był bardziej liberalny niż chrześcijaństwo
Jeszcze w XIX w. Europejczycy widzieli islam jako rozwiązłą religię, która pozwala muzułmanom baraszkować w haremie z licznymi żonami i nałożnicami. Obecnie sytuacja jest dokładnie odwrotna.
W tym artykule: Islam a życie intymne Które części ciała można pokazywać Czy islam akceptuje nagość małżonków? Islam bardziej liberalny od chrześcijaństwa? Tylko w niektórych kwestiach Jakie pozycje dopuszcza islam? Zakazy i nakazy Akcesoria erotyczne w islamie Upiększanie tego, co wolno pokazywać Tymczasowe małżeństwa szyitów Ochrona dziewictwa Tajne randki Tajne dyskoteki Islam kojarzy się dziś z rygoryzmem, kobietami zakutanymi od stóp do głów i mężczyznami przedkładającymi karabin nad łóżko. Za tak radykalną zmianę opinii odpowiadają sami muzułmanie, którzy swoje prywatne życie okryli szczelną tajemnicą. A to, co zakryte, zawsze intryguje i rodzi plotki, często mające niewiele wspólnego z rzeczywistością. Islam a życie intymne Uczył o tym już Mahomet. „Czy jest wśród was mężczyzna, który przychodzi do swej żony, zamyka drzwi, zaciąga zasłony, a potem wychodzi i opowiada o tym mówiąc: robiłem to i to z moją żoną?” – zapytał pewnego razu Prorok. Nikt się nie odezwał. Zadał więc to samo pytanie kobietom. Jedna z nich powiedziała, że zdarza się to zarówno kobietom, jak i mężczyznom. „Wiecie, kim są ci, którzy to robią? – kontynuował Prorok. – Są jak diabeł i diablica, którzy spotykają się przy drodze i zaspokajają swe żądze na oczach ludzi”. To historia zapisana w hadisach, czyli zbiorach opowieści o słowach i czynach Proroka, które wraz z Koranem stanowią podstawę islamskiego prawa (szariatu). Wynika z niej, że o sprawach intymnych muzułmanom rozprawiać nie wolno. Co nie oznacza, że są one tematem tabu. Islam drobiazgowo reguluje wszystkie sfery życia wyznawców, nie pomijając seksu. Jeśli coś budzi wątpliwości, należy zwrócić się o wyjaśnienia do znawcy prawa albo imama. Droga przez Mekkę. Jak wygląda pielgrzymka do Mekki? Pielgrzymka do Mekki jest uznawana za obowiązek. Każdy z wyznawców islamu powinien ją odbyć przynajmniej raz w życiu. Najświętsze miasto muzułmanów jest dostępne wyłącznie dla mahometan. Hadisów są jednak tysiące. Wśród nich wiele tak dwuznacznych, że można je interpretować w sposób skrajnie rygorystyczny lub daleki od ortodoksji. Innowierca najłatwiej zauważy różnicę w noszonych przez muzułmanów strojach. Które części ciała można pokazywać Wszystkie szkoły islamskiego prawa są zgodne, że pewne części ciała są aurah, czyli nie mogą być pokazywane publicznie ani odsłaniane w obecności innych osób. Dotyczy to tak kobiet, jak mężczyzn. Koran zawiera jedynie dość ogólne zalecenie: „Powiedz wierzącym kobietom, żeby spuszczały skromnie swoje spojrzenia i strzegły swojej czystości; i żeby pokazywały jedynie te ozdoby, które są widoczne na zewnątrz; i żeby narzucały zasłony na piersi, i pokazywały swoje ozdoby jedynie swoim mężom lub ojcom”. W dalszej części wymienia kolejnych krewnych. W świętej księdze nie ma wzmianki o obowiązku zasłaniania włosów i twarzy. To wyinterpretowano z hadisów. Generalnie przyjmuje się, że aurah dzieli się na mocną, której nie wolno odsłaniać przed nikim, i łagodną, którą w określonych sytuacjach można odkryć. W przypadku mężczyzn mocna aurah obejmuje genitalia i pośladki, łagodna – ciało od pępka do kolan. Muzułmanie nie chodzą więc po ulicach w krótkich spodniach. Ortodoksi przestrzegają ponadto zalecenia, by ubrania wyznawców islamu nie przypominały odzieży niewiernych. Zamiast spodni czy garnituru noszą więc długie i luźne galabije. Mocna aurah kobiet to obszar od piersi do kolan, łagodna – całe ciało z wyjątkiem. I tutaj pojawiają się rozbieżności w interpretacji. W hadisach opisano wydarzenie, którego świadkiem była Aisza, żona Mahometa. Do Proroka podeszła kobieta ubrana w lekką sukienkę. Spojrzał na nią i powiedział, że „gdy kobieta osiągnie wiek dojrzały, żadna część jej ciała nie powinna być oglądana z wyjątkiem tego”. Po czym pokazał dłonie i twarz. Przekaz wydaje się jasny, jednak od muzułmanek często wymaga się zasłaniania również tych części ciała. To pokazuje, jak różnie można odczytywać teksty religijne. W Koranie znajduje się bowiem nakaz, by kobiety „nie ujawniały tego, co skrywają ze swych ozdób”. Wystarczy zatem uznać, co już w XI w. zrobił wybitny teolog Al-Ghazali, że największą ozdobą kobiety jest twarz, i można żądać noszenia nikabu, spod którego widać jedynie oczy, albo zasłaniającej nawet je burki. Czy islam akceptuje nagość małżonków? Już w pierwszych wiekach islamu pojawił się dylemat, czy zakaz odsłaniania mocnej aurah obowiązuje także małżonków. Purytanie, tacy jak wspomniany Al-Ghazali, przywoływali hadis, według którego Mahomet powiedział: „Jeśli ktoś spośród was zbliża się do swej żony, niech nie rozbierają się jak wielbłądy”. Wyprowadzali z tego wniosek, że nawet podczas stosunku ciała małżonków powinny być osłonięte. Dlaczego ramadan to najważniejszy miesiąc dla wyznawców islamu? W trakcie ramadanu muzułmanie umacniają swoją wiarę w Allaha poprzez post, bezinteresowną postawę oraz modlitwę. To czas pobożności i autorefleksji. Zdecydowanie liczniejszych zwolenników zyskała jednak wypowiedź Aiszy, która ujawniła, że „Prorok i ja kąpaliśmy się w tym samym naczyniu”. Na język praktyki przełożył to prawnuk Mahometa, kalif al-Bakir stwierdzając: „Najlepszymi kobietami wśród was są te, które tracą swą skromność, gdy rozbierają się dla swego męża, a odzyskują ją, gdy ponownie się ubierają”. Większość autorytetów religijnych opowiedziała się za tą wersją i zaakceptowała nagość małżonków. Decyzja należy jednak do samych zainteresowanych i tylko oni ją znają, gdyż zakaz ujawniania tajemnic alkowy nie jest kwestionowany przez żadnego teologa. Islam bardziej liberalny od chrześcijaństwa? Tylko w niektórych kwestiach Jak widać, w sprawach seksu małżeńskiego wczesny islam był bardziej liberalny niż XIX-wieczne chrześcijaństwo. Co więcej, pozwalał na współżycie nie tylko w celach prokreacyjnych, a nawet zachęcał do niego. „Czy ktoś może zaspokoić swe pożądanie i zostać za to nagrodzony przez Allaha?” – jeden z hadisów przytacza pytanie zadane Mahometowi. Prorok odpowiedział: „Przypuśćmy, że ktoś skierowałby swe pragnienie ku rzeczy zabronionej, czyż nie byłoby to grzechem? Dlatego, jeśli skieruje je ku temu, co dozwolone, zostanie za to wynagrodzony”. Tę niezbyt precyzyjną myśl odczytuje się z reguły jako pełną akceptację seksu małżeńskiego i niemal religijny obowiązek jego uprawiania. Islamscy teologowie widzą w nim bowiem najskuteczniejszy środek zapobiegający zakazanym związkom pozamałżeńskim. Niektórzy zalecają, by oddawać się łóżkowym uciechom nie rzadziej niż co cztery dni. A perski filozof al-Maybudi stwierdził, że „kiedy muzułmanin obcuje ze swoją żoną, Allah zapisuje mu 120 dobrych uczynków i wymazuje 120 złych”. Za propagatorami małżeńskiego seksu stoi autorytet Koranu, a więc samego Boga, który za pośrednictwem Mahometa powiedział: „Wasze kobiety są dla was polem uprawnym. Przychodźcie więc na wasze pole, jak chcecie”. Mąż, który traktuje to zalecenie dosłownie, może uznać, że w sypialni wolno mu wszystko. I zapewne takich małżonków nie brakuje. Z danych tureckiego ministerstwa ds. rodziny wynika, że w tym stosunkowo liberalnym kraju 38 proc. kobiet zaznało przemocy domowej. W 2009 r. prezydent Afganistanu Hamid Karzaj zatwierdził prawo upoważniające męża do brania żony siłą, czyli mówiąc wprost – zgwałcenia jej, jeśli nie uprawiali seksu od czterech dni, a ona nadal odmawia współżycia. Dopiero pod międzynarodową presją wycofał się z tego pomysłu. Jusuf al-Kardawi, jeden z najpopularniejszych muzułmańskich kaznodziejów, w książce „Dozwolone i zakazane w islamie” napisał wprost, że „kiedy dobre słowo nie przynosi efektu, mężowi wolno bić żonę”. Zastrzegł jednak wspaniałomyślnie, że kary nie można wymierzać batem, lecz wyłącznie ręką. Jakie pozycje dopuszcza islam? Odmowa współżycia stanowi wystarczający powód do rozwodu. Nie oznacza to jednak, że kobieta ma traktować seks wyłącznie jak obowiązek, za którego niewypełnienie grożą jej kary. Wręcz przeciwnie. W zbiorze hadisów opracowanym przez al-Amiliego zapisano: „Posłaniec Allaha powiedział: »Kiedy mąż chce mieć stosunek ze swoją żoną, nie powinien jej ponaglać. Kobiety również mają swoje potrzeby«”. Komentatorzy dopowiedzieli: „które powinny zostać zaspokojone”. Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Koraniczne zalecenie „przychodźcie na wasze pole, jak chcecie” uznano za pozwolenie na uprawianie seksu w różnych pozycjach. Współżycie ma bowiem obojgu małżonkom dostarczać satysfakcji. Potwierdził to kilkakrotnie sam Mahomet, odpowiadając na pytania, które dziś wywołałyby u wielu muzułmanów rumieniec wstydu. Na przykład, czy można współżyć z żoną od tyłu. Według Ibn Abbasa, kuzyna Proroka, odpowiedź brzmiała: „Współżyjcie z nią, jak chcecie”. Po chwili dotarło do niego, że mógł zostać źle zrozumiany, i poprosił o wyjaśnienie, o jaki rodzaj seksu go pytają. Ostatecznie pozycję „od tyłu” zaaprobował, ale kategorycznie zakazał stosunków analnych. Innym razem zalecił grę wstępną mówiąc: „Nikt nie powinien posiąść swej żony jak zwierzę, niech na początku swoją rolę odegra posłaniec”. Na pytanie, kim jest ów posłaniec, odpowiedział: „pocałunki i słowa”. Zakazy i nakazy Poza stosunkami analnymi islam zabrania małżonkom współżycia w czasie menstruacji. Ten zakaz znajduje się bezpośrednio w Koranie, więc nie podlega dyskusji. Niejednoznaczne są natomiast opinie wobec seksu oralnego. Niektórzy komentatorzy uznają go za element gry wstępnej i dopuszczają, inni stoją na stanowisku, że skoro wszystkie wydzieliny ciała są nieczyste, powinno się go unikać. Jednoznacznego zakazu jednak nie ma. Poza określeniem tego, co w alkowie dozwolone i zakazane, religijne autorytety szczegółowo opisały przebieg aktu miłosnego. Nie należy się kłaść głowami w stronę Mekki. Jeśli w sypialni znajduje się Koran, należy go okryć. Przed stosunkiem mąż powinien zwrócić się do Boga słowami: „Zachowaj od Szatana nas i to, czym nas obdarzysz”. Wynika z tego, że możliwość poczęcia dziecka powinna być wpisana w akt płciowy. Antykoncepcja z czystego wygodnictwa jest zabroniona, nie ma jednak przeciwwskazań dla stosunku przerywanego. Można się także zabezpieczać przed niepożądaną ciążą, jeśli stanowiłaby zagrożenie dla zdrowia kobiety, zanadto skracała okres karmienia nowo narodzonego dziecka piersią (do 2 lat), uniemożliwiała właściwe wychowanie innych dzieci lub groziła popadnięciem w ubóstwo. Po stosunku oboje małżonkowie powinni dokonać rytualnego oczyszczenia, czyli obmyć się. Nie muszą jednak robić tego natychmiast, ważne, by zdążyli przed pierwszą poranną modlitwą. Akcesoria erotyczne w islamie Turecki przedsiębiorca Haluk Murat Demirel otworzył internetowy sex shop dla muzułmanów. Reklamował go jako pierwszy tego typu obiekt na świecie. Agencji Reutera pochwalił się, że cały asortyment jest zgodny z regułami szariatu. „Zainspirowali mnie znajomi, którzy chcieli urozmaicić swoje życie erotyczne, a odstraszała ich wulgarność zachodnich sex shopów” – wyjaśniał. Ponieważ nie tylko odsłanianie, ale też oglądanie aurah innych osób jest zabronione, w ofercie nie znalazły się filmy i magazyny pornograficzne. Z powodu zakazu masturbacji nie było w niej także wibratorów. Dlaczego piersi kobiet są takie duże? Jest kilka teorii na ten temat Występują we wszystkich rozmiarach i kształtach, jedno jednak mają wspólne: występują tylko u ludzi. Na Ziemi ponad istnieje ponad 5 tysięcy gatunków ssaków, a tylko jeden ma taką ich bu... Znalazły się za to ziołowe afrodyzjaki, olejki do masażu, lubrykanty itp. Wszystkie spełniały wymogi halal, czyli zostały wyprodukowane ze składników i według procedur dozwolonych przez prawo islamskie. Według fundamentalistów Demirel naruszył zakaz upubliczniania spraw intymnych, ale bardziej umiarkowani interpretatorzy szariatu uznali jego działalność za dopuszczalną. Po afrodyzjaki sięgano już w czasach Proroka, a przez następne stulecia alchemicy zawzięcie poszukiwali „magicznych pigułek miłosnych”. Gdy na Zachodzie wynaleziono viagrę, jeszcze przed jakimkolwiek orzeczeniem imamów zaczęto ją szmuglować do krajów islamskich. W ortodoksyjnej Arabii Saudyjskiej cena jednej pigułki sięgnęła 100 dolarów. Staniała o połowę, gdy wielki mufti usprawiedliwił jej stosowanie pod warunkiem, że nie zagraża zdrowiu. Żadnych kontrowersji nie wywołuje natomiast figlarna bielizna. Turystów odwiedzających muzułmańskie bazary zaskakują stoiska z ofertą godną luksusowego zachodniego sex shopu. Dla muzułmanów to nic szokującego. Kobieta tylko w miejscu publicznym ma wyglądać tak, by nie wzbudzać jakiegokolwiek pożądania, natomiast w małżeńskiej sypialni dokładnie odwrotnie. Nawet w ultraortodoksyjnym Iranie można kupić seksowne „niewymowne”. Sprzedają je jednak wyłącznie mężczyźni, a manekiny, na których jest prezentowana, nie mają głów. Z najbardziej figlarnego, wręcz perwersyjnego damskiego dessous zasłynęła Syria. Z powodu wojny biznes podupadł, ale w obiegu wciąż pozostaje określenie „syryjska bielizna”. Asortyment jest przebogaty, od obszytych kolorowym futerkiem biustonoszy i majtek przez wyroby z gumy po bieliznę grającą, migoczącą kolorowymi światełkami, opadającą po naciśnięciu pilota lub klaśnięciu w dłonie. Upiększanie tego, co wolno pokazywać Bieliźniane cudeńka może podziwiać wyłącznie małżonek, gdyż jak głosi powszechnie obowiązująca zasada: „wszystko, co najlepsze, kobieta powinna zachować dla męża”. Dotyczy to także stroju, biżuterii i kosmetyków, z którymi nie wolno się obnosić publicznie. Z respektowaniem tego zakazu bywa jednak różnie. Po rewolucji islamskiej w Iranie (1979) zakazano kobietom używania szminki i lakieru do paznokci. Restrykcje obowiązują nadal, tymczasem Iranki rocznie wydają na kosmetyki już ponad 2 mld dolarów. Znaczną część tej sumy przeznaczają na środki pielęgnacyjne do twarzy i dłoni, gdyż są to jedyne części ciała, które mogą odsłonić. Mimo religijnego zakazu udoskonalania otrzymanego od Boga ciała, kwitnie także chirurgia plastyczna. Największą popularnością cieszą się operacje poprawiające kształt nosa. Według szacunkowych danych więcej tego typu zabiegów w Azji przeprowadza się już tylko w Korei Południowej. Z Irankami pod względem wydatków na środki upiększające rywalizują mieszkanki Arabii Saudyjskiej. Wartość tamtejszego rynku kosmetyków sięga już 3 mld dol. Policja religijna wciąż ściga kobiety, które strojem, wyglądem czy choćby zapachem perfum mogą przyciągnąć uwagę osób postronnych. Saudyjkom nie wolno więc używać pachnideł, nakładać makijażu, nosić butów na wysokim obcasie (bo zwracają uwagę stukaniem), ale coraz częściej to robią. Ogromne poruszenie na lokalnych forach internetowych wywołała sprawa dwóch kobiet, które wybrały się na zakupy w okrywających je szczelnie strojach. Mimo to funkcjonariusze religijnej policji obrzucili je wyzwiskami za zbyt intensywny makijaż. Kobiety nie przestraszyły się, nazwały agentów terrorystami, a w końcu potraktowały ich gazem pieprzowym. Zostały aresztowane, jednak burza w internecie sprawiła, że szybko je wypuszczono. Tymczasowe małżeństwa szyitów Czy kobiety zawsze malują się i stroją wyłącznie dla mężów? Oficjalnie tak, gdyż wszelkie związki pozamałżeńskie są przestępstwem, nierzadko zagrożonym karą śmierci. W szyickim Iranie można jednak w dość prosty sposób uniknąć nieludzkiego wyroku. Wystarczy zawrzeć tzw. małżeństwo tymczasowe – sigheh. Czas jego trwania można określić równie dobrze na godzinę, jak 20 lat. W razie wpadki para przedstawia spisany na skrawku papieru kontrakt i problem znika. Sigheh nie wymaga rejestracji ani nawet świadków. Dlatego zwaśnieni z szyitami sunnici nazywają je zakamuflowaną prostytucją. Koszer i halal: Religia od kuchni Koszer i halal. Z czym się to je? Co oznaczają nakazy żywieniowe Żydów i muzułmanów? Pewnych strat jednak nie da się uniknąć. Kobieta, która związała się z tymczasowym mężem, traci szanse na prawdziwe małżeństwo. Bo w najbardziej oczywisty sposób potwierdziła, że straciła dziewictwo. A to – ze „wszystkich najlepszych rzeczy, jakie żona może dać mężowi” – jest rzeczą najcenniejszą. Ochrona dziewictwa Islamscy kaznodzieje lubią podkreślać, że na Zachodzie tylko co dziesiąta panna młoda zachowuje cnotę do ślubu, podczas gdy w krajach islamskich – wszystkie. Przedstawiają to jako dowód moralnej wyższości społeczności muzułmańskiej nad chrześcijańską. Żadnych statystyk się nie prowadzi, więc nie wiadomo, jak to wygląda w rzeczywistości. Ale już w krążących pokątnie średniowiecznych broszurach można było znaleźć podpowiedzi, jak wykonać i użyć wypełniony krwią zwierzęcy pęcherz, by mąż uwierzył, że jest „tym pierwszym”. Dziś odtworzenie błony dziewiczej nie stanowi problemu dla chirurgii. I chociaż jest to prawnie zakazane, lekarze nawet w Iranie nie narzekają na brak pracy. Nie ulega jednak wątpliwości, że zdecydowana większość muzułmańskich panien młodych traci dziewictwo dopiero podczas nocy poślubnej. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej dziewczęta są bowiem bardzo czujnie pilnowane przez rodziców, braci, dalszych krewnych i całą lokalną społeczność. Kontrola jest tym łatwiejsza, że młodzi nie mają własnych mieszkań i do czasu zawarcia małżeństwa żyją z rodzicami. Spotkania na mieście też nie wchodzą w grę, gdyż w krajach islamskich nie ma dyskotek, pubów, klubów. Zgodnie z zapisanymi w hadisie słowami Mahometa: „gdy mężczyzna i kobieta są sami, zawsze jako trzeci towarzyszy im diabeł”, w miejscach publicznych obowiązuje separacja płci. W pomieszczeniach zamkniętych – ścisła, na otwartej przestrzeni i w tłumie – na tyle restrykcyjna, że nie wolno się dotykać, kokietować, spoglądać sobie w oczy. Skrajni ortodoksi nie pozwalają nawet usiąść kobiecie na krześle, z którego przed chwilą wstał mężczyzna, by nie poczuła jego ciepła. Tajne randki Przyłapanie na takich „występkach” jak trzymanie się za ręce czy wymiana całusów nie grozi konsekwencjami karnymi. Strażnicy moralności informują jednak o tym rodziców i w nachalny sposób namawiają ich do jak najszybszego wydania córki za mąż. Niekoniecznie za chłopaka, z którym się spotyka, gdyż w tej materii decydujący głos należy do ojca. Dziś, zwłaszcza w wielkich miastach, rodzice coraz częściej akceptują wybór dokonany przez synów i córki, ale na prowincji taka postawa wciąż pozostaje bardziej wyjątkiem niż regułą. Prawdziwym wybawieniem dla zakochanych stał się telefon komórkowy. Dzięki niemu mogą godzinami ze sobą rozmawiać, nie wzbudzając podejrzeń. Znajdują też sposoby na szybkie tête-à-tête. Najprostszy to spotkanie w parku, gdzie można zgubić się w tłumie. Młodzi Irańczycy odkryli, że najbezpieczniej jest tam w piątkowe poranki, gdy strażnicy rewolucji przebywają w meczetach na modlitwie. Tajne dyskoteki Więcej przygotowań wymaga zorganizowanie pikniku za miastem. Wyprawa we dwoje byłaby zbyt ryzykowna, więc umawiają się grupy znajomych. Młodzi z bogatych północnych dzielnic Teheranu spotykają się pod nieobecność rodziców w ich przestronnych willach. Zasłaniają okna, wyjmują przemycone z zagranicy płyty z zakazaną muzyką i urządzają dyskoteki. Wspaniałe stulecia Turków. Zbudowali ogromne Imperium Osmańskie, ale zgubiła ich tolerancja Potomkowie tureckich koczowników znad Bajkału stworzyli gigantyczne wielonarodowe Imperium Osmańskie. Pod koniec XVI w. sięgało od Budapesztu po Asuan nad Nilem i od Eufratu niemal po Gibraltar. Wystawione na zewnątrz czujki informują przez komórki o pojawieniu się w okolicy policji lub strażników rewolucji. Wszyscy przestrzegają niepisanej zasady, że na takich imprezach nie robi się zdjęć. Bo byłby to dowód „przestępstwa”, za które grozi wyrzucenie ze studiów, a nawet publiczna chłosta. Z bardzo nielicznych relacji dziennikarzy, którym udało się porozmawiać z uczestnikami konspiracyjnych balang, wynika, że nie dochodzi na nich do żadnych sekscesów. Dziewczyny nie odsłaniają swojej aurah, łamią co najwyżej wykoncypowany w średniowieczu nakaz noszenia stroju, który całkowicie ukrywa ich urodę. Zrzucają czadory, spod których wyłaniają się dżinsy, modne suknie, kolorowe szale, eleganckie buty. Czasem – ale do tego nikt się nie przyzna – pojawia się kupowany od chrześcijan lub żydów alkohol lub przemycane z Afganistanu opium i haszysz. Młodzi Persowie, Arabowie i inni muzułmanie mają podobne potrzeby, marzenia, fantazje – także te erotyczne – jak ich rówieśnicy z innych kultur. Jeśli próbują je spełniać, sporo ryzykują. Jeśli zbyt długo tłumią napięcie, to czasem rozładowują je w sposób budzący grozę. Tak jak działo się to podczas arabskiej wiosny na placu Tahrir w Kairze, gdzie brutalnie molestowali kobiety, i podczas sylwestrowej nocy w Kolonii. Gdyby przestrzegali reguł islamu dotyczących relacji męsko-damskich, do takich wydarzeń nigdy nie powinno dojść. Ale doszło, bo między teorią a praktyką często zionie przepaść. Nie tylko zresztą w islamie.
Czy Polska była kiedyś krajem Wandalów? Nasi przodkowie się z nimi utożsamiali i byli z tego dumni
Gdyby dziś ktoś nazwał nas Wandalami, uznalibyśmy to za obrazę. Tymczasem nasi przodkowie utożsamiali się z tym ludem! I uważali to za powód do dumy.
W tym artykule: Polska, kraj królowej Wandy i Wandalów Czy Mieszko I był Wandalem? Królowa Wanda, córka Kraka, pokonała Niemców Polacy, potomkowie Noego i Wandala Polska jako kolebka ludów słowiańskich i germańskich Spory o Wandalów Prawda o Wandalach Koniec kultury przeworskiej i migracja Wandalów Upadek państwa Wandalów „Pomiędzy Alpami Huńskimi a Morzem Sarmackim jest Polska, która od rzeki Wandalus, jak dowiedziałem się od samych jej mieszkańców, zwie się ziemią Wandalów" – pisał około roku 1212 Gerwazy z Tilbury, wykładowca prawa kanonicznego na uniwersytecie w Bolonii. Alpy Huńskie to Karpaty, Morze Sarmackie – Bałtyk. Ale na jakiej podstawie średniowieczny duchowny powiązał Polaków z Wandalami? Polska, kraj królowej Wandy i Wandalów Imion informatorów Gerwazego nie znamy, ale na pewno nie kierowały nimi złe intencje. Jednym z nich mógł być sam Wincenty Kadłubek. W „Kronice Polski” stwierdził, że od imienia legendarnej królowej Wandy „ma pochodzić nazwa rzeki Wandal (Wisła), ponieważ ona stanowiła ośrodek jej królestwa. Stąd wszyscy, którzy podlegali jej władzy, nazwani zostali Wandalami”. Kadłubek studiował we Francji i prawdopodobnie we Włoszech. Mógł więc poznać dokumenty określające ziemie polskie jako kraj Wandalów. W „Kronikach państwa Franków” pod datą 796 r. zanotowano bowiem, że „Pepin podążył do kraju Wandalów i owi Wandalowie ruszyli mu naprzeciw”. „Kroniki z Sankt Gallen” doprecyzowują, że „Wandalowie zostali pokonani”. Słowianie nie byli poczciwinami. Plądrowali wioski, a kobiety i dzieci brali do niewoli Na kartach podręczników Słowianie jawią się jako poczciwiny, zajęte budowaniem półziemianek, hodowlą i uprawą roli. Ale w VI wieku, w trakcie najazdów na Cesarstwo Bizantyńskie, w pląd... W czasie gdy powstawały te dokumenty, Wandalów nie było już w Europie, nie istniało także stworzone przez nich państwo w północnej Afryce. Pepin, już jako król Longobardów wkroczył na polecenie ojca na teren dzisiejszych Węgier by poskromić wojowniczych Awarów. Ten koczowniczy lud, który szokował Europejczyków męskimi fryzurami w postaci dwóch starannie zaplecionych warkoczy, nie miał z Wandalami nic wspólnego. Czy Mieszko I był Wandalem? Wiedza kronikarzy z VIII i IX w. o środkowej Europie była bardzo ograniczona, więc mogli nie rozróżniać jej mieszkańców. Ale dwa stulecia później dobrze znający ten region niemiecki historyk i geograf Adam z Bremy napisał, że Słowiańszczyzna (Sclavonia) „zamieszkana jest przez Winnilów, których niegdyś nazywano Wandalami”. Mało tego, w „Żywocie świętego Udalryka” (Vita Sancti Uodalrici) autorstwa księdza Gerharda, proboszcza katedry w Augsburgu, Mieszka I przedstawiono jako księcia Wandalów. Polacy nie protestowali. Skojarzenie Wandalów z wandalizmem, czyli bezmyślnym niszczeniem cudzego mienia, pojawiło się znacznie później. Po raz pierwszy w styczniu 1794 r., gdy biskup Henri Grégoire tak określił ekscesy rewolucjonistów w raporcie przekazanym Konwentowi. Posłużył się chwytliwym neologizmem, nawiązując do złupienia Rzymu przez Wandalów w 455 r. Było to wydarzenie powszechnie znane, ale najeźdźcy nie wykroczyli wówczas poza reguły epoki. Zagarnęli łupy, bogaczy wzięli jako zakładników z nadzieją na okup za ich uwolnienie, ubogich sprzedali na targach niewolników. Do czasu wystąpienia Grégoire’a Wandalów nie uważano więc za wyjątkowych okrutników i niszczycieli. Królowa Wanda, córka Kraka, pokonała Niemców Wincenty Kadłubek na swój sposób wyjaśnił, z czego wynikało skojarzenie środkowoeuropejskich Słowian z łupieżcami Rzymu. W swojej „Kronice Polski” napisał, że po śmierci legendarnego Kraka na tronie zasiadł jego młodszy syn. Okazało się jednak, że nowy władca szedł do władzy po trupach i zamordował prawowitego następcę tronu, swego starszego brata. Gdy odkryto prawdę, bratobójcę skazano na wygnanie, a tron powierzono córce Kraka: Wandzie. Jak naprawdę wyglądał chrzest Polski? Historyk opowiada o szczegółach Przyjęcie chrztu przez Mieszka sprawiło, że Polska trafiła do nowej przestrzeni kulturowej, wspólnej dla krajów zachodniej Europy - mówi prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Pi... O jej rękę zabiegał – według określenia Kadłubka – „tyran lemański”, czyli król Alemanów (związku plemion niemieckich). Wanda odmówiła. Gdy odtrącony zalotnik najechał Polskę, stanęła na czele wojsk i odparła atak. Upokorzony Niemiec popełnił samobójstwo, przebijając się własnym mieczem. Wanda panowała długo i szczęśliwie. Od jej imienia – jak podsumowuje kronikarz – „pochodzi nazwa rzeki Wandal, która stanowiła środek jej królestwa; stąd wszyscy, którzy podlegali jej władzy, nazwani zostali Wandalami”. Anonimowy autor XIII-wiecznej „Kroniki wielkopolskiej” twórczo rozwinął tę opowieść. Według niego Wanda odwdzięczyła się bogom za uratowanie miasta i złożyła samą siebie w ofierze. Rzuciła się do rzeki nazywanej odtąd jej imieniem – Wandal. Dlatego „Polacy i inne ludy słowiańskie sąsiadujące z ich państwem nazwani zostali nie Lechitami, lecz Wandalitami”. Polacy, potomkowie Noego i Wandala Kroniki poprzestające na wyjaśnieniu etymologicznych związków Polaków z Wandalami okazały się niewystarczające w czasie jednoczenia państwa przez Władysława Łokietka. Potrzebne było silniejsze spoiwo łączące naród. Dostarczył go związany z królewskim dworem franciszkanin Dzierzwa, który wpisał nasze pradzieje w historię biblijną. „Przede wszystkim wiedzieć należy, że Polacy pochodzą z rodu Jafeta, syna Noego” – zaczął swój wywód. Poprzez 13 pokoleń doprowadził go do Negnona, ojca czterech synów. Najstarszym z nich „był Wandal, od którego wywodzą się Wandalowie zwani obecnie Polakami”. To on „nazwał od swego imienia rzekę, którą obecnie nazywa się pospolicie Wisłą”. Według Dzierzwy wiele wieków później, gdy Polakom zagroził najazd „trzystu tysięcy Gallów”, obwołali królem wybitnego wodza Kraka. Tak powstało państwo polskie. Jego władca na cześć praprzodka Wandala nadał swej córce imię Wanda. Wersję Dzierzwy z niewielkimi modyfikacjami powtórzył nasz najwybitniejszy kronikarz Jan Długosz. Jego anonimowi kontynuatorzy dodali do niej nawet informację, że „Polacy, czyli Wandalowie” dotarli do Afryki. Tam oblegali Hipponę, „co zostało dobrze wyłożone w Żywocie świętego Augustyna”. Niszczycielski przemarsz Wandalów przez Europę nie wywoływał więc u naszych przodków zażenowania, lecz dumę z ich wojennych dokonań. Dobry nastrój trwał do późnego renesansu, gdy odkryto zapomniane dzieła starożytnych autorów. Okazało się, że w nich również znajdują się wzmianki o Wandalach. I nie do końca pasują do rodzimej wersji historii. Polska jako kolebka ludów słowiańskich i germańskich W swojej „Historii naturalnej” rzymski historyk Pliniusz Starszy wymienił Wandalów jako najpotężniejszy z pięciu ludów... germańskich. Kilkadziesiąt lat później Tacyt w „Germanii” doprecyzował, że Wandalowie zamieszkują terytoria położone na wschód i północ od Łaby. Podważało to słowiański rodowód Wandalów-Polaków. Życie w ciasnej, zadymionej, zimnej i zawilgotniałej chacie było wyzwaniem. Jak mieszkali dawni Słowianie? Dożywali średnio 30–40 lat. Mieszkali w ciasnych i zadymionych chatach. Życie dawnych Słowian musiało być wyzwaniem. Wbrew obiegowym opiniom wcale nie prowadzili jednak osiadłego życia. S... Sytuację dodatkowo skomplikował niemiecki historyk i humanista Albert Krantz. Powołując się na autorów antycznych i średniowiecznych opublikował w 1519 r. „Wandalię”, czyli historię germańskich Wandalów. Według niego byli oni potomkami Noego osiadłymi po biblijnym potopie w środkowej Europie. Część powędrowała z czasem na południe i zachód, natomiast ci, którzy pozostali, przyjęli nazwę Słowianie (Sclavi). Do podobnych wniosków doszedł niezależnie od Krantza rektor Akademii Krakowskiej Maciej z Miechowa. W swoim słynnym „Traktacie o dwóch Sarmacjach” z 1517 r. uznał Wandalów za lud germański, który podobnie jak Słowianie od zawsze zamieszkiwał na ziemiach Królestwa Polskiego. Gdy je opuścił, Polacy – potomkowie Jafeta i Lecha – „za zrządzeniem Boga doszli do wielkiej liczby i zapełnili sobą Wandalię, czyli Polskę nad rzeką Wandal, która teraz zowie się Wisłą”. Archeologia jako nauka jeszcze wówczas nie istniała. Jednak Miechowita trafnie sugerował, że siedzibą Wandalów, z której wyruszyli na podbój Zachodu i północnej Afryki, były ziemie polskie. W jego ujęciu Polska była kolebką wielu różnych ludów, także germańskich. Słowianie nie przybyli do niej ze Wschodu, lecz przebywali tu „od potopu, są tam nadal i za wolą Bożą będą”. Spory o Wandalów Jeszcze bardziej jednoznacznie za germańskością Wandalów opowiedział się sekretarz Zygmunta I Starego, humanista i historyk Marcin Kromer. W traktacie „O pochodzeniu i czynach Polaków ksiąg trzydzieści” (1555 r.) uznał wywody o pochodzeniu Słowian od Jafeta za naciągane. A utożsamianie z nimi Wandalów – za błędne. Przekonywał, że na rozległe zalesione równiny Polski migrowały różne ludy. Według niego Wandalowie – podobnie jak inne plemiona germańskie – przybyli z północy. Natomiast Słowianie z położonej na wschodzie Sarmacji. Przy słowiańskości Wandalów twardo jednak obstawał kolejny wybitny dziejopis doby renesansu, Marcin Bielski. Jego zdaniem słowiańscy Wenedowie i Wandalowie to jeden i ten sam lud – Sarmaci. Jego kolebka znajdowała się w rejonie Morza Czarnego. A „tam, skąd oni wyszli żadnych Niemców blisko nie było i dziś nie masz, tylko co naszy ludzie” – pisał w „Kronice wszytkiego świata” (1551–1555). Także nazwa Wandalów jest według niego słowiańska. Wywodzi się od zawołania „wen dalej!”. Joachim Bielski, syn Marcina, nie tylko popularyzował wersję ojca. Jako sekretarz Zygmunta III Wazy żalił się królowi na brak patriotyzmu u Kromera, który „nawet Wandality nasze własne nam wziął i Niemcom przypisał”. Prawda o Wandalach Spory między uczonymi niewiele już jednak obchodziły brać szlachecką. Ta wraz z przeorientowaniem polityki Rzeczpospolitej Obojga Narodów na wschód, za swych przodków uznała Sarmatów. Po rewolucji francuskiej już nie wypadało przyznawać się do związków z ludem, którego nazwa stała się synonimem bezmyślnego barbarzyństwa. A w okresie zaborów germańskość Wandalów Polakom już bardzo odpowiadała. Jednak właśnie wtedy archeolodzy zaczęli dostarczać dowodów potwierdzających teorię Macieja Miechowity o etnicznej mozaice na ziemiach polskich. Galia podbiła Rzym i zażądała wysokiego okupu. Potem jednak imperium przeszło do kontrataku Galia przez długi czas była solą w oku starożytnego Rzymu. Ostatecznego podboju zamieszkujących tę krainę plemion dokonał dopiero Juliusz Cezar, kładąc w ten sposób kres ich kulturze. Gd... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/galia-historia-kultura-i-ciekawostki-z-czego-zaslyneli-galowie-ryc-bildagentur-online-universal-images-group-via-getty-images-8c91332.jpg" width="938" height="551" alt="Galia – historia, kultura i ciekawostki. Z czego zasłynęli Galowie? (ryc. Bildagentur-online/Universal Images Group via Getty Images)" title="Galia – historia, kultura i ciekawostki. Z czego zasłynęli Galowie? (ryc. Bildagentur-online/Universal Images Group via Getty Images)" /> W latach 1904–1905 Karol Hadaczek, archeolog z Uniwersytetu Lwowskiego odkrył w wiosce Gać pod Przeworskiem cmentarzysko z epoki żelaza. Składało się z około 180 grobów ze spopielonymi ciałami zmarłych i należącymi do nich przedmiotami: bronią, narzędziami, ceramiką itp. Powstało między III wiekiem p.n.e. a V w. n.e. Zdaniem prof. Hadaczka było reliktem kultury stworzonej przez ludność germańską. W późniejszym okresie podobnych odkryć dokonano na terenie Śląska, Małopolski, Mazowsza i Wielkopolski. W 1931 r. czeski archeolog i slawista Lubor Niederle zaproponował, by cywilizację obejmującą cały ten obszar nazwać od miejsca pierwszych znalezisk kulturą przeworską. Dziś wiadomo, iż tworzyły ją różne ludy, głównie Celtowie i Germanie, w tym Wandalowie. Ich obecności na ziemiach polskich już nikt nie kwestionuje. Przedmioty znalezione w grobie dziecka odkrytym w 2006 r. w Osieku pod Jarocinem oraz w 2007 r. w grobie kobiety w Łętowicach pod Tarnowem dostarczyły kolejnych dowodów potwierdzających germańskość Wandalów. Koniec kultury przeworskiej i migracja Wandalów Najstarsze znaleziska są datowane na III/ II w. p.n.e. Jak wykazuje w monografii „Wczesne fazy kultury przeworskiej” prof. Teresa Dąbrowska – właśnie wtedy na terenie północnej Polski pojawili się Wandalowie. Otwarte pozostaje pytanie, skąd przybyli. Na ogół przyjmuje się, że ze Skandynawii, ale dowodów, które by to jednoznacznie potwierdzały, nie ma. Mocną poszlakę stanowi podobieństwo między znaleziskami na obszarze kultury przeworskiej i w duńskim Kraghede. Analogie dotyczą zarysu domów, kształtu i zdobień ceramiki oraz jakości broni. Kulturę Wandalów nazywa się często „żelazną”, gdyż do grobów składali niemal wyłącznie przedmioty z tego metalu. To prawdopodobnie oni stworzyli wielki ośrodek hutniczy w Górach Świętokrzyskich z tysiącami dymarek. Na przełomie IV i V w. kultura przeworska zanika. Zbieżność z okresem wielkiej wędrówki ludów, spowodowanej najazdem Hunów, nie mogła być przypadkowa. Przerażone plemiona germańskie uciekały wówczas na zachód, wkraczając do słabnącego Cesarstwa Rzymskiego. Również Wandalowie opuścili środkową Europę, a powstałą próżnię wiek później zaczęły wypełniać ludy słowiańskie. Upadek państwa Wandalów Szlak dalszej wędrówki Wandalów został dobrze udokumentowany. Przeszli przez południowe Niemcy, Francję, Hiszpanię do północnej Afryki, gdzie utworzyli silne państwo. Z niego dokonywali łupieżczych wypadów na wyspy Morza Śródziemnego, a w 455 r. – na Rzym. W pierwszej połowie VI w. rozbili ich Bizantyjczycy. Jako wyznawców herezji ariańskiej – skazali na zapomnienie. Większość deportowali do Italii i na Bliski Wschód, gdzie rozpłynęli się w miejscowej ludności. Wandalowie nie byli więc Prapolakami, ale przez 600 lat żyli na ziemiach polskich. Tu ukształtowali swoją tożsamość, stali się ludem świadomym swej odrębności. Stworzyli organizację plemienną na tyle silną, że dostrzeżono ją w Cesarstwie Rzymskim. Stąd wyruszyli na swój długi marsz. Ponieważ na migrację nigdy nie decydują się wszyscy członkowie danej społeczności, rozproszone grupy Wandalów – co do tego historycy są zgodni – przetrwały nad Wisłą do nadejścia Słowian i wymieszały się z nimi. A to oznacza, że DNA niejednego Polaka może zawierać ich geny.
Inkwizytorzy z piekła rodem. Mieli ogromną władzę, ale czy kierowała nimi tylko wiara?
Gdy przybywali inkwizytorzy, wiało grozą. Byli jednocześnie śledczymi, oskarżycielami i sędziami. Dano im ogromną władzę, by umacniali chrześcijaństwo, ale czy kierowała nimi tylko wiara?
W tym artykule: Kościół walczył z katarami Papież zezwala na zabijanie heretyków Konrad z Marburga, czyli pierwszy inkwizytor Robert Le Bougre Hiszpańska inkwizycja Inkwizycja konfiskowała majątki Tytuł inkwizytora jako awans w hierarchii Procesy czarownic Hiszpańska inkwizycja prześladowała Żydów Hiszpania bogaciła się dzięki inkwizytorom Święte Oficjum Na papieskim tronie Czuwanie nad przestrzeganiem przez wiernych dogmatów i nakazów religijnych należało w średniowiecznej Europie do zadań lokalnych biskupów i współdziałających z nimi władz świeckich. Nie było trudne, dopóki poglądy uznane przez Kościół za heretyckie krzewiły niewielkie grupy „odszczepieńców”. Sytuacja zmieniła się, gdy na południu Francji i północy Włoch pojawili się katarzy, którzy nie tylko głosili, ale także praktykowali ubóstwo. Kontrastowało to z zachowaniem wielu duchownych i przyciągało rzesze nowych wyznawców. Kataryzm stał się ruchem masowym, z którym nie potrafiły sobie poradzić niewydolne sądy biskupie. Kościół walczył z katarami W 1184 r. w bulli Ad abolendam haeresim papież Lucjusz III zobowiązał biskupów do wykrywania heretyków, osądzania ich i – w razie udowodnienia winy – przekazywania władzom świeckim w celu wymierzenia kary. Nie było mowy o karze śmierci. Większość biskupów, respektując piąte przykazanie Dekalogu, była jej przeciwna. Epoki historyczne – jak je dzielimy i czym się charakteryzują? Karty historii ludzkości obfitują w wydarzenia, które w istotny sposób wpłynęły na nasze dzieje. To właśnie te punkty zwrotne uznawane są za umowne granice następujących po sobie epok. ... Takiej powściągliwości nie zachowywali władcy świeccy i wędrowni kaznodzieje, którzy strasząc gniewem Boga podburzali plebs do samosądów. Już w 1022 r. zaniepokojony perspektywą rozruchów król Francji kazał w Orleanie dla spokoju spalić na stosie kilkunastu katarów. Brzemienną w skutki decyzję podjął w 1199 r. papież Innocenty III, który uznał herezję za obrazę majestatu, a więc ciężkie przestępstwo karane konfiskatą majątku lub śmiercią. Otworzyło to drogę do zaostrzenia represji, ale nie przyniosło oczekiwanych efektów. Katarzy poszerzali strefę wpływów i pozyskali tak potężnych protektorów, jak hrabia Rajmund z Tuluzy władający Langwedocją. Gdy w 1208 r. zginął tam papieski legat, papież Innocenty III oskarżył o zbrodnię katarów i wezwał do krucjaty przeciw nim. Krwawe walki trwały 20 lat i zakończyły się militarnym sukcesem krzyżowców. W czasie krucjaty zarysowały się dwie koncepcje rozwiązania problemów z heretykami. Franciszek z Asyżu i Dominik Guzman uznali, że cel można osiągnąć perswazją i osobistym przykładem. Członkowie założonych przez nich zakonów franciszkanów (1209) i dominikanów (1216) mieli, tak jak katarzy, żyć w ubóstwie i zachęcać tym do powrotu na łono Kościoła. W podobne subtelności nie wdawał się cesarz Fryderyk II Hohenstauf, który w 1220 r. wydał dekret wprowadzający za herezję karę śmierci przez spalenie żywcem na stosie. Jan Kalwin. Wróg kleru i kolorów Jan Kalwin, założyciel Kościoła ewangelicko-reformowanego. Z Genewy uczynił swoje miasto idealne. Bez sprośnych dowcipów i nieproduktywnych małżeństw. Za to ze stosami. Papież zezwala na zabijanie heretyków Krucjaty zniszczyły struktury organizacyjne katarów, ale wielu wyznawców przetrwało i nie zamierzało wyrzec się poglądów. By do tego nie dopuścić, papież Grzegorz IX nakazał franciszkanom i dominikanom prowadzenie misji antyheretyckich. Wyposażył ich w potężną broń. W bulli Excomunicamus et anathematisamus (1231) zaaprobował karanie śmiercią „szczególnie zatwardziałych heretyków”. Wcześniej zwalczanie herezji znajdowało się w gestii lokalnych biskupów i działających przy ich urzędach sądów biskupich. Wymiar sprawiedliwości był więc zdecentralizowany, a jego skuteczność zależała od postawy miejscowych hierarchów. Jedni wykazywali się gorliwością i surowością, inni – nie. Papież zmienił to, powołując swoich przedstawicieli, którzy mieli zorganizować na określonym terenie system tropienia i sądzenia podejrzanych. Nie podlegali oni biskupom, lecz bezpośrednio papieżowi. Powstawała w ten sposób instytucja scentralizowana i niezależna od lokalnych układów. Sądy biskupie działy jednak nadal, więc obok siebie zaczęły funkcjonować dwa systemy wymiaru sprawiedliwości – ponadnarodowy i diecezjalny. Przedstawiciele papieża byli pierwszymi inkwizytorami, choć ich jeszcze tak nie nazywano. Wysłany w 1231 r. do Niemiec Konrad z Marburga i dwa lata później do Francji Robert Le Bougre nosili oficjalny tytuł „Głosicieli Słowa Bożego”. Dopiero w 1243 r. papieski pełnomocnik w północnych Włoszech Ruggero Calcagni został określony jako „Inkwizytor Heretyckiej Przewrotności”. Przejęty z prawa rzymskiego termin inkwizycja (inquisitio) oznaczał śledztwo, badanie sprawy. I w tym tkwiła zasadnicza różnica między trybunałem inkwizycyjnym a sądem biskupim. Inkwizytorzy nie tylko orzekali o winie, ale działali jak służby specjalne, które inwigilują społeczeństwo. Tropili dysydentów i zmuszali osoby postronne do ich denuncjowania. Konrad z Marburga, czyli pierwszy inkwizytor Po otrzymaniu papieskich pełnomocnictw Konrad przystąpił do działania z fanatyczną gorliwością. Zorganizował zespół będący jednocześnie ekipą dochodzeniową i trybunałem. Przemieszczał się z nim od miasta do miasta, wzywając władze świeckie do współpracy, a mieszkańców do wyznania własnych grzechów i informowania o przewinieniach innych. Tym, którzy dobrowolnie przyznali się do ulegania herezji, udzielał rozgrzeszenia i wyznaczał pokutę – post, modlitwę, pielgrzymkę. Seksualne ekstrawagancje wczesnych chrześcijan. Czy gnostycy organizowali orgie? Szokujące dla dzisiejszych chrześcijan są nie tylko gnostyckie koncepcje dotyczące Zbawcy, łączące np. Jezusa z Heraklesem. Kontrowersje budzi także ich droga postępowania. O tym z ... Kto tego nie zrobił, stawał przed dramatyczną alternatywą: wyrzec się przekonań i uratować życie albo trafić na stos. Inkwizytor był przekonany, że w kraju roi się od heretyków, więc bardzo się spieszył. Nie dopuszczał do wygłaszania mów obrończych, pozwani przed trybunał mieli krótko i szybko odpowiadać na jego pytania, ograniczając się do „tak” i „nie”. Wkrótce zapłonęły pierwsze stosy. Duchowni nie mogli wydawać, a tym bardziej wykonywać wyroków śmierci. Od początku do końca istnienia inkwizycji obowiązywała zasada, że jedynie ustalają fakty i orzekają o winie. Jeśli ją stwierdzali, przekazywali podejrzanego władzom świeckim, które wykonywały postanowienia dekretu cesarskiego, przewidującego za herezję spalenie żywcem. Powołanie inkwizycji sprawiło, że wyroków prowadzących na stos nie wydawali już biskupi, którzy lepiej znali sytuację w swoich diecezjach i byli podatni na naciski lokalnych notabli. Robili to niezależni od nich sędziowie przybywający z zewnątrz. Już po kilku miesiącach działalność Konrada wzbudziła taki niepokój, że nawet prawowierni katolicy i księża wzywali go do większej łagodności. Gdy oskarżenia o nadużywanie władzy zaczęły się mnożyć, Konrad wysłał do papieża list z informacją o wykryciu nie tylko katarów, lecz także groźnej sekty satanistów (lucyferian). Grzegorz IX udzielił mu poparcia i Konrad z jeszcze większą zawziętością tropił herezje, które widział już wszędzie. Nikt nie mógł czuć się bezpiecznie. W końcu jednak trafiła kosa na kamień. Oskarżony o kacerstwo Henryk – ustosunkowany władca hrabstwa Sayn – odrzucił zarzuty i zwrócił się do biskupów, by ocenili jego prawowierność. Ci na synodzie (1233) oczyścili go z podejrzeń. Inkwizytor nie znalazł sojuszników. Obrażony postanowił wrócić do rodzimego Marburga. Podróżował bez eskorty, jedynie w towarzystwie dwóch zaufanych współpracowników. W wiosce Kapelle zostali zaatakowani przez sześciu mężczyzn i zamordowani. Późniejsze śledztwo wykazało, że napastnikami byli członkowie szlacheckiej rodziny Dornbach, którzy pomścili krewnych skazanych przez Konrada na śmierć. Robert Le Bougre Więcej szczęścia od Konrada w cesarstwie miał pierwszy papieski inkwizytor we Francji Robert Le Bougre. Stosował identyczne metody, a był jeszcze bardziej zajadły. W trzy miesiące od rozpoczęcia działalności przeprowadził śledztwa i procesy w pięciu miastach. Kulminacją była wielka publiczna ceremonia, którą 13 maja 1239 r. urządził w miejscowości Mont Wimer. Ogłosił wówczas kilkaset wyroków. Część oskarżonych wyrzekła się herezji i otrzymała jedynie kary pokutne. Jednak aż 183 odmówiło i zostało spalonych! Była to jedna z największych egzekucji w dziejach inkwizycji. Hekatomba w Mont Wimer wstrząsnęła krajem. Krótko po tym wyczynie Le Bougre został uwięziony – podobno za nieposłuszeństwo wobec przełożonych. Potem porzucił zakon dominikanów, został cystersem i dożył w spokoju sędziwego wieku. Hiszpańska inkwizycja Mniej więcej w tym czasie inkwizycja papieska zaczęła działać także w Hiszpanii. I przyjmowano ją równie wrogo. W 1242 r. dominikanin Ponce de Blanes został otruty w czasie śledztwa w katalońskiej miejscowości Castelbo. W 1260 roku w pobliskim Urgel zabito innego wysłannika tego zakonu, a jego następcę tłum obrzucił kamieniami i zakatował na śmierć. Skąd wiadomo, że Mieszko I przyjął chrzest jako pierwszy? Część historyków nie kryje wątpliwości Okoliczności i dokładna data chrztu Mieszka I wciąż budzą wiele pytań. Nie ma pewności, czy ojciec Bolesława Chrobrego, faktycznie był pierwszym księciem z naszych ziem, który przyjął ... Po tym i kolejnych atakach na podróżujących inkwizytorów Kościół jeszcze zaostrzył kurs. Od 1243 r. zaczęto tworzyć stałe trybunały inkwizycyjne. Od roku 1252 papież Innocenty IV zezwolił na stosowanie przez Głosicieli Słowa Bożego tortur. Co prawda zasady ich stosowania zostały w bulli obwarowane ograniczeniami, ale znaleziono sposoby ich obchodzenia. Ostatnie wątpliwości rozwiewali teologowie, którzy przywoływali słowa Jezusa z Ewangelii św. Jana: „Ten, kto nie trwa we Mnie, zostanie wyrzucony jak winna latorośl i uschnie. Potem ją zbierają i wrzucają w ogień, i płonie”. Heretycy nie trwali w Jezusie, więc inkwizytorzy z czystym sumieniem „wrzucali ich w ogień”. Inkwizycja konfiskowała majątki Sukces inkwizytorów zrodził jednak nowe problemy. Zgodnie z postanowieniami papieży majątki skazanych heretyków podlegały konfiskacie. Po ogłoszeniu wyroku dzielono je między inkwizytorów, ich urzędników, lokalnego biskupa i władze świeckie. Gromadzone w ten sposób środki stanowiły główne źródło finansowania inkwizycji. Choć dominikanie i franciszkanie nie mogli posiadać osobistego majątku, trybunały zatrudniały świeckich urzędników, pokrywały koszty procesów, łożyły na utrzymanie siedzib i wynajem katów. Wszystko to skłaniało inkwizytorów do poszukiwania dodatkowych źródeł dochodów. To zaś skutkowało gwałtownym wzrostem liczby skarg na oskarżanie zamożnych mieszczan tylko po to, by przejąć ich dobra! Problemu nadużyć inkwizycji nie można już było przemilczeć. W Vicenzy i Padwie komisja papieska potwierdziła fabrykowanie oskarżeń. Inkwizytorów odwołano. Jeszcze większe afery wykryto w 1306 r. w Tuluzie i Carcassone. Ludzi, których jedyną winą było to, że posiadali znaczny majątek, trzymano miesiącami w lochach i torturami wymuszano obciążające zeznania. Sobór w Vienne podjął w 1312 r. kilka decyzji mających ograniczyć samowolę inkwizytorów. Prawo zastosowania tortur uzależnił od zgody lokalnego biskupa. Wprowadził zasadę, że urząd inkwizytora mogą objąć duchowni, którzy ukończyli 40 lat. Czyli bardziej doświadczeni i rozważni. A wyłączne prawo do ich nominowania powierzono generałom zakonów. Tytuł inkwizytora jako awans w hierarchii Efekt był taki, że strumień dochodów wysychał, zaś uzyskanie tytułu inkwizytora zaczęto traktować jak prestiżowy awans w zakonnej hierarchii. Procesy stały się rzadkością. Zniknęło związane z nimi ryzyko narażenia się na zemstę poszkodowanych. Można się było poświęcić innym zajęciom: od kaznodziejstwa po pracę naukową i politykę. Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo Mistrz Jan Hus to narodowy bohater Czech. Sprzeciwił się władzy papieża i wzywał do życia w prawdzie. Został za to spalony na stosie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jan-hus-to-nie-tylko-kaznodzieja-i-reformator-kosciola-jego-poglady-uksztaltowaly-czeskie-spoleczenstwo-fot-phas-universal-images-group-via-getty-images-47e631c.jpg" width="735" height="700" alt="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" title="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" /> Inkwizytor Ferrary Giovani Rafanelli przez ponad 10 lat nie pojawiał się w tym mieście, bo był na dworze papieskim w Rzymie, pełniąc funkcję naczelnego teologa Państwa Kościelnego. Johannes Falkenberg, inkwizytor Magdeburga, wysługiwał się Krzyżakom, pisząc po bitwie pod Grunwaldem antypolskie pamflety. Zdawało się, że pogrążona w kryzysie inkwizycja odchodzi do historii. Lecz nie wszyscy jej członkowie z tym się pogodzili. Pod koniec XV w. odkryli nowe zagrożenia. Procesy czarownic Niemiecki dominikanin Heinrich Kramer z braku heretyków zajął się tropieniem czarownic. Jak sam przyznawał, posłał ich na stos dwieście. Papież Sykstus IV chwalił go w listach pasterskich za „religijną gorliwość, prawość i stałość wiary”. Jednak w 1486 r. biskup diecezji Bressanone miał dość terroru i kazał przepędzić inkwizytora z miasta. Zirytowany Kramer chwycił za pióro i zabrał się za pisanie dzieła, w którym uzasadnił konieczność walki z czarownictwem. Powołując się na zeznania kobiet oskarżonych o uprawianie magii, dowodził, że zagrożenie jest jak najbardziej realne: wiedźmy zlatują się na sabaty, uprawiają seks z diabłem, sprowadzają choroby, klęski żywiołowe i inne nieszczęścia. Szczegółowo opisał metody wykrywania czarownic, chronienia się przed nimi i likwidowania. Opublikowany w 1487 r. traktat „Młot na czarownice” (Malleus maleficarum) zyskał ogromny rozgłos i stał się podręcznikiem łowców czarownic. Syty sławy i pewny swych racji Kramer nie tolerował jakiejkolwiek krytyki. Krążyły pogłoski, że na walkę z czarownicami nielegalnie przekazywał pieniądze zbierane przez zakon na inne cele, m.in. na wojnę z Turcją. W 1490 r. został odsunięty od wszelkich funkcji w zakonie za bliżej nieznany „skandal, jaki wywołał w prowincji Teutonia”. Papieże nie stracili jednak do niego zaufania. Innocenty VIII zagwarantował mu nietykalność, zaś Aleksander VI mianował go w 1500 r. inkwizytorem Moraw, gdzie po pięciu latach Kramer zmarł. Polowania na czarownice dały zatrudnienie inkwizytorom. Jednak na stosach płonęły głównie ubogie kobiety, którym nie było czego konfiskować. Zasobniejsze źródło dochodów znaleziono za Pirenejami. Hiszpańska inkwizycja prześladowała Żydów Pod koniec XIV stulecia w Hiszpanii doszło do masowych pogromów Żydów. Nastroje podgrzewały lokalne władze. Zakazywano powierzania Żydom jakichkolwiek urzędów, handlowania żywnością, noszenia broni. Najskuteczniejszym sposobem uniknięcia prześladowań było przyjęcie chrztu. Z nawróconych rodzin wywodziło się potem wielu dostojników i bankierów. Rosnąca rola tych konwertytów kłuła w oczy tzw. starych chrześcijan, którzy coraz głośniej kontestowali szczerość ich nawrócenia. Mnożyły się oskarżenia o potajemne praktykowanie judaizmu, a nawet o celowe przenikanie do Kościoła z zamiarem zniszczenia chrześcijaństwa. W takiej atmosferze narodził się pomysł reanimowania dogorywającej inkwizycji, ale w zupełnie odmienionym kształcie. Papież miał jedynie formalnie mianować jej zwierzchnika, którego wybierał król. Byłaby więc organem władzy państwowej, sprawowanej przez duchownych. W 1478 r. papież Sykstus IV wyraził zgodę i dwa lata później utworzono w Sewilli pierwszy trybunał. 6 lutego 1481 r. kazał spalić sześć osób. Do 1483 r. powstało kilkanaście trybunałów i dla koordynowania ich pracy utworzono urząd Wielkiego Inkwizytora Hiszpanii. Został nim dominikanin Tomás de Torquemada. Rozkręcił on machinę terroru. Obiektem jej zainteresowania nie byli już heretycy, a konwertyci przezywani maranami (co zapewne pochodziło od słowa marrano, czyli świnia). Savonarola krytykował władzę kościelną i walczył z niemoralnymi rozrywkami. Skończył na stosie Savonarola krytykował władzę świecką i kościelną. Kilka dziesięcioleci przed Lutrem walczył z grzechami Kościoła i wypowiedział wojnę sławnemu papieżowi Aleksandrowi VI Borgii. Wiern... Marani popełnili taki sam błąd, jak wcześniej zabójcy Głosicieli Słowa Bożego. W 1485 r. zasztyletowali inkwizytora Pedro Arbuésa. Osiągnęli efekt odwrotny od zamierzonego. Morderstwo zmieniło nastroje, wzrosła wrogość wobec konwertytów i poparcie dla inkwizycji. Ta rozpoczęła poszukiwania zamachowców i ich inspiratorów, łamiąc w kilka lat potęgę wielkich rodów konwertyckich. Ministrowie lądowali w więzieniach, gdzie na torturach przyznawali się do wszystkiego, czego żądano. Mając ich zeznania, Torquemada skłonił monarchów, by definitywnie rozwiązali problem i wszystkich Żydów wypędzili z Hiszpanii. Decyzja zapadła 31 marca 1492 r. Hiszpania bogaciła się dzięki inkwizytorom Nie była jednak tak brutalna, jak się to często przedstawia. Żydom dano alternatywę: banicję albo chrzest. Na dokonanie wyboru mieli cztery miesiące. Większość wybrała drugie rozwiązanie, więc liczba konwertytów gwałtownie wzrosła, co zapewniło inkwizycji zajęcie na wiele lat. Uwolniło ją też od problemów finansowych. „O tym, kto jest heretykiem decyduje jego majątek” – mówiono. Już w momencie aresztowania podejrzanego inkwizycja „zabezpieczała” jego mienie. Skrupulatnie inwentaryzowała cały dobytek (od łyżek po dom) i stopniowo wystawiała na licytację. Zatrzymany musiał bowiem z własnych środków opłacać koszty procesu i pobytu w więzieniu. Im dłużej czekał na wyrok, tym więcej tracił. Nawet gdy go uniewinniano, wychodził na wolność zrujnowany. Jeśli został skazany, konfiskowano i sprzedawano wszystko. Uzyskane w ten sposób pieniądze dzielono między inkwizycję i Koronę. Szacuje się, że wpływy z konfiskat stanowiły 2–3 proc. dochodów budżetowych państwa i ponad 80 proc. hiszpańskiej inkwizycji. Święte Oficjum Za czasów Torquemady trybunały składały się z dwóch–trzech inkwizytorów i tyluż urzędników. Pod koniec XVI w. pracowało w nich już średnio po 30 osób. Tymczasem malała liczba konwertytów, którym można było postawić tak ciężkie zarzuty, by posłać ich na stos i skonfiskować majątek. Musiano więc znaleźć inne źródła dochodów. Najbardziej intratne okazały się udzielane za opłatą dyspensy pozwalające uniknąć publicznego procesu i noszenia szat pokutnych albo zamieniały karę więzienia na grzywnę. Zebrane w ten sposób pieniądze inkwizycja inwestowała w nieruchomości lub ziemię. Rozbudowana struktura i spore dochody sprawiły, że w momencie wystąpienia Marcina Lutra inkwizycja hiszpańska jako jedyna w Europie była na tyle sprawna, by stłumić reformację w zarodku. Około 80 jej zwolenników spaliła w Valladolid i Sewilli, zaostrzyła cenzurę, podejrzane książki publicznie paliła. Do więzień i na stos posyłała także cudzoziemców propagujących nowe idee. Po egzekucji luteran w 1562 r. w Valladolid, w Hiszpanii nie wykryto już żadnej zorganizowanej grupy protestantów. W pozostałych krajach inkwizycja, niezwykle aktywna w polowaniach na bezbronne kobiety oskarżane o czary, wobec reformacji okazała się bezradna i bezużyteczna. Sprawy musieli wziąć w swoje ręce papieże, dokonując jej gruntownej reformy. W lipcu 1541 r. Paweł III utworzył nowy urząd: inkwizytorów generalnych, którzy mieli nadzorować i koordynować działalność trybunałów w państwach katolickich. Rok później zdecydował, że sześciu kardynałów, którym powierzył to zadanie, ma działać wspólnie jako Święta Kongregacja Inkwizycji Rzymskiej i Powszechnej, nazywana skrótowo Świętym Oficjum. Hypatia z Aleksandrii. Kim była pierwsza męczennica nauki? Jedną z największych aleksandryjskich filozofek i matematyczek rozszarpał w kościele tłum chrześcijańskich radykałów. Czy za samosądem faktycznie kryła się wyznaniowa rewolucja późneg... Najsilniejszą pozycję w niej zdobył bezkompromisowy wobec protestantów kardynał Gian Pietro Carafa, który w 1555 r. zasiadł na tronie papieskim jako Paweł IV. Wzmocnił uprawnienia Świętego Oficjum i poszerzył kompetencje trybunałów inkwizycyjnych. Odtąd mogły wszczynać postępowania nie tylko przeciw heretykom, ale też sprawcom takich czynów jak bluźnierstwo, profanacja hostii, symonia i bigamia. Na papieskim tronie Paweł IV chciał reformować Kościół i zdyscyplinować duchownych. W 1558 r. mianował kardynała Michele Ghislieriego pierwszym w historii prefektem Kongregacji, co przekształcało ją z komisji rozdyskutowanych, równych sobie kardynałów w scentralizowaną instytucję. Potęgę Świętego Oficjum potwierdzały kolejne konklawe, podczas których często wybierano na tron właśnie kardynałów-inkwizytorów (było nimi aż 13 z 24 papieży panujących w latach 1590–1800). Jednak w terenie ani władze świeckie, ani biskupi nie palili się do współpracy z niezależną od nich instytucją. Sprawy o herezje i czary przejmowały sądy świeckie i biskupie. Działalność inkwizycji, poza Włochami i Hiszpanią, zamierała. Żaden trybunał nie przetrwał Oświecenia i wojen napoleońskich. Wprawdzie po klęsce Bonapartego na krótko reaktywowano inkwizycję w Hiszpanii i państwach włoskich. Jednak w 1816 r. Pius VII zakazał stosowania tortur i karania zwykłych heretyków innymi środkami niż pokuta. Surowszemu osądowi mieli podlegać jedynie przywódcy („fałszywi prorocy i apostołowie fałszywych idei”). Inkwizycję hiszpańską definitywnie zlikwidowano w 1838 r., włoską po zjednoczeniu kraju w 1870 r. Odtąd pozostała już tylko Kongregacja Rzymska. W 1908 r. z jej oficjalnej nazwy usunięto kłopotliwe słowo Inkwizycja. Odtąd czuwaniem nad czystością katolickiej doktryny zajmowała się Kongregacja Świętego Oficjum, która nikogo nie mogła już skazać na inną karę niż kanoniczna pokuta. W 1965 r. papież Paweł VI przemianował ją na Kongregację Nauki Wiary, a zakończony w tym samym roku Sobór Watykański II stwierdził, że „nikogo wbrew jego woli nie wolno przymuszać do przyjęcia wiary”. Inkwizytorzy uznaliby to za herezję.
Papież kontra papież. Jak to się stało, że Kościół miał kilku Ojców Świętych w jednym momencie?
Zdarzało się, że za zwierzchników Kościoła uważało się jednocześnie paru dostojników. Każdy papież zapewniał, że został wybrany zgodnie z prawem. Wszyscy odmawiali ustąpienia z urzędu. Bo kto by rezygnował z takiej władzy?!
W tym artykule: Pierwszy antypapież został świętym Wojny papieży z antypapieżami Papieże stosowali przekupstwo Papieże ginęli od trucizny Cesarz interweniuje w sprawy papiestwa Spór między cesarzem a papieżem Zakończenie sporu o inwestyturę Pierwszy papież pochodzenia żydowskiego Wielka schizma zachodnia Trzech papieży jednocześnie Sedewakantyzm, czyli nieuznawanie papieży Dopiero w 1942 r. główny archiwista Watykanu kardynał Giovanni Mercati sporządził uznaną oficjalnie przez Kościół listę papieży. Ci, którzy się na niej nie znaleźli, a również występowali w historycznych zapiskach jako następcy św. Piotra, zostali uznani za uzurpatorów nazywanych antypapieżami. Z wykazu Mercatiego wynika, że było ich 39. Co nimi kierowało? W pierwszych wiekach chrześcijaństwa spory o prawo zasiadania na tronie papieskim wynikały z powodów religijnych. Gdy ustalono podstawowe dogmaty wiary, w grę wchodziła już tylko polityka, żądza władzy i osobiste ambicje. Pierwszy antypapież został świętym Niechlubny tytuł pierwszego antypapieża przypadł w udziale rzymskiemu prezbiterowi, czyli pomocnikowi biskupa, Hipolitowi. Spierał się z władzami kościelnymi o naturę Świętej Trójcy. W 222 r. obwołano go biskupem Rzymu, czyli papieżem. Zrobili to jednak tylko jego zwolennicy, reszta miała inne zdanie. Czy tu urodził się święty Piotr? Archeolodzy są coraz bliżej odkrycia biblijnej Betsaidy Święty Piotr miał urodzić się w Betsaidzie. Pytanie, gdzie znajdowała się ta biblijna wioska? Najnowsze odkrycie archeologów może przybliżyć nas do poznania prawdy o pierwszym papieżu. Hipolit nie przyjmował do wiadomości wyboru dwóch kolejnych papieży. Szczególnie ostro atakował panującego w latach 230–235 Poncjana. Adwersarzy „pogodził” cesarz Maksymian Trak, zsyłając obu do kopalń na Sardynii. Kościół uznał ich za męczenników. Hipolit jako jedyny antypapież został ogłoszony świętym. Wojny papieży z antypapieżami Spór o naturę Boga wstrząsał chrześcijaństwem także w kolejnych stuleciach – i generował kolejnych antypapieży. Arianie, czyli zwolennicy doktryny Ariusza z Aleksandrii, odrzucili dogmat o równoprawnych osobach Trójcy Świętej. Według nich przedwieczny jest jedynie Bóg Ojciec, Syn został przez niego stworzony i pojawił się później, a Duch Święty to pierwszy byt stworzony przez Syna. Zanim arianizm został potępiony i wypleniony jako herezja, zyskał wielu zwolenników, w tym cesarza Konstancjusza II. Na rozkaz tego władcy wypędzono z Rzymu prawowitego papieża Liberiusza i w 355 r. osadzono na tronie proariańskiego Feliksa II. Obaj obrzucali się oskarżeniami o herezję, a konflikt osiągnął apogeum za rządów ich następców. Arian reprezentował antypapież Ursyn, ich przeciwników – Damazy. O tym, że nie był to tylko subtelny spór teologiczny, lecz kwestia wywołująca ogromne emocje świadczą wydarzenia, jakie rozegrały się w październiku 366 r. Zwolennicy Damazego zaatakowali zebranych w Bazylice Matki Boskiej Większej na wzgórzu Eskwilin stronników Ursyna. Jak podaje historyk Ammianus Marcelinus, po krwawej bitwie z murów świątyni wyniesiono 137 zwłok. Ursyna skazano na banicję, ale nadal uważał się za głowę Kościoła. Papieże stosowali przekupstwo Gdy chrześcijaństwo stało się już religią panującą (392 r.), od tego, kto zostanie papieżem, zależała kariera wielu dostojników. Wśród elektorów tworzyły się więc frakcje zabiegające o poparcie dla swojego kandydata. Przegrani nie zawsze godzili się z porażką. W 687 r. jednocześnie wybrano dwóch papieży: Teodora i Paschalisa. By wzmocnić swą pozycję, Paschalis napisał list do wpływowego biskupa Rawenny, podlegającego bezpośrednio cesarzowi bizantyńskiemu. W zamian za uznanie legalności swego wyboru, proponował mu 100 funtów złota. Lecz skłóceni kardynałowie zawarli rozejm. Odwołali obu nominatów i wybrali Sergiusza I. Teodor uznał jego zwierzchnictwo, Paschalis próbował walczyć. Zabrakło mu jednak pieniędzy na obiecaną łapówkę dla biskupa Rawenny, więc skapitulował. Znacznie mniej szczęścia miał antypapież Konstantyn II, który po trwającym 13 miesięcy pontyfikacie został w 768 r. uwięziony, ciężko pobity i oślepiony. Podobnie okrutne praktyki tolerowano w Kościele przez kilkadziesiąt lat X stulecia w czasach tzw. pornokracji. Papieże ginęli od trucizny Zaś pod koniec tego wieku do głównej batalii stanęły dwa potężne arystokratyczne rody Krescencjuszy (Crescenzi) i Tuskulańczyków (Tusculum). Oba chciały „wyręczyć” Ducha Świętego, który według oficjalnej doktryny Kościoła kierował elektorami wybierającymi papieża i osadzić na tronie swoich nominatów. Papieże mogli zachować względną niezależność od obu klanów tylko dzięki protekcji cesarza. Gdy ten opuszczał Italię, patrycjusze natychmiast przystępowali do akcji. W 974 r. Krescencjusze sprowokowali Rzymian do rebelii przeciw papieżowi Benedyktowi VI. Odebrali mu władzę i zabili. Na jego miejsce powołali swoją marionetkę – diakona Frankona, który przybrał imię Bonifacego VII. Zabójstwo nie przysporzyło mu jednak popularności. W mieście znów wybuchły zamieszki i antypapież musiał uciekać. Ale zdążył zabezpieczyć sobie przyszłość, bo przed wyjazdem okradł skarbiec Bazyliki św. Piotra. Gnoza, czyli pierwsza z herezji. Gnostycy definiowali chrześcijaństwo w zaskakujący sposób Gdy w II i III wieku kształtował się główny nurt chrześcijaństwa, pojawiło się zagrożenie o wiele większe niż pogańskie Imperium Rzymskie – gnoza. Wobec niej wszystkie inne herezje b... Na emigracji przebywał 10 lat, głosząc wszem i wobec, że jest jedynym prawowitym zwierzchnikiem Kościoła. Postanowił to udowodnić natychmiast po śmierci cesarza Ottona II. W 984 r. wrócił do Rzymu. Wsparty przez Krescencjuszy uwięził urzędującego papieża Jana XIV i otruł. Władzą nie zdążył się jednak nacieszyć. Zaledwie rok później Bonifacy VII nagle zmarł, prawdopodobnie również otruty. Cesarz interweniuje w sprawy papiestwa Przez dwanaście lat Kościołem kierował inny protegowany Krescencjuszy – Jan XV. Po jego śmierci rozpanoszonych arystokratów postanowił utemperować cesarz Otton III. W 996 r. przeforsował wybór swego kuzyna Brunona z Karyntii. Pierwszy w dziejach niemiecki papież przybrał imię Grzegorza V. Po uroczystej intronizacji cesarz wyjechał z Rzymu i historia się powtórzyła. Krescencjusze podburzyli lud, Grzegorz musiał ratować się ucieczką. Jego miejsce jako Jan XVI zajął Grek Jan Filagetos. Jednak tym razem Krescencjusze się przeliczyli. Otton III w 998 r. wrócił do Rzymu i zaprowadził porządek. Antypapieża usunięto, Grzegorz V odzyskał urząd i wymierzył uzurpatorowi okrutną karę. Kazał obciąć mu palec, by już niczego nie napisał, wyrwać język, by niczego nie powiedział, i obciąć uszy, by niczego nie usłyszał. Tak okaleczonego posadzono na ośle twarzą do ogona i obwieziono po mieście. Potem zamknięto w klasztorze, gdzie żył jeszcze trzy lata. Przywódcę rodu Krescencjuszy ścięto. Ci próbowali jeszcze kilkakrotnie postawić na swoim, ale ich swary z Tuskulańczykami zbladły w świetle sporu znacznie poważniejszego od ich rywalizacji. Spór między cesarzem a papieżem Pierwszym zwiastunem nadciągającej burzy był sprzeciw cesarzowej matki Agnieszki wobec wyboru na papieża Aleksandra II. Jako regentka sprawowała rządy w imieniu nieletniego syna Henryka IV. Nie spodobało się jej, że w elekcji uczestniczyli wyłącznie kardynałowie. Wcześniej brali w niej udział także biskupi i przedstawiciele laikatu. Z tego względu cesarzową poparli rzymscy notable, którzy wspólnie z biskupami niemieckimi przeforsowali w 1061 r. wybór biskupa Piotra Cadelusa. Ten, już jako antypapież Honoriusz II, przepędził z Rzymu Aleksandra. Zanim jednak zdążył się koronować, sam musiał uciekać przed wojskami wiernymi obalonemu papieżowi. Obaj pretendenci do tiary obłożyli się klątwami i czekali na dalszy rozwój wydarzeń. Tymczasem Henryk IV skończył 14 lat i zaczął podejmować samodzielne decyzje. Jedną z pierwszych było uznanie Aleksandra za prawowitego papieża. Wobec takiego obrotu spraw Honoriusz II ustąpił i wrócił na swoje biskupstwo w Parmie. Henryk IV mógł być zadowolony z szybkiego zakończenia szkodliwej dla Kościoła i cesarstwa papieskiej schizmy. Zapewne nie przypuszczał, że wkrótce sam doprowadzi do następnej. Powodem stał się spór o inwestyturę, czyli nadawanie władzy biskupom przez symboliczne wręczenie pastorału i pierścienia. Lecz nie chodziło tylko o symbole. Wraz nimi cesarz przekazywał beneficja w postaci ziem i majątków. Hierarchowie zabiegali więc o urzędy także z czysto materialnych pobudek, a uzyskanymi dobrami często handlowali, co prowadziło do nadużyć. Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo Mistrz Jan Hus to narodowy bohater Czech. Sprzeciwił się władzy papieża i wzywał do życia w prawdzie. Został za to spalony na stosie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jan-hus-to-nie-tylko-kaznodzieja-i-reformator-kosciola-jego-poglady-uksztaltowaly-czeskie-spoleczenstwo-fot-phas-universal-images-group-via-getty-images-47e631c.jpg" width="735" height="700" alt="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" title="Jan Hus to nie tylko kaznodzieja i reformator Kościoła. Jego poglądy ukształtowały czeskie społeczeństwo (fot. PHAS/Universal Images Group via Getty Images)" /> Kolejny papież Grzegorz VII zdecydował się ukrócić ten proceder i odebrać władzy świeckiej prawo do inwestytury. Cesarz nie mógł się na to zgodzić, bo na biskupach opierała się jego administracja i chciał zachować wpływ na ich dobór. Zwłaszcza że przekazywał im ziemie należące do państwa. Zakończenie sporu o inwestyturę Zaostrzający się spór doprowadził do obłożenia Henryka IV ekskomuniką. To uprawniało poddanych cesarza do wypowiedzenia mu posłuszeństwa. Gdy ta groźba stała się realna, Henryk ukorzył się przed papieżem – bosy i w pokutnym worku – pod murami Canossy (1077). Na tym jednak ich zmagania się nie skończyły. Gdy wewnętrzna opozycja w Niemczech wciąż żądała od cesarza abdykacji, ten zwrócił się do Grzegorza VII z apelem o ekskomunikowanie swoich przeciwników. W razie odmowy zagroził powołaniem bardziej skłonnego do współpracy antypapieża. Papież nałożył ekskomunikę, ale na Henryka IV. Wtedy ten spełnił groźbę. W 1080 r. zwołał synod, na którym procesarscy biskupi ogłosili detronizację Grzegorza i obwołali jego następcą arcybiskupa Wiberta, który stał się Klemensem III. Kościół znów miał dwie głowy. Początkowo tylko formalnie, bo w Rzymie nadal panował Grzegorz VII. Ale w 1084 r. wojska cesarskie wkroczyły do miasta. Trzynastu kardynałów zmieniło front i opowiedziało się po stronie antypapieża. Klemens III został uroczyście intronizowany, poparło go wielu europejskich władców, m.in polski książę Władysław Herman. Grzegorz VII zmarł na wygnaniu, ale jego zwolennicy tak zwalczali Klemensa, że ten skończył na wygnaniu w Rawennie. Spór o inwestyturę zażegnano dopiero w 1122 r. kompromisowym konkordatem wormackim. Na jego mocy cesarz zrezygnował z wpływu na wyświęcanie biskupów. Zachował prawo do inwestytury świeckiej – czyli nadawania w lenno ziem i nieruchomości. Pierwszy papież pochodzenia żydowskiego Gdy wydawało się, że wszelkie podziały zostały zlikwidowane, znów odezwały się ambicje kardynałów. W nocy z 14 na 15 lutego 1130 r., natychmiast po śmierci papieża Honoriusza II, grupa hierarchów zebrała się potajemnie w jednym z klasztorów i wybrała ze swego grona następcę zmarłego – Innocentego II. 22 pozostałych elektorów nie uznało tej decyzji i obwołało głową Kościoła Anakleta II. Był to pierwszy papież pochodzenia żydowskiego. Filozofowie średniowiecza byli kontrolowani przez Kościół. Jednak niektórzy z nich bronili wyższości rozumu Filozofia średniowiecza wyrosła na fundamentach antyku. Mimo że przez długi czas była postrzegana jako niedoskonała kopia starożytnych prądów myślowych, to dziś większość historyków ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/filozofowie-sredniowiecza-najwazniejsi-mysliciele-i-ich-tezy-ryc-james-william-edmund-doyle-wikimedia-commons-public-domain-93cde47.jpg" width="813" height="700" alt="Filozofowie średniowiecza – najważniejsi myśliciele i ich tezy (ryc. James William Edmund Doyle, Wikimedia Commons, public domain)" title="Filozofowie średniowiecza – najważniejsi myśliciele i ich tezy (ryc. James William Edmund Doyle, Wikimedia Commons, public domain)" /> Anaklet okazał się zręcznym politykiem. Obietnicą koronacji na króla przekonał do siebie rosnącego w siłę normańskiego władcę Sycylii Rogera II. Poparła go także część episkopatów Szkocji, Francji, Włoch, Polski oraz mieszkańcy Rzymu. Innocenty II nie ustępował mu jednak talentami. Wypędzony z Rzymu udał się do Francji, gdzie zapewnił sobie poparcie króla Ludwika VI, a przede wszystkim najbardziej wpływowego teologa epoki, św. Bernarda z Clairvaux. Ulegając jego autorytetowi, Innocentego poparły episkopaty Anglii i Hiszpanii. A synod francuskich biskupów w Étampes uznał „wybór żydowskiego potomka na tron Piotrowy za obrazę Chrystusa”. Decydujące znaczenie miała jednak wolta króla niemieckiego Lotara III, któremu Innocenty obiecał koronację na cesarza. W 1133 r. Lotar ruszył na Rzym. U boku Anakleta stanęli Normanowie Rogera II i wybuchła krwawa wojna, która trwała pięć lat, do naturalnej śmierci antypapieża. Pokój nie trwał jednak długo. W 1159 r. skłócone frakcje kardynałów znów zaczęły się kłócić. Rywale okładali się klątwami, zwoływali synody, wydawali bulle, a skonsternowana chrześcijańska Europa znów stanęła przed koniecznością opowiedzenia się po którejś ze stron. Dlatego w następnym stuleciu precyzyjnie uregulowano procedurę wyboru papieża na zamkniętym i odizolowanym od świata konklawe. Miało to zapobiec naciskom z zewnątrz i okazywaniu przez kardynałów lojalności wobec swych protektorów. Problem z antypapieżami wydawał się rozwiązany raz na zawsze. Spokój trwał tylko do XIV wieku. Wielka schizma zachodnia W 1309 r. pochodzący z Francji papież Klemens V przeniósł papieską siedzibę do Awinionu. Był tam bezpieczny od intryg włoskich kardynałów, pod opieką francuskiego króla. W efekcie biskup Rzymu rezydował więc nie tylko w innym mieście, ale i kraju! Sytuacja utrzymywała się kilkadziesiąt lat, podczas których kolejnymi papieżami wybierano Francuzów. Ta „niewola awiniońska” trwała aż do 1377 r., gdy Grzegorz XI (też Francuz) pod wpływem św. Katarzyny ze Sieny wrócił do Italii. Niestety, rok później zmarł. Kolejne konklawe zaczęło się 7 kwietnia 1378 r. w Rzymie. Miasto wrzało. Mieszkańcy wylegli na ulice, żądając wyboru Włocha. Obawiali się, że Francuz znów wyjedzie za granicę. Nad rozjuszonymi tłumami nikt nie panował, więc przerażeni elektorzy czym prędzej opowiedzieli się za arcybiskupem Bartolomeo Prignano. Nie był on kardynałem, więc nie uczestniczył w konklawe. Trzeba go było sprowadzić. Tymczasem uzbrojeni demonstranci wdarli się do sali obrad. Tłumaczenie, że mają spokojnie poczekać na już wybranego Włocha, nie miało sensu. W pośpiechu nałożono więc tiarę na głowę sędziwego kardynała Francesco Tibaldeschiego. Kiedy wieczorem pojawił się arcybiskup Prignano, Tibaldeschi przekazał mu insygnia i wytłumaczył zebranym, o co chodziło. Nowy papież przybrał imię Urbana VI. Ale sytuacja nie wróciła do normy. Savonarola krytykował władzę kościelną i walczył z niemoralnymi rozrywkami. Skończył na stosie Savonarola krytykował władzę świecką i kościelną. Kilka dziesięcioleci przed Lutrem walczył z grzechami Kościoła i wypowiedział wojnę sławnemu papieżowi Aleksandrowi VI Borgii. Wiern... Część kardynałów ogłosiła, że wybór dokonany pod przymusem, w obliczu zagrożenia życia elektorów, jest nieważny. Urban szukał z nimi porozumienia, ale z urzędu rezygnować nie zamierzał. Trzynastu jego przeciwników, w większości Francuzów, zwołało więc 20 września nowe konklawe i obwołało papieżem kardynała Roberta z Genewy, który miesiąc później został koronowany jako Klemens VII. Rozpoczęła się wielka schizma zachodnia. Najgroźniejsze w niej było to, że obie strony miały sporo racji. Nie sposób więc było jednoznacznie stwierdzić, kto jest prawowitym zwierzchnikiem Kościoła. Klemens VII po nieudanej próbie opanowania Rzymu przeniósł się do Awinionu. Tam utworzył własną kurię i dwór, zwoływał synody, wydawał decyzje. Urban VI robił to samo. Po ich śmierci zwoływano separatystyczne konklawe i wybierano następców. Papieży rzymskich uznawały m.in. Anglia, Polska, kraje skandynawskie, Węgry, Irlandia, zakon krzyżacki i cesarz. Awiniońskich – Francja, Kastylia, Aragonia, Szkocja, Cypr i zakon joannitów. Ponieważ Urban i Klemens wzajemnie obłożyli się klątwami, teoretycznie cała chrześcijańska Europa została objęta ekskomuniką. Oczywiście nikt nie traktował tego poważnie. I wszyscy liczyli, że Kościół znów się zjednoczy. Trzech papieży jednocześnie Wyjątkowo zawzięty okazał się awinioński następca Klemensa VII, Hiszpan Pedro de Luna, czyli Benedykt XIII. Odrzucił kompromisową propozycję wypracowaną przez Uniwersytet Paryski, polegającą na jednoczesnej abdykacji obu głów Kościoła. Na jej przyjęcie nalegał król Francji, jednak Benedykt powiedział „nie”. Stracił wówczas poparcie protektora, ale nie ustąpił. Zamknął się w Awinionie i przetrwał dziesięć lat – do 1407 r., gdy Francuzi skazali go na banicję. Wyjechał do ojczystej Aragonii, ale tiary nie oddał, nadal uważał się legalnego papieża. Jego rywal Grzegorz XII niewiele się różnił. Też uparcie trzymał się władzy i ignorował apele o dymisję. Obaj kompromitowali Kościół, czego mieli coraz bardziej dość zarówno kardynałowie rzymscy, jak i awiniońscy. W 1409 r. zawarli porozumienie i zwołali sobór, na którym zdecydowali o odebraniu urzędów obu papieżom jako notorycznym schizmatykom i heretykom. Potem zwołano konklawe i 26 czerwca wybrano nowego papieża – Aleksandra V. Jego zwierzchnictwa nie uznali jednak pozbawieni tronu poprzednicy. I tak na czele Kościoła stanęło aż trzech papieży! Farsa trwała aż do soboru w Konstancji (1414) i do wyboru na papieża Marcina V (1417), który w parę lat skupił w ręku władzę dotychczas rozproszoną między trzy ośrodki. Sedewakantyzm, czyli nieuznawanie papieży Wybór Marcina V zamknął epokę schizm papieskich. Po niej pojawił się wprawdzie jeszcze jeden antypapież Feliks V (1439–1449), ale nie odegrał żadnej roli. Pozbawiony poparcia, sam zrezygnował. Kaplica Sykstyńska ma ponad 500 lat i nie przestaje zachwycać. Wieki temu przeszła cenzurę Kaplica Sykstyńska jest codziennie odwiedzana przez turystów. Co ich tam przyciąga? Odtąd podziały wśród hierarchów wprawdzie nadal istniały. Jednak przebieg konklawe okryto ścisłą tajemnicą, a po jego zakończeniu już żaden z kardynałów nie wypowiedział posłuszeństwa wybranej przez większość głowie Kościoła. Dzięki temu nikt nie mógł się uważać za (anty)papieża, gdyż do tego niezbędne było poparcie przynajmniej kilku uprawnionych do głosowania elektorów. Tę sytuację w specyficzny sposób wykorzystali w drugiej połowie ubiegłego stulecia katoliccy fundamentaliści niezadowoleni z decyzji II soboru watykańskiego (1962–1965). Według nich otwarcie Kościoła na świat, uznanie wolności religijnej, zmiany w liturgii, ekumenizm i nawiązanie dialogu z innymi wyznaniami podważało dogmaty jedynej prawdziwej wiary. Było więc herezją, której nie mógł głosić namiestnik Chrystusa. Jeśli to robił, zasiadał na papieskim tronie bezprawnie. Dlatego w 1967 r. amerykański mistyk Francis Schuckardt ogłosił, że tron jest pusty, a wszyscy, którzy go zajmowali po zmarłym w 1958 r. Piusie XII, są antypapieżami. Od łacińskiego określenia pustego tronu – sede vacante ten skrajnie konserwatywny nurt katolicyzmu nazywa się sedewakantyzmem. Ma on znaczenie marginalne, dzieli się na wiele odłamów, nie posiada centralnych władz. Większość sedewakantystów poprzestaje na kontestowaniu papieży i nieuznawaniu ich nauk. Nie czuje się jednak upoważniona do wyboru nowego następcy św. Piotra. Za to mniejszość określana jako konklawiści zdecydowała się również na ten krok. Ich „papieże” zostali jednak wybrani wbrew wszelkim regułom, bez choćby jednego głosu elektora upoważnionego do udziału w konklawe. Są więc co najwyżej pseudopapieżami.
Czy Krzyżacy wykorzystywali religię jako parawan? Ich okrucieństwo zdecydowanie tego dowodzi
Na godło wybrali krzyż, nazywali siebie rycerzami Maryi, a kojarzą się z okrucieństwem, butą i żądzą władzy. Czy religia była dla nich tylko parawanem? Czy jednak wbrew stereotypom Krzyżacy traktowali ją poważnie, starając się godzić przyziemność żołnierza z duchowością mnicha?
W tym artykule: Kto mógł zostać Krzyżakiem? Ślub ubóstwa Ślub czystości Rozrywki i pokuta Ślub posłuszeństwa Praktyki religijne Zajęcia i posiłki Krzyżackie wzorce Kult Maryi i św. Elżbiety Nieudana próba wykreowania własnej świętej Zakon jako azyl dla przestępców Upadek moralny zakonu krzyżackiego Żaden zakon nie może działać bez reguły, czyli zaakceptowanego przez papieża lub uprawniony organ kościelny zbioru przepisów regulujących całość życia jego członków. Zakon krzyżacki w pierwszych latach istnienia w działalności szpitalnej kierował się regułą joannitów. W działalności wojskowej – templariuszy. Szybko zaczął je jednak uzupełniać o własne tzw. Prawa i Zwyczaje, które skrupulatnie spisywano. W 1244 r. na polecenie papieża Innocentego IV wszystkie te dokumenty zredagowano i skodyfikowano. Przybrały postać Statutów Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Wraz z zatwierdzeniem reguły Innocenty IV wydał Krzyżakom pozwolenie na wprowadzanie do niej zmian bez konieczności każdorazowego zabiegania o ich uznanie przez Stolicę Apostolską. Zakon z tego przywileju chętnie korzystał. Kto mógł zostać Krzyżakiem? Jedna z pierwszych zmian dotyczyła zasad rekrutacji. Do działających w Ziemi Świętej zakonów rycerskich mogły wstępować wyłącznie osoby z rodów arystokratycznych i szlacheckich. Krzyżacy poszerzyli to grono, przyznając wielkiemu mistrzowi prawo przyjmowania synów zamożnych mieszczan. Rewanżowali się w ten sposób założycielom zalążka zakonu, jakim był ufundowany przez pielgrzymów z Bremy i Lubeki szpital pod murami Akki. Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce Skarb templariuszy jest bohaterem wielu legend. Jak zakonnikom udało się zgromadzić tak ogromny majątek? I co się stało z legendarnym skarbem? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skarb-templariuszy-nigdy-nie-zostal-odnaleziony-niektorzy-wierza-ze-zakonnicy-ukryli-go-w-polsce-fa589da.jpeg" width="938" height="465" alt="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" title="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" /> Potomkowie patrycjuszy, którym w życiu niczego nie brakowało, raczej nie zgłaszali się do zakonu dla zysku czy kariery. Niektórymi zapewne kierowała żądza przygód, ale najważniejsze były motywy religijne. Wszyscy kandydaci, niezależnie od pochodzenia, musieli odbyć trwający pół roku nowicjat. W tym okresie sprawdzano, czy sprostają surowym wymogom reguły. Jeśli wytrwali, a nie należeli do stanu rycerskiego, zostawali uroczyście pasowani na rycerzy. Nowicjat kończył się złożeniem trzech ślubów zakonnych. Ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Ślub ubóstwa Pierwszy zakazywał posiadania własności prywatnej. Wszelkie zarobione, zdobyte w walce lub odziedziczone bogactwa bracia-rycerze musieli przekazywać zakonowi. On zapewniał im utrzymanie i uzbrojenie. Nie mogli mieć żadnych zamykanych szaf ani skrzyń, by niczego nie ukrywali przed innymi członkami wspólnoty. Spali na prostych łóżkach we wspólnych izbach – dormitoriach. Nakaz ubóstwa traktowano poważnie. Za drobne naruszenia, na przykład nieuzasadnione żądanie lepszego stroju czy spożycie bardziej wystawnego posiłku poza konwentem, karano. Typowe kary to chłostą po niedzielnym nabożeństwie i kilkudniowy post o chlebie i wodzie. Za cięższe, takie jak paserstwo, kradzież, ukrywanie kosztowności groził rok więzienia w zamkowej wieży. Najskuteczniejszym środkiem odstraszającym od potajemnego gromadzenia majątku był przepis zakazujący pochówku w poświęconej ziemi zakonnika, u którego po śmierci znaleziono większą ilość pieniędzy lub złota. Nie odmawiano też modlitw za jego duszę. Dla człowieka wierzącego było to równoznaczne ze skazaniem na wieczne potępienie. Krzyżacy w obozie koncentracyjnym. Nieoczywista historia słynnego zakonu Naziści zlikwidowali zakon krzyżacki. Następnie skonfiskowali jego mienie. Kapłanów poddali prześladowaniom. A jednocześnie hitlerowcy nawiązywali do historii Zakonu, a w Malborku szkolili ... Ślub czystości Równie pryncypialnie traktowano ślub czystości. Członkowie zakonu nie mogli się żenić ani uprawiać seksu. Karano ich nawet za rozmowy z kobietami podczas podróży służbowych. Krzyżak przyłapany na takim występku przez określony czas nie mógł zasiadać do posiłków ze współbraćmi. Jadał samotnie, na nienakrytym stole. Jeśli udowodniono mu stosunek seksualny z kobietą, odbierano mu płaszcz i traktowano jak pachołka. Trzy razy w tygodniu musiał pościć o chlebie i wodzie, w pozostałe dni nie miał prawa do zajmowania miejsca przy jakimkolwiek stole. Upokarzano go, każąc jeść na podłodze. Za najcięższą zbrodnię, zagrożoną takimi samymi sankcjami jak dezercja czy ucieczka z pola bitwy, uznawano homoseksualizm. Statuty przewidywały tylko dwa możliwe wyroki, których nie mógł złagodzić nawet wielki mistrz. Krzyżaka-geja czekało albo dożywotnie więzienie, albo wydalenie z zakonu. Przy czym druga kara wcale nie uchodziła za łagodniejszą. Po złożeniu wieczystych ślubów zakonnych nie było już bowiem powrotu do życia świeckiego. Skazanego przenoszono do zakonu o surowszej regule. Tam nie traktowano go jak rycerza, lecz mnicha zobowiązanego do ekstremalnej ascezy. Od braci-rycerzy także wymagano umartwień. Jednak ich głównym zadaniem była walka, więc wyrzeczenia nie mogły prowadzić do wycieńczenia organizmu. Reguła mówiła wprost, by nie pościć ponad potrzebę. Dlatego trzy razy w tygodniu serwowano mięso, a w dni postne, których w roku było aż 120 – ryby i inne kaloryczne potrawy. Krzyżacy dość swobodnie interpretowali też nakaz ograniczenia troski o ciało, w tym mycia się i prania odzieży. W odróżnieniu od mnichów z zakonów kontemplacyjnych nie byli ani głodni, ani brudni. Rozrywki i pokuta Wyrzec musieli się natomiast niemal wszystkich rozrywek. Nie mogli oglądać występów wędrownych cyrkowców i aktorów, słuchać muzyki poza kościołem, oddawać się grom hazardowym. A także uczestniczyć w turniejach i polowaniach, bez czego średniowieczni rycerze nie wyobrażali sobie życia. Na życzenie templariuszy ostatni zakaz szybko więc złagodzono, dopuszczając jako element ćwiczeń wojskowych polowania na lwy. Krzyżacy skopiowali ten wyjątek od reguły. Gdy osiedli w Prusach, przepis stał się absurdalny. Zmienili go więc zastępując lwy wilkami, niedźwiedziami i ptactwem. Odtąd mogli polować do woli. Pozwolono im także na grę w szachy i inne zabawy logiczne. Musieli je jednak natychmiast przerywać na żądanie przełożonego lub wezwanie do modlitwy. Odmowę traktowano jak naruszenie trzeciego ślubu: posłuszeństwa. Ślub posłuszeństwa Według św. Bernarda z Clairvaux, który opracował główne założenia reguły templariuszy, brat-rycerz nie powinien samodzielnie myśleć, lecz „we wszystkim polegać na Bogu”. W przekładzie na język praktyki oznaczało to, że w sprawach doczesnych ma być bezwarunkowo posłuszny zwierzchnikom, w duchowych – kapłanom zakonnym. Przestrzeganie dyscypliny sprawdzano raz w tygodniu, gdy każdy musiał wyznać popełnione grzechy przed kapitułą lub całą wspólnotą. Jeśli się samooskarżył, otrzymywał niższy wymiar kary i pokuty. Jeśli o jego przewinieniach poinformowali współbracia – sankcje były surowsze. Do najczęściej stosowanych środków pokutnych należało biczowanie, które co piątek winowajca mógł wykonywać osobiście albo zwrócić się o pomoc do współbrata. Chłosty nie stosowano podczas wypraw wojennych. Praktyki religijne Okazji do grzeszenia nie nadarzało się zbyt wiele. Rozkład dnia był bowiem ściśle uregulowany, a jego przestrzeganie cały czas nadzorowane. Rycerzy zakonnych budzono przed świtem na trwającą około godziny wspólną modlitwę – matutinum. Po niej celebrowano mszę, w której udział był obowiązkowy. Następnie co trzy godziny wzywano na modlitwy: przedpołudniową tercję, południową sekstę i popołudniową nonę. Polskim zamkiem zachwyca się świat. „Dwukrotnie większy od Pałacu Buckingham” Brytyjskie media ponownie rozpisują się o Polsce. Tym razem dziennikarze z Wyspy zachwalają największy na świecie gotycki zespół zamkowy, który znajduje się na terenie naszego kraju. Wieczorem, tuż po zachodzie słońca, odprawiano nieszpory. A bezpośrednio przed snem kompletę, podczas której każdy dokonywał rachunku sumienia. Odpowiednikiem współczesnego capstrzyku była Antyfona do Matki Bożej. Po jej odśpiewaniu wszyscy prócz wartowników udawali się na spoczynek. Krzyżacy bardzo poważnie traktowali sakramenty, zwłaszcza komunię. Uważali, że są godni jej przyjmowania tylko siedem razy w roku: w Wielki Czwartek, na Wielkanoc, w święta Zesłania Ducha Św., Wniebowzięcia, Ofiarowania Pańskiego, Bożego Narodzenia i w dniu Wszystkich Świętych. Ważnym elementem ich duchowości była troska o dusze zmarłych. Każdy członek wspólnoty miał obowiązek odmówienia codziennie 30 razy modlitwy „Ojcze nasz” – 15 razy za zmarłych współbraci, 10 za dobroczyńców zakonu i 5 za służebnych. W okresie między śmiercią i pochówkiem zmarłego współbrata każdego dnia odprawiano mszę za jego duszę i sto razy odmawiano „Ojcze nasz”. Zajęcia i posiłki Wypełnienie obowiązków religijnych zajmowało około 7–8 godzin dziennie. Pozostały czas, zgodnie z zaleceniami Bernarda z Clairvaux, bracia-rycerze mieli przeznaczyć na konserwację uzbrojenia. Nie powinni tego zlecać giermkom. Broń uważano „za narzędzie powierzone im przez Boga”, a troskę o nią za jeden z obowiązków wynikających ze ślubu ubóstwa. Codzienny harmonogram dopełniały trzy posiłki. W dni postne dwa, a w okresie ścisłego postu (środa popielcowa, piątki i soboty w Wielki Post, wigilie najważniejszych świąt) – jeden. Reguła nakazywała spożywanie ich w milczeniu, ale w taki sposób, by „pokarm przyjmowały nie tylko usta, lecz także uszy”. Dlatego podczas konsumpcji bracia-rycerze słuchali tekstów odczytywanych na głos przez kapłana lub lektora. Nie była to przypadkowa lektura. Król trędowaty, a jednocześnie największy władca średniowiecza. Zapomniany Baldwin IV Armię Saladyna gromił nie słynny Ryszard Lwie Serce, lecz zapomniany Król Baldwin IV. Był jednym z największych władców średniowiecza. Jego najgorszym wrogiem okazała się jednak choroba. Teksty dobierano w taki sposób, by utwierdzały w braciach-rycerzach poczucie wypełniania wyjątkowej misji, pobudzały ich zapał i zagrzewały do walki o triumf chrześcijaństwa. Podczas posiłków cyklicznie odczytywano regułę, przypominając słuchaczom o ich obowiązkach. Ponieważ większość nie znała łaciny, już na początku XIII w. przetłumaczono ją na niemiecki. Krzyżackie wzorce Najważniejszym dla chrześcijan tekstem było Pismo Święte. Władze zakonne zdawały sobie jednak sprawę, że ich gorliwi w wierze, lecz niewykształceni podwładni niewiele zrozumieją z oryginalnych tekstów biblijnych. Dlatego wybrane do lektury księgi nie tyle przekładano na niemiecki, lecz opracowywano w taki sposób, by kształtowały pożądane postawy, a ich przesłanie łatwiej zapadało w pamięć. Nadawano im więc formę wierszowaną, często rymowaną i uzupełniano komentarzami odnoszącymi się do współczesności. Szczególnie propagowano postacie mogące służyć za wzorzec dla żołnierzy. Jak Judyta, która uwiodła wodza armii babilońskiej Holofernesa, a gdy zasnął w jej objęciach. Odcięła mu głowę, ratując swój lud przed najeźdźcami. Morał potrafił wyciągnąć nawet najmniej rozgarnięty słuchacz. W dążeniu do wyższych celów można stosować podstęp i dopuszczać się okrucieństw. Biblijną Księgę Hioba uzupełniono z kolei o wierszowany opis działalności Dietricha von Altenburg, komtura Ragnety. Dokonał on zwycięskiego najazdu na Litwę (1320), a potem, jak Hiob, został zalany falą nieszczęść. W bitwie pod Płowcami (1331) poniósł klęskę. Rozcięto mu policzek od ucha do ust, ranny trafił do polskiej niewoli. Krzyżacy zdołali go odbić, lecz wrócił upokorzony, z potworną blizną na twarzy. Nie poddał się jednak losowi i cztery lata później został nagrodzony wyborem na urząd wielkiego mistrza. Z tej historii wynikało, że nigdy nie należy się poddawać, a po każdej porażce można się podnieść i wspiąć na sam szczyt. Najbardziej lansowanymi bohaterami byli jednak przywódcy żydowskiego powstania przeciw Seleucydom, czyli panującym w Judei potomkom jednego z wodzów Aleksandra Macedońskiego. Wzniecił je ród Machabeuszy, gdy helleńscy władcy ustawili w Świątyni Jerozolimskiej ołtarz Zeusa i kazali składać ofiary swemu bogu. Matatiasz Machabeusz i jego pięciu synów sprzeciwili się bluźnierstwu. Walczyli przez kilkanaście lat, gdy jeden ginął, przywództwo obejmował brat. Ich niezłomna postawa została nagrodzona. Zwyciężyli, zasiedli na tronie niepodległej Judei. Po rytualnym oczyszczeniu świątyni ustanowili nowe żydowskie święto – Chanuka. W Izraelu odnaleziono zabytki, które nawiązują do historii święta Chanuka. Artefakty mają 2200 lat Archeolodzy w Izraelu odnaleźli 16 fragmentów ceramicznych dachówek z okresu greckiego. Naukowcy twierdzą, że artefakty bezpośrednio nawiązują do historii Chanuki. W okresie krucjat za odpowiednik Seleucydów uznano muzułmanów, Machabeuszy – zakony rycerskie. Takiego porównania jako pierwszy użył papież Honoriusz III, a Krzyżacy skwapliwie wpisali je do prologu swoich Statutów. Po przeniesieniu działalności do Prus nadal się na nie powoływali. Przedstawiali żydowskich powstańców jako wzór do naśladowania przez bojowników za wiarę. Kult Maryi i św. Elżbiety O tym, że Krzyżacy się uważali za rycerzy Maryi, świadczyła już nazwa zakonu, który na swą patronkę wybrał matkę Jezusa. Zakon uroczyście obchodził wszystkie związane z nią święta, a do kalendarza liturgicznego dodał własne. Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie celebrowane 6 lutego. Odczytywana podczas posiłków księga „Vatterbuch” z opowieściami o życiu męczenników, pustelników i świętych kończyła się opisem Sądu Ostatecznego. Zdaniem autora – anonimowego członka zakonu – wśród zbawionych znaleźli się Krzyżacy przedstawieni Bogu jako „rycerze Maryi”. Mimo że byli rycerzami, nie mogli, jak ich świeccy odpowiednicy, mieć „dam serca”. Być może dlatego na patronów zakonu wybierali niemal wyłącznie kobiety. Ale takie, którym mogli służyć i obdarzać uczuciami bez naruszania ślubu czystości. Obok Matki Bożej wielką czcią otaczali św. Elżbietę Węgierską (1207−1231), córkę króla Andrzeja II. Gdy jej mąż, landgraf Turyngii, zginął podczas krucjaty, przeniosła się ze wspaniałego zamku do Marburga, gdzie ufundowała szpital i poświęciła się pomocy chorym. Kiedy wyczerpana zmarła, mając zaledwie 24 lata, jej szwagier Krzyżak rozpoczął starania o kanonizację. Udało się już cztery lata później. Krzyżacy uznali Marburg za swoją duchową stolicę i krzewili kult św. Elżbiety jako ucieleśnienia ideałów, jakie także im przyświecały. Zaczynali bowiem jako bractwo szpitalne pomagające bezinteresownie chorym i potrzebującym. Nieudana próba wykreowania własnej świętej W XIV w. podjęli starania o wykreowanie kolejnej świętej, tym razem ich własnej. Dorota Schwartze urodziła się w wiosce Groß-Montau (obecnie Mątowy Wielkie) pod Malborkiem. Chciała zostać zakonnicą, doznawała mistycznych wizji, lecz rodzina zmusiła ją do poślubienia starszego o 20 lat kupca z Gdańska. Urodziła dziewięcioro dzieci, z których ośmioro zmarło w czasie epidemii dżumy. Po tej tragedii przeniosła się w 1391 r. do Kwidzyna, by wieść życie pustelnicy. Księża w Gdańsku nie traktowali jej wizji poważnie. Natomiast dziekan krzyżackiej kapituły w tym mieście Johann von Marienwerder (Jan z Kwidzyna) dostrzegł w Dorocie prawdziwą mistyczkę i otoczył opieką duchową. Pozwolił by codziennie przyjmowała komunię, spisywał jej objawienia. Zgodził się na jej prośbę o zamurowanie w domku, którego do końca życia nie opuści. Przez jedno okienko podawano jej pożywienie, przez drugie komunię. Gdy po trzech latach zmarła, protektor napisał hagiograficzne dzieło „Żywot Doroty z Marienwerder”. Zakon wystąpił do papieża o jej kanonizację. Według popularnej wśród Krzyżaków opowieści, po klęsce pod Grunwaldem wielki mistrz Heinrich von Plauen modlił się do niej prosząc, by uchroniła Malbork przed zajęciem przez Polaków. Dorota ukazała mu się we śnie i powiedziała, że spełni prośbę, pod warunkiem, że mistrz zgodzi się, by przez 600 lat nikt nie poznał miejsca jego pochówku. Zyndram z Maszkowic. Niemiec, który dowodził polskim wojskiem pod Grunwaldem Zyndram z Maszkowic to polski rycerz, który brał udział w bitwie pod Grunwaldem. Z pochodzenia był małopolskim Niemcem. O jego rodzie wiadomo niewiele, ale kronikarze twierdzą, że to właśn... „Żywot Doroty” stał się jedną z ulubionych lektur w krzyżackich refektarzach. Rozpoczęty w 1404 r. proces kanonizacyjny przerwano po bitwie grunwaldzkiej. Dokończył go dopiero w 1976 r. papież Paweł VI. W 2007 r. w katedrze kwidzyńskiej odkryto kryptę ze szczątkami trzech mężczyzn. Badania DNA i inne analizy wykazały, że jednym z nich był Heinrich von Plauen. Zakon jako azyl dla przestępców Jeszcze na przełomie XIII i XIV w. związany z Krakowem autor „Rocznika dominikańskiego” (Rocznika Krasińskich) wypowiadał się o Krzyżakach z uznaniem, doceniając ich szczerą pobożność i ofiarność. Minęło niewiele lat i zaczęły się mnożyć relacje o popełnianych przez nich okrucieństwach, gwałtach, obłudzie i chciwości. Zakon bronił się, przekonując papieży i cesarzy, że są to oszczerstwa rozpowszechniane przez jego wrogów. Stosował tę taktykę także podczas procesu z Polakami po klęsce grunwaldzkiej. Wtedy było już jednak oczywiste, że po szlachetnych ideałach moralnych, które mu niegdyś przyświecały i formalnie wciąż obowiązywały, pozostało już bardzo niewiele. Co je zniszczyło? W 1244 r. zakon poniósł straszliwe straty w bitwie z wojskami mameluków pod Hirbiją. Według kronikarzy z 400 rycerzy ocalało jedynie trzech. Dwa lata wcześniej kilkuset Krzyżaków zginęło w bitwie z armią księcia nowogrodzkiego Aleksandra Newskiego na jeziorze Pejpus. Coraz więcej ofiar pochłaniała walka z Prusami, którzy w 1242 r. wzniecili potężne powstanie. W efekcie krzyżackie szeregi zostały tak przerzedzone, że w 1250 r. wielki mistrz Poppo von Osterna zwrócił się do papieża o złagodzenie reguły. Innocenty IV odmówił, jego następca Aleksander IV był bardziej wyrozumiały i w latach 1255– 58 zaakceptował radykalne zmiany. Najpoważniejsze skutki miało zniesienie półrocznego nowicjatu oraz zgoda na przyjmowanie do zakonu sprawców przestępstw, którym krzyżaccy kapłani udzielą rozgrzeszenia. Brak okresu próbnego sprawiał, że płaszcze krzyżackie otrzymywali mężczyźni, którzy nie byli w stanie sprostać surowym wymogom reguły. Potrzebowano ich jednak do walki, więc nie usuwano z zakonu. Jeszcze większe zagrożenie dla etosu rycerskiego sprokurowały gwarancje bezpieczeństwa dla uciekających przed sprawiedliwością przestępców. Trudno przypuszczać, by takimi kandydatami kierowała wiara, a nie chęć uniknięcia kary. W efekcie w zakonie znalazło się wielu zwyczajnych, choć dobrze urodzonych, bandytów. Wielcy mistrzowie zostali postawieni przed dylematem. Oprzeć się na nielicznych idealistach i stracić własne państwo czy przyjmować byle kogo, ale obronić posiadłości w Prusach? Wybierali drugą możliwość. Starali się zmieniać nowe nabytki w karnych żołnierzy, poddając ich surowej dyscyplinie, grożąc karami w życiu doczesnym i wiecznym. Jednak przywrócić dawnych standardów nie zdołali. Już w połowie XIV w. kronikarz Piotr z Dusburga pisał, że bracia „zamiast milczeć przy posiłkach rozprawiają o ziemskich próżnościach”, a zamiast tekstów o „Chrystusie, jego Matce i świętych” każą sobie czytać opowieści o „czynach świeckich władców i rycerzy”. Upadek moralny zakonu krzyżackiego W miarę upływu czasu działo się tylko gorzej; życie duchowe braci-rycerzy zanikało, ich obyczaje ulegały zeświecczeniu. Kapłani, którzy nigdy nie decydowali o kluczowych dla zakonu sprawach, tracili również wpływ na kształtowanie mentalności i charakterów szeregowych członków. Według pierwotnych założeń, na każdych 12 rycerzy miało przypadać 6 kapelanów. Pod koniec wieku XIV w wielu komturiach te proporcje drastycznie się rozeszły, nawet do poziomu 50 do 2. TOP 10 - najpiękniejsze zamki w Polsce. Które koniecznie trzeba zobaczyć? Czy wiesz, że na terenie Polski znajduje się aż 419 zamków? Przeważnie zostały z nich same ruiny, jednak kilka z nich zachowało się w niemal nieskazitelnym stanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dd793acf31ab0d7bab00edebb9f95bf7614facd6-33b38e8.jpg" width="938" height="626" alt="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" title="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" /> Pracy dydaktyczno-duszpasterskiej nie sprzyjało również to, że większość Krzyżaków była analfabetami. Uczyć się czytania i pisania mogli jedynie za zgodą przełożonych. Występowali o nią nieliczni. Nic ich zresztą do tego nie zachęcało. W odróżnieniu od zakonów mniszych, w zakonie krzyżackim w ogóle nie praktykowano lektury indywidualnej, która pogłębiałaby duchowość i zachęcała do refleksji. Już w 1339 r. w procesie polsko-krzyżackim o przynależność Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej prowadzonym przez wysłanników papieża Benedyka XII padło stwierdzenie, że „młodzi bracia są gorsi od starszych”. Nie były to jedynie figury retoryczne i najlepiej o tym wiedzieli sami Krzyżacy. W utajnionych przed osobami postronnymi wewnętrznych dokumentach zakonu można znaleźć zapisy o tym, do czego byli zdolni niektórzy z jego członków. W Brandenburgu brat-rycerz von Nossow pobił przed ołtarzem księdza i podeptał hostię. Na zamku w Świeciu dwaj skłóceni zakonnicy kilkakrotnie wdali się w bójkę. Jeden z adwersarzy zamknął przed drugim bramę i obrzucił go z góry kłodami drewna. Po odbyciu kary o świcie poszli grzecznie na modły, a wracając z nich rzucili się na siebie z nożami i poważnie poranili. W Radzyniu brat-rycerz Kellenbach opuścił samowolnie zamek, zabawił się w karczmie i zaatakował kolegę. Ten uciekł do kościoła, gdzie akurat odbywało się wieczorne nabożeństwo. Klnącego i wymachującego sztyletem napastnika obezwładniło trzech księży. Wezwany komtur chciał go przesłuchać. Jednak Kellenbach był zbyt pijany, by dało się z nim nawiązać kontakt. Przykłady można mnożyć. Nowe generacje Krzyżaków wymigiwały się od obowiązków religijnych, nie słuchały kazań, ukrywały łupy, by przeznaczyć je na zakazane rozrywki, alkohol lub hazard. Wciąż byli dobrymi i bitnymi żołnierzami, ale ich moralność bardziej niż religia kształtowała wojna. Gdy na nią wyruszali pod białym, symbolizującym czystość, płaszczem całkowicie znikał zakonny habit i pozostawała jedynie zbroja. A zza niej wynurzało się okrucieństwo, mściwość i brutalność. Zakon założony przez uduchowionych altruistów stawał się bezduszny.
Koniec XIX wieku obfitował w dziwne zjawiska. Niektórzy próbowali nawiązać kontakt z duchami
Pod koniec XIX w. ludzkimi umysłami zawładnęły spotkania z duchami. Duby smalone teozofów posłużyły potem zbrodniczym ideologiom.
W tym artykule: Kim była Helena Bławatska Teozofia i rzekoma wiedza od duchów Substytut religii Szanowani ludzie wierzyli w duchy Moda na spirytyzm Wywoływanie duchów Rasistowska ideologia Ideologia III Rzeszy Znad drzwi straszył wypchany nietoperz. Ze ścian zwisały liście imitujące dżunglę. W zielonym gąszczu majaczyły sylwetki węża, tygrysa i posążki Buddy. 7 września 1875 r. do dziwacznie przystrojonego nowojorskiego apartamentu przy 47. ulicy weszło 19 osób. Zebrali się, by zapoczątkować nową erę w dziejach ludzkości. Znali się dobrze, więc bez zbędnych ceregieli uchwalili statut, wybrali władze i przekazali światu wiadomość o powołaniu Towarzystwa Teozoficznego. Nazwa stowarzyszenia, utworzona ze zbitki greckich słów: theos i sophia, oznacza „mądrość Boga”. Jego członkowie nie mieli wątpliwości, że poznali najgłębszą prawdę o świecie, kosmosie i człowieku. Nie zamierzali jej ukrywać. Wręcz przeciwnie: chcieli ją upowszechniać, by na Ziemi wreszcie zapanowały braterstwo i sprawiedliwość. A konkretnie, prawdę tę odkryła gospodyni spotkania Helena Bławatska, korpulentna 44-letnia dama o błękitnych, hipnotyzujących oczach. Nie był to jeszcze czas równouprawnienia kobiet, więc w zarządzie jako współprzewodniczący zasiedli obok niej prawnik William Judge i emerytowany pułkownik Henry Steel Olcott. Kim była Helena Bławatska O Bławatskiej wiadomo tyle, ile sama ujawniła. A ponieważ miała wyjątkową zdolność mieszania fikcji z rzeczywistością, bardzo trudno je od siebie oddzielić. Urodziła się w Jekaterynosławiu. Była córką rosyjskiej szlachcianki Jeleny Fadiejewej i służącego w carskiej armii niemieckiego oficera Petera von Hahna. W jej późniejszych konfabulacjach rodzice awansowali do rangi książąt. Władcy umysłów. Jak powstają i działają nowe religie Fenomen duchowości polega na tym, że człowiekowi można wmówić dowolne rzeczy, których udowodnić się nie da i nie można im zaprzeczyć Po wczesnej śmierci matki Helenę wychowywali dziadkowie, którzy jak najszybciej znaleźli jej męża. W wieku 17 lat panna von Hahn została panią Bławatską, żoną wicegubernatora Erywania. Prawie trzy razy starszy małżonek nie zdołał wzbudzić w nastolatce choćby odrobiny uczucia. Nie pozwoliła mu się tknąć, a kilka miesięcy po ślubie wyjechała do Egiptu. Według jej wersji – uciekła. Nie miała jednak problemów ze sfinansowaniem wyprawy, więc raczej uzyskała zgodę męża. Ten się łudził, że podróż zmieni jej stosunek do niego, a przede wszystkim ukoi rozedrgane nerwy i przywróci równowagę psychiczną. Miał powody do niepokoju, gdyż młoda żona spędzała długie godziny na rozmowach z niewidzialnymi mędrcami. Przekazywali jej tajemną wiedzę. Nazywała ich mahatmami. Wyprawa do Egiptu niczego nie zmieniła, ale okazała się początkiem wieloletnich peregrynacji. Bławatska dotarła do Libanu, Syrii, Iraku, Turcji. Twierdziła, że wszędzie spotykała się z mistrzami duchowymi, którzy wprowadzali ją w świat swoich wierzeń i misteriów. Poznała doktrynę druzów, derwiszów, Koptów. Raczej trudno uwierzyć, by mistycy, którzy nie zdradzają sekretów nikomu prócz wiernych uczniów, podzielili się nimi z nieznaną osobą, w dodatku kobietą. O swych przygodach opowiadała jednak tak przekonująco, że zachwyconym słuchaczom nawet na myśl nie przyszło kwestionowanie jej wiarygodności. Po dwóch latach wróciła do Europy, uzyskała rozwód i podczas pobytu w Londynie spotkała ucieleśnionego mahatmę. Przybrał postać „wysokiego Hindusa”, który rozpoznał ją i zaprosił do Tybetu, do Centrum Mądrości Mistrzów. Chociaż tybetolodzy zgodnie twierdzą, że nigdy tam nie była, Bławatska do końca życia zapewniała, że w przebraniu dotarła do klasztorów, gdzie starzy lamowie, jako wcielenie mahatmów, przekazali jej tajemną wiedzę. Salon, w którym ukonstytuowało się Towarzystwo Teozoficzne, nazwała na ich cześć Lamaserium. Relacje o spotkaniach z duchami mają swoje naukowe wytłumaczenie Zaskakująco wielu ludzi wierzy w duchy. Badanie przeprowadzone w 2017 roku przez Chapman University wykazało, że aż 52% Amerykanów wierzy, że duchy mogą nawiedzać ludzi! Mało tego, liczb w... Teozofia i rzekoma wiedza od duchów Już kilka lat po powstaniu organizacja miała filie w Europie, obu Amerykach i Australii. Bławatska przeniosła wówczas jej centralę z Ameryki do Indii, by być bliżej duchowych mistrzów. Otrzymywała od nich już nie tylko przekazy słowne, lecz również pisemne pojawiające się samoistnie na kartkach papieru. Sytuacja nieco się skomplikowała, gdy służący odkryli przypominający pocztę pneumatyczną system zapadni i skrzynek, a eksperci z londyńskiego Towarzystwa Badań Psychologicznych po analizie charakteru pisma orzekli, że teksty wychodzą spod ręki teozofki. Nie miało to większego wpływu na jej zwolenników: uznali, że padła ofiarą zemsty niezadowolonych pracowników. Na wszelki wypadek Bławatska zrezygnowała jednak z pisemnych seansów i odtąd twierdziła, że dzięki niewidzialnym mędrcom posiadła zdolność odczytywania Kronik Akaszy – kosmicznego archiwum, w którym za sprawą magnetycznej siły każdego człowieka zapisywane są na „falach światła astralnego” wszystkie wydarzenia od początku świata. Tym, co w niej wyczytała, podzieliła się w dziele życia – wydanej w 1888 r. „Doktrynie tajemnej”. Dwutomowa, napisana zawiłym językiem księga ma ponad półtora tysiąca stron. Bławatska przekonywała, że pierwsi ludzie byli istotami eterycznymi, niewidzialnymi i bezpłciowymi. Zniszczył ich kosmiczny kataklizm, po którym odrodzili się już jako rasa mniej doskonała, mająca prócz ducha tzw. ciało astralne. Historia powtarzała się pięciokrotnie, a po każdym unicestwieniu powstawała gorsza, bardziej skażona rasa. Trzecia żyła na Lemurii. Czwarta na Atlantydzie, a z jej niedobitków, którzy ocaleli na dalekiej północy, zrodzili się Aryjczycy (Ariowie). Epoka lodowcowa zmusiła ich do wędrówki na południe, gdzie kładli fundamenty pod wielkie cywilizacje: Egiptu, Indii, Persji, Grecji. W wyniku rozmaitych zawirowań i skażenia dziewiczej natury seksem powstawały kolejne podrasy, coraz bardziej przywiązane do materii, zapominające o uwięzionym w ich ciałach duchu, boskiej iskrze. Zadaniem teozofów miało być powstrzymanie tej degradacji człowieka i zawrócenie ewolucji w stronę ducha. Misję tę powierzyli im ukryci mistrzowie, którzy – jak się okazało – są wcieleniami dawnych mieszkańców Atlantydy i Ariów, żyjącymi w tybetańskiej krainie Szambala. Tam z pokolenia na pokolenie przekazują wiedzę praprzodków: doktrynę tajemną. Substytut religii Z naukowego punktu widzenia był to pseudointelektualny bełkot, z kościelnego: nowa wersja starych herezji gnostyckich, odradzających się podczas każdego kryzysu chrześcijaństwa. Kościół od reformacji tracił monopol na prawdę ostateczną, w epoce Oświecenia zaczęła mu wyrastać świecka konkurencja w postaci tajnych związków – od różokrzyżowców po masonerię. W połowie XIX w. fundamentami światopoglądu religijnego jeszcze mocniej zatrzęsły teoria ewolucji i rewolucja przemysłowa. Wynalazki XIX wieku. 10 pomysłów, które zrewolucjonizowały świat Wiek XIX był przełomowym okresem w historii ludzkości. To wtedy powstały setki nowych patentów, które ukształtowały współczesną cywilizację. Oto najważniejsze wynalazki XIX wieku. Triumf racjonalizmu i materializmu rodził jednak romantyczną tęsknotę za wielką tajemnicą. Wszędzie, od Nowego Jorku po Syberię, na zakonspirowanych spotkaniach zbierali się więc okultyści, odkrywający na nowo sekretne pisma i misteria starożytnych Egipcjan, perskich magów, greckich mistyków, żydowskich kabalistów. Teozofia znakomicie wpisywała się w ten klimat. Z jednej strony odrzucała sprzeczne z nauką dogmaty religijne, z drugiej przypominała o istnieniu religii starszych niż chrześcijaństwo: buddyzmu i hinduizmu. Doktryna tajemna wiele od nich zapożyczyła, co dodawało jej powagi, a domieszka egzotyki zwiększała zainteresowanie opinii publicznej. Dla wielu ludzi odchodzących z różnych powodów od Kościołów chrześcijańskich teozofia stała się substytutem religii, a „Doktryna tajemna” – Biblią. Opasłą, mętną księgę każdy mógł odczytywać po swojemu. Kogo odstręczały baśniowe opowieści o Atlantydzie, mógł się skupić na reinkarnacji i duchowym samodoskonaleniu. Dlatego teozofia znalazła wyznawców nie tylko wśród nawiedzonych ezoteryków. Do jej orędowników należał laureat literackiego Nobla William Butler Yeats, który przybrał nawet mistyczne imię Diabolus est Deus Inversus (Diabeł to rewers Boga). Szanowani ludzie wierzyli w duchy Członkiem Towarzystwa był wybitny holenderski malarz i teoretyk sztuki Piet Mondrian. Obrazy, które sprowadził do układów linii prostych i geometrycznych plam w trzech kolorach, to teozofia przełożona na język sztuki. Rosyjski artysta Nikołaj Roerich w poszukiwaniu Szambali przemierzył Himalaje, Indie, pustkowia Centralnej Azji. Potem założył międzynarodowe Towarzystwo Agni Jogi, propagujące nasyconą mistyką prawosławia odmianę teozofii. Teozofii ulegali nie tylko bujający w obłokach artyści, ale też ludzie twardo stąpający po ziemi. William Gladstone, czterokrotny brytyjski premier, tak przejął się dywagacjami o Atlantydzie, że na posiedzeniu rządu wystąpił o sfinansowanie jej poszukiwań. W Polsce zaangażowanym teozofem był gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz, dowódca konspiracyjnej Służby Zwycięstwu Polsce i zastępca gen. Andersa w Armii Polskiej na Wschodzie. Ironią losu, jako jeden z trzech polskich teozofów miał prawo noszenia symbolu najwyższego wtajemniczenia: srebrnej swastyki. Z oczywistych względów nigdy jej nie założył. Moda na spirytyzm W 1848 r. amerykańskie gazety opublikowały sensacyjne wiadomości z miasteczka Hydesville. Podekscytowani reporterzy informowali, że trzy siostry: Kate, Leah i Margaret Fox nawiązały kontakt z duchami i potrafią się z nimi porozumiewać za pomocą specjalnego kodu. Niewidzialne istoty odpowiadały na zadawane im pytania stukaniem lub przesuwaniem przedmiotów. Nie znano jeszcze fotografii, więc artykuły ilustrowano rysunkami unoszących się w powietrzu stolików i krzeseł. To działało na wyobraźnię, a potrzeba niezwykłości była tak powszechna, że po kilku miesiącach siostry Fox znalazły naśladowców. Wywołanie ducha nie wymagało już mozolnej lektury tekstów ezoterycznych, wystarczyły świece, stolik i medium. Świat dosłownie oszalał na punkcie spirytyzmu. Najtęższe umysły epoki ze śmiertelną powagą zapewniały, że rozmawiały z duchami. Prezydent Lincoln konsultował się ze zmarłym synem, lord Balfour, brytyjski premier, „nawiązał kontakt” z nieżyjącą od lat kochanką. Przekazywała mu wiadomości mową i pismem automatycznym. Tak go tym uwiodła, że w końcu rzucił politykę i u schyłku życia całkowicie poświęcił się ezoteryce. Czarny kot nie wszędzie symbolizuje pecha. Poznaj wierzenia o mocy kotów w różnych kulturach świata Przez setki lat czarny kot i inne koty aż nazbyt często spotykały się z niezrozumieniem. Dla jednych były symbolem nieszczęścia, dla innych talizmanem przynoszącym szczęście, lecz zawsze,... Do wyjątkowo zaangażowanych spirytystów należał Arthur Conan Doyle, twórca najbardziej racjonalnej postaci literackiej – Sherlocka Holmesa. Prywatnie był całkowitym przeciwieństwem mistrza dedukcji. Regularnie rozmawiał ze zmarłą żoną, a po I wojnie światowej także z poległym synem. Za ich radą ożenił się po raz drugi i wraz z małżonką objeżdżał świat, od Australii po Afrykę Południową i USA, by wygłaszać prelekcje o duchach. Stałym doradcą obojga został arabski dżin o imieniu Phineas. Interesującym zestawem rozmówców mógł się pochwalić Victor Hugo, który po dobrowolnym wygnaniu na wyspę Jersey został członkiem tamtejszej wspólnoty spirytystów, kierowanej przez medium Delphine de Girardin. Zaczął jak wszyscy, od przywołania bliskiej osoby: córki Leopoldine, która utonęła w Sekwanie. Rozpoznał jej głos i odtąd już z pełnym przekonaniem konwersował z Molierem, Machiavellim, Galileuszem, a nawet starożytnym dramaturgiem Ajschylosem. Przebieg rozmów zapisywał w niechętnie dziś przypominanym dziełku „Wirujące stoliki z Jersey”. Wywoływanie duchów Charles Dickens spotykał się z przebywającą w zaświatach szwagierką Mary Hogarth, czeski malarz Alfons Mucha miał zawsze na podorędziu stosowne akcesoria, by w razie potrzeby pogawędzić z duchami, Władysław Reymont praktykował jako medium, a wdzięczni spirytyści sfinansowali jego pierwszą zagraniczną podróż. Karol May, notoryczny blagier i autor bestsellerowych powieści o Winnetou, urządzał seanse we własnym domu. Pewnego razu gość z innego świata zakazał jemu i żonie uprawiania seksu. Był to jednak porządny duch, gdyż kilkanaście lat później, gdy małżonkowie się rozwiedli, a May zbił fortunę, kazał mu wypłacać żonie dożywotnią rentę. U schyłku życia siostry Fox ujawniły, że dopuściły się manipulacji. Nie wywoływały stukających duchów, ale odgłosy te powstawały dzięki umiejętnemu strzelaniu palcami stóp. Nie zrobiło to już większego wrażenia na spirytystach. Oni wiedzieli swoje. Z mroków okultyzmu wynurzały się nie tylko poczciwe duchy zmarłych i niewidzialni mędrcy. Pojawiały się też upiory. W Niemczech, po wywołanej przez romantyków fascynacji kulturą ludową i pragermańską, mnożyli się samozwańczy prorocy, usiłujący reanimować dawne kulty pogańskie, a raczej swoje o nich wyobrażenie. Ich „doktryny tajemne” były mieszaniną urojeń i dywagacji na temat najnowszych odkryć. Rasistowska ideologia W 1786 r. angielski językoznawca William Jones zauważył zdumiewające podobieństwa między większością języków europejskich i staroindyjskim sanskrytem. Wysnuł z tego logiczny wniosek, że posługujące się nimi narody musiały mieć wspólnego przodka. Wkrótce odkryto, że ów tajemniczy lud, o jaśniejszej od Indusów karnacji skóry, w sanskrycie jest określany jako Arya. Słowo pochodzi prawdopodobnie od wyżyny Aryan, której nazwę zawdzięcza również Iran, ale niemieckim ezoterykom i filozofom skojarzyło się z Ehre – honorem. Stąd był już tylko krok do stwierdzenia, że lud Aryan, czyli Ariowie lub Aryjczycy, to rasa panów. Jeszcze większe poruszenie wywołało odkrycie, że do rodziny języków indoeuropejskich nie należy hebrajski. Dzięki temu można już było otwarcie zakwestionować pogląd o pochodzeniu wszystkich ludzi od jednych prarodziców. „Każda rasa została stworzona oddzielnie” – głosili domorośli antropolodzy. Adolf Lanz, założyciel Zakonu Nowej Świątyni, czyli Nowych Templariuszy, dodawał: „Żydzi przez swoją religię chcieli całą ludzkość uczynić swymi potomkami, lecz nauka wreszcie udowodniła, że ta próba się nie powiodła”. Nie powiodła się dzięki temu, że germański lud w obrzędach, baśniach, sagach przechował pradawną, autentyczną wiarę i mądrość. Tego dziedzictwa należało strzec i bronić. Filozofowie średniowiecza byli kontrolowani przez Kościół. Jednak niektórzy z nich bronili wyższości rozumu Filozofia średniowiecza wyrosła na fundamentach antyku. Mimo że przez długi czas była postrzegana jako niedoskonała kopia starożytnych prądów myślowych, to dziś większość historyków ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/filozofowie-sredniowiecza-najwazniejsi-mysliciele-i-ich-tezy-ryc-james-william-edmund-doyle-wikimedia-commons-public-domain-93cde47.jpg" width="813" height="700" alt="Filozofowie średniowiecza – najważniejsi myśliciele i ich tezy (ryc. James William Edmund Doyle, Wikimedia Commons, public domain)" title="Filozofowie średniowiecza – najważniejsi myśliciele i ich tezy (ryc. James William Edmund Doyle, Wikimedia Commons, public domain)" /> Dodatkowego impulsu do snucia tych fantasmagorii dostarczyła darwinowska teoria ewolucji, z której wyłuskano przede wszystkim wątek walki o byt. Według Wilhelma Marra, autora wydanej w 1879 r. broszury „Zwycięstwo żydostwa nad germańskością”, rasy nie tylko istnieją obok siebie, lecz toczą odwieczną walkę o dominację. Wygrają ją, tak jak w naturze, silniejsi – albo Aryjczycy, albo Semici. Ideologia III Rzeszy Drętwe wywody trafiały do już przekonanych, nie były jednak w stanie porwać mas do walki o czystość rasową. Paliwa do przekształcenia pseudonaukowej teorii w porywającą tłumy ideę dostarczyła dopiero teozofia, z jej doktryną ewoluowania wyższych, uduchowionych ras w coraz bardziej przywiązane do materii i twierdzeniem, że spadkobiercami Atlantydów są Aryjczycy. Bławatska i jej następcy dawali każdemu szansę odkrycia w sobie boskiej iskry, dzięki czemu ludzkość wzniesie się ponad wszelkie podziały, zawróci z drogi ku upadkowi i osiągnie stan braterstwa. Germańscy okultyści zinterpretowali doktrynę tajemną w zupełnie inny sposób. Skoro twórcami wszystkich wielkich cywilizacji byli Aryjczycy, do nich powinna należeć władza nad światem. Inne rasy to podludzie, którzy muszą się im podporządkować. Niemieccy ezoterycy przełomu wieków przejęli od dawnych gnostyków dualistyczną wizję odwiecznych zmagań dobra i zła, światłości i ciemności, ducha i materii – utożsamiając te siły z rasą aryjską i przeciwstawną semicką, a mistyczną moc aryjskiego ludu z krwią. Od zachowania jej czystości miało zależeć zwycięstwo w ostatniej, ogarniającej cały świat wojnie, po której – tak jak głosi Apokalipsa – nastanie milenijne królestwo pokoju i sprawiedliwości: Tysiącletnia Rzesza.
Historia Egiptu – pierwsi władcy, piramidy, konflikty. Co wiemy o Egipcie w czasach starożytnych?
Stare Państwo istniało niemal 1000 lat. Znamy jego kulturę, sztukę, religię. Mimo tego historia Egiptu nadal pozostaje tajemnicą.
W tym artykule: Zjednoczenie Egiptu w silne imperium Między faktami a mitami Pierwsi władcy i rozwój Egiptu Egipt za czasów Dżesera i Imhotepa Epoka budowania piramid Historia Egiptu za czasów Cheopsa Schyłek potęgi Egiptu Prawo dziedziczenia Kryzys państwowy w starożytnym Egipcie Upadek państwa Od pierwszej katarakty pod Asuanem do wybrzeża Morza Śródziemnego ciągnie się długa na 1200 km wyspa zieleni otoczona bezkresną pustynią. Tutaj zaczyna się historia Egiptu. Już 5000 lat p.n.e. koczownicy wędrujący od oazy do oazy dostrzegli, że nigdzie nie będzie im lepiej jak w dolinie Nilu. Upewniła ich w tym regularność, z jaką wielka rzeka wylewała, nanosząc na przylegające do niej ziemie wodę i życiodajny muł. Osiedlenie się na jej brzegach pozwalało na zmianę trybu życia. Można je już było planować, dostosowując porę siewu i zbioru zbóż do rytmu wyznaczanego przez Nil. Chętnych do zamieszkania w żyznej dolinie przybywało. Zjednoczenie Egiptu w silne imperium Zauważono, że rozlewające się wody Nilu można doprowadzić dalej i powiększyć nawadniany obszar. Wystarczyło wykopać kanały. Ale już nie na jednym poletku, lecz na obszarze tak rozległym, by każdy na tym skorzystał. Do wykonania tego zadania niezbędna była zbiorowa praca całej wspólnoty, którą ktoś musiał pokierować. Tym kimś mogli być tylko wodzowie klanów. Najambitniejsi z nich stopniowo poszerzali strefy swych wpływów, podporządkowując sobie lub likwidując słabszych rywali. Po dwóch tysiącach lat na placu boju pozostało tylko kilkunastu udzielnych książąt, którzy połączyli się w dwie federacje rodowe panujące nad Dolnym (delta Nilu) i Górnym Egiptem (dolina Nilu). Kto je zjednoczył? Około 3100 r. p.n.e. Horus Narmer lub Horus Aha (niewykluczone, że była to jedna osoba) ogniem i mieczem zjednoczył obie części Egiptu i utworzył pierwsze w dziejach scentralizowane państwo narodowe. W tym czasie cywilizacje zachodniej i środkowej Azji były wyżej rozwinięte od egipskiej: budowały potężne miasta, udoskonalały rolnictwo, używały lepszych narzędzi. Tworzyły je jednak skłócone ze sobą miasta-państwa. Egipt przeskoczył ten etap rozwoju, przekształcając się od razu w imperium o tak solidnych fundamentach, że przetrwało trzy tysiące lat. Między faktami a mitami Jak zwykle w przypadku założycieli dynastii, legenda miesza się z faktami. Pojawiały się więc teorie, że Narmer jest postacią mityczną. Są jednak dowody, że istniał. W 1898 r. brytyjscy archeolodzy James Quibell i Frederic Green odkryli w świątyni boga Horusa w Hierakonpolis dedykowaną bóstwu paletę wotywną. Relief na jednej stronie przedstawia władcę w białej koronie Południa, zabijającego maczugą wroga. Na odwrocie wyryto trzy sceny z życia władcy w czerwonej koronie Północy, w tym przemarsz przez usłane trupami pole zwycięskiej bitwy. Zapisane hieroglifami sylaby nar (ryba) i mer (dłuto) tworzą jego imię: Narmer. Pierwsi władcy i rozwój Egiptu Z późniejszych przekazów wynika, że pierwszy król pochodził z miasta Tinis. Założoną przez niego dynastię nazywa się więc tynicką. Egiptologom nie udało się dotąd odnaleźć żadnych śladów pozwalających zlokalizować tę miejscowość. Około 200 lat później władzę przejęła II dynastia tynicka. Jej założycielem był zięć lub adoptowany syn króla, który nie doczekał się męskiego potomka. W czasach tynickich ukształtowały się podstawowe zasady ustroju, ekonomii i religii Egiptu. Rozbudowano sieć kanałów, udoskonalono system pisma hieroglificznego, opanowano technologię wytopu miedzi i złota, opracowano podstawowe zasady kanonu sztuki. Odtąd już zawsze głowę i kończyny portretowanych postaci przedstawiano z profilu, tułów i oko – en face. Od Narmera zaczyna się lista władców historycznych. Nie nazywano ich wówczas faraonami. Ten tytuł pojawi się kilkanaście wieków później, gdy zwyczajowe określenie królewskiego pałacu Per-aa (Wielki Dom) tak się upowszechni, że stanie się synonimem głowy państwa. Pierwszym, który posłużył się nim jako oficjalnym tytułem, był Echnaton (XIV w. p.n.e.). Dotąd używano wyrażeń: nesu (król), ity (władca), neb (pan), hem (majestat). Tytulatura mogła się zmieniać, natomiast zakres władzy pozostawał taki sam. Jako potomek bogów, król sprawował władzę absolutną. Był żywym bóstwem, które opiekuje się mieszkańcami Egiptu. Najwyższym kapłanem, sędzią, wodzem armii i właścicielem całego państwa, w tym i ludzi. Sprzeciw wobec jego decyzji oznaczał bunt przeciw bogu. Po śmierci tylko on, ewentualnie z grupą niezbędnych urzędników i służących, powracał do swych niebiańskich przodków. Egipt za czasów Dżesera i Imhotepa Gdy wygasła dynastia tynicka, przekazanie podwójnej korony zjednoczonego Egiptu komuś, kto nie legitymował się boskim pochodzeniem, raczej nie wchodziło w grę. Ale krew Ozyrysa i Horusa płynęła nie tylko w żyłach królewskich synów, lecz i córek. Starczyło więc, by urodziły męskiego potomka, i wszystko wracało do normy. Założyciel III dynastii Sanacht był prawdopodobnie zięciem ostatniego władcy tynickiego. W historii zachowało się po nim jedynie imię. Człowiekiem zupełnie innego formatu okazał się jego następca Dżeser. Od niego zaczyna się najświetniejszy okres w dziejach Egiptu nazywany Starym Państwem. Ze spokojnego rolniczego państwa wyrosło wówczas imperium zadziwiające do dziś wielkością realizowanych przedsięwzięć. Pozostały po nim budowle, które wciąż budzą podziw – monumentalne piramidy. Dżeser przeniósł stolicę do Memfis, a królewską nekropolię, czyli cmentarz, na którym składano ziemskie powłoki boskich władców, do pobliskiej Sakkary. Tam też rozpoczął budowę grobowca godnego siebie. Projekt opracował Imhotep – jego kanclerz, kapłan boga Słońca Ra (Re), architekt i nadworny lekarz. Tradycyjny grób (mastabę) powiększył do monstrualnych rozmiarów, wznosząc nad nim kolejne segmenty. Tak powstała piramida schodkowa wysokości 62 m. W ukrytej we wnętrzu komorze ustawiono posąg króla, który przez okienka w ścianie obserwował składanie darów ofiarnych. Duet Dżeser-Imhotep przeprowadził reformę kalendarza, armii, a przede wszystkim systemu zarządzania, wzmacniając odpowiedzialność lokalnych zarządców przed władzą centralną. Sam Imhotep też umiejętnie zadbał o swą pozycję. Podziw, jaki wzbudzała jego piramida i wiedza medyczna, sprawiły, że również jego zaczęto podejrzewać o boskie pochodzenie. Jako najwyższy kapłan potężnej świątyni w Heliopolis nie zaprzeczał. Po śmierci podziw dla jego dokonań jeszcze wzrósł. Pisarze i lekarze uznali go za swego patrona, prosty lud zaczął się do niego modlić, składać mu w ofierze wotywne posążki. W końcu ogłoszono go synem boga Ptaha, czczonego pod postacią byka Apisa. Grecy utożsamili Imhotepa ze swoim bogiem medycyny Asklepiosem. Epoka budowania piramid Po śmierci Dżesera w Starym Państwie panowało jeszcze czterech królów z III dynastii i władza płynnie przeszła na jej boczną linię, którą zapoczątkował wyjątkowo dobrze zapamiętany przez poddanych Snofru. Przeświadczenie, że monarcha jest bogiem na Ziemi, było już wówczas tak silne, że lubianemu władcy przypisano nawet zdolność wywoływania wylewów Nilu. Nie było to tak absurdalne, jak się może wydawać, gdyż Snofru zbudował pierwszą w historii Egiptu tamę, chroniąc przed zalewaniem nekropolię w Sakkarze. Budowanie było jego największą pasją. Na kamiennej stelli, znanej dziś jako kamień z Palermo, wyryto informację, że co rok wznosił nową świątynię, pałac lub twierdzę. Eksperymentował też z kształtem i wielkością piramid. Zaczął od budowli wzorowanej na dziele Imhotepa w Sakkarze, ale jej nie ukończył, gdyż szukał doskonalszej formy. Kolejna próba to piramida łamana (w Dahszur), nazwana tak od zwiększającego się w połowie wysokości kąta nachylenia ścian. Dzięki temu Snofru zdołał ją wywindować do wysokości 101 m. Ale i to nie zaspokajało jego ambicji, bo całość wyglądała dość pokracznie. U schyłku panowania wreszcie osiągnął cel: zbudował w Dahszur pierwszą piramidę w kształcie stożka. W niej został pochowany. Syn Snofru nie musiał już zastanawiać się nad kształtem własnego grobowca. A dzięki swej konsekwencji stał się najbardziej znanym egipskim władcą. Jego imię to Cheops. Wzniesienie budowli złożonej z 2,3 mln kamiennych bloków o łącznej wadze ponad 6 mln ton było przy ówczesnym poziomie techniki przedsięwzięciem na niewyobrażalną skalę. Według greckiego historyka Herodota przy piramidzie Cheopsa pracowało 100 tys. robotników. Pragmatycznemu Grekowi nie mieściło się w głowie, że można tak marnotrawić wysiłek ludzi i bogactwo państwa na bezużyteczną w sumie inwestycję. Przedstawił więc Cheopsa jako hulakę, despotę i religijnego fanatyka, który doprowadził swój lud do nędzy. Dopiero niedawne odkrycia archeologiczne dowodzą, że mogło być zupełnie inaczej. Kodeks rycerski nigdy nie został spisany. Jednak wywarł ogromny wpływ na kulturę średniowiecza Przynależność do stanu rycerskiego wiązała się nie tylko z przywilejami, ale także z obowiązkami. Rycerz, czyli szlachetnie urodzony wasal, miał świecić przykładem jako wzorzec chrześc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kodeks-rycerski-jakie-byly-najwazniejsze-zasady-i-wartosci-rycerzy-ryc-engelmann-et-graf-wikimedia-commons-public-domain-19522a3.jpg" width="566" height="504" alt="Kodeks rycerski – jakie były najważniejsze zasady i wartości rycerzy? (ryc. Engelmann et Graf, Wikimedia Commons, public domain)" title="Kodeks rycerski – jakie były najważniejsze zasady i wartości rycerzy? (ryc. Engelmann et Graf, Wikimedia Commons, public domain)" /> Historia Egiptu za czasów Cheopsa Cheops odziedziczył po ojcu nie tylko dobrze urządzone i zasobne państwo, ale także wiedzę o tym, jak powiększać jego bogactwo. Snofru finansował swoje przedsięwzięcia zyskami z wypraw wojennych do Libii i Nubii, eksploatacji kopalń miedzi i kamieni szlachetnych na półwyspie Synaj oraz z handlu zagranicznego. Zbudował potężną flotę, która przywoziła z Bliskiego Wschodu i wybrzeży Morza Czerwonego drewno, kadzidło oraz inne cenne surowce. Nowy władca wiedział więc, skąd czerpać środki na zaspokojenie nieokiełznanych ambicji. Gdyby faktycznie – jak pisze Herodot – zrujnował państwo, w Gizie stałaby dziś jedna, a nie trzy piramidy. To dowód, że funduszy starczyło także następcom. Z odkrytych pozostałości osiedla dla budowniczych piramidy nie wynika, by traktowano ich jak niewolników. Prof. Dieter Kessler, egiptolog z uniwersytetu w Monachium, twierdzi wręcz, że praca była dla nich dobrodziejstwem. W większości rekrutowali się bowiem spośród chłopów, których ściągano na plac budowy w czasie wylewu Nilu, gdy ustawały prace polowe. Zamiast czekać bezczynnie i zjadać ostatnie zapasy, dostawali nowe zajęcie i wyżywienie, dzięki czemu łatwiej im było przetrwać trudny okres. Czyli budowa piramid przypominała współczesne wielkie roboty publiczne podczas kryzysu. Nie można też zapominać o religijności prostych Egipcjan. Król-bóg miał zapewnione wieczne życie w zaświatach, więc logika podpowiadała, że być może będzie tam potrzebował wiernych robotników. Nadzieja na to sprawiała, że do pracy wcale nie trzeba ich było zapędzać batem. Są to jednak tylko spekulacje, bo chociaż Cheops jest najbardziej znanym faraonem, o jego rządach nie wiadomo prawie nic. Nawet tego, jak długo trwały (od 25 do 63 lat). Jeszcze bardziej zagadkową postacią jest budowniczy kolejnej znanej piramidy – Chefren. Nie zdołano nawet ustalić, czy był synem, czy bratem Cheopsa. Na szczycie jego grobowca zachował się fragment wapiennego wykończenia, który pozwala sobie wyobrazić, jak wyglądały piramidy w czasach świetności Starego Państwa. Były idealnymi ostrosłupami o gładkich, białych ścianach. Trwałym śladem po Chefrenie jest ponadto wyrzeźbiony w pobliżu jego grobowca Sfinks. Głowa człowieka-lwa należy właśnie do tego władcy. Na wzniesienie grobowca dorównującego przodkom stać jeszcze było Mykerinosa. Potem w budżecie pojawiła się dziura. Schyłek potęgi Egiptu Po stuletnich rządach budowniczych wielkich piramid, w Starym Państwem panowało kilkunastu królów z V i VI dynastii. Ich imiona mówią dziś cokolwiek już tylko wytrawnym znawcom historii Egiptu. Wycieńczone megalomańskimi inwestycjami imperium pogrążało się bowiem w kryzysie, jego władcy tracili znaczenie. Siłą rozpędu wciąż jeszcze budowano nowe świątynie i niezbyt okazałe piramidy, rozwijał się handel zagraniczny, płynęły daniny ze zmuszonych do uległości sąsiednich krajów, organizowano pierwsze wyprawy do na wpół legendarnego Puntu. Ale machina państwowa coraz częściej się zacinała. Z każdym rokiem rosła natomiast potęga nomarchów – urzędników, którzy po zjednoczeniu państwa zastąpili wodzów plemiennych. Reformy ustrojowe Dżesera całkowicie podporządkowały ich władzy centralnej. Gdy ta osłabła, nie przespali okazji do uniezależnienia się od stolicy. Nomarcha stał na czele prowincji nazywanej przez Egipcjan sepat, przez Greków – nom. Dżeser podzielił Egipt na 38 nomów, z czasem ich liczba doszła do 42. W każdym znajdowało się główne miasto, ze świątynią opiekującego się nim bóstwa i pałacem lokalnego władcy. Początkowo głównym obowiązkiem nomarchy był nadzór nad budową i utrzymaniem w dobrym stanie systemu kanałów. Jego kompetencje jednak systematycznie się poszerzały – przejął funkcję pierwszego kapłana swojego nomu, odpowiadał za sprawny przebieg prac rolnych, płacenie podatków, pobór do wojska, bezpieczeństwo i wymiar sprawiedliwości. Powoływał go król, na czas określony lub dożywotnio, i teoretycznie mógł w każdej chwili pozbawić urzędu. Wiązało się to jednak ze sporym ryzykiem. Nomarchowie dysponowali już bowiem nie tylko ogromnymi majątkami, ale również własnymi armiami. Ogromne koszty budowy piramid uszczuplały ich dochody, co rodziło coraz silniejszy opór i skłonność do buntu. Z bezwzględnie egzekwującymi swoje prawa Cheopsem czy Chefrenem nie odważyli się zadzierać. Ale z ich słabymi następcami już tak. Prawo dziedziczenia Pierwszym sukcesem urzędników było uzyskanie zgody na dziedziczenie funkcji. Potem wymusili kolejne przywileje i u schyłku V dynastii stali się samowładnymi książętami. Sprawne, silne państwo zaczęło się rozpadać. Upadek Król-bóg był ze zrozumiałych względów nieusuwalny. Oznaczało to, że możliwość przeprowadzenia głębszych reform przez nowego władcę zależy od długości panowania poprzednika. No i stało się. Pepi II okazał się człowiekiem wyjątkowo długowiecznym. Tron odziedziczył w wieku 6 lat i panował przez co najmniej 64 lata. Tak długie rządy doprowadziły do kompletnego skostnienia centralnej administracji. A ponieważ wraz z faraonem trwali na urzędach jego współpracownicy, dla co najmniej dwóch pokoleń zostały zamknięte drogi awansu. Próbując rozbroić tę tykającą bombę, Pepi II tworzył nowe urzędy. Nie osiągnął niczego – poza rozbudowaniem biurokracji do monstrualnych rozmiarów. Kryzys państwowy w starożytnym Egipcie W końcu popełnił katastrofalny błąd i podzielił najważniejszy w państwie urząd wezyra między dwóch dostojników, rezydujących w Memfis i Tebach. Wezyr, uważany za oczy i uszy faraona, był faktycznym zarządcą państwa. Skupiał w swym ręku uprawnienia dzisiejszego premiera oraz ministrów finansów, sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Dwuwładza jeszcze nikomu nie wyszła na dobre. Po feralnej decyzji Pepiego II konflikt na samym szczycie egipskiej hierarchii był nieuchronny. Szukając sojuszników, wezyrowie zawierali dwuznaczne sojusze z nomarchami. Ci z kolei, korzystając z tak potężnej protekcji, zaczęli dążyć do przejęcia kontroli nad nomami sąsiadów. To już nie był kryzys, lecz chaos i anarchia. Oliwy do ognia dolewali kapłani, walczący o prymat dla swoich bogów. A co za tym idzie – o większe wpływy i dochody dla siebie. Upadek państwa Gwóźdź do trumny Starego Państwa wbiły klęski naturalne. Dokumenty z epoki niewiele o nich mówią, ale w 2003 r. brytyjscy geolodzy Richard Bates i Henry Lamb przebadali pokłady mułu zalegające na dnie jeziora Tana, z którego wypływa Nil Błękitny. Stwierdzili, że w latach 2150–2100 p.n.e., a więc u schyłku VI dynastii, jezioro niemal zupełnie wyschło. Oznacza to, że Nil nie wylał i Egipt nawiedziła długotrwała susza. Wraz z nią przyszedł głód, epidemie i bezlitosna walka o przetrwanie. W końcu zbuntował się potulny lud. Wybuchła rewolucja. Tylko krew i śmierć W oficjalnych papirusach i inskrypcjach nie ma o niej wzmianek. Ale zachowały się fragmenty tekstów literackich z późniejszych czasów, które pokazują skalę dramatu. „Zbuntował się kraj, cały kraj (...) dzieci możnych są wyrzucane na ulice, dzieci książąt rozbijane o mury. Ziemia pełna jest plugastwa i nigdzie nie widać białych szat (...) zmarłych wrzuca się do rzeki i Nil staje się ich grobowcem (...) widać jedynie krew i śmierć. Wszystko zmierza ku ruinie” – pisał bohater „Nauk mędrca egipskiego” (pochodzących prawdopodobnie z pierwszych lat tzw. Średniego Państwa). Zamęt trwał przez półtora wieku. Nomarchowie zachowywali się jak plemienni kacykowie, lud szalał. Agitatorzy i pospolici kryminaliści przekonywali, że skoro królowie byli bogami, to nieszczęścia dotykające kraj są ich dziełem. Zasługują więc na odwet. Nie było skuteczniejszej zemsty jak zniszczenie ich zabalsamowanych ciał, co miało spowodować uśmiercenie (a przynajmniej skazanie ma męki) ich dusz w zaświatach. Do grobowców wdarli się wandale. Jedni po to, by tylko niszczyć, inni – by kraść. W ogołoconych piramidach nie pozostało praktycznie nic, posągi rozbito, dary ofiarne zrabowano. Skaczący sobie do gardeł nomarchowie też się jednak w końcu wykrwawili. Przegrani musieli się podporządkować silniejszym. Ostatecznymi zwycięzcami okazali się nomarchowie z Teb, którzy ok. 2050 r. p.n.e. doprowadzili do ponownego zjednoczenia kraju. Po tzw. Pierwszym Okresie Przejściowym nastały czasy Średniego Państwa. Faraon znów stał się bogiem, nomarchowie posłusznymi urzędnikami, lud pokorną siłą roboczą. Tyle że według zasad odrodzonej religii – na życie pośmiertne mógł odtąd liczyć już nie tylko faraon, ale każdy z jego poddanych. Kazimierz Pytko, publikował we „Wprost”, „Życiu Warszawy” i „Sukcesie”. Laureat Nagrody Kisiela.
Bitwa Warszawska – przebieg i znaczenie wydarzeń z sierpnia 1920 r.
Bitwa Warszawska, która miała miejsce w sierpniu 1920 roku, była kluczowym wydarzeniem wojny polsko-bolszewickiej, decydującym o zachowaniu niepodległości Polski. To starcie, znane także jako „Cud nad Wisłą", zakończyło się zwycięstwem wojsk polskich i zatrzymaniem ekspansji bolszewickiej na zachód.
W tym artykule: Sytuacja przed bitwą warszawską Sojusznicy Polski Piłsudski, Rozwadowski i Weygand Plan bolszewików Plan Polski Przygotowania do Bitwy Warszawskiej Pierwsza faza Bitwy Warszawskiej Zmiany koordynatorów działań Przebieg Bitwy Warszawskiej Skąd określenie Cud nad Wisłą? Sytuacja była zła. Przeprowadzona w kwietniu 1920 r. wyprawa kijowska, pomimo wkroczenia polskich wojsk do stolicy Ukrainy, zakończyła się niepowodzeniem. Decydując się na nią, Piłsudski liczył na walną bitwę, z której jego armia wyjdzie zwycięsko, a on będzie bliżej realizacji swego dalekosiężnego planu: powołania niezależnej Ukrainy, która w sojuszu z Polską i sąsiadami stworzy bufor bezpieczeństwa między Rzecząpospolitą a Rosją. Sytuacja przed bitwą warszawską Niestety, bolszewicy zastosowali wariant znany z wojny z Napoleonem. Wykorzystując bezkresne przestrzenie imperium, wycofali się, nie podejmując walki. Jednocześnie przystąpili do koncentracji potężnych sił na Białorusi. 29 maja Armia Czerwona przeszła do kontrataku. Na Ukrainę dotarła szybka i niebezpieczna 1. Armia Konna Siemiona Budionnego, która rozpoczęła działania na tyłach naszych wojsk. Wobec groźby ich okrążenia Piłsudski wydał rozkaz odwrotu. 4 lipca z Białorusi ruszył sowiecki Front Zachodni dowodzony przez 27-letniego, ale już doświadczonego Michaiła Tuchaczewskiego, pogromcę „białych” armii Kołczaka i Denikina. 19 lipca Armia Czerwona zajęła Grodno, 28 lipca Białystok, trzy dni później twierdzę Brześć, niwecząc plan Piłsudskiego zakładający obronę na linii Bugu i Narwi. Ostatnią naturalną zaporę stanowiła Wisła i jej dopływy: Wkra na północy, Wieprz na południu. Czasu na opracowanie planu ratunkowego pozostawało niewiele. W drugiej połowie lipca Piłsudski dokonał zmiany na stanowisku szefa Sztabu Generalnego WP. Odwołał gen. Stanisława Hallera i powierzył tę funkcję wsławionemu w walkach o Lwów gen. Tadeuszowi Rozwadowskiemu. Jak wspominał, wybrał go przede wszystkim dlatego, że w odróżnieniu od „większości ówczesnych starszych generałów nie tracił nigdy sprężystości ducha, energii i siły moralnej; chciał wierzyć w nasze zwycięstwo, gdy wielu, bardzo wielu traciło już ufność i jeśli pracowało, to ze złamanym charakterem”. Zmiana miała ogromne znaczenie, bo Rozwadowski skończył z defetyzmem wywoływanym przez ciągłe porażki i coraz bardziej chaotyczny odwrót wojsk. Przywrócił dyscyplinę na najwyższych szczeblach dowodzenia, co pozwoliło ustabilizować sytuację na froncie i dało chwilę oddechu niezbędną do opracowania koncepcji dalszych działań. Jego optymizm i energia były potrzebne również dlatego, że 25 lipca przybyła do Warszawy specjalna misja Ententy. Po ocenie sytuacji miała doradzać Polakom w prowadzeniu wojny i ewentualnych negocjacjach z bolszewikami. Ocena w oczywisty sposób zależała od morale żołnierzy i ducha bojowego dowódców. Rozwadowski podniósł jedno i drugie. Sojusznicy Polski Na czele wojskowego ramienia misji stali jeden z najważniejszych generałów francuskich Maxime Weygand – w czasie I wojny światowej szef sztabu marszałka Focha – i brytyjski generał Percy Radcliff. Jeszcze w dniu przybycia, o godzinie dziesiątej wieczorem, Weygand odbył w Belwederze rozmowę z Piłsudskim. Chociaż trwała długo i przeciągnęła się do pierwszej w nocy, nie przebiegła dobrze. Francuz raportował po niej do Focha, tak charakteryzując Piłsudskiego: „Nie zrobił na mnie ani przez moment wrażenia przywódcy, którego kraj znalazł się w niebezpieczeństwie (...). Narzekał na sojuszników, na łączność, na zaplecze. Przekonywał, że jedynie interwencja wojsk Ententy może zapewnić sukces. Nie jest takim dowódcą, jakim Pan nauczył mnie być, czego efektem jest brak rozkazów, kontroli i dyscypliny”. Weygand pisał to, co chciano przeczytać w Paryżu. Zachodni alianci nie ufali Piłsudskiemu, podejrzewali go o zapędy dyktatorskie. Mieli za złe odmowę wsparcia białej armii Antona Denikina w wojnie domowej z bolszewikami. Nie potrafili, albo nie chcieli zrozumieć, że nie był to kaprys Naczelnika, lecz reakcja na postawę Denikina, który odmawiał uznania niepodległej Polski. Ich postrzeganie Piłsudskiego w dużej mierze opierało się na opiniach dobrze widzianego w Paryżu Romana Dmowskiego, politycznego przeciwnika Naczelnika. Dlatego misja Weyganda miała również drugi, ukryty cel. Francuzi wysłali do Warszawy tak wpływowego generała licząc, że to właśnie on obejmie funkcję naczelnego wodza polskiej armii. Piłsudski wiedział o tym, więc potraktował potencjalnego następcę z dystansem i nieufnie. Doświadczony Weygand szybko się zorientował, że nie ma szans na zastąpienie cieszącego się wielkim autorytetem w armii i społeczeństwie marszałka w roli głównodowodzącego. A Piłsudski umiejętnie rozgrywając swoją partię zasugerował, że jest gotów powierzyć mu stanowisko szefa Sztabu Generalnego. Zastosował klasyczny wybieg. Gdyby Francuz propozycję przyjął, stałby się bezpośrednim podwładnym polskiego marszałka, więc było pewne, że się na to nie zgodzi. W raporcie do Focha Weygand tłumaczył dyplomatycznie, że „przed decydującą bitwą nie zmienia się wodza (...) a Polskę może i powinna ocalić jedynie polska armia dowodzona przez Polaka”. Piłsudski, Rozwadowski i Weygand W ostatnich dniach lipca uformowało się więc trzyosobowe centrum dowodzenia w składzie: Wódz Naczelny Piłsudski z decydującym głosem, szef Sztabu Generalnego Rozwadowski i doradca z dostępem do wszystkich tajnych dokumentów Weygand. Panowie nie przepadali za sobą, ale lojalnie współpracowali. Pedantycznego Weyganda raziła typowo polska fantazja Rozwadowskiego połączona ze skłonnością do improwizacji i częstego zmieniania decyzji. Różnili się też zasadniczo w kwestii strategii i taktyki. Weygand na podstawie swoich doświadczeń z roku 1918, gdy dowodził milionową armią, był zwolennikiem wojny pozycyjnej. Rozwadowski, który dosłużył się stopnia generalskiego w armii austriackiej, opowiadał się za wojną manewrową. Różnice charakterów i poglądów sprawiły, że choć generałowie urzędowali w sąsiadujących pomieszczeniach, dzielili się pomysłami wyłącznie za pomocą pisemnych notatek. Miały jednak też dobrą stronę, gdyż fachowa wiedza i zdyscyplinowanie Weyganda dodawały koncepcjom Rozwadowskiego niezbędnej precyzji, a spontaniczność Polaka osłabiła schematyzm Francuza. W efekcie mogli przedstawić Naczelnemu Wodzowi kilka wersji planu jednocześnie ryzykownego i solidnego. Plan bolszewików Dzięki złamaniu przez nasz radiowywiad szyfrów Armii Czerwonej polskie dowództwo dysponowało wiedzą o jej ruchach i trafnie odczytywało plany Tuchaczewskiego. Bolszewicki dowódca zamierzał powtórzyć manewr carskiego feldmarszałka Iwana Paskiewicza z czasów powstania listopadowego. Nie przeprowadził on głównego uderzenia na Warszawę od wschodu, lecz przeprawił część wojska przez Wisłę pod Włocławkiem i zaatakował stolicę od zachodu. Manewr był ryzykowny, gdyż odsłaniał wysunięte daleko na zachód lewe skrzydło i w razie kontrataku sił polskich skoncentrowanych w rejonie twierdzy Modlin narażał Rosjan na okrążenie. Dostrzegł to najwybitniejszy strateg powstania gen. Ignacy Prądzyński, jednak kunktatorski wódz naczelny Jan Skrzynecki ostatecznie z jego planu nie skorzystał. Plan Polski W 1920 r. mieliśmy na szczęście dowódców, którzy nie hamletyzowali, lecz działali. Wieczorem 5 sierpnia gen. Rozwadowski przybył do Belwederu. Przedstawił Piłsudskiemu dwa warianty planowanej bitwy. Nie było wśród nich koncepcji Weyganda, który uważał, że z kontrofensywą nie należy się spieszyć, gdyż ważniejsze jest zorganizowanie silnej „zapory, która zatrzyma nieprzyjaciela na przedpolach Warszawy”. Francuz radził, by stawiać zasieki, kopać okopy, ściągać dodatkowe oddziały i dopiero gdy bolszewicy ugrzęzną, pomyśleć o uderzeniu na ich skrzydło lub tyły. Pozostał więc wierny idei wojny pozycyjnej. Ostrożny Weygand obawiał się, że jeśli zbyt duże siły zostaną przeznaczone do kontrnatarcia, osłabiona obrona Warszawy nie utrzyma miasta. Z tego zagrożenia zdawał sobie sprawę także Rozwadowski. Dlatego zaproponował Piłsudskiemu dwa miejsca koncentracji. Jako pierwszy i bezpieczniejszy wskazał oddalony od stolicy tylko o 60 km Garwolin. Drugi wariant, bardziej ryzykowny, zakładał wyprowadzenie kontrofensywy znad Wieprza, co oznaczało, że złożona z najlepszych polskich formacji Grupa Uderzeniowa znajdzie się aż 140 km od Warszawy. W razie przełamania przez bolszewików frontu pod Warszawą nie zdążyłaby zatem z odsieczą. Ale jedynie kontra wyprowadzona z tego rejonu stwarzała możliwość wyjścia na głębokie tyły bolszewików i odcięcia im dróg odwrotu na wschód. Ukryte bogactwa nadal budzą wiele emocji. Które skarby wciąż czekają na odkrycie? Kto nie chciałby trafić na skarby, które uczyniłby go milionerem? Od wieków na ukryte bogactwa naprowadzają poszukiwaczy coraz bardziej skomplikowane wskazówki: najpierw tajemnicze zwoje, po... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skarbu-eldorado-szukano-w-kolumbijskich-andach-na-rowninach-wenezueli-i-w-dzunglach-brazylii-3bff95a.jpg" width="800" height="617" alt="Skarbu Eldorado szukano w kolumbijskich Andach, na równinach Wenezueli i w dżunglach Brazylii" title="Skarbu Eldorado szukano w kolumbijskich Andach, na równinach Wenezueli i w dżunglach Brazylii" /> Dodatkowe zagrożenie stwarzał zmierzający w stronę Lublina sowiecki Front Południowo-Zachodni z komisarzem politycznym Józefem Stalinem. Bolszewicy byli jednak tak pewni sukcesu, że żądny sławy Stalin, nie mając już szans na zdobycie Warszawy, wymusił – wbrew dyrektywom z Moskwy – zmianę kierunku natarcia, by zająć Lwów. W efekcie coraz bardziej powiększała się przestrzeń między oboma frontami, którą wypełniała złożona zaledwie z dwóch dywizji tzw. Grupa Mozyrska. „Główną zagadką, którą chciałem sobie rozstrzygnąć, była tajemnica Grupy Mozyrskiej” – wspominał po latach Piłsudski. Wiedział, że formacja jest słaba, okazało się, że „właściwie nie było jej wcale”. A to ona stanowiła jedyną przeszkodę dla kontrataku wyprowadzonego znad Wieprza. Po kilkugodzinnej naradzie z generałem Rozwadowskim Wódz Naczelny z dwóch przedstawionych przez niego wariantów wybrał więc ten bardziej ryzykowny. Przygotowania do Bitwy Warszawskiej Następnego dnia szef Sztabu Generalnego wydał Rozkaz nr 8358/III precyzujący założenia operacji, która przeszła do historii jako Bitwa Warszawska. Wyznaczył w nim zadania dla trzech polskich frontów: Północny, dowodzony przez gen. Józefa Hallera miał bronić Warszawy od wschodu i nie dopuścić, by bolszewicy po przejściu wzdłuż granicy z Niemcami i przeprawie przez Wisłę zaatakowali stolicę od zachodu Front Centralny generała Edwarda-Rydza Śmigłego miał przeprowadzić szybkie przegrupowanie w rejon Wieprza i po utworzeniu Grupy Uderzeniowej przeprowadzić decydujące kontrnatarcie. Zadaniem Frontu Południowego gen. Wacława Iwaszkiewicza była osłona Lwowa i Małopolski przed spodziewanym atakiem sowieckiego Frontu Południowo-Zachodniego. Pierwsza faza Bitwy Warszawskiej W pierwszej fazie operacji najtrudniejsze zadanie polegało na takim oderwaniu się od wojsk Tuchaczewskiego, by przeciwnik nie zorientował się, że Polacy dokonują zasadniczego przegrupowania. Rozkaz precyzował, że należy to zrobić w nocy i „od razu wykonać bardzo duży przemarsz”. Ten kluczowy manewr musiał być przeprowadzony w najściślejszej tajemnicy, gdyż od niego zależało powodzenie całego planu. W drugiej fazie decydujące znaczenie miało utrzymanie linii obronnych na linii Narwi i Wkry, czyli pozycji na wschód i północ od Warszawy. Najtrudniejsze zadanie przypadło rozlokowanej w rejonie Modlina 5. Armii gen. Sikorskiego, która musiała przyjąć i odeprzeć uderzenie głównych sił wroga. Rozwadowski i Weygand obawiali się, że jest ona na to zbyt słaba. Dlatego w nocy z 8 na 9 sierpnia szef Sztabu Generalnego we współpracy z oficerami francuskiej misji wojskowej opracował istotną modyfikację pierwotnego planu. Jej założenia znalazły się w rozkazie specjalnym nr 10 000 podpisanym przez gen. Rozwadowskiego. Nietypowy numer miał zdezorientować wroga w razie przechwycenia depeszy i utrudnić jej rozszyfrowanie. Zgodnie z nowym rozkazem część jednostek przydzielonych początkowo do Grupy Uderzeniowej skierowano w region Modlina jako wzmocnienie 5. Armii gen. Sikorskiego. Były wśród nich m.in. doborowa zaprawiona w bojach z Ukraińcami i armią konną Budionnego 18. Dywizja Piechoty gen. Franciszka Krajewskiego nazywana „Żelazną” oraz sformowana pospiesznie Syberyjska Brygada Piechoty. Swój rozkaz gen. Rozwadowski zakończył słowami „Nogami i męstwem polskiego piechura musimy wygrać tę bitwę”. Mimo wątpliwości Piłsudski zaaprobował plan, po czym 12 sierpnia złożył na ręce premiera Rządu Obrony Narodowej Wincentego Witosa pisemną dymisję ze stanowisk Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza. Uzasadnił to koniecznością zachowania politycznej i wojskowej jedności w momencie, gdy decydował się los państwa i narodu: „Rozumiem dobrze, że ta wartość, którą w Polsce reprezentuję, nie należy do mnie, lecz do Ojczyzny całej. Dotąd rozporządzałem nią jak umiałem samodzielnie. Z chwilą napisania tego listu uważam, że (...) rozporządzalność moją osobą przejść musi do rządu, który szczęśliwie skleciłem z reprezentantów całej Polski”. Nie stawiał jednak sprawy na ostrzu noża. Pozostawiał premierowi „rozstrzygnięcie co do czasu opublikowania aktu mojej dymisji” i obiecał wypełnić „rozkaz Rządu co do zużytkowania moich sił w tej, czy innej pracy”. Prosił, by przydzielając mu te zadania rząd „nie krępował się ani wysoką szarżą, którą piastuję, ani wysokim stanowiskiem, które posiadam”. I dyplomatycznie wyjaśnił, co skłoniło go do podjęcia szokującej decyzji: „Nie chciałbym bowiem mnożyć swoją osobą licznej rzeszy ludzi nie układających się w żaden system, czy to z powodu kaprysów, czy ambicji osobistej”. Witos przyjął pismo, lecz go nie ujawnił. Zmiany koordynatorów działań Poza szefem rządu oraz uczestniczącymi w spotkaniu wicepremierem Ignacym Daszyńskim i ministrem spraw wewnętrznych Leopoldem Skulskim nikt o dymisji nie wiedział. Dla żołnierzy Piłsudski był – tak jak wcześniej – Wodzem Naczelnym. I chociaż jeszcze tego samego dnia opuścił Warszawę, wykonywał związane z funkcją obowiązki. Przed wyjazdem odbył rozmowę z Rozwadowskim i Weygandem, spotkał się z kardynałem Kakowskim, którego prosił o wysłanie większej liczby kapelanów do jednostek. Potem wyjechał do Puław, by objąć dowództwo nad Grupą Uderzeniową. Zanim tam dotarł, nadłożył drogi by spotkać się z przebywającą pod Krakowem rodziną. Aleksandra Piłsudska, matka jego dwóch córek i od 1921 r. żona, napisała we „Wspomnieniach”: „Gdy żegnał się z nami (...) był zmęczony i posępny. Ciężar olbrzymiej odpowiedzialności za losy kraju przygniatał go(...), pożegnał się z dziećmi i ze mną tak, jak gdyby szedł na śmierć”. Po wyjeździe Naczelnego Wodza koordynatorem działań na wszystkich frontach został rezydujący w stolicy Rozwadowski. O swoich decyzjach informował jednak Piłsudskiego na bieżąco, a najważniejsze podejmował po wspólnych uzgodnieniach. Marszałek natychmiast po dotarciu w rejon koncentracji Grupy Uderzeniowej przystąpił do realizacji przyjętego planu. W piątek 13 sierpnia o godzinie dziesiątej rano odbył spotkanie z dowódcą Frontu Centralnego gen. Rydzem-Śmigłym i gen. Leonardem Skierskim, dowódcą wchodzącej w skład Grupy Uderzeniowej 4. Armii. Po naradzie dokonał inspekcji skoncentrowanych nad Wieprzem oddziałów. Przebieg Bitwy Warszawskiej O świcie ruszyła ofensywa Armii Czerwonej. Zgodnie z polskimi przewidywaniami Tuchaczewski uderzył na północy, próbując powtórzyć manewr Paskiewicza. Wieczorem bolszewicy przełamali linię frontu i zajęli Radzymin. Jednocześnie dwie ich armie parły na zachód, w stronę przepraw na Wiśle pod Płockiem i Włocławkiem. Już następnego dnia okazało się, jak ważny był rozkaz nr 10 000 wzmacniający Front Północny, zwłaszcza 5. Armię gen. Sikorskiego. Dzięki temu 1. Armia dowodzona przez gen. Franciszka Latinika mogła podjąć próbę odbicia Radzymina, a Sikorski ułatwić jej zadanie, wyprowadzając wieczorem kontrnatarcie z rejonu Modlina. 15 sierpnia, po krwawych walkach polskie jednostki ostatecznie odbiły przechodzący kilka razy z rąk do rąk Radzymin i wróciły na pozycje utracone przed dwoma dniami. Zgodnie z rozkazem nr 10 000 Sikorski przeszedł do kontrofensywy i chociaż Armia Czerwona zaczęła się przeprawiać przez Wisłę w Nieszawie pod Toruniem, nie miało to już większego znaczenia. Następnego dnia ruszyła bowiem dowodzona przez Piłsudskiego kontrofensywa znad Wieprza. Tuchaczewski musiał zarządzić odwrót, część bolszewickich wojsk wycofywała się, nie czekając na jego rozkaz. Bitwa przebiegła zgodnie z polskim planem. Jedynym jego punktem, którego nie udało się w pełni wykonać, było całkowite okrążenie wojsk sowieckiego Frontu Zachodniego. Dwie z wchodzących w jego skład armii zdążyły się wycofać, osiem dywizji, które miały obejść Warszawę od zachodu, przekroczyło granicę z Niemcami, gdzie zostały internowane. Około 25 tys. żołnierzy Armii Czerwonej zginęło, 60 tys. trafiło do polskiej niewoli. Skąd określenie Cud nad Wisłą? Wschodzący w skład misji Ententy brytyjski dyplomata Edgar Vincent d’Abernon uznał Bitwę Warszawską za osiemnastą decydującą bitwę w dziejach świata, bo „gdyby Piłsudskiemu i Weygandowi nie udało się powstrzymać triumfalnego pochodu Armii Czerwonej (...) zostałoby zagrożone samo istnienie zachodniej cywilizacji (...). Bitwa pod Warszawą uratowała Europę Środkową, a także część Europy Zachodniej przed fanatyczną tyranią sowiecką”. To zwycięstwo nie było efektem „cudu nad Wisłą”, jak przekonywała wroga Piłsudskiemu endecja, lecz przemyślanego i dobrze wykonanego planu. Jak każdy sukces, również ten miał wielu ojców: skrupulatnego Weyganda, energicznego Rozwadowskiego, dowódców frontów i armii. Ale decyzję o wyborze najbardziej ryzykownego wariantu planu bitwy podjął marszałek Piłsudski. W razie porażki tylko na niego spadłaby odpowiedzialność za utraconą niepodległość. Wziął więc na swoje barki ogromny ciężar i niezależnie od wkładu innych generałów laur zwycięzcy w pierwszej kolejności należy się jemu.
Polak, który wyprzedził Marco Polo. Wiedział o mrocznej tajemnicy
Marco Polo jeszcze się nie urodził, gdy na dwór wielkiego chana dotarł Polak. Jednak to Wenecjanina znają wszyscy. Nie tylko dlatego, że Polakowi zabrakło PR-u. Zdobył zbyt cenne informacje, by je upublicznić.
W tym artykule: Spragnione krwi potwory Pięciu odważnych Chorzy i przerażeni Mongolskie patrole utrudniały przeprawę Złota jurta 7 miesięcy morderczej wędrówki Roztropny, przebiegły, dostojny Najtańsza armia świata Chan mówi nie Wenecjanin górą Opowieści Wenecjanina bestsellerem Skazany na zapomnienie Europejczycy zajęci wyprawami krzyżowymi i walką z muzułmanami nie zdawali sobie sprawy, że w głębi Azji wyrasta nowa, niezwykle agresywna potęga. Lekceważyli opowieści arabskich kupców o pojawiających się nagle hordach, które łupią i niszczą wszystko, co staje im na drodze. Pogłoski, że najeźdźcy pustoszą już Persję, zamiast niepokoju wywołały ciche zadowolenie. W myśl naiwnej zasady „wróg naszego wroga jest naszym przyjacielem” chciano widzieć w Mongołach – bo o nich mowa – potencjalnego sojusznika w zmaganiach ze światem islamu. Otrzeźwienie przyszło, gdy padła Ruś i Węgry, a rycerstwo polskie zostało rozbite pod Legnicą 9 kwietnia 1241 r. Los zrządził, że właśnie wtedy zmarł wielki chan Ugedej i dowodzący mongolską armią Batu-chan postanowił wrócić do domu, by mieć wpływ na wybór następcy. Zagrożenie zniknęło tak nagle, jak się pojawiło. Europa odetchnęła, ale nikt nie wiedział, czy spokój potrwa długo. Spragnione krwi potwory Mongołowie, na Zachodzie nazywani Tatarami, przemieszczali się błyskawicznie. Kilkutysięczne oddziały potrafiły pokonać w ciągu doby ponad 100 km. Nie znano ich planów ani kierunków dalszej ekspansji; na dworze chanów nie było ani jednego europejskiego szpiega. Gdy doceniono groźbę, jaką stanowili Mongołowie, benedyktyn Mateusz Paryżanin zapisał w swojej kronice: „Nie rządzi nimi żadne prawo. Są jak spragnione krwi potwory. Mali, ale krępi i silni, chronieni przez wołowe skóry i żelazne tarcze są niepokonani. Dla wzmocnienia piją zwierzęcą krew, a ich konie pożerają całe drzewa”. Fantazja trochę poniosła mnicha, bo na Zachodzie o ludach z dalekiej Azji nie wiedziano wówczas praktycznie nic. Dalsze trwanie w niewiedzy byłoby jednak igraniem ze śmiertelnym zagrożeniem. Dlatego papież Innocenty IV podjął decyzję o wysłaniu do mongolskiego władcy misji dyplomatyczno-szpiegowskiej. Emisariusze mieli odwieść wielkiego chana od atakowania krajów chrześcijańskich, wysondować możliwości współpracy przeciw muzułmanom na Bliskim Wschodzie i przekonać władcę do przyjęcia chrześcijaństwa. Była to prawdziwa wyprawa w nieznane. Nie istniały żadne mapy terenów na wschód od Morza Kaspijskiego, nie umiano określić długości trasy ani czasu trwania ekspedycji. Nie ulegało jedynie wątpliwości, że będzie bardzo niebezpieczna. Dlatego w 1245 r. Innocenty IV postanowił wyprawić jednocześnie aż cztery poselstwa – dwa franciszkanów i dwa dominikańskie. Przezorność okazała się jak najbardziej uzasadniona, bo dwa szybko zawróciły, jedno utknęło w Lyonie, a do celu dotarło w 1246 r. tylko jedno. To, którego sekretarzem był polski franciszkanin Benedykt. Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy o... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/santa-maria-nina-i-pinta-statki-pierwszej-wyprawy-kolumba-komputerowa-rekonstrukcja-getty-images2-2a920b8.jpg" width="938" height="503" alt="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" title="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" /> Pięciu odważnych Nie znamy jego nazwiska, miejsca i daty urodzenia. Z zachowanych dokumentów wynika, że około 1236 r., już jako mnich, przyjął święcenia kapłańskie. Był jednym z pierwszych Polaków w zakonie, którego regułę papież zatwierdził zaledwie 13 lat wcześniej. Benedykt pisał biegle po łacinie, mówił po polsku i starorusku, co skłania do przypuszczeń, że pochodził z rodziny rycerskiej, która zapewniła mu wykształcenie. Prawdopodobnie podczas pobytu w pierwszym na ziemiach polskich klasztorze franciszkanów we Wrocławiu zetknął się z Giovannim di Piano Carpinim, jednym z najbliższych współpracowników św. Franciszka z Asyżu, organizatorem pierwszych wspólnot zakonnych w Niemczech i na zachodniej Słowiańszczyźnie. Trudno przecenić znaczenie nawiązanego wówczas kontaktu. Bo to właśnie Carpini został mianowany przez papieża szefem jednej z misji do Mongołów. Włoch był wytrawnym dyplomatą, ale miał już ponad 60 lat i potrzebował młodszych pomocników. Ponieważ znaczna część trasy prowadziła przez Ruś, niezbędny był tłumacz zdolny porozumieć się z jej mieszkańcami i znający ich obyczaje. Brat Benedykt Polak spełniał te kryteria. Carpini, zaopatrzony w fundusze, ale uzbrojony jedynie w list Innocentego IV do chana, wyruszył 16 kwietnia 1245 r. z Lyonu, dokąd ściągali biskupi na sobór poświęcony m.in. zagrożeniu mongolskiemu. Towarzyszył mu czeski franciszkanin Stefan, po drodze dołączył jeszcze jeden Czech – Czesław. W Pradze wysłannika papieża przyjął z honorami król Wacław I, który wręczył mu listy polecające do księcia Bolesława Rogatki – syna i następcy poległego pod Legnicą Henryka Pobożnego, a prywatnie swego siostrzeńca. Carpini skierował się więc do Wrocławia, gdzie zatrzymał się na krótko w klasztorze Franciszkanów. Nie wiadomo, czy brat Benedykt został wcześniej uprzedzony o czekającym go wyzwaniu, czy dowiedział się o wyprawie podczas spotkania z papieskim legatem. Niecodzienną propozycję przyjął bez wahania. We Wrocławiu ekipa powiększyła się o jeszcze jednego franciszkanina, prawdopodobnie również Polaka, znanego jedynie z dokumentów, które podpisywał inicjałem „C. de Bridia”, co zwykle tłumaczy się jako C. z Brzegu. W sumie na wschód wyruszyło więc pięciu mnichów. W Krakowie i na dworze Konrada Mazowieckiego w Łęczycy posłów wyekwipowano i zaprowiantowano. Choć – jak się okazało – nie aż tak dobrze, by poradzili sobie bez problemów na bezludnym suchym stepie. Chorzy i przerażeni U Konrada Mazowieckiego w tym czasie gościł książę włodzimierski Wasylko, który zdążył już poznać obyczaje Mongołów kontrolujących od 1240 r. Ruś Kijowską. Podzielił się z posłami wiedzą i ostrzegł, że nie zajdą daleko, jeśli po drodze nie będą obłaskawiali łapówkami lokalnych mongolskich wodzów i urzędników. Carpini skorzystał z rady; zakupił setki futer z bobrów i borsuków. Drugie tyle ofiarowali mu polscy książęta i szlachta. Nie mniej cenny dar przekazał poselstwu Wasylko: „Tenże książę wysłał z nami aż do Kijowa swego sługę” – zanotował Włoch. Znający drogę przewodnik był bezcenny. Zwłaszcza że zaczęła się zima (wyruszyli z Łęczycy tuż po Bożym Narodzeniu) i trudy podróży szybko dały znać o sobie. „Byliśmy chorzy. Mimo to poleciliśmy, aby wieziono nas na saniach w wielkim mrozie, przez śniegi”– pisał Carpini. Benedykt dodał w swej relacji: „Jechaliśmy w śmiertelnej obawie przed Litwinami, którzy tu często robili niespodziewane najazdy”. Do Kijowa dotarli pod koniec stycznia 1246 r., odpoczęli kilka dni, wymienili konie na bardziej wytrzymałe, przyzwyczajone do wygrzebywania trawy spod śniegu, i 3 lutego ruszyli dalej. Wyczerpany mnich Stefan nie był już w stanie kontynuować wędrówki. Poselstwo stopniało do czterech mnichów. Kiedy zaś przeprawili się po lodzie przez Dniepr i wjechali na ziemie podbitych przez Mongołów Połowców, dalszego marszu odmówili przestraszeni ruscy przewodnicy. „Napotkaliśmy wiele czaszek i kości ludzi zmarłych, leżących jakby nawóz na ziemi” – notował Carpini. Mongolskie patrole utrudniały przeprawę Wkrótce spotkali pierwsze mongolskie patrole. Wiezione z Polski futra stały się bardzo przydatne. Spotkania zaczynały się od pogróżek i oskarżeń o zdradę; po wręczeniu łapówek kończyły przydzieleniem eskorty i przewodników. Po 2 miesiącach posłowie dotarli do Saraju nad Wołgą – stolicy Złotej Ordy (w okolicach dzisiejszego Wołgogradu), dokąd już po wyborze nowego chana Gujuka powrócił Batu-chan, zwycięzca spod Legnicy. Lody skruszył upominek w postaci 120 borsuczych i bobrowych skór. Obdarowany chan zgodził się przyjąć papieskich posłów – o ile poddadzą się pachnącemu magią rytuałowi. Zażądano, by przeszli między rozpalonymi ogniskami. Na udział w obrzędach pogańskich nie pozwalała im religia, więc odmówili. Zmienili zdanie po zapewnieniu, że nie chodzi o czary czy upokorzenie, lecz o sprawdzenie ich intencji: „Powiedzieli nam: Idźcie spokojnie, ponieważ nie każemy wam przechodzić z innego powodu między tymi dwoma ogniami, jak tylko dlatego, ażeby jeżeli coś złego knujecie w myślach przeciw naszemu panu albo jeżeli niesiecie truciznę, ogień mógł usunąć wszelkie zło”. Potem Batu-chan udzielił zezwolenia na dalszą podróż do stolicy imperium Karakorum, ale tylko dwóm osobom. Carpini – jako osobisty wysłannik papieża – musiał być jedną z nich, drugą został Polak. Złota jurta W Wielkanoc (8 kwietnia 1246 r.) Batu-chan pozwolił franciszkanom na odprawienie mszy. Wzięli w niej udział czterej mnisi i być może inni przebywający w Saraju chrześcijanie, bo jeśli podbite ludy nie buntowały się i składały nakazane daniny, Mongołowie nie wtrącali się do ich życia religijnego. Po nabożeństwie wyruszyli – jak szczerze wyznał Carpini – „bardzo zapłakani, nie wiedząc, czy na śmierć idziemy, czy zachowamy życie”. Zaczął się najtrudniejszy etap wyprawy: przez stepy, pustynie i góry dzisiejszego Kazachstanu. Przydzielona przez Batu-chana eskorta dyktowała bardzo szybkie tempo jazdy, dystans 5 tys. km pokonali w sto dni. Zmieniali konie pięć, siedem razy dziennie. „Pożywieniem naszym było tylko proso z wodą i solą. Nie mieliśmy nic do picia prócz stopionego w kotle śniegu” – notował papieski legat. Ani on, ani Benedykt nie mieli pojęcia, gdzie się znajdują. W relacjach obu mnożyły się zapiski typu „rzeka, której nazwy nie znamy”, „wiele miast, których nazw nie znamy”, „trafiliśmy nad jakieś niezbyt wielkie morze, którego nazwy nie znamy”. W czerwcu dotarli do kraju Najmanów (turecki lud w północno-zachodnim Kazachstanie), gdzie czekała ich przeprawa przez wysokie pasma Ałtaju Mongolskiego. C. de Bridia, który na podstawie opowieści obu posłów napisał własną relację, zanotował, że „brat Benedykt usiłował przez góry przejechać na koniu, ale Tatarzy mu nie pozwolili, aby nie zginął i koń i człowiek”. Wciąż padał śnieg, stoki były oblodzone. Przeszli pieszo i jako pierwsi Europejczycy wkroczyli do Mongolii. Jej położenie opisali zadziwiająco trafnie „od wschodu znajduje się kraj Kitajów (Chińczyków) i kraj Solangów (Koreańczyków). Od południa kraj Ujgurów, od zachodu prowincja Najmanów, od strony północnej kraj jest ograniczony oceanem”. 7 miesięcy morderczej wędrówki Wstawali przed świtem i przez cały dzień pędzili co koń wyskoczy przez ogromny kraj. „Bardzo często przybywaliśmy tak późno, że nie jedliśmy już nic, a to co powinniśmy jeść wieczorem dawano nam rano” – wspominali. Wreszcie, 22 lipca 1246 r., po siedmiu miesiącach morderczej wędrówki, wjechali do Karakorum, stolicy mongolskiego imperium. Mieli szczęście, gdyż po długim okresie bezkrólewia w mieście trwały przygotowania do intronizacji nowego władcy – Gujuka, wnuka legendarnego Czyngis-chana. Do Karakorum zjeżdżały delegacje z całej Azji, by złożyć mu hołd, dary i gratulacje. W centrum już stała olbrzymia biało-złota jurta wsparta na złoconych słupach, która według ich szacunków mogła pomieścić 2 tys. osób. Ogromne wrażenie robiło bogactwo chana: „Z dala od obozu, na górze ustawiono więcej niż pięćset wozów, wszystkie pełne złota i srebra, i szat jedwabnych”, za nimi „wiele wielbłądów pokrytych baldachimami, na nich położone były siodła z jakimiś urządzeniami, w których mogli siedzieć ludzie. Tron zaś był z kości słoniowej rzeźbiony w podziwu godny sposób” – jak skrzętnie notowali misjonarze wywiadowcy. Masz większą niż inni wrażliwość na ból? To wina genów odziedziczonych po neandertalczykach Nasi przodkowie krzyżowali się z neandertalczykami, czego ślady do dziś mamy w DNA. Jeden z neandertalskich genów zwiększa wrażliwość na ból. Roztropny, przebiegły, dostojny Na audiencję u chana musieli czekać miesiąc. Wykorzystali ten czas na obserwację egzotycznych gości, z niektórymi udało im się porozmawiać. Okazja była wyjątkowa, gdyż w jednym miejscu znaleźli się przybysze z Indii, Chin, Korei, Persji oraz przedstawiciele niezliczonych ludów i plemion Środkowej Azji. Takiego zgromadzenia nie widział jeszcze żaden Europejczyk. Gujuk-chan przyjął ich tuż przed rozpoczęciem uroczystości „koronacyjnych”, wysłuchał przemowy Carpiniego oraz odczytanego na głos listu papieża z prośbą o powstrzymanie się od najazdów na kraje chrześcijańskie i zachętą do przyjęcia „jedynej prawdziwej wiary”. Pozwolił franciszkanom na wygłoszenie wzmacniającego tę zachętę misyjnego kazania. Sprawiał wrażenie zainteresowanego. Obiecał, że zastanowi się nad odpowiedzią. Według Carpiniego chan był „bardzo roztropny, niezmiernie przebiegły, bardzo poważny i dostojny w zachowaniu”. Ten opis daleko odbiegał od powszechnego w Europie przekonania, że Mongołowie są pozbawionymi wszelkich zasad prymitywnymi barbarzyńcami. Siłę negatywnych stereotypów dodatkowo wzmacniała nazwa jednego z ludów wchodzących w skład wielonarodowej armii, która najechała Stary Kontynent – Tatarzy (Tatarlar). Brzmiała podobnie jak Tartar – najbardziej mroczna część świata podziemnego w mitologii greckiej, odpowiednik chrześcijańskiego piekła. Skojarzenia nasuwały się automatycznie: Mongołów utożsamiono z Tatarami, Tatarów z wysłannikami piekieł. Carpini i pełniący funkcję jego sekretarza Benedykt Polak nie po to jednak przemierzyli 10 tys. km, by Mongołów demonizować. Byli nie tylko misjonarzami i posłami, lecz też agentami mającymi zebrać rzetelne informacje o niebezpiecznym przeciwniku. Opisywali go więc obiektywnie, bez uprzedzeń. Najtańsza armia świata Najbardziej interesowały ich kwestie wojskowe. Odkryli, że naukę jazdy konnej rozpoczynają już 2-, 3-letnie mongolskie dzieci. Dzięki temu nabywają takiej sprawności, że jako wojownicy w galopie potrafią celnie strzelać z łuku i to nawet odwróceni tyłem do kierunku jazdy. W armii sprawiającej wrażenie bezładnej hordy rabusiów w rzeczywistości obowiązywała hierarchia i dyscyplina. „Sprawiedliwość u nich jest prosta i szybka. Za nieposłuszeństwo: śmierć” – relacjonował Carpini. Ze zdziwieniem konstatował, że ci brutalni łupieżcy nie okradają siebie nawzajem, lecz „chętnie dzielą się swoimi dobrami”. Gwarantem porządku było bezwzględnie egzekwowane rygorystyczne prawo. Rabunek karano śmiercią, drobną kradzież – chłostą. Dla Europejczyków sprawą życia i śmierci było rozpracowanie mongolskiej strategii wojny błyskawicznej. Najeźdźcy pojawiali się nagle w miejscach, w których nikt się ich nie spodziewał, a wieści o ich obecności i ostrzeżenia o możliwym ataku rozchodziły się wolniej, niż posuwała się armia chanów. Dlatego trudno było się przygotować do obrony. Franciszkanie ustalili, że na całej trasie od granic Rusi Kijowskiej do Karakorum rozmieszczone są „stacje”, w których zwiadowcy i kurierzy zmieniają konie. Dzięki temu przenoszą informacje niezwykle szybko, a ciągnąca za zwiadem główna armia nie uderza na oślep, lecz doskonale wie, gdzie i kogo warto atakować. Pokonuje w krótkim czasie ogromne przestrzenie, gdyż wojownicy są bardzo wytrzymali i „mogą zdziałać więcej niż inni, bo gdy zajdzie potrzeba, to mogą i miesiąc nie jeść, a ich konie postępują naprzód zadowalając się tylko trawą”. W dalszej części swych relacji Carpini i Benedykt Polak precyzowali, że Mongołowie w ogóle nie jedzą chleba, warzyw i owoców, dzięki czemu niezbędny do przeżycia zapas żywności mają zawsze przy sobie. Wystarczy, że na wyprawę wojenną zabiorą odpowiednią ilość koni, bo zaspokajają głód kobylim mlekiem i suszonym końskim mięsem. Dlatego „nie masz na świecie wojska bardziej wytrzymałego i tańszego”. Obaj zauważyli, że mongolskie państwo to machina wojenna napędzana przez nieustanne podboje, która nie mogłaby funkcjonować bez ciągłego zasilania łupami, niewolnikami, porywanymi kobietami i rzemieślnikami. Dlatego – ostrzegali – nie można ufać zapewnieniom Mongołów o dobrych intencjach, gdyż zdrada, podstęp, niedotrzymywanie obietnic to podstawa ich wojennej strategii. Chan mówi nie 11 listopada Gujuk wezwał posłów na ponowną audiencję, podczas której odpowiedział na list papieża. Oznajmił, że jest gotów zrezygnować z ataków na chrześcijańską Europę, ale nie bezwarunkowo. Zrobi to, jeśli papież ze wszystkimi chrześcijańskimi królami przybędzie osobiście, by złożyć mu hołd i przysięgę wierności. Posłowie wysłuchali tej aroganckiej, butnej tyrady bez zmrużenia oka i zapewnili, że przekażą odpowiedź komu trzeba. Dwa dni później wręczono im listy w czterech wersjach językowych: mongolskiej, perskiej, tureckiej i łacińskiej. To też był zręczny trik dyplomatyczny. Gujuk-chan pokazywał, że nie włada hordą analfabetów, lecz wielonarodowym imperium. Następnego dnia franciszkanie wyruszyli w drogę powrotną. Wciąż wszystko obserwowali i opisywali. Jechali całą zimę. Gdyby nie doświadczenie mongolskiej eskorty, nie przetrwaliby przeprawy przez góry i nie odnaleźliby drogi podczas wielodniowych śnieżyc. Znów żywili się jedynie prosem gotowanym w wodzie ze stopionego śniegu. W maju dotarli nad Wołgę, gdzie czekali dwaj bracia zatrzymani przez Batu-chana. C. de Bridia zdążył się przez ten czas nauczyć języka mongolskiego. Miesiąc później triumfalnie wkroczyli do Kijowa. Tam serdecznie ich powitał i ugościł książę Wasylko. Zregenerowali siły, ruszyli dalej. W lipcu byli już Polsce, skąd przez Austrię i Niemcy dotarli do Lyonu. Innocenty IV przyjął ich 18 listopada 1247 r. Droga powrotna zajęła im rok i tydzień, cała wyprawa – dwa lata i siedem miesięcy. Giovanni di Piano Carpini i Benedykt Polak dokonali rzeczy niezwykłej. Jako pierwsi Europejczycy dotarli do serca Azji i stamtąd wrócili. Obaj napisali szczegółowe relacje. Carpini „Historię Mongołów, których nazywamy Tatarami” (Historia Mongalorum quos nos Tartaros appellamus), Benedykt – „Sprawozdanie z drogi Brata Mniejszego do Tatarów” (De itinere Fratrum Minorum ad Tataros). Przekazali je papieżowi. A siedem lat później urodził się Marco Polo, który całkowicie przyćmił ich dokonania. Pojechałem pociągiem z Warszawy do Bukaresztu. Podróż rumuńską koleją to przeżycie jedyne w swoim rodzaju Jak dojechać pociągiem z Polski do Rumunii i gdzie spać po drodze? W najnowszym Podcaście National Geographic Polska usłyszysz praktyczne wskazówki na zorganizowanie eurotripu w mniej oczywis... Wenecjanin górą Szczęśliwie dla Europy Mongołowie zmienili kierunek ekspansji, ruszyli na Chiny. Następca Gujuka Kubilaj-chan przeniósł stolicę z Karakorum do Chanbałyku, czyli dzisiejszego Pekinu. W roku 1274 na jego dwór dotarł Marco Polo z ojcem i stryjem, zamożnymi weneckimi kupcami. Spędzili w Chinach kilkanaście lat, do domu wrócili w 1295 r. Trzy lata później Marco Polo wziął udział w wojnie Wenecji z Genuą i trafił do niewoli. W więzieniu zabijał nudę, snując opowieści o swej egzotycznej podróży. Jednym ze słuchaczy był pisarz i poeta Rusticello z Pizy, który zaproponował mu spisanie wspomnień. Przekształcił relację kupca w dzieło literackie o wartkiej akcji, wywołujące u czytelnika dreszcz emocji i rozpalające wyobraźnię. Rękopis wzbudził takie zainteresowanie, że natychmiast zaczęto go kopiować. Podobno na żądanie mieszkańców jeden z egzemplarzy przykuto łańcuchem na moście Rialto w Wenecji, by z „Opisaniem świata” Marca Polo mogła się zapoznać jak najszersza publiczność. Nikt nie zwracał uwagi, że podróżnik nie napisał własnoręcznie ani jednego zdania, a Rusticello umiejętnie ubarwił dzieło. Aż do naszych czasów, a więc przez siedem wieków, zachowało się około 120 manuskryptów (dla porównania: napisany pół wieku wcześniej i kopiowany ręcznie do roku 1470 najsłynniejszy epos średniowiecza – „Parsival” Wolframa von Eschenbacha z legendą o królu Arturze i mitem św. Graala – przetrwał tylko w 84 egzemplarzach). Można sobie tylko wyobrażać, ile kopii „Opisania świata” sporządzono przed wynalezieniem druku. Opowieści Wenecjanina w wersji drukowanej wydano pierwszy raz w 1477 r. Opowieści Wenecjanina bestsellerem Zaraz stały się europejskim bestsellerem. Mieli je przy sobie podczas historycznych rejsów odkrywca Ameryki Krzysztof Kolumb i Antonio Pigafetta – kronikarz wyprawy Magellana dookoła świata. Żaden z nich nie słyszał o Benedykcie Polaku i Giovannim Carpinim. W tym czasie mocniej trzymające się realiów relacje franciszkanów pokrywał kurz papieskich archiwów. Nie podbiły czytelników, gdyż zostały... utajnione. Innocenty IV potraktował je jak materiały wywiadowcze. Pozwolił jedynie na sporządzenie kilku kopii, które rozesłano po najważniejszych europejskich dworach. „Sprawozdanie” Benedykta trafiło miedzy innymi do Paryża, Wiednia i Londynu. Skazany na zapomnienie Gdy zagrożenie mongolskie zniknęło, władze kościelne i świeckie nadal nie miały powodu, by nagłaśniać dzieła obu mnichów. Były bowiem zbyt solidne i obiektywne. Znalazły się w nich wzmianki o tolerancji religijnej Gujuk-chana. Benedykt Polak pisał, że Tatarzy nie zmuszają podbitych ludów do zmiany religii. Jeśli płacą daniny i nie wzniecają buntów, mogą wierzyć, w co chcą. Przytaczał kąśliwą uwagę chana, że chrześcijanie uważają swą religię za jedyną prawdziwą, innymi gardzą, podczas gdy „nie wiadomo kogo Bóg obdarza łaską”. Rozpowszechnianie tak wywrotowych myśli nie leżało w interesie Kościoła. „Sprawozdanie” Benedykta Polaka po raz pierwszy opublikowano we Francji w 1839 roku, na polski przetłumaczono je w 1986! Nieco wcześniej, w 1965 r., amerykańscy mediewiści z uniwersytetu Yale odnaleźli manuskrypt zatytułowany „Historia Tartarorum”, który okazał się spisaną przez brata C. de Bridia ustną relacją Benedykta. Po powrocie z ekspedycji Giovanni di Piano Carpini został uhonorowany godnością arcybiskupa Antivari, czyli dzisiejszego Baru w Czarnogórze. Zmarł w 1252 r. Benedykt Polak żył dłużej, gdyż jego imię pojawia się w dokumentach procesu kanonizacyjnego biskupa Stanisława ze Szczepanowa (1252–1253). Występuje w nich jako gwardian, czyli przełożony franciszkańskiego domu zakonnego, prawdopodobnie w Krakowie. Data jego śmierci i miejsce pochówku pozostają nieznane.
Filip II Macedoński zbudował potęgę Macedonii. To dzięki niemu Aleksander Wielki stworzył imperium
Aleksander Wielki dokonał imponujących podbojów. Jednak nie udałoby mu się to, gdyby nie jego ojciec – Filip II Macedoński. Możliwe zresztą, że Aleksander kazał go zabić.
W tym artykule: Filip II Macedoński uczył się od Greków Zalety i wady demokracji Filip Macedoński sięga po władzę Rośnie potęga Macedonii Filip podbija Grecję Przygotowania do inwazji na Persję Śmierć Filipa Ciekawostki o Filipie Trwałe dzieło Filipa II Macedońskiego Początkowo nic nie zapowiadało, że Filip II Macedoński w ogóle zasiądzie na tronie. Był najmłodszym z trzech synów króla Amyntasa III, którego panowanie przypadło na okres chaosu, krwawych intryg i przegranych wojen. W ciągu 40 lat Macedonia miała 15 władców. Większość z nich została obalona i zgładzona. Nastoletni Filip, pochodzący z królewskiego rodu Argeadów, został wysłany do potężnych wówczas Teb jako zakładnik. Filip II Macedoński uczył się od Greków To miał być punkt zwrotny w historii Macedonii i całej Hellady. Filip nie był traktowany w Tebach jak jeniec, lecz gość honorowy trzymany w areszcie domowym. Zakwaterowano go u arystokraty zaprzyjaźnionego z najwybitniejszym wówczas greckim wodzem i strategiem Epaminondasem. To on w bitwie pod Leuktrami (371 r. p.n.e.) rozgromił uchodzącą za niepokonaną armię Sparty. Wódz wprowadzał nastoletniego Macedończyka w tajniki wiedzy wojskowej. Tłumaczył, jak ważne dla państwa jest posiadanie stałej armii. Jakie znaczenie dla zachowania żołnierzy na polu walki ma ich wcześniejsze wyszkolenie, jak koordynować działania jazdy i piechoty. Epaminondas pokazywał Filipowi musztrę najbardziej elitarnej wówczas formacji – Świętego Zastępu. Chłopak z podziwem obserwował 300-osobowy oddział, który reagował na komendy niczym jedna potężna machina. W porównaniu z nim armia macedońska przypominała wrzaskliwą hałastrę. Zalety i wady demokracji Inteligentny i bystry zakładnik uważnie przypatrywał się nie tylko armii. Patrząc na sprawnie zorganizowaną administrację, zaczynał rozumieć, dlaczego Grecy z Teb, Aten, Koryntu i innych demokratycznie rządzonych polis uważali Macedończyków za nieokrzesanych wieśniaków żyjących w zacofanym feudalnym królestwie. Także macedońskie obyczaje były archaiczne i barbarzyńskie, a uczty często kończyły się pijaństwem, bijatyką i orgią. Filip przy okazji pobytu w Tebach zauważył oczywiście, że demokracja też ma słabości. Organizowane co roku wybory utrudniały planowanie długofalowych przedsięwzięć. Decydujące o najważniejszych sprawach zgromadzenie ludowe było nieprzewidywalne i podatne na manipulację. Gdy Filip zacznie podbijać Grecję, skwituje to ironicznym stwierdzeniem, że „żadne miasto nie jest nie do zdobycia, jeśli ma boczną furtkę, przez którą przeciśnie się osioł obładowany złotem”. Tą maksymą będzie się kierował również jego syn Aleksander. Filip Macedoński sięga po władzę Wracając do Macedonii w 365 r. p.n.e., Filip był już człowiekiem, który wie, czego chce. Gdy jego brat król Perdikkas mianował go zarządcą jednej z prowincji (Amfaksistis), mógł przetestować w praktyce wiedzę zdobytą w Tebach. Zaczął od przebudowy armii. Bitnej, lecz w porównaniu z siłami Teb czy Aten archaicznej i słabej. Zreformował jazdę, tworząc z niej potężną siłę uderzeniową, oraz piechotę – czyniąc oddziały macedońskiej falangi niezwyciężonymi. Niebawem nadarzyła się okazja, by Filip objął władzę w Macedonii. Stało się to po nieudanej wyprawie jego brata na Ilirów (360 r. p.n.e.). Kampania zakończyła się kompletną klęską, Perdikkas poległ w jednej z bitew, stracił ponad 4 tysiące żołnierzy i uczynił kraj niemal bezbronnym. Przerażone zgromadzenie ludowe obwołało królem jego kilkuletniego syna Amyntasa IV, w którego imieniu regencję miał sprawować Filip. Funkcja dawała mu pełnię władzy, tyle że nie bardzo miał kim i czym rządzić. Macedonia nie była spójnym państwem, trzy górskie królestwa nie uznawały żadnego zwierzchnictwa nad sobą. Na równinach pretensje do tronu zgłosiło aż pięciu potomków bocznych linii panującej dynastii. Na domiar złego pozbawiony armii kraj bezkarnie łupiły plemiona Pajonów. A władca Ilirów przygotowywał się do zadania Macedończykom ostatecznego ciosu. Wydawało się, że trwający od pół wieku chaos jeszcze się pogłębi. Grę o tron Filip rozegrał jednak perfekcyjnie. Nie dopuścił do zjednoczenia wrogich mu pretendentów do korony. Jednego od razu kazał stracić, dwóch zmusił do emigracji, kolejnego przekupił. Przeciwko najgroźniejszemu, wspieranemu przez Ateny, wysłał falangę. Potem zjednał sobie niepokornych górali. Pokonał z ich pomocą Pajonów (uzyskując dzięki temu dostęp do kopalń złota, a więc miał już za co się zbroić!). Potem rozprawił się z Ilirami. Po tym sukcesie armia obwołała Filipa królem, a zgromadzenie ludowe z entuzjazmem zatwierdziło tę decyzję. Małoletni Amyntas IV nawet gdy dorósł, nie upominał się o odebraną mu przez wuja koronę. Notabene zginął, gdy władzę przejął Aleksander, który na wszelki wypadek kazał zamordować kuzyna. Rośnie potęga Macedonii Podczas swych rządów Filip poszerzył granice królestwa o dwa razy większą od Macedonii Trację, opanował półwysep Chalkidiki, podporządkował sobie Epir. W czasach gdy greckie polis składały się z miasta i paru przyległych wiosek, Filip II stworzył pierwsze na naszym kontynencie państwo o rozległym terytorium. Skłóceni Grecy doceniali jego potęgę i zwracali się z prośbami o rozstrzyganie sporów. Chętnie się tego podejmował, a po wykonaniu zadania pozostawiał „dla pilnowania spokoju” macedońskie garnizony. W taki sposób podporządkował sobie Tesalię, czyli środkową Grecję. Dopiero wtedy demokratyczni przywódcy polis zrozumieli, że pogardzani przez nich prowincjusze z północy stali się śmiertelnym zagrożeniem. Ale było już za późno. Aby zatrzymać Filipa, zjednoczone pod wodzą Aten i Teb miasta-państwa wystawiły wspólną armię. Król proponował negocjacje, ale słynny ateński mówca Demostenes wyzywał go od tyranów i nawoływał do wojny. Robił więc to, o co chodziło Filipowi – otwierał mu drogę do opanowania całej Grecji! Filip podbija Grecję Do decydującej bitwy po Cheroneją stanęło ok. 35 tys. Greków i 32 tys. Macedończyków. Filip wykorzystał wiedzę przekazaną mu w Tebach przez Epaminondasa i ustawił piechotę w szyku skośnym. Efekt był taki, że gdy pierwsze oddziały falangi już starły się z przeciwnikiem, inne wciąż maszerowały. Rozciągnięci w równej linii długości kilkuset metrów hoplici instynktownie przesuwali się więc w lewo, gdzie rozgorzała zacięta walka. Robili dokładnie to, czego chciał Filip – stopniowo rozluźniali zwarty szyk i odsłaniali prawe skrzydło, gdzie czekało największe zagrożenie dla Macedończyków – elitarny tebański Święty Zastęp. Chcąc jeszcze bardziej powiększyć lukę, macedońska falanga zaczęła się powoli wycofywać. Prowadzeni przez niedoświadczonych wodzów Ateńczycy uwierzyli w wygraną. Parli do przodu, nie zauważając, że przeciwnik nie ucieka, lecz zachowując kontrolę nad sytuacją, posuwa się jakby na wstecznym biegu. Gdy szeregi Greków wystarczająco się rozluźniły, na znak Filipa ruszyła jazda. Szarżę prowadził Aleksander. Rozpędzona konnica przebiła się przez zbyt rozciągnięte greckie centrum i otoczyła Święty Zastęp. Z 300 Tebańczyków poległo 254. Grecja została rzucona na kolana. Przygotowania do inwazji na Persję 18-letni Aleksander spodziewał się, że zostanie w jakiś specjalny sposób uhonorowany przez ojca, bo to jego szarża rozstrzygnęła bitwę. Filip nie zamierzał się jednak dzielić zwycięstwem. Podczas dziękczynnych obrzędów religijnych i uroczystości świeckich występował jako jedyny triumfator. Syna wysłał do Aten, by z honorami odprowadził prochy poległych hoplitów, których ciała ze względu na panujące upały wcześniej skremowano. Filip nie szukał w Atenach zemsty, lecz sprzymierzeńców do inwazji na Persję. Oczywiście pod swoim dowództwem. Prośbą i groźbą przekonał pokonane miasta-państwa do utworzenia tzw. Związku Korynckiego, z którym zawarł traktat pokojowy. Sygnatariusze zobowiązali się, że nigdy nie wystąpią zbrojnie przeciw królowi Macedonii i jego następcom. W zamian za gwarancje zachowania dotychczasowego ustroju uznali Filipa za hegemona całej Hellady. Odtąd to on decydował o jej polityce zagranicznej, nakładach na armię, a przede wszystkim o wojnie i pokoju. Jedynym miastem-państwem, jakie nie przystąpiło do Związku, była Sparta. Filip wysłał tam emisariusza z pytaniem, „czy życzą sobie, by przybył w charakterze wroga czy przyjaciela?”. Lakoniczna odpowiedź brzmiała: „W żadnym”. Nie chcąc tracić czasu na awanturę z mało znaczącym dla jego planów przeciwnikiem, Filip przełknął zniewagę i zostawił Spartę w spokoju. Wystarczało mu, że na członkach Związku Korynckiego wymusił deklarację o przystąpieniu do wojny z Persją. W trakcie przygotowań do niej został zamordowany. Śmierć Filipa Czy żądny sławy syn maczał palce w tej zbrodni? Nie ma na to dowodów. Ale nie ma też wątpliwości, że królobójstwa dokonano w najlepszym dla Aleksandra momencie. I to on najwięcej na nim skorzystał. Zabójcą był Pauzaniasz, żołnierz z osobistej ochrony Filipa, w przeszłości także chwilowy kochanek. Gdy biseksualny król znalazł innego partnera do erotycznych zabaw, Pauzaniasz pastwił się nad młodym rywalem i doprowadził go do samobójstwa. Attalos – jeden z najwyższych dowódców macedońskiej armii – postanowił ukarać winowajcę. Zaprosił Pauzaniasza na ucztę, upił go i na oczach zebranych zgwałcił. Pauzaniasz poskarżył się królowi. Filip obiecał zająć się sprawą, ale nie zrobił nic. W Pauzaniaszu rosło poczucie krzywdy i pragnienie zemsty. W 336 r. p.n.e Filip wyprawił huczne wesele córki. Chciał olśnić gości przepychem, a przy okazji pokazać, że nie musi korzystać z obstawy, bo wszyscy go kochają. Dlatego do amfiteatru, w którym zorganizował uświetniające imprezę igrzyska, chciał wkroczyć jedynie w towarzystwie nowego zięcia i syna Aleksandra. Gdy zatrzymał się przy wejściu, Pauzaniasz wybiegł z szeregu gwardzistów i wbił mu w pierś aż po rękojeść szeroki zakrzywiony miecz. Filip zginął na miejscu. Zabójca rzucił się do ucieczki, trzech młodych arystokratów popędziło za nim. Gdy go dopadli, nie próbowali obezwładnić, lecz zadźgali włóczniami. Czy celowo uciszyli go na zawsze? Wiadomo, że cała trójka przyjaźniła się z Aleksandrem. Czyżby brała udział w spisku mającym na celu pozbycie się króla? Ciekawostki o Filipie Mimo że miał władzę absolutną, Filip zachowywał się jak primus inter pares, pierwszy wśród równych. Ubierał się podobnie jak inni arystokraci – purpurowy płaszcz i szerokoskrzydły kapelusz. Nie nosił insygniów władzy. Najbliższym współpracownikom pozwalał zwracać się do siebie po imieniu, regularnie z nimi ucztował. Święcie jednak wierzył, że praprzodkiem jego rodu był Herakles. Również siebie chętnie widział w roli herosa – istoty pośredniej między bogiem i człowiekiem. By przypieczętować sojusz z pokonanym, ale użytecznym wrogiem Filip stosował prosty trick – brał za żonę jego córkę. W „haremie” władcy Macedonii znalazły się m.in. córki królów Ilirii (Eurydyka) i Epiru (Olimpias). Według różnych źródeł żenił się sześć lub osiem razy. Tę taktykę przejął potem Aleksander. Trwałe dzieło Filipa II Macedońskiego Aleksander III Macedoński żył 13 lat krócej od ojca, lecz osiągnął wielokrotnie więcej niż on. Czy jednak zbudowałby swoje imperium bez fundamentów, które położył Filip II Macedoński? Bez jego armii, dowódców, świetnie wyszkolonych żołnierzy, rozwiązań taktycznych i gwarancji bezpieczeństwa dla Macedonii, jaką dało rzucenie na kolana całej Grecji? Odpowiedź wydaje się oczywista. Co nie oznacza, że Aleksander tylko dokończył dzieło zaplanowane i rozpoczęte przez ojca, działając według jego rad i przestróg. Bo bez wątpienia był genialnym, obdarzonym wyjątkową intuicją, wodzem. Nie przegrał ani jednej bitwy i już to jest wystarczającą miarą jego wielkości. Jego imperium okazało się jednak kolosem na glinianych nogach. Po śmierci Aleksandra natychmiast runęło, rozszarpane przez wodzów osieroconej armii. Próbę czasu przetrwało natomiast stworzone przez Filipa królestwo Macedonii. Dopiero półtora wieku później padło pod ciosami Rzymian. Źródło: archiwum NG.
Czy hobbici istnieli naprawdę? Tajemnicze odkrycie w Indonezji
Co sprawia, że bohaterowie „Władcy Pierścieni” uwodzą widzów w każdym wieku i w każdym kraju? Bohaterowie J.R.R. Tolkiena noszą rysy istot towarzyszących ludziom od zarania dziejów. Niektóre z nich rzeczywiście chodziły po ziemi.
W tym artykule: Jak mózg człowieka oswaja magiczne istoty? Jak J.R.R. Tolkien wymyślił hobbitów? Gdzie żyli hobbici? Historyk religii i badacz języków indoeuropejskich Otto Schrader już ponad 100 lat temu wykazywał, że elfy, trolle i skrzaty nie są postaciami z bajek dla dzieci, lecz pochodzą z traktowanych ze śmiertelną powagą mitów. Wszystkie analizowane przez niego społeczności wierzyły w istnienie bóstw i duchów opiekujących się domem, rodziną, plemieniem. Chrześcijaństwo wrzuciło je do jednego worka z napisem „pogaństwo” i zawzięcie zwalczało. Osiągnięto tylko połowiczny sukces. Mityczne istoty zniknęły z oficjalnej religii i przeniosły się tam, gdzie zawsze przebywały – na odludzia, pod ziemię, w głąb lasów, a przede wszystkim do ludowej wyobraźni. Przetrwały tam do dziś, o czym świadczy popularność literatury, filmów i gier komputerowych określanych wspólnym mianem „fantasy”. Tajemnicze stworzenia wyobrażano sobie na podobieństwo człowieka, ale przypisywano im cechy i umiejętności, których ludzie pożądali lub się obawiali. Strach oswajano na różne sposoby. Jak mózg człowieka oswaja magiczne istoty? – Jedną z najskuteczniejszych metod było zmniejszanie poczucia niepewności przez dosłowne pomniejszanie rozmiarów jej sprawców. Demon czy dziki mieszkaniec puszczy stawał się mniej groźny, jeśli „kurczył się” do rozmiarów dziecka. Wtedy dawał się i lubić – tłumaczy prof. Anatoly Liberman kierujący na uniwersytecie stanu Minnesota katedrą historii Niemiec i Skandynawii. Istnienie takiego mechanizmu potwierdzają współczesne badania psychologiczne. Wcale nie trzeba zobaczyć na własne oczy osoby wysokiej i krzepkiej, by przypisać jej takie cechy jak władczość, siłę czy bezwzględność. Gdy w badaniach prowadzonych przez naukowców Uniwersytetu Louisville przedstawiano tego samego mężczyznę jako „profesora Smitha” i zwykłego „pana Smitha”, uczestnicy testu przypisywali temu pierwszemu wzrost o 2 cale (5 cm) wyższy. Już pół wieku temu zespół psychologów z uniwersytetu stanu Minnesota potwierdził, że odruchową sympatię wywołują osoby, których twarz ma dziecięcy wygląd – duże oczy, niewielki nos, pełne usta. Nie budzą żadnych obaw, kojarzą się z dobrocią i uległością, niekiedy także z psotnym charakterem. Według niektórych teorii mamy to zapisane w genach. Kobiety, by troszczyć się o dzieci, mężczyźni – by szukać wiernych partnerek, a więc zapewnić przetrwanie rodu. Nie są to tylko hipotezy. Czasopismo naukowe „Proceedings of the Royal Society” przytoczyło wyniki badań na 10 tys. kobiet. Okazało się, że przeciętna Brytyjka ma 162 cm wzrostu, ale w trwałe związki zwieńczone urodzeniem dziecka najczęściej wchodzą panie mierzące 152–158 cm. Co kryje Mur Antonina? Archeolodzy trafili na wyjątkowe znalezisko – pozostałości rzymskiej fortyfikacji Wieki temu Mur Antonina pełnił ważną rolę w Brytanii. Co zostało z niego do dziś? Archeolodzy trafili na fascynujące znalezisko. Trudno się więc dziwić, że nasi praprzodkowie pomniejszali istoty, których się obawiali i które chcieli sobie podporządkować. Takie ludki pojawiały się w każdym zakątku świata. Bohaterowie „Hobbita” i „Władcy Pierścieni” to ich współczesna wersja. Jak J.R.R. Tolkien wymyślił hobbitów? Hobbici znakomicie czuliby się w szlacheckiej Polsce. To urodzeni konserwatyści, hołdujący zasadzie „niech na całym świecie wojna, byle nasza wieś spokojna”. Zajmują się uprawą roli, kochają przyrodę, dobre jedzenie, kolorowe stroje, niechętnie opuszczają rodzinne strony, najchętniej spędzają czas we własnym towarzystwie. Są niżsi od ludzi, nie przekraczają 4 stóp, czyli 120–130 cm wzrostu. Nie noszą obuwia, gdyż mają bujnie owłosione i podbite twardą podeszwą stopy. Nie występują w żadnym ze znanych mitów, ale zyskali taką popularność, że słowo hobbit weszło do wielu języków. Autorzy oksfordzkiego „Słownika języka angielskiego” kilkakrotnie pytali J.R.R. Tolkiena, skąd je wziął. Odpowiadał niezmiennie, że sam je wymyślił i nie potrafi wytłumaczyć, dlaczego właśnie tak nazwał bohaterów swej pierwszej książki. „To był błysk intuicji” – mówił pisarz. Świat po raz pierwszy usłyszał o nich dopiero w 1937 r., gdy ukazało się pierwsze wydanie powieści „Hobbit”. Jak głosi anegdota, J.R.R. Tolkien znudzony poprawianiem studenckich wypracowań (był wykładowcą filologii w Oksfordzie) pod jedną z beznadziejnych prac napisał złośliwy komentarz: „w pewnej norze mieszkał sobie pewien hobbit”. Tak zaczęła się historia, która miała go unieśmiertelnić. Gdzie żyli hobbici? Pisarz nie mógł przypuszczać, że rzeczywistość może przerosnąć wyobraźnię. W 2003 r. na indonezyjskiej wyspie Flores odkryto szczątki człowieka różniącego się od wszystkich znanych nauce gatunków hominidów, w tym neandertalczyków. Miał około 1 metra wzrostu, czaszkę ponad dwa razy mniejszą niż współcześni ludzie, ale potrafił myśleć, wytwarzać narzędzia, działać zespołowo. Wioska, w której żył, została zniszczona przez wybuch wulkanu ponad 12 tys. lat temu. Natomiast wiek znalezionych w pobliżu narzędzi, m.in. kamiennych noży, oszacowano na 800 tys. lat. Nowy gatunek człowieka nazwano od miejsca odkrycia Homo floresiensis, ale powszechnie określa się go mianem hobbita. Czy hobbici istnieli naprawdę? Homo floresiensis poza wzrostem w niczym jednak nie przypominał ziomków Bagginsa. Był bardzo agresywny, wojowniczy, niebezpieczny. Paleontolodzy przypisują mu m.in. doszczętne wytępienie żyjących na wyspie karłowatych słoni i wielkich żółwi. Odkrycie hobbitów wywołało w świecie naukowym sensację. Zwłaszcza, gdy tacy uczeni jak archeolog Adam Brumm z australijskiego uniwersytetu Wollongong ogłosili, że dzieje cywilizacji na Flores mogły się zacząć ponad 1,8 mln lat temu. Wyciąganie tak daleko idących wniosków na podstawie jednego niepełnego szkieletu nie wszystkich przekonuje. Zdaniem sceptyków niewielki wzrost i mała głowa mogły być efektem którejś ze znanych i dziś chorób – mikrocefalii, karłowatości (zespół Larona) czy niedorozwoju umysłowego. Odpowiedź, kto ma rację, przyniosą dalsze badania wymagające przebicia się przez grube warstwy lawy i popiołu. Co ciekawe, pewien kanadyjski antropolog twierdzi, że Homo floresiensis wcale nie wyginął. Można o tym przeczytać w artykule na National-Geographic.pl.
Powstanie islamu. Jak narodził się kult Allaha?
Co 4 człowiek na świecie jest wyznawcą Allaha, a islam to druga największa religia monoteistyczna po chrześcijaństwie. Jak i kiedy powstała ta religia? Oto najważniejsze fakty na temat początków islamu.
W tym artykule: Kiedy powstał islam? Początki islamu Dlaczego Mahomet uciekł do Medyny? Najdawniejsza historia islamu Jak islam podbijał świat? W jaki sposób wyznawcy islamu błyskawicznie podbili olbrzymi obszar od Atlantyku po Indie? Byli dobrze zorganizowani, oddani swojej wierze i hojnie wynagradzani. Mieli tez utalentowanych i bezwzględnych wodzów. Powstanie islamu to jedno z najważniejszych wydarzeń, które wpłynęły na bieg historii nie tylko Bliskiego Wschodu, ale również Afryki, Europy i Azji. Kiedy powstał islam? Powstanie islamu wiąże się z koczowniczym ludem Arabów, od starożytności zamieszkujących Półwysep Arabski. Przez większość swojej historii Arabowie wyznawali kult wielu Bogów, spośród których najważniejszym był Allah. Choć słowo to w bezpośrednim tłumaczeniu oznacza „Bóg jedyny", przez wiele setek lat odnosiło się do arabskiego boga Księżyca. W czasach przedmuzułmańskich Arabowie mieli rozbudowany system wierzeń w świat duchów i demonów. Czcili bóstwa pod postacią kamieni, drzew i zwierząt – pisze Agnieszka Dziadkowiec, kulturoznawczyni z Uniwersytetu Jagiellońskiego w artykule w pracy „Ewolucja wierzeń w dżinny w kulturze arabskiej. Dżinny w wierzeniach staroarabskich i islamie". Za założyciela islamu i pierwszej religii muzułmańskiej uznaje się Mahometa (po arabsku Muhammad). Ten urodzony w 570 roku w Mekce arabski kupiec jest raczej zgodnie uznawany przez badaczy dziejów islamu za postać historyczną. Zgodnie z twierdzeniami samego Mahometa miał on w 610 roku doznać objawienia zasad nowej wiary. Początki islamu Założyciel islamu, religii wyznawanej dziś przez półtora miliarda ludzi, zaczynał od porażki. W rodzinnej Mekce przez 20 lat pozyskał nie więcej niż 100 zwolenników. Przywódcy rządzącego kupieckim miastem plemienia Kurajszytów długo traktowali go z przymrużeniem oka jako nawiedzonego mistyka. Nie wydawał się groźny. Owszem, od pierwszego objawienia w 610 r. przekonywał, że archanioł Dżibril (Gabriel) przekazuje mu słowa najwyższego Boga czczonego przez ludy pustyni – Allaha, lecz niewiele z tego wynikało. Mieszkańcy Mekki wciąż otaczali kultem swoje bóstwo opiekuńcze Hudala i trzy boginie: Słońca Al-Lat, Wenus Al-Uzza, przeznaczenia Manat. Arabowie z innych oaz i miast pielgrzymowali do sanktuarium Al-Kaaba, w którym przechowywano przyniesiony z nieba przez anioła Czarny Kamień. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... Sytuacja się skomplikowała, gdy Mahomet oznajmił, że: „Nie ma boga prócz Allaha”. Zapytany, czy wobec tego kult innych bóstw jest bałwochwalstwem i powinien zostać zniesiony, udzielił twierdzącej odpowiedzi. Rzucił w ten sposób wyzwanie odwiecznej tradycji i wierze przodków. Gdyby sam nie był Kurajszytą i członkiem wpływowego rodu Haszymitów, zapłaciłby za to głową. A tak skończyło się na towarzyskim bojkocie. „Jeśli, jak mówisz, jesteś posłańcem Boga, nie jestem godny, by z tobą rozmawiać. A jeśli bluźnisz, rozmawiać z tobą mi nie wolno” – pokpiwali mieszkańcy Mekki. Dlaczego Mahomet uciekł do Medyny? Z powodu szykan nawróceń było niewiele. Poza domownikami (żoną Chadidżą, kuzynem Alim, teściem Abu Bakrem, wyzwolonym niewolnikiem Zajdem) do Proroka przyłączyli się głównie młodzi mężczyźni z zamożnych rodzin, zbuntowani przeciw konserwatywnym ojcom. Niektórzy trafiali do wspólnoty pierwszych muzułmanów po tym, jak wcześniej żarliwie ich zwalczali. W 619 r. zmarł protektor osieroconego w dzieciństwie Mahometa – Abu Talib. Głową rodu Haszymitów został Abu Lahab, gorliwy wyznawca starych wierzeń. Zapytał krewniaka, czy nadal zamierza głosić swe nauki o jedynym Bogu. Prorok zdecydowanie potwierdził. Abu Lahab oświadczył, że wobec tego nie będzie go dłużej chronił. To już było groźne. Oznaczało bowiem, że gdyby ktoś targnął się na życie Mahometa, wpływowi Haszymici nie czuliby się zobowiązani do dokonania zemsty. Dalszy pobyt w Mekce stawał się śmiertelnie niebezpieczny. W 622 r. Mahomet podjął decyzję o emigracji do Medyny, miasta oddalonego o pół tysiąca kilometrów na północ. Od tego roku tradycyjnie odlicza się kolejne lata kalendarza muzułmańskiego. Hidżra, jak po arabsku nazwano to przełomowe wydarzenie, nie była ucieczką. Prorok najpierw wysłał do Medyny swoich zwolenników, sam opuścił niebezpieczną Mekkę ostatni. Nowego miejsca pobytu nie wybrał przypadkowo. W Medynie zmarł jego ojciec, w symbiozie z Arabami żyły tam społeczności żydowskie wyznające monoteizm. Mahomet miał więc nadzieję, że znajdzie tam podatny grunt dla swoich nauk. Odkryto starożytne artefakty w „grobowcu Salome”. To kobieta, która miała osobiście znać Jezusa W grobowcu, który uważany jest za miejsce pochówku św. Salome, archeolodzy odnaleźli lampy pielgrzymów oraz starożytne inskrypcje. Jeden z napisów to imię kobiety, która miała towarzyszy... Imigrantów przyjęto życzliwie, ale musieli żyć bardzo skromnie. Jedynym sposobem poprawienia warunków było łupienie kupieckich karawan, praktykowane przez wszystkie plemiona pustyni. Poza przewożonymi przez nie dobrami brano też jeńców, za których żądano okupu. Nikogo to nie gorszyło, bo takie prawa panowały tam od wieków. Mahomet – z obawy przed praktykowaną wówczas wendetą (zwaną sar) – żądał jedynie, by jego ludzie nikogo nie zabijali. Najdawniejsza historia islamu W ciągu dekady jego władza została tam uznana i Mahomet utworzył pierwsze państwo islamskie. W 630 r. powrócił do Mekki na czele 10 tys. ludzi i pokonał swych oponentów. W ekspansji nowej wiary pomogła popularność Koranu, świętej księgi islamu. Koran jest uważany za słowo Boga objawione Mahometowi w ciągu 20 lat. Tekst był przekazywany wyznawcom, którzy spisali go za panowania kalifa Usmana (577–656). Koran wymienia 5 filarów islamu: wiara w jednego Boga, modlitwa, jałmużna, post w okresie ramadanu, hadżdż, czyli pielgrzymka do Mekki co najmniej raz w życiu. Mahomet odbył pierwszy hadżdż na krótko przed swoją śmiercią w 632 roku. Jego następcy zalecali wiernym, żeby nie rozpaczali. Wyznawcy Mahometa szerzyli swą wiarę słowem i mieczem. Poszerzanie władzy islamu na drodze wojennej było uważane ze święty obowiązek znany jako dżihad. Pierwsi dwaj kalifowie, czyli następcy Mahometa, prowadząc dżihad, zdołali ustanowić rządy religijne w imperium, które rozciągało się od granic Egiptu aż po Persję. Jak pies okazuje miłość? Sekrety głębokiej relacji człowieka z psem Czy wiesz, jak twój pies okazuje miłość? Dlaczego, kiedy go tulisz i drapiesz za uchem, sam czujesz się szczęśliwy? Trzeci kalif nie miał jednogłośnego poparcia wśród wiernych. Trwały spory, czy kalifat powinien przechodzić na kolejnych potomków Mahometa, czy też ma być funkcją wybieralną z uwagi na zdolności przywódcze. Ulubiona żona Mahometa, A’isza, poprowadziła zwolenników tej drugiej opcji, sprzeciwiając się wyborowi Alego, swego zięcia, na kolejnego kalifa. Zebrawszy zwolenników, starła się z Alim nad Eufratem, w rejonie Syrii i Iraku. Choć obie strony zgodziły się na pokojowe porozumienie, Bitwa Wielbłądzia doprowadziła do fundamentalnego podziału w islamie – zwolennicy A’iszy zyskali miano sunnitów, natomiast partia Alego stała się szyitami. Rozdźwięk między tymi grupami trwa do dziś – sunnici i szyici nadal walczą ze sobą na całym Bliskim Wschodzie, co przyczyniło się do powstania współczesnego terroryzmu. Jak islam podbijał świat? Mahomet, założyciel islamu, zmarł w 632 roku. Tymczasem już w 732 roku Arabowie walczyli z chrześcijańskim państwem Franków pod Poitiers, niecałe 300 km na południe od Paryża. W zaledwie jedno stulecie następcom proroka udało się opanować nie tylko cały Półwysep Arabski i duże obszary w Azji Środkowej (w tym Persję i Mezopotamię), ale także całe południowe wybrzeże Morza Śródziemnego i Półwysep Iberyjski. Na terytorium dzisiejszej Hiszpanii Arabowie pozostali aż przez dziewięć wieków, tworząc w tym czasie bogatą kulturę mauryjską. Dziś islam to druga największa po chrześcijaństwie religia monoteistyczna na świecie. Co 4 człowiek jest muzułmaninem. Największym muzułmańskim krajem na świecie jest Indonezja. W Europie wyznawcy islamu stanowią 6% populacji, w Stanach Zjednoczonych – 1%. Źródła: Uniwersytet Jagielloński Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Rozejm bożonarodzeniowy. Jak Święta wstrzymały walki na froncie
Frontowa Wigilia we Flandrii 1914 roku była jednym z najbardziej zdumiewających momentów I wojny światowej. Rozejm bożonarodzeniowy przeszedł do historii.
W tym artykule: Żołnierze z Francji i Wielkiej Brytanii wspólnie świętowali Boże Narodzenie Jak doszło do rozejmu kapitanów „Cicha noc" ponad podziałami Mecz piłki nożnej na froncie Świąteczny nastrój, który ogarnął żołnierzy, nie udzielił się najwyższym dowódcom Epilog bez nadziei – Nie miałem jeszcze w rękach czegoś tak poruszającego – powiedział angielski historyk Felix Pryor, komentując wystawiony na licytację w domu aukcyjnym Bonhams list sprzed 107 lat. Jego autorem był – dosłownie i w przenośni – Nieznany Żołnierz, który relacjonował matce jedyne w swoim rodzaju wydarzenia wojenne. Żołnierze z Francji i Wielkiej Brytanii wspólnie świętowali Boże Narodzenie „Po śniadaniu rozegraliśmy mecz piłki nożnej. Kilku Niemców przyszło sobie popatrzeć. Wysłali też grupkę swoich, żeby pochować snajpera, którego zastrzeliliśmy wczoraj. Kilku naszych poszło im pomóc (...) Tuż przed obiadem uścisnąłem jeszcze rękę kilku Niemcom. (...) Z jednym zamieniłem swoją kominiarkę na czapkę. Częstowaliśmy się papierosami. Całkiem miło się rozmawiało. Powiedzieli, że nie będą do nas strzelać, jeśli my też nie będziemy (...) W taki sposób cieszyliśmy się naszym Bożym Narodzeniem. Jak bardzo myśleliśmy w tym dniu o Anglii. Serdeczne pozdrowienia dla wszystkich sąsiadów. Twój zawsze oddany Chłopiec” – pisał Nieznany Żołnierz. Pięć pożółkłych kartek kupił 7 listopada 2006 r. znany piosenkarz Chris de Burgh. Zapłacił za nie 14,4 tys. funtów (ok. 80 tys. złotych). Jak wyjaśnił, zrobił to przez pamięć o pradziadku, który walczył w I wojnie światowej i być może był świadkiem opisywanych w liście wydarzeń. Jak doszło do rozejmu kapitanów Podobnych relacji zachowało się jeszcze kilka. Na ich podstawie odtworzono wydarzenia, jakie rozegrały się w Wigilię i Boże Narodzenie na froncie zachodnim, we Flandrii w 1914 roku. Wojna trwała już czwarty miesiąc i powoli gasły nadzieje na jej szybki koniec, co zapowiadała propaganda obu stron. Wrogie armie ugrzęzły w okopach, tocząc mordercze walki pozycyjne. Przez całą jesień żołnierze tonęli w błocie, w grudniu ziemia wreszcie zamarzła i ukazało się błękitne niebo. Nastrój dodatkowo poprawiły upominki od władców. Anglicy otrzymali metalowe pudełka z czekoladkami i papierosami od księżnej Mary oraz kartkę świąteczną z życzeniami bezpiecznego powrotu do domu podpisaną przez króla Jerzego V. Niemiecki cesarz Wilhelm II obdarował swoich żołnierzy cygarami i słodyczami. Te dowody pamięci miały wzmocnić morale walczących, ale mimowolnie ożywiały wspomnienia o domu i wprawiały ich w rozrzewnienie. Słowiańskie Boże Narodzenie. Czym były Szczodre Gody? Większość z nas może nie zdawać sobie sprawy, że wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebr... Naczelne dowództwo armii brytyjskiej w specjalnym rozkazie ostrzegało, że Niemcy mogą wykorzystać święta do przeprowadzenia podstępnego ataku i nakazywało wzmożoną czujność. Atmosfera w okopach była jednak tak nostalgiczna, że nikt, zwłaszcza bardzo przywiązani do wigilijnych tradycji Niemcy, nie miał ochoty na wojowanie. Na kilkudziesięciokilometrowej linii frontu zapadła cisza. „Nagle któryś z kolegów zawołał: Patrzcie, co Niemcy zrobili!” – pisał w innym liście szeregowiec Tom – „wychyliłem się i nie mogłem uwierzyć. Wzdłuż całej linii ich umocnień migotały światełka, w prawo i lewo, tak daleko, jak mogłem sięgnąć wzrokiem”. „Cicha noc" ponad podziałami Anglicy w pierwszej chwili podejrzewali podstęp, szybko jednak spostrzegli, że to płoną niezliczone świeczki porozwieszane na drzewach. Chwilę później z niemieckich okopów dobiegł śpiew kolędy „Cicha noc, święta noc...”. Gdy ucichł, zasłuchani żołnierze brytyjscy zaczęli spontanicznie klaskać, ktoś zaintonował angielską kolędę. Niemcy odpowiedzieli następną. I nagle stało się coś niesamowitego: ludzi, którzy jeszcze kilka godzin temu zabijali się, połączyła śpiewana wspólnie łacińska pieśń Adeste fideles – Przybądźcie dziś wierni. – Adeste, Angliku – zawołał któryś z Niemców. – Nie będziemy strzelać, wy też nie strzelajcie. – To ty przyjdź – odpowiedział Anglik. Nikt się tego nie spodziewał, a jednak z okopów niemieckich wynurzyły się cztery postacie. Żołnierze przeszli kilka kroków, zatrzymali się, pokazali, że nie mają broni. Jeden z Niemców zawołał, by przysłać oficera na rozmowy. Kapitan Edward Hulse z 2. pułku Gwardii Szkockiej zdecydował się odpowiedzieć na wezwanie. Rozkazał, by podkomendni trzymali broń w pogotowiu i podszedł do parlamentariuszy. Zapisał potem w dzienniku, że niemiecki oficer, również w randze kapitana, zasalutował i poczęstował go cygarem. Po krótkiej wymianie zdań zobowiązali się, że do północy żadna ze stron nie otworzy ognia. W tym samym czasie niemal identyczne sceny rozegrały się w kilku innych sektorach frontu brytyjsko-niemieckiego. Decyzje o przerwaniu walki podejmowali dowódcy niższego szczebla, co sprawiło, że świąteczne zawieszenie broni nazwano „rozejmem kapitanów”. Znany jest również jako „rozejm bożonarodzeniowy". Mecz piłki nożnej na froncie Na wieść o przerwaniu walk żołnierze zaczęli machać do siebie. Nie wiadomo, kto pierwszy odważył się wyjść z okopu. Prawdopodobnie sanitariusze, żeby zebrać ciała poległych. Do jednej z grup dołączył brytyjski kapelan, by odmówić modlitwę. Obok niego stanął służący w armii niemieckiej student teologii i zaczął powtarzać słowa Psalmu: „Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego. Pozwala mi leżeć na zielonych pastwiskach”. Słyszeli je wszyscy, gdyż najbardziej wysunięte linie okopów dzieliło nie więcej niż 80–100 metrów. Żołnierze z obu stron wypełzli z okopów i stanęli w milczeniu obok duchownych. Gdy modlitwa ucichła, któryś z Niemców skierował w stronę Anglików świąteczne życzenia. I nagle wymęczeni, zziębnięci ludzie podeszli do siebie z wyciągniętymi w przyjaznym geście dłońmi. Okazało się, że wielu Niemców zna angielski. Żołnierze zaczęli ze sobą rozmawiać, a potem, zgodnie ze świąteczną tradycją, wymieniać upominkami. Każdy dawał to, co miał – papierosy, herbatę, konserwy; najcenniejszą pamiątką stały się guziki od mundurów wroga. Na dzielącym linię frontu pasie ziemi niczyjej zapłonęły światełka na ściętych w pośpiechu choinkach, ozdobione świeczkami i latarkami. Zgromadzeni wokół nich szeregowcy wspólnie śpiewali kolędy. Krótko przed północą musieli wrócić do okopów. Żegnali się zapowiedzią, że następnego dnia znów się spotkają. „Gdy odwróciłem się, podszedł do mnie starszy wiekiem Niemiec i westchnął: Mój Boże, dlaczego nie możemy żyć w pokoju i pójść do naszych domów” – pisał szeregowiec Tom. – „Odpowiedziałem, że trzeba o to zapytać waszego cesarza. A on na to: Być może, ale najpierw powinniśmy pytać naszego serca”. Historia Bożego Narodzenia nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Wciąż budzi wątpliwości 25 grudnia chrześcijanie z całego globu celebrują przyjście na świat Jezusa Chrystusa, syna Maryi i Józefa. Jest to jednak data umowna, a historia Bożego Narodzenia wciąż jest pełna znak.. Spontaniczny rozejm utrzymał się przez cały następny dzień. W kilku miejscach żołnierze ponownie spotkali się, żeby wspólnie zapalić papierosa i pogawędzić. W tych rozmowach było trochę wspomnień, trochę przechwałek o szybkim zwycięstwie. Zapewne z tego zrodził się pomysł udowodnienia swojej wyższości w pokojowy sposób. Ktoś rzucił na ziemię puszkę po konserwie, ktoś ją kopnął i zaczęła się zabawa w futbol. W okolicy wiosek Frelinghein i Hauplines Anglicy wyrzucili z okopów prawdziwą piłkę. Oznaczono bramkę, kładąc na ziemi hełmy, i przystąpiono do gry. Kapitan Johannes Niemann ze 133. Cesarskiego Pułku Saskiego zapisał w dzienniku, że „chociaż ziemia była zmarznięta, a ludzie śmiertelnie zmęczeni, wszyscy amatorzy futbolu wykazywali się wielkim entuzjazmem”. Mecz między liniami frontu był wydarzeniem tak niezwykłym, że obrósł legendą. Podawano nawet, że zakończył się zwycięstwem Niemców 3:2. Rzeczywistość okazała się bardziej prozaiczna. Po niespełna godzinie nadeszły rozkazy, by natychmiast go przerwać i wracać na stanowiska. Świąteczny nastrój, który ogarnął żołnierzy, nie udzielił się najwyższym dowódcom Głównodowodzący brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego marszałek John French zakazał urządzania „podobnych ekscesów” w przyszłości. Bratanie się w wrogiem osłabiało bowiem gotowość żołnierzy do jego zabijania, a to stanowiło zagrożenie dla strategicznych planów generalicji. Z tego powodu całkowicie zignorowano ogłoszony krótko przed Bożym Narodzeniem apel papieża Benedykta XV o okazanie w okresie świąt „minimum postawy chrześcijańskiej” i tymczasowe zawieszenie broni. Nie była to już epoka rycerzy, gotowych w imię wyższych racji przestrzegać przynajmniej w czasie tej jednej nocy ogłaszanego przez Kościół Pokoju Bożego. Ostatnimi spadkobiercami kodeksu rycerskiego okazali się nie mający na co dzień usta pełne frazesów o „Bogu, honorze i ojczyźnie” najwyżsi dowódcy, lecz prości żołnierze. Rankiem 26 grudnia kapitan Edward Hulse stanął przed okopem i wystrzelił trzy razy w powietrze. Jego odpowiednik po stronie niemieckiej zrobił to samo. Obaj zasalutowali i zeszli do transzei. Podobnie zachowali się dowódcy liniowi w pozostałych rejonach frontu. Wojna mogła się rozpocząć na nowo. Epilog bez nadziei Edward Hulse poległ w 1915 roku. Na rozkaz dowództwa w czasie następnych wojennych Wigilii prowadzono ostrzał artyleryjski pierwszej linii frontu, by uniemożliwić bratanie się żołnierzy. Opisane wydarzenia rozegrały się w pobliżu belgijskiego miasta Ypres, gdzie niespełna trzy tygodnie po Wielkanocy 1915 roku Niemcy po raz pierwszy użyli najmniej rycerskiej z wynalezionych przez człowieka broni – gazów bojowych.
Skąd wiadomo, że Mieszko I przyjął chrzest jako pierwszy? Część historyków nie kryje wątpliwości
Okoliczności i dokładna data chrztu Mieszka I wciąż budzą wiele pytań. Nie ma pewności, czy ojciec Bolesława Chrobrego, faktycznie był pierwszym księciem z naszych ziem, który przyjął chrześcijaństwo.
W tym artykule: Jeśli nie Mieszko, to kto? Chrzest pod przymusem? Cyryl i Metody ochrzcili księcia Wiślan? Jak obchodziliśmy 1000 lat Chrztu Polski? Misa chrzcielna w Wiślicy Słowiańska herezja Dwa biskupstwa w Krakowie? Z Moraw nad Wartę Dlaczego Mieszko I przyjął chrzest? Przyjmując chrzest, Mieszko zapewnił państwu trwałe fundamenty, a sobie i następcom władzę, której nie mogła już odebrać starszyzna plemienna, gdyż odtąd nie panował z jej namaszczenia, lecz z woli Boga. Przełomowe dla dziejów Polski wydarzenie miało się dokonać w Wielką Sobotę 14 kwietnia 966 r., ale w rzeczywistości nie znamy jego dokładnej daty i nie wiemy, gdzie się odbyło. W najstarszym rejestrze wydarzeń ważnych dla naszego kraju – „Roczniku Jordana i Gaudentego” (X–XI w.) pod datą 966 r. zanotowano jedno zdanie: Mesco dux baptizatur, czyli „książę Mieszko zostaje ochrzczony”. Rejestr zaginął, ale zapiski z niego skopiowano do innych ksiąg. Dalej zaczynają się wątpliwości. Nie było powodu, by niszczyć inne dokumenty, które bardziej obszernie relacjonowały chrystianizację państwa Polan, więc wygląda na to, że historyczne dla nas wydarzenie przeszło w ówczesnym świecie niemal niezauważone. Nie zostało też docenione przez Kościół. Większość europejskich władców, którzy chrystianizowali swoje kraje, została wyniesiona na ołtarze. Czesi mają św. Wacława, Węgrzy – Stefana, Norwegowie – Olafa, Szwedzi – Eryka, Duńczycy – Kanuta, Rusini – Włodzimierza. W podobny sposób nie uhonorowano jednak ani Mieszka I, ani żadnego z jego potomków. Dlaczego? Jeśli nie Mieszko, to kto? Wielkopolska leżała daleko od głównych szlaków handlowych, nie było w niej dużych miast i dróg, nie przyciągała bogactwem. W zupełnie innej sytuacji znajdowała się Małopolska, przez którą prowadził ważny dla całej Słowiańszczyzny szlak z Zachodu przez Czechy do Rusi Kijowskiej i Bizancjum. Trudno przypuszczać, by w ślad za kupcami nie podążali nim chrześcijańscy misjonarze. Zwłaszcza że cały ten teren znajdował się w strefie oddziaływania Państwa Wielkomorawskiego, którego władca Mojmir I przyjął chrzest już w 831 r. Otrzymał go od germańskich Franków, czyli w obrządku łacińskim. Jego następca Rościsław, chcąc uwolnić się spod kurateli Ludwika II Niemieckiego, przepędził łacinników i o pomoc w chrystianizacji poddanych zwrócił się do cesarza bizantyjskiego. Ten odpowiedział pozytywnie i w 863 r. działalność misyjną na Morawach podjęli bracia Cyryl i Metody. Za zgodą papieża przetłumaczyli liturgię łacińską na język staro-cerkiewno-słowiański, spisali teksty kościelne głagolicą i stworzyli nowy obrządek, nazywany słowiańskim. Najstarsze i najpiękniejsze kościoły w Polsce. 11 miejsc z ciekawą historią Najstarsze kościoły w Polsce skrywają piękne wnętrza i wiele ciekawych historii. Mimo że archeolodzy wciąż spierają się, które świątynie rzeczywiście powstały najwcześniej, na podst... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dfa6f34c220d7b58839f3193e1cc4cb2b0a557f2-99ed213.jpeg" width="938" height="502" alt="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" title="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" /> W rozpowszechnionym tuż po śmierci misjonarza w 885 r. „Żywocie świętego Metodego” (znanym też jako „Legenda panońska”) znalazła się intrygująca informacja. Metody miał udać się do księcia, który „silny bardzo, siedząc w Wiślech, urągał wielce chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał”. W trakcie spotkania udzielił władcy rady i proroczej przestrogi, że jeśli nie ochrzci się „z własnej woli na swojej ziemi”, zostanie do tego zmuszony przez obcych „na ziemi cudzej”. „I tak też się stało” – podsumowuje autor „Legendy". Jeśli faktycznie tak było, to niemal sto lat przed Mieszkiem I został ochrzczony – nieznany z imienia – władca plemienia Wiślan. Tyle że w obrządku słowiańskim, którego pod presją duchowieństwa niemieckiego zakazał w 885 r. papież Stefan V (bulla „Quia te zelo fidei”). Uczniów Metodego wypędzono z Państwa Wielkomorawskiego i przywrócono w nim obrządek łaciński. Chrzest pod przymusem? Zagadkowe sformułowanie „w Wiślech” długo utożsamiano z Wiślicą. Dziś przyjmuje się, że oznaczało region. Dawni Słowianie Wisłą nazywali spływające z gór rzeki i wodospady. W Małopolsce było ich sporo, więc cały obszar od Karpat po Góry Świętokrzyskie był „Wisłami”, którymi rządził ów książę krzywdzący chrześcijan. A nad kim panował? Plemiona zamieszkujące ten region zwykło się nazywać Wiślanami. Niektórzy historycy powątpiewają w ich istnienie, ale poza „Legendą panońską” o Wiślanach wspominają jeszcze dwaj autorzy z epoki. Anonimowy mnich znany jako Geograf Bawarski w sporządzonym ok. 845 r. „Opisie grodów i ziem północnej strony Dunaju” wymienia plemię Vuislane. Natomiast król Anglii Alfred Wielki, który ok. 890 r. spisał relację swego wysłannika do środkowej Europy Wulfstana, zanotował, że na wschód od Moraw i na północ od Dacji leży Wisle lond. Czy było to scentralizowane państwo rządzone przez jednego władcę? Dlaczego Henryk VIII był taki bezwzględny? Sprawą zajęli się neurolodzy Zmiana osobowości Henryka VIII mogła nastąpić na skutek licznych urazów głowy i była podobna do tych, jakie obserwuje się u zawodników futbolu amerykańskiego – twierdzi Arash Salardini ... Tego nie wiemy. Ale ten tajemniczy lud na pewno był nieźle zorganizowany, gdyż usypanie potężnych kurhanów, np. krakowskich kopców Wandy i Kraka, wymagało zbiorowego wysiłku. Podobnie jak wzniesienie rozległych grodów w Krakowie, Stradowie czy Wiślicy. Według archeologów rozkwitły one wprawdzie już po włączeniu Małopolski do państwa Piastów, ale ich zalążki powstały wcześniej. Nie ulega też wątpliwości, że ziemie zamieszkane przez Wiślan znajdowały się w orbicie wpływów schrystianizowanego Państwa Wielkomorawskiego. Być może Wiślanie płacili morawskim władcom trybut, np. przy pomocy odnalezionych w Krakowie żelaznych płacideł w kształcie ostrza siekiery. Jeśli faktycznie była to danina przygotowana do wysyłki, przepowiednia z „Żywota świętego Metodego” zyskuje na wiarygodności. Władca Wiślan mógł bowiem zostać zmuszony przez Morawian, czyli „obcych” nie tylko do płacenia haraczu, ale również do przyjęcia chrztu. Cyryl i Metody ochrzcili księcia Wiślan? Święty Metody przebywał na Morawach w latach 873–885. Jeśli ostrzegał księcia, mógł to zrobić tylko wtedy. W kilku grodach Małopolski archeolodzy odkryli ślady zniszczeń z końca IX w. Nie ma jednak pewności, czy to skutki inwazji Morawian, czy walk z sąsiednimi plemionami, ot choćby wojowniczymi Gołęszycami. Powodem domniemanego najazdu i przymusowego chrztu władcy Wiślan miało być prześladowanie przez niego chrześcijan. W domyśle tych, których nawrócili Cyryl i Metody, a więc żyjących w granicach Państwa Wielkomorawskiego. Tak interpretowali wzmiankę z „Żywota” zwolennicy hipotezy o ochrzczeniu pierwszego polskiego księcia w obrządku słowiańskim. W latach 60. XX w. „Legendę panońską” inaczej odczytał archeolog prof. Jerzy Gąssowski. Według niego wiślański książę nie urządzał łupieżczych wypraw na Morawian, ale prześladował chrześcijan we własnym kraju. Mogli się tam pojawić, bo żadne granice nie chroniły przed przenikaniem nowej religii. Pośrednio potwierdza to najstarsza ruska kronika „Powieść lat minionych”, w której zapisano, że Cyryl i Metody chrzcili Morawian, Czechów i… Lachów. Odkrycia archeologiczne w Polsce – 10 najważniejszych odkryć ostatniej dekady Każdego roku naukowcy dokumentują nowe znaleziska. Nie wszystkie z nich mają wielką wartość historyczną, ale wśród nich znajdują się też najprawdziwsze perły. Poniżej wymieniamy najwa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkrycia-archeologiczne-w-polsce-10-najwazniejszych-odkryc-ostatniej-dekady-fot-facebook-warsaw-mummy-project-793a3f4.jpeg" width="938" height="626" alt="Odkrycia archeologiczne w Polsce - 10 najważniejszych odkryć ostatniej dekady (fot. Facebook/Warsaw Mummy Project)" title="Odkrycia archeologiczne w Polsce - 10 najważniejszych odkryć ostatniej dekady (fot. Facebook/Warsaw Mummy Project)" /> Nie krzewili nowej religii ogniem i mieczem, lecz perswazją, osobistym przykładem i co najważniejsze, odprawiali obrzędy w zrozumiałym przez Słowian języku. To mogło pociągać i skłaniać do przyjmowania chrztu. Nie tyle władców, ile ich poddanych. Na taką „samowolę” książę nie chciał pozwolić, więc „urągał wielce chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał”. Robił to bezkarnie, dopóki za współwyznawcami nie wstawił się Metody. Gdy przestroga duchownego nie pomogła, do akcji wkroczyli władcy Wielkich Moraw: Świętopełk I lub jego następca Mojmir II. Zapewne nigdy już się nie dowiemy, czy któryś z nich pojmał i zmusił do przyjęcia chrztu zadziornego księcia Wiślan. Ale nawet jeśli do tego doszło, nie miało to większego znaczenia, bo już 20 lat później Wielka Morawa padła pod ciosami Węgrów. Na jej gruzach wyrosło państwo Czechów, a rządzący nim Przemyślidzi związali się z chrześcijaństwem łacińskim. Żelazny skarb odnaleziony w Krakowie mógł być zatem trybutem nie dla Morawian, lecz Czechów, bo siekieropodobne płacidła to nie waluta narodowa, ale broń i narzędzie użyteczne dla każdego. Zaś silne wpływy Czech na terenie domniemanego państwa Wiślan są dobrze udokumentowane. Wystarczy wspomnieć najstarszą katedrę na Wawelu, której patronem został św. Wacław. Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur? Król Artur jest bohaterem wielu legend i opowiadań. Łączy się z nim także istniejące do dziś miejsca. Jedno z nich to tajemniczy kamień Artura. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/archeolodzy-po-raz-pierwszy-kopia-pod-tzw-kamieniem-artura-co-wspolnego-z-grobowcem-ma-krol-artur-1149b58.jpeg" width="938" height="516" alt="Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur?" title="Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur?" /> Jak obchodziliśmy 1000 lat Chrztu Polski? Jeśli książę Wiślan został ochrzczony siłą, to po uwolnieniu spod wielkomorawskiej kurateli mógł już sobie wierzyć, w co chciał. Poddani, którzy dobrowolnie i z przekonania przyjęli nową religię, zapewne dalej przy niej trwali. Powinni zatem pozostawić po sobie jakieś ślady… Podczas przygotowań do obchodów milenijnych przeprowadzono w Polsce zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczne mające poszerzyć wiedzę o początkach naszego państwa. Sensację wywołało znalezisko w Wiślicy, uważanej za jeden z głównych grodów Wiślan. Odkopano tam fundamenty kościoła, a po wybraniu dalszych warstw ziemi wyłoniła się owalna gipsowo-gliniana niecka średnicy ok. 4,2 m i głębokości 20–37 cm. Przylegała do niej platforma w kształcie trapezu. Skojarzenia nasuwały się same – tak wyglądały wczesnośredniowieczne baptysteria, czyli misy lub baseny chrzcielne. Przyjmujący chrzest wchodzili do wypełnionego wodą zbiornika, kapłan stał na podeście i dopełniał obrzędu. W PRL-u Matka Boska miała ukazywać się na działkach. Opowieść o mistyku z Oławy Objawień miał doznać w latach 80-tych Kazimierz Domański. Episkopat nie uznał "mistyka" z Oławy, mimo to zyskał on wielu zwolenników, którzy pielgrzymowali do jego ogrodów działkowych po... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/olawa-miejsce-objawien-matki-boskiej-kazimierzowi-domanskiemu-i-pielgrzymek-uzdrowicielskich-d937292.jpeg" width="938" height="669" alt="Oława, miejsce objawień Matki Boskiej Kazimierzowi Domańskiemu i pielgrzymek uzdrowicielskich" title="Oława, miejsce objawień Matki Boskiej Kazimierzowi Domańskiemu i pielgrzymek uzdrowicielskich" /> Rozmiary misy świadczą o masowym charakterze obrzędu. Znaleziono więc dowód, że chrześcijaństwo na ziemiach polskich pojawiło się całe stulecie wcześniej, niż dotychczas twierdzono. I nie przyszło z łacińskiego Zachodu, lecz słowiańskiego południa. Badania w Wiślicy finansowało państwo, a wojującym z Kościołem władzom PRL bardzo zależało na zeświecczeniu obchodów milenijnych. To miało być tysiąclecie polskiej państwowości, a nie chrztu! Dlatego, nie czekając na wyniki bardziej szczegółowych badań, odkryciu nadano duży rozgłos. Sugerowano, że skoro chrześcijaństwo dotarło na nasze ziemie przed 966 r., nie należy świętować rocznicy chrztu, lecz fetować pojawienie się państwa polskiego na arenie międzynarodowej. Niesamowite odkrycie na Wawelu. Czy to grób króla Polski? Jaka jest największa atrakcja na Wawelu? Niebawem może się okazać, że jest nią nieznany do tej pory grób króla Polski. Misa chrzcielna w Wiślicy Z czasem naukowcy ostudzili entuzjazm w kwestii Wiślicy. Misa częściowo zachodziła pod fundamenty XI-wiecznego kościoła, więc musiała powstać wcześniej. Ale czy na pewno była chrzcielnicą? Podobne gipsowe obiekty odkryto na Morawach w Mikulczycach i Sadach (Uherské Hradiště). Były to jednak ważne centra chrześcijaństwa, natomiast w Wiślicy mogli się co najwyżej pojawić wędrowni misjonarze. Na potrzeby krótkotrwałych misji nie budowano tak solidnych baptysteriów; chrzczono „żywą wodą”, czyli w rzekach i jeziorach, albo w przenośnych drewnianych kadziach. Dopóki obowiązywała teoria, według której w czasach Państwa Wielkomorawskiego Wiślica była stolicą Wiślan i potężnym grodem, obecność obszernego basenu chrzcielnego dawała się wytłumaczyć. Ale precyzyjne datowanie pozostałości po zespole pałacowym i kościołach wykazało, że miasto osiągnęło świetność dopiero w wiekach XI i XII. Za życia św. Metodego mogło być co najwyżej prowincjonalną osadą, lecz nie siedzibą księcia. Co zatem w niej znaleziono? Kolejne zespoły archeologów udzielały różnych odpowiedzi. Domniemane baptysterium miało być miejscem, w którym przygotowywano zaprawę do budowy kościoła, poidłem dla bydła, posadzką jakiejś budowli… Nawet jeśli misa faktycznie była basenem chrzcielnym, jej odkrycie ani nie potwierdzało, ani nie negowało hipotezy o wpływach obrządku słowiańskiego w Małopolsce. Równie dobrze mogła bowiem powstać z inspiracji duchownych prowadzących chrystianizację tego regionu dopiero w czasach pierwszych Piastów. 5 największych zagadek świata. Czy kiedykolwiek uda nam się je rozwiązać? Naukowcy od lat próbują rozwiązać największe tajemnice świata. Odkrycie niewyjaśnionych zjawisk i zagadek ludzkości mogłoby rzucić nowe światło na współczesną naukę, a nawet zmieni... Słowiańska herezja Wszyscy nasi kronikarze od Galla Anonima po Jana Długosza byli łacinnikami. Mnisi prowadzący archiwa klasztorne i kościelne też. Mogli więc zadbać o to, by w dokumentach nie pozostał żaden ślad po konkurentach. Zwłaszcza że w 1054 r. doszło do wielkiej schizmy i stosunki między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim stały się bardzo napięte. Warto jednak pamiętać, że Cyryl i Metody prowadzili misję ewangelizacyjną za przyzwoleniem Rzymu, zaś papież Jan VIII w bulli „Industriae tuae” z 880 r. uznał zwierzchnictwo Metodego nad Kościołem w Państwie Wielkomorawskim, czyli także nad przebywającymi tam kapłanami frankijskimi. Pod względem doktrynalnym obrządek słowiański nie różnił się wtedy od łacińskiego. Odmienności dotyczyły jedynie liturgii, którą odprawiano w języku Słowian. Prawa do używania podczas nabożeństw własnego języka nie mieli Germanie, więc przywilej przyznany Słowianom musiał im mocno doskwierać. Dlatego niemieccy hierarchowie naciskali na papieża, by go wycofał i natychmiast po śmierci Metodego osiągnęli cel. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... O sytuacji w ówczesnym Rzymie świadczą losy Jana VIII, którego próbowano otruć. Trucizna okazała się zbyt słaba, więc zwijającego się w bólach papieża dobito młotem (882 r.). Jego wywodzący się z wielkich rzymskich rodów następcy uwikłali się już całkowicie w walkę o władzę i szukając sojuszników, spełniali ich żądania. Najpotężniejszym sprzymierzeńcem był niemiecki cesarz. Dla obrządku słowiańskiego na terenach objętych działalnością misyjną Germanów oznaczało to wyrok śmierci. Uznano go za heretycki, zwalczano i zacierano po nim wszelkie ślady. Mimo to w kronice Galla Anonima znalazło się sformułowanie, że po śmierci Bolesława Chrobrego opłakiwali go wszyscy mieszkańcy królestwa, Latini i Slavi. A więc obok łacinników byli jednak jacyś „Słowianie”. Kolejny trop prowadzi do Krakowa. Według oficjalnych źródeł, potwierdzonych także przez niemieckiego kronikarza Thietmara, papież Sylwester II erygował diecezję krakowską w roku 1000. Wtedy też urząd objął tam pierwszy biskup Poppon – Niemiec z Turyngii. I wszystko byłoby jasne, gdyby nie pewien szczegół. Otóż w odnotowującym najważniejsze wydarzenia z życia państwa i Kościoła „Roczniku kapituły krakowskiej” wymieniono dwóch wcześniejszych biskupów: Prohora i Prokulfa. Dwa biskupstwa w Krakowie? Już w XIX stuleciu historycy, m.in. Maksymilian Gumplowicz, zauważyli, że ze względu na greckie imię (Prochoros) pierwszy z nich mógł być biskupem obrządku słowiańskiego. Według „Rocznika kapituły” kierował biskupstwem w latach 969–986, a więc przed przyłączeniem Małopolski do państwa Piastów. Kto go powołał? Ze względu na uzależnienie Krakowa od Czech Prohor mógł być misjonarzem z Pragi lub Ołomuńca. Albo (choć tacy badacze jak ks. Władysław Szcześniak, autor „Obrządku słowiańskiego w pierwotnej Polsce”, to wykluczają) – biskupem obrządku słowiańskiego. Prokulf miał sprawować swój urząd do 1014 r. Ta data koliduje z pontyfikatem Poppona, więc oficjalni historycy Kościoła uznają ją za rezultat pomyłki kopisty „Rocznika”. A może jednak to średniowieczni cenzorzy przeoczyli wzmiankę potwierdzającą, że na początku tysiąclecia istniały w Krakowie dwa biskupstwa – jedno łacińskie kierowane przez Poppona i drugie słowiańskie pod zwierzchnictwem Prokulfa? Wszak jeszcze w 1147 r. krakowski biskup Mateusz zapraszał cystersa Bernarda z Clairvaux, by wsparł dzieło nawracania Rusinów, Czechów i Polaków. Nie wiadomo, czy miał na myśli pogan, czy „fałszywych chrześcijan”, za jakich uważano wyznawców chrystianizmu rytu słowiańskiego. Z kolei w XIV-wiecznym kalendarzu z Wiślicy wymieniany jest św. Gorazd – uczeń, którego św. Metody wyznaczył na swego następcę jako biskupa Moraw. Z jakiego powodu czczono w południowej Polsce duchownego, który głosił naukę uznaną przez papieża za heretycką? Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Wpływy obrządku słowiańskiego mogły nawet wykraczać poza granice Małopolski, bo Gall Anonim „fałszywymi chrześcijanami” nazywał też Mazowszan. W 1986 r. w Podebłociu na Mazowszu archeolodzy znaleźli trzy gliniane tabliczki ze znakami przypominającymi pismo. Prof. Andrzej Buko, autor „Archeologii Polski średniowiecznej”, datuje rozległe stanowisko archeologiczne w Podebłociu na okres między VIII a początkiem XI w. Dwie z tabliczek udało się odczytać: na jednej zidentyfikowano greckie litery IXH, co może być skrótem inwokacji Iesos Christos Nika – Jezus Chrystus Zwycięża; napis IXS na drugiej to prawdopodobnie monogram Jezusa Chrystusa. Poszlak potwierdzających istnienie chrześcijaństwa na ziemiach polskich przed chrztem Mieszka I jest więc wystarczająco dużo, by uznać to za bardziej niż prawdopodobne. Dlaczego jednak to nie Wiślanie – mający bliższy kontakt z ówczesnymi centrami cywilizacyjnymi – lecz wielkopolscy Polanie stworzyli zręby polskiego państwa? Z Moraw nad Wartę Jeszcze bardziej zadziwia fakt, że Polanie pojawili się na scenie historii nagle i od razu z wielkim rozmachem. O ich istnieniu nie wiedział jeszcze Geograf Bawarski. W jego wykazie Polan nie ma w ogóle, są natomiast Goplanie, którzy szybko przepadli w mrokach dziejów. Badania metodą dendrochronologiczną (datowanie obiektów za pomocą analizy porównawczej słojów drewna) wykazały, że do końca lat 30. X w. w Wielkopolsce budowano niewiele i bardzo powoli. A potem nastąpiło gwałtowne przyspieszenie. W ciągu 2–3 lat wzniesiono aż cztery potężne grody (w Bninie, Gnieźnie, Gieczu, Lądzie), rozbudowano i ufortyfikowano dwa kolejne (w Poznaniu i Grzybowie). Co się stało? Prof. Urbańczyk w książce „Mieszko Pierwszy Tajemniczy” zwraca uwagę na zbieżność w czasie przełomu cywilizacyjnego w Wielkopolsce z upadkiem Państwa Wielkomorawskiego po najeździe Węgrów. Uciekający przed inwazją Morawianie rozproszyli się po sąsiednich krainach; według Urbańczyka dotarli też nad Wartę. Zamki Dolnego Śląska. Jaka jest ich historia i jakie tajemnice kryją? Zamki Dolnego Śląska odzyskują blask. I otwierają się na turystów. Dzięki temu w luksusie zarezerwowanym kiedyś dla błękitnokrwistych mogą pławić się dziś zwykli śmiertelnicy. Ponieważ stali na wyższym poziomie rozwoju cywilizacyjnego, zapoczątkowali przyspieszony rozwój okolic Gniezna i Poznania. Niewykluczone, że – podobnie jak skandynawscy Waregowie na Rusi – przejęli władzę nad miejscową ludnością, czyli Goplanami, a Mieszko to potomek emigrantów. Wielkomorawskie elity były jednak schrystianizowane, co rodzi pytanie o sens ponownego chrztu księcia wywodzącego się z tej grupy. Wyjaśnienie, że uchodźcy przyjęli miejscowe zwyczaje i dopiero po zadomowieniu wrócili do swej religii, nie wydaje się przekonujące. A może Mieszko nie tyle się ochrzcił, co przechrzcił, przechodząc z obrządku słowiańskiego na łaciński? To też trochę karkołomna teoria. W historiografii przeważa pogląd, że potęga Polan wyrosła na… lęku o przetrwanie. Dlaczego Mieszko I przyjął chrzest? W naszej tradycji zakorzeniło się przeświadczenie, że Mieszko przyjął chrzest z Czech, by przeciwstawić się agresywnej polityce Niemiec. To efekt uprzedzeń historyków, którzy podjęli pierwsze poważne badania nad początkami polskiej państwowości w XIX w., gdy Polska znajdowała się pod zaborami. W rzeczywistości największe zagrożenie stanowili dla Mieszka I Czesi, którzy już kontrolowali Śląsk i Małopolskę, a nie zamierzali na tym poprzestać. Co gorsza, sprzymierzyli się z tzw. Związkiem Wieleckim, czyli skonfederowanymi plemionami słowiańskimi z terenu dzisiejszej Meklemburgii i północnej Brandenburgii. Wieleci regularnie urządzali łupieżcze wyprawy na państwo Polan, a w sojuszu z Czechami mogli doprowadzić do jego unicestwienia. Nie wiadomo, czy Mieszko sam wpadł na ten pomysł, czy był to efekt burzy mózgów podczas jego spotkań z radą przyboczną. W każdym razie podjął iście salomonową decyzję, która miała zmienić czeskiego księcia Bolesława I Okrutnego z wroga w… teścia. Prawdopodobnie w roku 963 zaczęły się negocjacje małżeńskie. Pasjonat archeologii znalazł grunwaldzki miecz? „Zachowany w niebywale dobrym stanie” Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem... Łatwo nie było, bo Bolesław solidnie zapracował na swój przydomek. Władzę przejął, mordując starszego brata Wacława, ogłoszonego po śmierci świętym. Rządził twardą ręką, ale zależało mu na poprawieniu wizerunku. Dlatego zgodę na oddanie ręki córki Mieszkowi uzależnił od przyjęcia przez niego chrztu. W „Roczniku Jordana i Gaudentego” pod datą 965 r. zapisano: Dubravka venit ad Mesconem – „Dobrawka przybyła do Mieszka”. To wszystko, co wiemy o wiekopomnym ślubie. Notatka z następnego roku informuje, że Mesco dux baptizatur. Nie wiemy jakie przyjął na chrzcie imię, jak przebiegała ceremonia, ale można przyjąć, że zgodnie z ówczesnym rytuałem Mieszko zanurzył się w chrzcielnym basenie. Ślady takiego obiektu odkryto na Ostrowie Lednickim i dość powszechnie przyjmuje się, że ceremonia odbyła się właśnie tam. Pewności jednak nie ma. Niektórzy naukowcy, m.in. prowadząca badania archeologiczne na terenie Ostrowa Tumskiego profesor Hanna Kóčka-Krenz, opowiadają się za Poznaniem. Historia z grobów. Pogańskie korzenie pochówku w Polsce Dla człowieka pierwotnego zwłoki były źródłem pożywienia. Z czasem zaczął grzebać zmarłych krewnych – głównie po to, by nie zjedli ich inni. Pierwsze groby nad Wisłą pojawiły się... Współcześni historycy raczej wykluczają Gniezno, rozpropagowane przez Jana Długosza. Znajdowało się tam centrum kultów przedchrześcijańskich i wyrzekanie się ich w takim miejscu byłoby zbyt wyzywającą prowokacją wobec tradycjonalistów. Zajęty wielką polityką Mieszko niezbyt angażował się w ewangelizowanie poddanych. Poza kaplicą i niewielkim kościołem w Poznaniu nie znaleziono dowodów świadczących, że za jego rządów budowano obiekty sakralne. Archeolodzy nie zauważyli też, by cokolwiek zmieniło się w obrzędach pogrzebowych, ciała zmarłych nadal palono. W dokumentach nie ma też wzmianek, by innowierców nawracano siłą. Może ta bierność spowodowała, że w oczach Kościoła nie zasłużył tak jak inni europejscy władcy na świętość. Nietrudno też było dostrzec, że uznawał chrzest bardziej za środek niż cel.
Jak nasi przodkowie cenili miód? Kradzież miodu i zniszczenie pszczelej rodziny karali śmiercią przez powieszenie
Miód był kiedyś bardzo cenny. Jeśli sprawcy kradzieży miodu darowano życie i dopuścił się recydywy, należało mu wyciąć pępek, owinąć wyciągnięte wnętrzności cztery razy wokół drzewa – i dopiero wtedy delikwenta powiesić.
W tym artykule: Słowiańscy bartnicy wiedzieli, jak produkować miód bez szkody dla pszczół Zbieranie miodu było niebezpiecznym zajęciem Miód pozwalał zarobić pieniądze i dawał wolność Złodziei miodu karano bardzo surowo. Zabijanie pszczół było zbrodnią Jak pszczoły przeprowadziły się do uli i pasiek Afrykańskie pszczoły zabiły setki ludzi. Dziś nie są już tak groźne W Europie po upadku Rzymu miód nadal chętnie konsumowano. Jednak wypracowane przez Rzymian zasady agrotechniki popadły w zapomnienie. Wrócono do gospodarki rabunkowej, w której najważniejszy był efekt doraźny. Ule wczesnego średniowiecza miały postać stawianych do góry dnem słomianych koszy. Opróżniano je do czysta, skazując rój na zagładę. W rezultacie miód stawał się produktem coraz bardziej deficytowym i drogim. Słowiańscy bartnicy wiedzieli, jak produkować miód bez szkody dla pszczół Na szczęście nie wszędzie tak się działo. Mieszkańcy rozległych puszcz porastających ziemie położone na wschód od Łaby – Słowianie, Bałtowie i niektóre plemiona germańskie – znaleźli sposób pozyskiwania miodu bez niszczenia gniazd pszczelich. Nie budowali uli, lecz w pniach żywych drzew drążyli duże prostokątne dziuple nazywane barciami. Z czasem wyposażyli je w „urządzenia” chroniące przed intruzami. Dla zabezpieczenia przed ptakami, zwłaszcza dzięciołami, przed wlotem do barci wieszali na hakach dębową deskę z dwoma otworami, przez które mogły wlatywać i wylatywać owady. Ten wyjątkowy gatunek miodu pomaga na opryszczkę. Czy wyprze inne leki? Jeżeli przy każdej poważnej zmianie pogody twoja skóra gotuje ci taki nieprzyjemny prezent, to może być dla ciebie dobra wiadomość. Zimą wkładano pod nią słomę lub jedlinę, co chroniło rój przed wymarznięciem. Dużo trudniejsze było zablokowanie dostępu do barci niedźwiedziom. Ale i na to znaleziono sposób. Obok wejścia wieszano na sznurach drewnianą kłodę. Niedźwiedź ją odchylał, wkładał łapę do dziupli i w tym momencie ciężka belka zwana samobitnią wracała, waląc go w głowę. Po kilku próbach ogłuszony miś rezygnował, pozostawiając miód pszczołom i ludziom. Zbieranie miodu było niebezpiecznym zajęciem Praca bartnika wymagała wiedzy, doświadczenia i odwagi. Barcie drążono bowiem wysoko. Jak podaje Aleksander Brückner w „Encyklopedii staropolskiej”, co najmniej od dwóch do czterech sążni, czyli 3,5–7 m nad ziemią. A bywało, że nawet na wysokości 13–15 m. Chodziło o to, by pszczoły gnieździły się w możliwie najbardziej naturalnym dla nich środowisku, co dawało pewność, że nie uciekną. Wdrapanie się do barci było jednak najmniejszym problemem. Pszczelarz korzystał z dwóch długich sznurów, które oplatał wokół pnia i zarzucał na konary. Po jednym, zwanym leziwem, się wspinał. Na drugim mocował niewielką ławeczkę, na której opierając się nogami o drzewo mógł przysiąść. Ten miód to narkotyk. Żeby go zdobyć zbieracze ryzykują życiem Gniazda o szerokości do 2 m trzymają się klifów w dżunglach wschodniego Nepalu. Do i z tych struktur latają olbrzymie pszczoły himalajskie wytwarzające halucynogenny miód, środek psychotr... Gdy się usadowił, przystępował do najbardziej niebezpiecznej części zadania. Musiał wyciągnąć plastry z miodem, a pszczoły broniły gniazda. Zanim więc odsłonił wejście do barci, odurzał owady dymem ze specjalnej fajki bartniczej lub naczynia z lejkiem, w ostateczności z podpalonych szmat. Wciąż był narażony na pożądlenie, ale jeśli zachowywał się umiejętnie, mógł tego uniknąć. Na ziemiach polskich barć przegradzano w połowie jej wysokości drewnianym krzyżakiem, co sprawiało, że pszczoły pracowały na dwóch poziomach. W danym roku opróżniano tylko jeden, więc gniazda nigdy nie niszczono, a leśna pasieka zapewniała ciągłe i regularne dostawy miodu. Słowianie szybko stali się jego głównymi dostawcami na europejskie dwory. Raczyli się nim również Piastowie. Podróżnik Ibrahim ibn Jakub, który w latach 965–966 dotarł do zachodniej Słowiańszczyzny, zapisał, że kraj Mieszka obfituje w ryby, zwierzynę i miody, które pija się jak wino. Miód pozwalał zarobić pieniądze i dawał wolność W feudalnym świecie lasy były własnością króla i szlachty, więc część tego, co w nich zebrano, musiano oddawać panom. A ci bezwzględnie egzekwowali to prawo. W 1086 r. cesarz Henryk IV pisał do arcybiskupa Kolonii: „Jeśli w wyznaczonym czasie Słowianie nie dostarczą miodu, należy ich trzymać w łańcuchach, dopóki swej powinności nie spełnią”. Bartnicy, świadomi swych unikalnych kwalifikacji, potrafili jednak zadbać o swoje interesy. Zrzeszali się w bractwa, broniące ich praw. Nigdy nie zostali sprowadzeni do statusu chłopów pańszczyźnianych, pozostali ludźmi wolnymi. Na czele bractwa stał starosta bartny, którym początkowo mógł zostać każdy, ale od XVII w. już tylko szlachcic. Stanowisko to było prestiżowe i intratne. Starosta odpowiadał za zebranie daniny, ale sam jej nie składał. Miał też prawo do przejęcia części opłat członkowskich i kar pieniężnych orzekanych przez sąd bartniczy, któremu przewodniczył. W grę wchodziły niemałe sumy, gdyż pszczelarze należeli do ludzi zamożnych. Lubisz miód? Bycie pszczelarzem nie jest trudne! We Włoszech to już trend Hodowla pszczół w miastach, nawet na balkonie czy w ogrodzie na dachu, staje się coraz popularniejsza we Włoszech. Wystarczy zainwestować około 400 euro, by rocznie uzyskać nawet 10 kilogram... W XVI i XVII w. garniec miodu (ok. cztery litry) kosztował tyle co krowa – około 20 groszy. Dziś, gdy proporcje te wynoszą co najmniej 30:1 na korzyść zwierzęcia, wydaje się to nieprawdopodobne. Ale w tamtych czasach miód był jedynym tak słodkim produktem dostępnym w Europie. Cukru z buraków jeszcze nie wytwarzano. Znany od czasu wypraw krzyżowych cukier trzcinowy importowano ze Wschodu w symbolicznych ilościach i pojawiał się jedynie okazjonalnie na stołach magnatów. Widziano w nim zresztą bardziej lekarstwo niż produkt spożywczy. Bartnictwo, jak każdy intratny biznes, przyciągało amatorów szybkiego zarobku. Bractwa jednak umiały temu przeciwdziałać. Wszyscy członkowie wprowadzali do urzędowej księgi osobiste symbole, którymi znakowali swoje barcie. Z reguły były to kombinacje wycinanych na korze kresek, krzyżyków, kółek i cyfr. Podrabianie znaków czy wycinanie swoich na należących do kogoś innego było przestępstwem. Wyrok, z reguły wysoką grzywnę, wydawał sąd bartny. Znacznie surowiej karano za kradzież miodu i ścięcie drzewa z barcią, a zniszczenie roju traktowano jak zbrodnię. Złodziei miodu karano bardzo surowo. Zabijanie pszczół było zbrodnią O szczęściu mogli mówić przestępcy, którym wymierzono jedynie drakońską karę pieniężną. Zgodnie z prawem bartnym obowiązującym np. w starostwie łomżyńskim wynosiła ona 10 grzywien, czyli 200 groszy za każdą zniszczoną barć. Była to równowartość rocznej płacy urzędnika i dwukrotność rocznych zarobków nauczyciela. Jeśli złodziej nie posiadał majątku, groził mu stryczek. Wyrok wydawał sąd bartny, a przed egzekucją każdy członek bractwa dotykał sznura, wyrażając w ten sposób aprobatę dla orzeczonej kary. Jeśli w okolicy nie było kata, wybierano dwóch bartników, którzy go wyręczali. Ostateczny dowód na inteligencję owadów. Dwie pszczoły same odkręciły butelkę Wystarczyło zaledwie 10 sekund, by filmik, na którym dwie pszczoły odkręcają butelkę, stał się viralem. Nie brakuje jednak komentarzy, że nagranie zostało sfabrykowane. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ostateczny-dowod-na-inteligencje-owadow-dwie-pszczoly-same-odkrecily-butelke-fot-getty-images-14a22be.jpeg" width="938" height="625" alt="Ostateczny dowód na inteligencję owadów. Dwie pszczoły same odkręciły butelkę (fot. Getty Images)" title="Ostateczny dowód na inteligencję owadów. Dwie pszczoły same odkręciły butelkę (fot. Getty Images)" /> Recydywistom wymierzano bardziej wyrafinowane kary. W 1664 r. za zniszczenie kilkunastu barci i rojów w okolicy Nowego Sącza przed sądem bartnym stanął niejaki Krzysztof Papuga. Ponieważ już wcześniej przyłapano go na kradzieży miodu, wyrok mógł być tylko jeden. Sprowadzono wykwalifikowanego kata, który wyciął mu pępek, przybił jelita do drzewa i wypatroszył, oprowadzając cztery razy wokół pnia. Potem już martwego powiesił. Kilka lat później w Bieczu odarto żywcem ze skóry i ścięto Kazimierza Cygonika, który splądrował barcie w pobliskiej wiosce Lipniki. W XVIII w. za kradzież miodu nie skazywano już na śmierć. Nadal jednak orzekano tak wysokie grzywny, by wystarczyły na pokrycie z nawiązką szkód wyrządzonych bartnikowi, opłatę dla starosty bartnego i właściciela lasu. Po rozbiorach Rzeczypospolitej bartnicy utracili uprzywilejowaną pozycję. Nie tylko z powodu opresyjnej polityki zaborców. Wraz z rewolucją przemysłową gwałtownie rósł bowiem popyt na drewno i większe zyski niż oddanie lasu w użytkowanie pszczelarzom zaczęła przynosić wycinka drzew. Zwłaszcza, że cena miodu spadała. Jak pszczoły przeprowadziły się do uli i pasiek W 1747 r. niemiecki chemik Andreas Marggraf odkrył, że z buraków cukrowych można wyodrębnić cukier. W 1786 r. Franz Achard opracował metodę jego produkcji na skalę przemysłową. W efekcie władze przestały wydawać pozwolenia na tworzenie nowych barci. Stare stopniowo likwidowano, a ścięte pnie drzew przenoszono bliżej domostw. Tak powstawały pierwsze pasieki. Wygląd pasiek zmienił się radykalnie w połowie XIX w. Ksiądz Jan Dzierżon skonstruował wtedy nowy typ ula, który zrewolucjonizował polskie i światowe pszczelarstwo. Ul miał kształt otwieranej od tyłu szafki, z której jak szuflady można było wysuwać ruchome belki nazywane snozami. Owady budowały na nich plastry, które pszczelarz wyjmował, nie zakłócając życia roju. Po wybraniu miodu przyczepiał do nowych snoz fragmenty plastra, który po wsunięciu do ula pszczoły odbudowywały. Wynalazek Polaka udoskonalił Amerykanin Lorenzo Langstroth, zastępując belki prostokątnymi ramkami. Na tej konstrukcji wzorują się wszystkie współczesne ule. Sekretne życie pszczół. Zdjęcia z drzewa ukazują ich wewnętrzny świat Przeprowadzony przez fotografa eksperyment z gniazdem dzikich pszczół pozwolił uzyskać niespotykane zdjęcia ukazujące , jak te owady bronią się, grzeją, chłodzą i utrzymują kontakty sp... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1-rurkowatymi-jezyczkami-pszczoly-miodne-z-langen-w-niemczech-siorbia-wode-by-zaniesc-ja-do-gniazda-gdzie-zostanie-uzyta-do-klimatyzacji-f1756d9.jpeg" width="938" height="687" alt="1. Rurkowatymi języczkami pszczoły miodne z Langen w Niemczech siorbią wodę, by zanieść ją do gniazda, gdzie zostanie użyta do klimatyzacji." title="1. Rurkowatymi języczkami pszczoły miodne z Langen w Niemczech siorbią wodę, by zanieść ją do gniazda, gdzie zostanie użyta do klimatyzacji." /> Obaj pszczelarze utrzymywali ze sobą kontakt korespondencyjny, wymieniali się doświadczeniami i wynikami badań. Ponieważ pszczoły miodne przewieźli do Ameryki europejscy osadnicy, trudno było stwierdzić, jaki gatunek najlepiej się sprawdza w nowym środowisku. Langstroth eksperymentował z krzyżowaniem różnych pszczół europejskich, a Dzierżon wysyłał mu matki ze swojej pasieki. Efekty tych poszukiwań były jednak skromne, gdyż o rozmnażaniu pszczół wciąż wiedziano niewiele. Gdy w 1856 r. Dzierżon odkrył, że trutnie rozwijają się z niezapłodnionych jaj, świat naukowy uznał to za niemożliwe, a Kościół – za herezję. Oznaczało to bowiem, że samce pszczół mają matkę, lecz nie mają ojca. Mimo potępienia przez zwierzchników, ksiądz nie odwołał swoich poglądów. Potwierdziły je późniejsze badania i na międzynarodowej konferencji przyrodniczej w 1906 r. teorię partenogenezy (dzieworództwa) trutni uznano oficjalnie za udowodnioną. Dzięki odkryciom szwajcarskiego pszczelarza Françoisa Hubera wiedziano już, że do zapłodnienia młodej królowej matki dochodzi podczas jej lotu godowego. Mimo to podejmowane od początku XX w. próby sztucznej inseminacji nasieniem pobranym od wyselekcjonowanych trutni, by wyhodować pszczoły mniej agresywne i bardziej miododajne, nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. Przyczyny niepowodzeń też okazały się zaskakujące. W latach 50. zespół naukowców odkrył, że pszczelej matki nie zapładnia jeden, lecz kilkanaście trutni. Jej potomstwo ma więc wielu ojców! Afrykańskie pszczoły zabiły setki ludzi. Dziś nie są już tak groźne Poznanie tajników procesu zapładniania otworzyło drogę do „udoskonalania” gatunku poprzez inseminację. Dziś pszczoły są łagodniejsze niż w czasach bartników, a praca w pasiece bezpieczniejsza niż w barci. Jednak nie wszystkie eksperymenty zakończyły się powodzeniem. W 1956 r. brazylijski genetyk i entomolog Warwick Kerr postanowił skrzyżować bardzo miododajną pszczołę afrykańską z gatunkami sprowadzonymi do Ameryki Południowej z Europy. Zapowiadał, że wytworzona w ten sposób hybryda zapewni Brazylii pozycję światowego lidera w produkcji miodu. Historia potoczyła się jednak inaczej. Wystarczył moment nieuwagi, by rok później 26 matek i kilkanaście rojów uciekło z obiektu, w którym Kerr prowadził badania. Na wolności owady zaczęły się już bez jakiejkolwiek kontroli rozmnażać i krzyżować z innymi gatunkami. Pszczoły afrykańskie są bardzo agresywne i ekspansywne. Do ataku może je sprowokować hałas, nieznany zapach czy cień padający na gniazdo. Gdy poczują się zagrożone, nie poprzestają na przepędzeniu intruza, lecz ścigają go nawet przez kilometr. W ciągu 20 lat rozprzestrzeniły się w całej Ameryce Południowej, po 30 latach były już w Ameryce Północnej. Według szacunkowych danych pożądliły śmiertelnie ponad tysiąc osób. Zabiły również kilkanaście koni i krów, które jedynie przechodziły obok ich siedlisk. Pogoń za superpszczołą. Czy zdołamy uratować najważniejszego owada zapylającego na świecie? W ramach doświadczalnych badań wpływu środków chemicznych na pszczoły, prowadzonych wspólnie przez Uniwersytet Stanowy Luizjany i Ministerstwo Rolnictwa USA, na ciele pszczoły umieszcza si.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-odkryli-ze-nawet-minimalne-dawki-pestycydow-moga-wywolywac-u-pszczol-szkodliwe-skutki-fot-claudio-cavalensi-getty-images-49953cc.jpeg" width="938" height="527" alt="Naukowcy odkryli, że nawet minimalne dawki pestycydów mogą wywoływać u pszczół szkodliwe skutki (fot. Claudio Cavalensi/Getty Images)" title="Naukowcy odkryli, że nawet minimalne dawki pestycydów mogą wywoływać u pszczół szkodliwe skutki (fot. Claudio Cavalensi/Getty Images)" /> Z czasem udało się zmniejszyć ich populację i dziś nie stanowią już tak dużego zagrożenia. Podobnie jak ich hodowlane krzyżówki, które obecnie dominują w południowoamerykańskich pasiekach. Poznanie pszczelego genomu pozwoliło bowiem na wyselekcjonowanie do inseminacji osobników najmniej agresywnych. To ważne, że pozwolono im żyć, gdyż nawet dzikie i niebezpieczne pszczoły żyjące w rojach lub samotnie odgrywają niezwykle istotną rolę. Co najmniej 75 proc. wszystkich roślin lądowych jest zapylanych przez owady z rodziny pszczołowatych. W Polsce głównymi zapylaczami są pszczoły miodne, które – według szacunków Greenpeace – zapylają 65 proc. jabłoni, grusz i czereśni oraz jedną czwartą upraw rzepaku. Gdyby ich zabrakło, zbiory owoców zmniejszyłyby się co najmniej o jedną trzecią i ktoś musiałby zastąpić owady. Tak jak już dzieje się w Chinach, gdzie w wielu sadach robotnicy specjalnymi miotełkami muskają kwiaty, starając się je zapylić. To jednak tylko półśrodek, bo chociaż drzewa wydadzą owoce, to nawet najbardziej pracowity Chińczyk z pyłku i nektaru nie wyprodukuje miodu.
Kto wynalazł pszczelarstwo? Jak produkowano miód i hodowano pszczoły w starożytności
Miód podbieramy pszczołom od kilku tysięcy lat. Jednak bardzo długo ludzie nie mieli pojęcia, jak to robić, nie niszcząc przy tym pszczelich rodzin. Dlatego miód był bardzo cenny.
W tym artykule: Pierwsze pasieki powstały w starożytnym Egipcie Starożytni Grecy wiedzieli, jak zwabić pszczoły do nowego ula W starożytnym Rzymie miód był źródłem bogactwa W czasach starożytnych pszczoły były otoczone nimbem tajemnicy Nie wiadomo, kto i kiedy odkrył, że w gniazdach dzikich pszczół kryje się słodki przysmak. Pewne jest to, że pszczoły pojawiły się na Ziemi dużo wcześniej niż ludzie. W 2006 r. w dolinie Hukawng na północy Birmy znaleziono zatopionego w bursztynie owada, którego wiek oszacowano na sto milionów lat. Najstarszy dowód podbierania miodu jest z tej perspektywy bardzo świeży. Odkryto go w 1922 r. w jaskini Araña pod hiszpańską Walencją. To datowane na VII–VI tysiąclecie p.n.e malowidło naskalne przedstawiające postać, która wspina się na skałę lub drzewo, by wybrać z gniazda miód. Wokół niej krąży rój pszczół. To dowodzi, że mimo podwójnego zagrożenia – upadku z wysokości i pożądlenia przez owady – człowiek dla zdobycia miodu był gotów zaryzykować życie. Pierwsze pasieki powstały w starożytnym Egipcie Kilka tysiącleci później miodem raczyły się już elity wszystkich starożytnych cywilizacji. Relief w świątyni faraona Niuserra (zmarłego w XXV w. p.n.e.) przedstawia pieczętowanie dzbana z miodem. Z tekstów na papirusach wynika, że w Egipcie pojawili się pierwsi pszczelarze, którzy budowali pierwsze ule z wikliny lub trzciny obłożonej mułem. Nie przypominały dzisiejszych. Wyglądały jak zalepione od tyłu grube rury. Z jednej strony wlatywały do nich owady, z drugiej – po rozbiciu tylnej ścianki wybierano miodowe plastry. Pozyskany produkt wykorzystywano nie tylko jako luksusowe dobro konsumpcyjne, lecz również jako lek i kosmetyk. Naukowcy odkryli, że gdy pszczoły przelatują nad lustrem, dzieje się coś bardzo dziwnego Francuscy biolodzy powtórzyli słynny eksperyment z pszczołami sprzed prawie 60 lat. Celem było zbadanie, w jaki sposób owady utrzymują wysokość podczas lotu. Miód był składnikiem ponad połowy z 900 egipskich medykamentów, których receptury zachowały się do dziś. Wosku ze stopionych plastrów używano do balsamowania. W czasach Ramzesa II (XIII w. p.n.e.) część wynagrodzenia wypłacano urzędnikom w miodzie. Ceniono go tak bardzo, że na godło Górnego Egiptu wybrano pszczołę! Ponieważ popyt przerastał podaż, faraonowie żądali od podbitych ludów miodowej daniny. By zapewnić regularne dostawy z krajów Bliskiego Wschodu, Egipcjanie udostępnili ich mieszkańcom technologię produkcji miodu. W 2007 r. na stanowisku archeologicznym Tell Rehov w północnym Izraelu odkryto ponad 30 uli zbudowanych tak, jak opisywały to papirusy. To najstarsza zachowana „pasieka” datowana na X w. p.n.e., czyli domniemane czasy króla Salomona. Miód stał się w starożytności synonimem luksusu i dobrobytu. W Biblii aż szesnaście razy Ziemię Obiecaną określa się jako „krainę mlekiem i miodem płynącą”. Starożytni Grecy wiedzieli, jak zwabić pszczoły do nowego ula Z równą atencją traktowali pszczoły dawni Grecy i Rzymianie. Wierzyli, że miód wchodzi w skład ambrozji – pokarmu bogów zapewniającego nieśmiertelność. Ojciec medycyny Hipokrates przekonywał, że najlepsze efekty osiąga się, gdy „pożywienie leczy, a lekarstwo żywi”. Te wymogi najlepiej spełniał miód. Nic więc dziwnego, że stał się składnikiem około 300 receptur opracowanych przez Hipokratesa i jego uczniów. Leczył nie tylko ciało, lecz również umysł, wzmacniając pamięć i intelekt. O wybitnych filozofach i poetach Sofoklesie, Homerze, Demokrycie mawiano, że w dzieciństwie smarowano im usta miodem, dzięki czemu uzyskali nadzwyczajne zdolności oratorskie. Ten wyjątkowy gatunek miodu pomaga na opryszczkę. Czy wyprze inne leki? Jeżeli przy każdej poważnej zmianie pogody twoja skóra gotuje ci taki nieprzyjemny prezent, to może być dla ciebie dobra wiadomość. Grecy – podobnie jak Egipcjanie – budowali ule z wikliny i trzciny obłożonej gliną. Rzymianie preferowali słomę. Zabierali z nich cały zgromadzony miód, co prowadziło do zagłady pszczelej rodziny pozbawionej zapasu pożywienia. Antyczni pszczelarze zdawali sobie z tego sprawę i próbowali prowadzić bardziej racjonalną hodowlę. Nie wiedzieli, jak rozmnażają się pszczoły. Ale zauważyli, że co pewien czas część roju wylatuje z ula i zakłada nowe gniazdo. Dopiero dwa tysiące lat później odkryto, że po zapłodnieniu nowej królowej matki, stara z częścią robotnic przenosi się w inne miejsce. Grecy dość precyzyjnie określili moment, w którym dochodzi do tej tzw. rójki. Nie wybierali miodu, dopóki pszczela rodzina się nie podzieliła. Znaleźli też sposób na to, by nowy rój nie odleciał zbyt daleko. W pobliżu ula, który zamierzali opróżnić, ustawiali nowy. Wejście do niego smarowali miodem, co miało zachęcić wylatujące pszczoły do osiedlenia się właśnie tam. Było to już bardziej zaawansowane pszczelarstwo. W starożytnym Rzymie miód był źródłem bogactwa Metody Greków przejęli i rozwinęli Rzymianie. Ze względu na ogromne zapotrzebowanie na miód pszczelarstwo stało się jedną z najbardziej intratnych gałęzi rolnictwa. Zbiła na nim majątek rodzina Maronów, z której wywodził się słynny poeta Wergiliusz. Autor „Eneidy” poświęcił jedną z ksiąg poematu „Georgiki” urokom pszczelarstwa. Sporo o nim wiedział, ale była to raczej wiedza artysty niż eksperta. To Wergiliusz spopularyzował pogląd, że pszczoły mogą się rodzić w ulu albo powstawać z mięsa martwych zwierząt. „O cud przedziwny, z byków trzew wilgotnych, pszczoły brzęcząc wzlatują rozdzierając boki” – pisał. Okazał się tak przekonujący, że teorię samorództwa owadów traktowano poważnie jeszcze w XVII w. Ten miód to narkotyk. Żeby go zdobyć zbieracze ryzykują życiem Gniazda o szerokości do 2 m trzymają się klifów w dżunglach wschodniego Nepalu. Do i z tych struktur latają olbrzymie pszczoły himalajskie wytwarzające halucynogenny miód, środek psychotr... Bardziej rzeczowy był Lucius Columella (I w. n.e.), autor 12-tomowego dzieła „O rolnictwie”. Nie fantazjował, lecz udzielał konkretnych rad dotyczących hodowli pszczół, rodzajów miodu, rozmieszczania uli, a nawet ochrony owadów przed chorobami. Pszczelarzom to wystarczało – wiedzieli, co należy robić i czego unikać. W czasach starożytnych pszczoły były otoczone nimbem tajemnicy Ale życie pszczół pozostawało dla nich tajemnicą. Najtęższe umysły starożytności okazywały się równie bezradne. Pliniusz Starszy, autor monumentalnej „Historii naturalnej”, przekonywał, że pszczoły nie mają krwi i nie oddychają. Nie wytwarzają też miodu, lecz zbierają go z liści i kwiatów, na które spada z nieba jak deszcz. Żadna dawna cywilizacja nie zdołała przeniknąć pszczelich tajemnic. Większość poprzestała na stwierdzeniu, że zarówno owady, jak i wytwarzane przez nie produkty to dary niebios. Tak twierdzi święta księga hinduizmu Rygweda. Jednego z głównych indyjskich bogów – Wisznu – przedstawiano niekiedy w postaci błękitnej pszczoły siedzącej na kwiecie lotosu. Lubisz miód? Bycie pszczelarzem nie jest trudne! We Włoszech to już trend Hodowla pszczół w miastach, nawet na balkonie czy w ogrodzie na dachu, staje się coraz popularniejsza we Włoszech. Wystarczy zainwestować około 400 euro, by rocznie uzyskać nawet 10 kilogram... Szesnasta sura Koranu nosi tytuł „Pszczoła” (Al-Nahl) i głosi: „Bóg natchnął pszczołę, by sobie zbudowała dom na górach, w drzewach, lub mieszkała w domu, który dla niej człowiek zbudował.(...) ze swego łona wydaje ona płynną istotę rozmaitego koloru, a zawiera ona lekarstwo dla ludzi; widoczny to znak dla tych, którzy rozważają”. Nie wiadomo, kiedy na Półwyspie Arabskim zaczęto budować ule, ale z tych słów wynika, że w czasach Mahometa (VII w. n.e.) była to już umiejętność powszechna.