Che Guevara to człowiek-symbol. Jak z lekarza zmienił się w rewolucjonistę?
Che Guevara był argentyńskim lekarzem, politykiem i rewolucjonistą. Przybył z towarzyszami do Boliwii, by w tym kraju biedy i terroru wzniecić krwawą rewolucję mającą ogarnąć kontynent. Zginął, lecz został ikoną.
Spis treści: Biografia Che Guevary Che Guevara – ciekawostki Monika Ertl – mścicielka Che Guevary Ernesto Guevara, znany powszechnie jako Che Guevara, urodził się w 1928 r. w Rosario w Argentynie. W latach 50. XX w. został jednym z przywódców rewolucji kubańskiej. Po jej sukcesie wstąpił w skład rewolucyjnego rządu. Walczył też w Boliwii, gdzie zginął w 1967 r. Biografia Che Guevary Pochodził z rodziny wywodzącej się z klasy średniej, pochodzenia hiszpańsko-irlandzkiego. Już jako nastolatek miał lewicowe poglądy. Młodość Złożył podanie o przyjęcie na wydział medycyny na uniwersytecie w Buenos Aires. W trakcie studiów dorabiał i podróżował po kraju na motocyklu. Wtedy zaczęła powstawać jego książka „Dzienniki motocyklowe”. To zapiski z wyprawy po Ameryce Południowej, którą odbył najpierw na motocyklu „Poderosa”, a potem autostopem. Autor jest wrażliwym chłopakiem, który dostrzega ubóstwo i krzywdę ludzką, wyzysk, brak opieki zdrowotnej dla biednych i nie daje mu to spokoju. Działalność rewolucyjna W 1953 r. Ernesto, wtedy jeszcze znany jak „Fuser” lub „El Pelao”, nie zaś „Che”, ukończył studia medyczne ze specjalizacją „trąd”. Zamieszkał w Gwatemali, gdzie nawiązał kontakty z rewolucjonistą Fidelem Castro. To wtedy zyskał przydomek „Che” – od argentyńskiego słowa-przerywnika, którego często używał. Podczas puczu CIA walczył w obronie rządu. Po jego upadku wyjechał do Meksyku. Wtedy przekonał się do zaangażowania się w zbrojną walkę. Dołączył do Ruchu 26 Lipca, który w 1956 r. zaatakował Kubę. W trakcie walki partyzanckiej Guevara zajmował się m.in. zapleczem i szkoleniami. Odegrał kluczową rolę w bitwie pod Las Mercedes, gdy jego oddział powstrzymał natarcie 1500 żołnierzy. Po zwycięstwie rebeliantów pracował jako minister w rządzie Castro, występując m.in. na arenie międzynarodowej. W 1965 r. wycofał się z życia publicznego. Brał udział w konflikcie w Kongo. W 1966 r. przybył potajemnie do Boliwii. Rozpoczął tam kampanię przeciwko juncie wojskowej generała Rene Barrientos. Partyzanci mieli poparcie wielu pisarzy, wydawców, ludzi biznesu na całym świecie. Ich kontakty zapewniały pomoc logistyczną, wsparcie finansowe czy dostawy broni. Początkowo udało im się wygrać kilka potyczek z regularną armią boliwijską. Śmierć W nocy z 8 na 9 października 1967 r. partyzanci dowodzeni przez Che Guevarę wpadli w zasadzkę. Większość jego towarzyszy zginęła. On sam został ranny i poddał się. Przekonany, że bardziej przyda się władzy żywy niż martwy, spokojnie czekał na rozwój wypadków. Pomylił się, bo rządzący Boliwią prezydent René Barrientos Ortuño, który doszedł do władzy dzięki juncie wojskowej, nie okazał litości. Odmówił nawet ekstradycji Guevary do USA. Waszyngton chciał dostać Che w rewanżu za to, że agenci CIA wyszkolili boliwijskich żołnierzy, którzy pojmali rewolucjonistę. Amerykanie liczyli, że wyciągną od niego wiele informacji o znienawidzonym Fidelu Castro. „Błagam! Nie strzelajcie. Jestem Che i jestem dla wart żywy niż umarły”. To zdanie wypowiedział na chwilę przed swoją egzekucją. Jednak boliwijscy żołnierze byli głusi na jego wołania. Boliwijczycy zastrzelili Che. Egzekucję wykonał sierżant Mario Terán, a bezpośrednio odpowiedzialnym za ujęcie i zabicie Guevary był pułkownik bezpieki Roberto Quintanilla Pereira. Po tej egzekucji władze coraz skuteczniej i bezwzględniej likwidowały partyzantów, zdeterminowane wybić ich do nogi. Eksportowana z Kuby rewolucja gasła. Nie udało się poderwać biedaków do walki, by pomogli w kraju potwornych nierówności społecznych stworzyć komunistyczną utopię. Terror władzy sprawił, że chłopi bali się nawet przyjmować partyzantów pod swój dach. Słynne zdjęcie Ostatnie zdjęcie Ernesto Che Guevary ma wyjątkową historię. 10 października 1967 r., przeszyte dziewięcioma kulami ciało przewieziono helikopterem do Vallegrande i umieszczono w budynku pralni lokalnego szpitala. Do prasy wysłano wiadomość, że El Comandante zmarł w walce w boliwijskiej puszczy. Aby ciało tak właśnie wyglądało, pluton egzekucyjny dostał rozkaz, by nie strzelać w głowę. Publiczne wystawienie martwego Che miało ostatecznie udowodnić, że został unicestwiony. Wśród osób, które przybyły tam owego dnia, był fotograf AFP Marc Hutten. Gdy zajrzał do pralni, jak wspomina, poczuł, że znalazł się w miejscu, w którym pisze się historia. Na betonowym stole leżało półnagie ciało. Za nim stały pielęgniarki myjące, czeszące i golące towarzysza Fidela Castro z czasu kubańskiej rewolucji. Obok stał sięgający po papierosa pilot boliwijskiej armii, który przywiózł tutaj ciało. Stali też ci, którzy dzień wcześniej wycelowali w Che Guevarę lufy karabinów. W tym momencie Hutten jeszcze nie wiedział, że naciskając spust migawki, przyłoży rękę do „kanonizacji” Che. Wykorzystanie naturalnego światła i wysokiej czułości filmu dały piorunujący efekt: nie martwego ciała, ale męczennika. Efekt, którego boliwijskie władze tak bardzo chciały uniknąć. Che Guevara – ciekawostki Che Guevara jeszcze za życia stał się symbolem bezkompromisowego rewolucjonisty. W jednym z wywiadów powiedział, że jest gotów poświęcić życie wszystkich Kubańczyków, byle mógł zatryumfować światowy socjalizm. Wielu z nich zresztą miał na sumieniu. Kult jego osoby jest w znacznym stopniu wykreowany przez pop-kulturę. Plakaty, koszulki i inne gadżety ze słynnym zdjęciem, które zrobił Alberto Korda, przynoszą producentom ogromne dochody. Boliwijczycy do dziś mówią z lękiem o „przekleństwie Che”: wszyscy, którzy go ścigali bądź brali udział w egzekucji, skończyli marnie. Wieśniaka, który wydał Guevarę, ktoś zabił. Generał, który go schwytał, dopełnia żywota na wózku inwalidzkim. Prezydent, który dał rozkaz egzekucji, zginał w katastrofie helikoptera. To tylko przykłady – lista dotkniętych „przekleństwem Che” jest dłuższa. W Boliwii powstała „Droga Che” (La ruta del Che) – liczący 800 km szlak turystyczny pokrywający się z trasą, jaką Ernesto Che Guevara wraz ze swoim oddziałem partyzanckim pokonał, zanim został schwytany i zastrzelony. Część trasy można pokonać jedynie konno, pieszo czy samochodami terenowymi, jako że nie brak odcinków, które od śmierci Che praktycznie się nie zmieniły. Monika Ertl – mścicielka Che Guevary Pochodząca z Niemiec Monika Ertl dorastała w Boliwii. Tam poznała Guido Álvaro Peredo Leigue, współpracownika Che Guevary. Była pod wrażeniem nie tylko jego postawy, ale także urody. Ona i Inti, bo taki nosił pseudonim, zostali kochankami. Leigue wprowadził ją również w świat swoich towarzyszy marzących o ogólnoświatowej rewolucji. Rewolucjonistka Imilla Po śmierci Che Monika Ertl postanowiła pójść w jego ślady. Jako kobieta Intiego została bez problemów przyjęta do oddziału partyzanckiego w Nancahuazú. Stała się też członkiem ELN, Armii Wyzwolenia Narodowego (Ejército de Liberación Nacional) – rewolucyjnej partyzantki kolumbijskiej kryjącej się w amazońskiej dżungli rozciągającej się w tym rejonie od Boliwii przez Peru i Brazylię po Kolumbię. Stała się okrutną towarzyszką Imillą, bo taki pseudonim wybrała. W indiańskich narzeczach Quechua i Animara znaczyło to „dziewczyna” lub „młoda”. Oddała na potrzeby sprawy wszystkie oszczędności. Zamieszkała w norze, którą dzieliła z kilkoma partyzantami, w tym ze swoim ukochanym Intim. Odwagą nie ustępowała kolegom. Strzelała do żołnierzy i policjantów, a gdy zabrakło jedzenia i broni, napadała z towarzyszami na bogaczy i rabowała banki. Ertl dobiła śmierć jej ukochanego. Kiedy ona była na akcji, 9 września 1969 r. zdradzony przez towarzyszy Inti wpadł w ręce boliwijskich żołnierzy. Torturowano go, a potem konającego zabrano do miasteczka Achocalla, gdzie dostał śmiertelny zastrzyk z trucizny. Zemsta na szefie bezpieki Pułkownik bezpieki Roberto Quintanilla Pereira triumfował. Zdawał sobie jednak sprawę, że może spodziewać się zemsty. Wysłano jako konsula na placówkę do Hamburga. Tymczasem do Niemiec, posługując się fałszywym paszportem argentyńskim, przedostała się Monika Ertl. Pomogli jej ludzie z lewicowej rewolucyjnej komórki w Hamburgu. Quintanilla był ostrożny, a jednak złamał narzuconą sobie zasadę, że nie przyjmie osobiście żadnego interesanta. Ale czy mógł odmówić spotkania z kobietą o sympatycznym głosie, podającą się za Australijkę, która miała rzekomo ubiegać się o wizę dla grupy folklorystycznej? Po kolejnym telefonie wyznaczył jej wizytę. W budynku pojawiła się piękna blondynka o niebieskich oczach. Podziwiała obrazy na ścianach, kiedy Quintanilla zaprosił ją do gabinetu. Był pod wrażeniem elegantki w okularach ze złotymi oprawkami w kształcie motyla. Pułkownik nawet nie zdążył dokładniej się jej przyjrzeć, gdy nieznajoma wyciągnęła pistolet i strzeliła mu trzy razy w pierś. Potem wydostała się z budynku. Pozostawiła po sobie skrawek papieru z napisem „Victoria o muerte” (Zwycięstwo albo śmierć) oraz inicjałami ELN. Dzięki swoim kontaktom uciekła z Europy i wróciła przez Kubę do Boliwii. Zabójczyni znienawidzonego eks-szefa tajnych służb stała się bohaterką miejscowych rewolucjonistów. Źródło: archiwum NG
Riwiera Szwajcarska, czyli malownicze okolice Jeziora Genewskiego. Oto kraina najlepszych serów i win
Okolice Jeziora Genewskiego rozbudzały wyobraźnię Andersena, gdy pisał swoje baśnie. Chaplin spędził tu ostatnie lata życia. Oto wspaniała Riwiera Szwajcarska.
W tym artykule: Riwiera Szwajcarska i Chaplin Vevey i Alimentarium Szwajcarskie sery Szwajcarskie winnice Montreux, stolica jazzu Riwiera Szwajcarska – szlaki górskie Riwiera Szwajcarska – informacje praktyczne Po prostu przyjaciel zasugerował mi Szwajcarię – napisał w swojej autobiografii Charlie Chaplin zapytany, dlaczego na swoją emeryturę wybrał właśnie Corsier-sur-Vevey, które leży jakieś 100 km na wschód od Genewy. Chaplin przeprowadził się w okolice Lozanny w 1953 r. i mieszkał tu 24 lata, aż do śmierci. Powodów do przeprowadzki miał jednak więcej. Riwiera Szwajcarska i Chaplin Po pierwsze, niedługo po wejściu na pokład statku, który płynął ze Stanów do Europy, dowiedział się, że nie ma powrotu do USA, o ile nie złoży oświadczenia dotyczącego jego poglądów i przekonań. Okazało się, że FBI prowadziło śledztwo na temat jego powiązań z komunizmem. Po drugie, według jego biografa Petera Ackroyda, ważne były dla niego korzystne podatki. Po trzecie, ta część Szwajcarii, którą Chaplin wybrał na swój dom, okazała się piękna. Precyzyjna. Jak z filmu. Czyli dokładnie taka, jaką Chaplin lubił najbardziej. W moim przypadku było zupełnie inaczej. Przyjaciele odradzali mi Szwajcarię, mówili, że sztywno, nudno i drogo. Postanowiłam to jednak sprawdzić sama i na własne oczy zobaczyć, czy jest w tej części kraju coś, czym się zachwycę. I czy zakocham się w niej, tak jak 68 lat temu zrobił to Chaplin. Vevey i Alimentarium Vevey to pierwszy przystanek w odkrywaniu Riwiery Szwajcarskiej położonej około godziny drogi na wschód od Genewy. Podobno na promenadę w Vevey przyprowadzała Chaplina jego o 36 lat młodsza żona Oona O’Neill. Teraz Mały Tramp („Włóczęga”, jak tytuł filmu z 1915 r.) odlany z brązu wita mnie w meloniku, z laską i w za dużych butach. Jego pomnik stoi nad samym jeziorem i przygląda się temu, co dzieje się wokoło. A dzieje się sporo, szczególnie jak na tak małą miejscowość. Promenada zbudowana jest tak, by była dostępna dla wszystkich: dzieci na hulajnogach, piknikujących zakochanych i spacerujących wolnym krokiem emerytów. Po drodze co chwilę mijam park, fontannę albo ławkę, budkę z kawą lub z goframi, plażę, plac zabaw albo jakąś cieszącą oko rzeźbę czy instalację. Jak na przykład kultowy już widelec w jeziorze. Ogromny, wbity w dno przypomina, że jedzenie to ważna część lokalnej kultury. Nie bez powodu Nestlé właśnie tu ma swoją regionalną siedzibę. Obok niej zbudowało genialne muzeum jedzenia Alimentarium, w którym można się dowiedzieć wszystko na temat jego historii. Między innymi jak wyglądało pierwsze pudełko do przewożenia jajek, czy weganie żyli tysiące lat temu i jak najlepiej zwijać bułeczki cynamonowe, by cały miąższ pozostał w środku. Szwajcarskie sery Kto nabierze apetytu, powinien prosto z muzeum wybrać się na lokalny targ na placu głównym. Odbywa się we wtorki i soboty i oferuje głównie regionalne produkty. Czyli po pierwsze sery, po drugie sery, po trzecie wina, owoce, warzywa, czekolady, a po czwarte… sery. Próbuję różnych odmian gruyère’a, emmentala i lokalnego sera riviera, delikatnego, z orzechową nutą. Podobno serowa miłość Szwajcarów jest jeszcze większa, jak sery te są roztopione (i wtedy też najbardziej śmierdzące). Fondue serowe (czyli zupa z rozpuszczonego sera zjadana z bułką) i raclette – kawał sera nabity na drąg, podgrzewany i podawany z ziemniakami – to obowiązkowe dania z lokalnego menu. Tuż obok targu jest przystań. Co kilkanaście minut zatrzymuje się jeden z ośmiu historycznych statków parowych zbudowanych w czasach belle époque, które kursują po jeziorze. Bilety kupuje się w kiosku obok miejsca, gdzie cumują statki. Trafiłam na Montreux, najstarszy statek z floty. Zbudowano go w 1904 r. i od początku zachwycał swoich gości piękną klatką schodową, restauracją i zdobieniami na dziobie. Zawsze ogłasza swoje przybycie syreną, która wzbudza radość najmłodszych na promenadzie. Szwajcarskie winnice Zaraz po wejściu na pokład i przepuszczeniu pasażerów udających się na górę (pierwsza klasa!) muszę zmierzyć się z trudną decyzją (ach, te szwajcarskie problemy!). Czy wyjść na zewnątrz i podziwiać winnice na wzgórzach, Alpy, cukierkowe miasteczka i zamki? A może powinnam zostać w środku i obserwować magnetyzujący rytm, w jakim działa silnik parowy? Piękna pogoda porywa mnie jednak na zewnątrz. Płyniemy w stronę Montreux. Stoki po szwajcarskiej stronie jeziora niemal w całości pokryte są winnicami. Wśród nich jeździ kolej i rozsiane są piękne wille w stylu toskańskim. Od znajomego dowiaduję się, że lokalne wino wygrywa konkursy winiarskie na całym świecie. „Forbes” nazwał region Laveaux „najlepszym winnym regionem świata”. To dlaczego nigdy o nim nie słyszałam? Okazuje się, że właśnie dlatego, że jest tak wyjątkowe i dobre, Szwajcarzy prawie całość produkcji zatrzymują dla siebie. Szczególnie uznane i dobre są białe wina produkowane z winogron chasselas. Delikatne, owocowe w smaku idealnie pasują do lokalnych serów. Teraz jasne staje się, dlaczego to właśnie w Vevey odbywa się jeden z najbardziej ekstrawaganckich i największych festiwali wina na świecie. Fête des Vignerons ma miejsce raz na 20 lat. Przyjeżdża na niego ponad milion osób, budowana jest specjalna scena, całe miasto zamienia się w ogromny teatr i leją się hektolitry wina. Ostatnia edycja miała miejsce w 2019 r. Znając Riwierę Szwajcarską, pieniądze na bilet wstępu muszę zacząć odkładać już dziś. Za winnicami na horyzoncie miga mi zamek Chillon, który zainspirował Hansa Christiana Andersena podczas pisania „Małej syrenki”. Wygląda, jakby stał na wodzie, średniowieczne mury wprost wychodzą z jeziora – zupełnie jak w zamku księcia Eryka. Na wszelki wypadek wpatruję się w taflę wody, ale syren brak. Zamek Chillon, wpisany na listę UNESCO, to najczęściej odwiedzany zabytek w Szwajcarii. Niestety, tłumy wpisane są w jego zwiedzanie. Mimo to warto do niego przyjechać, choćby dla niesamowitych lochów, które zbudowane są z wykorzystaniem skał. Lub dla zdjęcia. Ten zamek po prostu nie może wyjść źle na fotografii, i to niezależnie od umiejętności wykonującego. Montreux, stolica jazzu Statek parowy dopływa do Montreux, lokalnej stolicy muzyki. Szczególnie jazzu, bo tu co roku odbywa się słynny jazzowy festiwal. W 1978 r. wystąpił na nim Freddie Mercury z Queen (nagrali wtedy płytę „Jazz”) i w kilka dni zakochał się w tym miejscu. „Jeżeli chcesz zaznać spokoju, przyjedź do Montreux” – Mercury radził przyjaciołom. Na lądzie wita mnie w charakterystycznym rozkroku i z mikrofonem. Jak Chaplin odlany z brązu. Z pewnością miał rację, mówiąc o spokoju. Poza czasem festiwalu niewiele się dzieje. Z atrakcji jest sporo dobrych restauracji i piękne hotele z początków XX w. W tym słynny Fairmont Le Montreux Palace, w którym mieszkali m.in. Richard Strauss i Vladimir Nabokov. Ten ostatni zamieszkał tu ze swoją żoną Verą w apartamencie na szóstym piętrze w 1961 r., po napisaniu „Lolity.” Hotelowy apartament był jego domem przez 16 lat, aż do śmierci. Riwiera Szwajcarska – szlaki górskie Dlaczego Riwiera Szwajcarska jest wyjątkowa? Atrakcją nie jest tylko jezioro, ale też okoliczne góry, w których wyznaczone są setki szlaków dla pieszych, rowerzystów, koniarzy. Z Montreux w górę można pójść albo wjechać kolejką zębatą na Les Rochers de Naye. 55-minutowy wjazd jest przygodą samą w sobie. To najwyższa kolej w regionie (wjeżdża na 2024 m n.p.m.) i jedna z najbardziej widokowych na świecie. Z końcowej stacji wystarczy krótki spacer, żeby wejść na sam szczyt. 7 szwajcarskich parków, w których odpoczniesz jak nigdy dotąd Niemal każe szwajcarskie miasto może pochwalić się większym lub mniejszym parkiem. Mieszkańcy ściągają do nich niemal w każdej wolnej chwili, by poleniuchować na trawie, urządzić sobie... Na górskich zapaleńców czeka tu trudna via ferrata. Na tych bardziej umiarkowanych – inne malownicze trasy, w tym ta słynna do Grottes de Naye, czyli jaskiń, dzięki czemu część drogi można przebyć pod skałami. Można też nie robić tu nic, usiąść w restauracji, zamówić wodę za osiem franków, cicho przekląć, że cena wysoka. A potem gapić się przed siebie w nieskończoność. Na szczęście za podziwianie widoków nie płaci się tu nic. Mimo że warte są miliony franków. Riwiera Szwajcarska – informacje praktyczne Dojazd Samochodem (najlepiej na dwa razy). Uwaga na przepisy drogowe. Nie należy przekraczać prędkości nawet o kilometr, jeżeli nie chce się płacić ogromnych mandatów. Samolotem do Genewy. Lata m.in. Swiss i LOT. A potem pociągiem. Tanimi liniami lotniczymi Wizz Air do Bazylei. i potem wynajętym samochodem. Nocleg Tanio: Jurty w Rochers de Naye – najlepsze widoki i niezapomniana przygoda. Jedyny mankament, że daleko do jeziora, bo jurty znajdują się 2 tys. m n.p.m. Umiarkowanie: Hotel Tralala – świetny dizajn inspirowany światem jazzu. Luksusowo: Fairmont Le Montreux Palace. Luksus na miarę gwiazd filmowych i świata muzyki. Jedzenie Montreux Jazz Café – w luksusowym hotelu Fairmont – jeżeli nie możesz spędzić tu nocy, zaszalej chociaż z kawą. Miejsce z duszą, historią i świetną kuchnią. Caveau des Vignerons – jeżeli chcesz spróbować fondue, raclette lub innych lokalnych przysmaków. Denis Martin w Vevey. Restauracja z gwiazdką Michelina. Dla tych, którzy kochają eksperymenty. La Cremerie – w położonej w górach miejscowości Chatel-Saint Denis. Miejsce słynne z tzw. moitié-moitié, fondue zrobionego z dwóch rodzajów sera: gruyère i vacherin fribourgeois. Warto wiedzieć W Riwierze Szwajcarskiej panuje mikroklimat – zimy są dużo łagodniejsze niż w reszcie kraju. Źródło: archiwum NG.
Wyspa Maui zmienia postrzeganie o Hawajach. Dzięki tej podróży zrozumiałam ważną rzecz
Wyjazd na hawajską wyspę Maui zmienił nasze wyobrażenie o Hawajach, ale też o tym, jak może wyglądać macierzyństwo na końcu świata.
W tym artykule: Ananasy na Hawajach Park narodowy Haleakalā Najpiękniejsza trasa świata Miasteczko Haiku Jak płynie czas na Maui Doświadczać jak najwięcej, zdobyć wulkany, nauczyć się surfować, może nawet podstaw tańca hula. Tłumaczyłam sobie, że skoro już lecimy z dwójką małych dzieci na koniec świata, to trzeba wykorzystać ten czas przyzwoicie, nie zmarnować, wycisnąć z niego cały egzotyczny sok. Działało to świetnie, dopóki po dwóch tygodniach na Hawajach nie trafiliśmy na wyspę Maui. Wtedy plan samoistnie przestał obowiązywać. Kolejne sześć tygodni można określić wieloma przymiotnikami, ale na pewno nie „napięte”. Wyluzowane, powolne, nieśpieszne, spontaniczne… Podróż ta nie tylko zmieniła moje wyobrażenie o Hawajach, ale też o tym, jak najlepiej podróżować z dziećmi. Ananasy na Hawajach Czy ananasy rosną na drzewach? – zapytała mnie moja pięcioletnia wtedy córka, gdy zatrzymaliśmy się przy drodze kupić kolejny owoc kilka dni po wylądowaniu na wyspie. Soczyste, słodkie i pełne smaku stanowiły ważną część naszego menu. Omlet z ananasem na śniadanie, świeży ananas na przekąskę, smoothie z ananasa i mleka kokosowego na podwieczorek, ananas na grillu na kolację. – No właśnie. Jak rosną ananasy? – powtórzyłam i zamyśliłam się. – Nie mam pojęcia. Poszukajmy odpowiedzi – odpowiedziałam. I zamiast trzymać się planu zwiedzania, postanowiliśmy sprawdzić, jak rosną ananasy i dlaczego tu smakują tak wyśmienicie. Nie musiałam szukać daleko. Maui to prawdziwe ananasowe zagłębie. Ananasy rosną na zboczach gór, które wypiętrzają się na środku wyspy. I wiele plantacji otwiera swoje bramy dla turystów. Maui Pineapple Tour in Hali’imaile jest jednym z miejsc, gdzie można zobaczyć, jadąc klimatyzowanym busikiem, nie tylko, jak ananasy rosną – a, uwaga!, rosną przy ziemi, w środku małych krzaków, wybijają się z nich jak żółte jajka niespodzianki – ale też jak się je zbiera (na Maui prawie wyłącznie ręcznie!). I jakie wybierać w sklepie (twarde i żółte, chyba że na grilla – to wtedy zielone), by były najlepsze. Park narodowy Haleakalā Te najsłodsze rosną podobno na zboczu wulkanu Haleakalā. Wulkaniczna ziemia, dużo słońca i chłodne wieczory to połączenie idealne dla tych owoców. – Mamo, a można na ten wulkan pojechać? – pytają dzieci. – Sprawdźmy – odpowiedziałam. Hawaje: Co zrobić by podróż tam nas nie zrujnowała? Nawet jeśli nie jesteś spadkobiercą, możesz przeżyć wakacje w stylu George'a Clooneya. Haleakalā to park narodowy, do którego można wjechać. A nawet dojechać na sam jego szczyt, na 3055 m n.p.m. Aby zaspokoić ciekawość, ruszamy więc naszym kamperem stromo pod górę. I już podczas pierwszego przystanku przekonuję się, że dobrze, iż mamy ze sobą dość ciepłe śpiwory i kurtki puchowe dla dzieci. Bo szczyt wulkanu Haleakalā znany jest z wyjątkowo, jak na Hawaje, niskich temperatur. I nie mówię tego z przymrużeniem oka. W 1961 r. zarejestrowano tu minus 10°C. Nie zmyliła nas, tak jak wielu podróżników, na szczęście nazwa Haleakalā, którą tłumaczy się jako „dom słońca”. Po przejechaniu budki parku narodowego zaczynamy się piąć w górę. W ciągu kilkunastu minut z piaszczystych plaż i zielonego lasu deszczowego przenosimy się na inną planetę. Czarną, brązową, pomarańczową, pełną skał i kamieni, bez drzew czy zwierząt, za to pokrytą niewystępującymi nigdzie indziej roślinami takimi jak srebrne Argyroxiphium sandwicense (miecze hawajskie), które kwitną raz w życiu. Gdy dojeżdżamy na szczyt wulkanu, orientujemy się, że jesteśmy ponad chmurami. Ocean i cała wyspa zniknęły pod nami. Za to nad głowami mamy niebieskie niebo i słońce. Wulkan Haleakalā jest tak duży, że tworzy własną pogodę i bardzo często spowity jest gęstymi chmurami. To sprawia, że tak popularne jest tu oglądanie zachodu słońca, podczas którego słońce kładzie się na chmurach i tworzy prawdziwy spektakl kolorów, gdy promienie rozpraszają się przez kolejne warstwy chmur. Jest zimno, więc zaraz po zachodzie zjeżdżamy. Niby największą atrakcję mamy zaliczoną. Ale czujemy niedosyt wulkanu. Mistycznej atmosfery na górze. Gry świateł. Zmiany perspektywy. Postanawiamy więc wracać tam przez kolejne kilka dni. Jeździmy tam nie tylko na zachód słońca, ale też i na wschód, na piknik na grani wulkanu i na spacery po jego mniej znanych zakątkach. Najpiękniejsza trasa świata Z takim samym założeniem ruszamy drogą do Hany. Bez pośpiechu i potrzeby zaliczenia. Za to z ogromną ciekawością i otwartością na to, co zastaniemy po drodze. Okrzyknięta została najpiękniejszą trasą samochodową świata, między innymi przez portal TripAdvisor. W liczbach można opisać tę drogę tak: ponad 100 km pomiędzy Kahului a Haną, 600 zakrętów, setki wodospadów i obłędnych plaż. Przejechać można ją w 3 godz. bez zatrzymywania, ale najczęściej turystom pokonanie tej trasy z przystankami w najciekawszych miejscach zajmuje ok. 8 godz. Jednak na Maui coraz bardziej przekonujemy się, że nie o liczby w podróżowaniu chodzi. Dlatego nam droga do Hany zajmuje ponad tydzień. Bo wiele godzin spędzamy na oglądaniu surferów na przydrożnych plażach. Ogromne fale, które załamują się nad sportowcami – na szczęście zawsze wypływają z nich cało – trzymają nas w napięciu. – Ja też tak chcę – oznajmia mi mój syn i przy każdej okazji wskakuje do wody, by podszkolić się w pływaniu. Codziennie budujemy bardzo niedoskonałe zamki z piasku, które fale zabierają do oceanu. Oglądamy muszle i kamienie, czasem układając z nich ciekawe wzory lub napisy. Cały dzień, a nie godzinę, jak czytam w przewodniku, zajmuje nam dojście do wodospadów Twin Lake i korzystanie z ich cudownie odświeżającej wody. „Jeszcze raz!”, słyszę kilkadziesiąt razy, gdy dzieci skaczą do oczka wodnego pod wodospadem. Miasteczko Haiku Nie spieszymy się też, gdy na noc zostajemy na kempingu w farmie kwiatów. I zamiast pędzić dalej, godzinami wąchamy hibiskusy i orchidee. A przy okazji dowiadujemy się, skąd na wyspie jest tyle dzikich kur i kogutów (przez huragany w 1982 r i 1992 r., które zniszczyły farmy i uwolniły wiele ptaków, które do dziś wolno chodzą po Maui). Powoli spacerujemy wśród bambusowego lasu na szlaku Pipiwali, dokładnie analizując wygląd roślin i zastanawiając się, co można by z nich zbudować. A w Parku Stanowym Wai’anapanapa zatrzymujemy się na kilka nocy, żeby podziwiać czarne plaże i widoki nie z tej ziemi, jaskinie i wodę wystrzeliwującą w powietrze przez dziury w skałach. Żeby po prostu wspólnie być. Kiedy po trzech tygodniach kończymy drogę do Hany i mamy ruszać na kolejną hawajską wyspę, dojeżdżamy do miasteczka Haiku. Robimy w nim przystanek, bo jest trochę zimniej niż nad oceanem, mimo że to tylko 10 minut drogi. W Haiku nie ma turystów ani nic szczególnie ciekawego, co mogłoby się znaleźć na liście do zwiedzenia. Jeden sklep. Kawiarnia. Studio jogi. Życie toczy się tu spokojnie. Ale właśnie to najbardziej się nam podoba. Bez żalu rezygnujemy z biletów na Kaui i zostajemy w Haiku już do końca naszej hawajskiej podróży. I chyba właśnie po tej decyzji orientujemy się, że zaczęliśmy żyć w rytmie, który mieszkańcy tej wyspy nazywają Maui time, czyli „czas Maui”. On płynie dużo wolniej i łagodniej, niż do tego jesteśmy przyzwyczajeni. Jak płynie czas na Maui W czasie Maui jest miejsce na odpoczynek, na zatrzymanie i na docenienie tego, co wokoło. I bardzo nam to odpowiadało. Dlatego zamiast odwiedzać kolejne miejsca, codziennie kosztujemy słynnych hawajskich shaved ice – czyli lodów zrobionych z kruszonego lodu i polanych smakowymi syropami z dużą zawartością cukru. Lub poke – miski ryżu z surową rybą w Toby’s Poke & Shave Ice. Przed południem jeździmy na kawę w Aloha Aina Center lub w okolice zatoki Ho‘okipa, przyglądać się zielonym żółwiom wodnym. Jest coś niezwykle kojącego w patrzeniu, jak te ogromne gady spokojnie poddają się falom, by te wyrzucały je na plaże. Potem nieśpiesznie pokonują kilka metrów, by położyć się na rozgrzanym piasku. Tam wylegują się godzinami, zanim znowu ruszą na morskie podboje. Wieczorami jemy kolacje na plaży i podziwiamy zachody słońca. A czasem ruszamy do stolicy Maui Lahainy na zachodzie wyspy, na targ po świeże owoce i ryby. A przy okazji bawimy się w cieniu największego figowca bengalskiego na Hawajach, którego gałęzie zajmują cały główny plac miasta. Na Maui nic nie musimy, ale nagle wszystko chcemy. Dni i tygodnie mijają i coraz mniejsze ma znaczenie, czego nie widzimy, a ważne staje się to, czego doświadczamy. Początkowy plan został zakopany tak głęboko, że przestajemy do niego wracać. Odpuszczamy. I paradoksalnie właśnie wtedy zyskujemy najwięcej. Umiejętność rodzinnego podróżowania. Oddechu. Cieszenia się wspólnym czasem. A także smakiem ananasów – teraz już wiemy, jak i gdzie rosną. Źródło: archiwum NG.
Żuławy Wiślane to najniżej położony obszar w Polsce. Zielone krajobrazy, piękne plaże i fascynująca historia
Kochasz zachody słońca i niekończące się pola? W dzieciństwie lubiłeś bawić się w detektywa? Żuławy Wiślane są miejscem dla ciebie.
W tym artykule: Żuławy Wiślane – depresja Pozostałości po olędrach Domy podcieniowe Żuławskie przysmaki Plaże i mierzeja Żuławy Wiślane – informacje praktyczne Zawsze gdy tam jadę, gdy krajobraz zaczyna się wypłaszczać, wiem, że już jestem blisko. Czuję tę specyficzny klimat. Czuję, że to moje miejsce. Pola rozciągają się po horyzont i zaczynają je przecinać kanały. Żuławy Wiślane – depresja Żuławy Wiślane obejmują rozległe tereny delty Wisły i dochodzą do Mierzei Wiślanej. Leżą na równinie lub w depresji. To tu znajduje się najniżej położona wieś w Polsce: Marzęcino (2 m poniżej poziomu morza). Nie dziwi więc, że nazwa „Żuławy” pochodzi od słowa namuł albo osad rzeczny. Przez wieki te podmokłe tereny nie były zamieszkiwane. A po ogromnej powodzi z połowy XVI w. wiele wsi zostało zupełnie opuszczonych. Stały puste do czasu, gdy dotarli tu holenderscy mennonici. Prześladowani w swoim kraju wyruszyli na wschód w poszukiwaniu miejsca, gdzie będą choćby tolerowani. Znaleźli je właśnie na Żuławach. Ze swoim świetnym niderlandzkim know-how w kwestii osuszania ziem i życia na terenach depresyjnych byli dla okolicy skarbem. Swoją pracą, cierpliwością i wiedzą przekształcili te tereny w jedne z najbardziej żyznych w Polsce. Przez miejscowych zostali nazwani olędrami. Pozostałości po olędrach Dzisiaj każda moja podróż po Żuławach zmienia się w zabawę w detektywa. Pozostałości po obecności olędrów w tym rejonie można zobaczyć niemal wszędzie. Trzeba tylko wiedzieć, czego szukać. Po pierwsze, wyszukuję wierzby. Olędrzy nasadzili sporo tych drzew, ponieważ znane są z tego, że osuszają gleby. Po drugie, wiatraki. Mój ukochany, z końca XVIII w., znajduje się w Palczewie. Chociaż czasy świetności wyraźnie ma za sobą, a skrzydła wyglądają, jakby zaraz miały odlecieć, uwielbiam na niego patrzeć. To on do dziś góruje nad wsią. I ciągle zachwyca skomplikowaną techniką, z jaką kiedyś mielił ziarna. Do tego znakomicie prezentuje się na zdjęciach o zachodzie słońca. Po trzecie, nagrobki. Prostokątne stele udekorowane motywami roślinnymi. Zwykle wybieram się do wsi Stogi, gdzie zachowało się najwięcej nagrobków menonickich. Ostatnie postawiono na początku II wojny światowej. 300-letni dąb, który wyrasta na środku cmentarza, daje przyjemny cień w trakcie upałów. Spacer pomiędzy stelami z inskrypcjami to jak zaproszenie do wycieczki w przeszłość. Próbuję wyobrazić sobie, jak wyglądało życie na tych terenach kilkaset lat temu. Stele udekorowane są motywami, które mają symboliczne znaczenie. Motyl to zbyt szybka śmierć, złamana róża: śmierć w kwiecie wieku, czaszka: nieunikniony los. Oprócz steli jest tu też cippus: nagrobek w kształcie prostopadłościanu z pięknie udekorowaną urną na górze. Postawiono go dla Abrahama Regiera, który był starszym zboru w drugiej połowie XIX w. Domy podcieniowe To, co zwraca uwagę podczas leniwych wycieczek po okolicznych wioskach, to pojedyncze domy podcieniowe. Niestety, nie zostało ich wiele. Wyróżniają się na tle okolicznej architektury, której styl można by streścić słowami: dworek z XXI w. w pastelach. Tradycyjne budynki tego typu są piękne, wysokie, drewniane, z duszą. Podcień to dodatkowa przestrzeń dobudowana do ściany domu, stojąca na balach. Im więcej bali, tym zamożniejszy był właściciel. Przestrzeń tę wykorzystywano na magazyny lub spichlerze (dzięki temu woda z podmokłych terenów nie dochodziła do zbiorów). Jeden z najlepiej zachowanych domów podcieniowych został uratowany przez Marka i Jacka Opitzów, ojca i syna. Zamienili go w wyśmienitą lokalną restaurację Mały Holender. Budynek, który był ruiną, kupili w Jelonkach i przenieśli do Żelichowa. Przez wiele lat remontowali go, tak by zachować jak najwięcej z tradycyjnej architektury. Żuławskie przysmaki Dziś w menu ich restauracji są żuławskie przysmaki, zrobione w większości z lokalnych produktów. Na stół wjeżdżają wędzone raki, masło jabłkowe i zupa z selera (choć w pierwszej chwili jestem pewna, że to zupa rybna). Do tego pieczona gęś z kaszą. Ja dziękuję, bo zostawiam miejsce na obowiązkowy ser werderkäse, który był robiony na tych terenach od średniowiecza. Słony, świetnie smakuje z suszoną żurawiną. Można popić go machandlem – jałowcówką. Pije się ją z suszoną śliwką nabitą na wykałaczkę. Najpierw zjada się owoc, popija nalewką, a potem trzeba szybko złamać wykałaczkę. Kto ostatni to zrobi, ten, według tradycji, powinien postawić nową kolejkę. Na szczęście nie jestem to ja. Plaże i mierzeja Nie zapominam, że Żuławy to też plażowanie. Piękne wybrzeże z szerokimi plażami, których największym atutem jest brak parawanów i tłumów, które znane są z reszty wybrzeża. Ci, którzy nie chcą oglądać bazaru z „pamiątkami znad polskiego morza” made in China, powinni się udać w kierunku Kątów Rybackich. Ich kaszubska nazwa to Rëbacczé Kątë, a do początku XX w. nazywano tę wieś Bodenwinkel. Tuż przed osadą można zostawić auto na parkingu leśnym i dojść na plażę 2,5 km przez las. Jest pusto i pięknie. Możliwe, że oprócz ciebie nie będzie tam nikogo. A spacer wśród natury może okazać się atrakcją samą w sobie. Jeżeli jednak zdecydujesz się na główną plażę w Kątach Rybackich, warto przy okazji odwiedzić Muzeum Mierzei Wiślanej z 10-metrowym barkasem (łodzią żaglową) i w pełni wyposażonym warsztatem szkutniczym. Mimo że jesteśmy tu w szczycie sezonu, tłumów brak. Zachody słońca dorównują tym karaibskim, a biały piasek przyjemnie skrzypi pod nogami. Nicnierobienie w takiej scenerii udaje się wyśmienicie. Słodka cisza. I nuda, jakiej wszyscy podczas wakacji potrzebujemy. Ale ciii – nie mówcie nikomu! Żuławy Wiślane – informacje praktyczne Transport Najlepiej samochodem, jeżeli się chce zwiedzić wsie takie jak Palczewo. W okresie wiosenno-letnim funkcjonuje tutaj Żuławska Kolej Dojazdowa. Oferuje przejazdy między Mikoszewem a Sztutowem. Żuławy można zwiedzać na lądzie. Jednak dużo ciekawszą opcją wydaje się wypożyczenie jachtu motorowego lub barki, na której można spać, i przepłynięcie Pętli Żuławskiej. Trwa to około tygodnia. Żuławy to raj dla rowerzystów. Prawie 200 km tras i płaski teren sprawiają, że mogą tu jeździć wszyscy. Noclegi Groszkowo 6 – dom z duszą. Plusem jest stodoła, w której można organizować letnie kino lub kolacje przy świecach. 1,5 tys. zł za dobę – za cały dom w sezonie. groszkowo6.pl Kemping 69, Orlinek na Wyspie Sobieszewskiej, oferuje pole namiotowe, miejsca dla kamperów i domki. 26 zł za dobę plus 15 zł za namiot 2-os., ew. 35 zł za kampera. camping69.com Folwark Żuławski, Adamowo Osiedle k. Elbląga – w tej świetnie zrekonstruowanej zagrodzie menonickiej można dobrze zjeść i dobrze się wyspać. folwarkzulawski.pl Jedzenie Gospoda Mały Holender, Żelichowo 31a – tradycyjna restauracja w odrestaurowanym domu podcieniowym. Specjalnością zakładu są wędzone raki i gęś pieczona z kaszą. malyholender.pl Ciekawym adresem jest restauracja Cedrowy Dworek w Cedrach Wielkich. Oferuje kuchnię żuławską i polską w pięknych wnętrzach.
Przed wakacjami sprawdź, jak (nie) ubierać się na plażę. Nie wszędzie stroje plażowe są mile widziane
Stroje plażowe są dziś dostępne w ogromnym wyborze. Jednak nie wszędzie można się w nich pokazać. Są kraje, gdzie nie wolno zakładać bikini. Na niektórych plażach zakazano zaś obcisłych kąpielówek.
W tym artykule: Stroje plażowe i obyczaje Jak (nie) ubierać się na plażę? – To, co zobaczyłem, było odrażające. Większość z nich to ekshibicjoniści w obcisłych slipkach – powiedział w 1907 r. R.G. Watkins, burmistrz Sydney, po tym jak przeszedł się po pobliskiej plaży Bondi. Dzień później powołał specjalną straż plażową, która miała strzec obyczajów. Najsłynniejszym jej inspektorem okazał się Aub Laidlaw. Stroje plażowe i obyczaje W latach 40. przemierzał australijskie wybrzeże z linijką w ręku. Bezlitośnie karał każdego, kto miał strój plażowy niezgodny z prawem. Mandatu unikali tylko ci, których tors był zakryty, a nogawki miały długość minimum 7,5 cm. Laidlaw był szczególnie srogi dla mężczyzn, którzy pokazywali się w obcisłych slipkach. Tę bitwę zresztą chyba wygrał, bo do dziś w Australii nie są one mile widziane. Na niektórych publicznych plażach zabrania się wręcz ich noszenia! Wojna bikini Dużo gorzej poszło mu z damskim strojem. W pewien październikowy weekend 1961 r. aż 75 roznegliżowanych kobiet przyszło na plażę Bondi. Wszystkie zostały aresztowane. Rozpoczęła się tzw. wojna bikini, która doprowadziła do zmiany prawa – kostiumy dwuczęściowe weszły na plażowe salony. Nie zakończyło to jednak kulturowej dyskusji o tym, jaki strój kąpielowy jest odpowiedni. Wręcz przeciwnie! Zasad, co i gdzie można założyć, powstaje coraz więcej. Dlaczego piersi kobiet są takie duże? Jest kilka teorii na ten temat Występują we wszystkich rozmiarach i kształtach, jedno jednak mają wspólne: występują tylko u ludzi. Na Ziemi ponad istnieje ponad 5 tysięcy gatunków ssaków, a tylko jeden ma taką ich bu... Zakaz burkini W 2009 r. na paryskich basenach wprowadzono np. zakaz kąpieli w burkini, tłumacząc to względami higienicznymi. Międzynarodowa Federacja Siatkówki dopiero w 2008 r. zezwoliła siatkarkom plażowym na to, by mecze olimpijskie rozgrywały nie w kostiumach, a w szortach i koszulkach, o co od wielu lat starały się kraje muzułmańskie. W kulturach islamu bikini jest bowiem niedopuszczalne, i często dotyczy to także turystek. Jak (nie) ubierać się na plażę? Dlatego przed kolejnym wyjazdem sprawdź, jaki strój kąpielowy ze sobą zabrać. Unikniesz dzięki temu ewentualnych kar, zgorszenia, ranienia czyichś uczuć. Albo spojrzeń, które mówią: „ale obciach”. Nago – 0% zakrytej powierzchni ciała Jaki naród najchętniej się rozbiera? Portal Expedia przeprowadził ostatnio badanie na blisko 10 tys. ankietowanych, w którym sprawdził, kto najczęściej chodzi na plaże nudystów. Wygrali Niemcy. Aż 15 proc. z nich deklarowało, że tego lata wybiorą się właśnie na taką plażę. Najmniej chętni do zrzucania ubrań okazali się Japończycy. Tylko 1 proc. z nich wyraził taką ochotę. Topless – 5% zakrytej powierzchni ciała Na plażach Skandynawii, Francji i Hiszpanii opalanie się w samych figach to już norma. Mało tego, duńskie aktywistki ze stowarzyszenia Topless Front wywalczyły zgodę na kąpiele topless także w publicznych, zadaszonych pływalniach. W Polsce zdejmowanie staników cały czas idzie opornie. W 2009 r. dwie szczecinianki zostały wręcz za opalanie się „bez góry” ukarane. Po odwołaniu się sąd je jednak uniewinnił. Ale nagich piersi na polskich plażach i tak nie przybyło. Fundoshi – 8% zakrytej powierzchni ciała Tradycyjna japońska bielizna męska zrobiona jest z odpowiednio skręconego kawałka bawełny. Choć młodzi Japończycy coraz częściej wybierają szorty, starsi wciąż najlepiej czują się właśnie w fundoshi. Podobno nie krępuje ruchów i szybko schnie. Trzeba tylko wiedzieć, jak go dobrze zawiązać, by podczas pływania przypadkiem się nie rozwiązał. Kąpielówki – 10% zakrytej powierzchni ciała Przemytnicy papużek (budgie smugglers), hamaki na banany (banana hammock), torby na lizaki (lolly bags). Tak Australijki i Amerykanki nazywają obcisłe męskie kąpielówki, jakże popularne w Europie Wschodniej, choćby w Polsce i Ukrainie. Wszystkich panów wybierających się do Stanów Zjednoczonych przestrzegamy, żeby zaopatrzyli się w szorty. Inaczej grozi im wyproszenie z plaży lub litościwe spojrzenia kobiet. Sami nie wiemy, co gorsze. Bikini – 20% zakrytej powierzchni ciała Najpopularniejszy w Europie, Australii i obu Amerykach ubiór kobiecy na plażę. Swą nazwę wziął od atolu Bikini, gdzie Amerykanie w 1946 r. testowali broń jądrową. Pojawienie się tego skąpego stroju plażowego porównywano z wybuchem atomowym. Ekstremalną formę bikini przybiera w Brazylii, gdzie zamienia się w serię skąpych sznurków i paseczków. Przyjście na Copacabanę w kostiumie jednoczęściowym jest zwykłym faux pas. Uwaga! Opalanie topless jest tam zabronione. Top 10 miejskich plaż To znany dylemat: ekscytujący weekend w mieście czy relaksujący pobyt na plaży. Dlaczego by nie połączyć tych dwóch przyjemności? Szorty – 30% zakrytej powierzchni ciała Do dziś nie wiadomo, czy za ich zawrotną karierę odpowiedzialni są australijscy surferzy, czy gwiazdor serialu „Słoneczny patrol” David Hasselhoff. Pewne jest, że to właśnie boardshorty królują na amerykańskich i australijskich plażach i basenach. Osiem na dziesięć Australijek deklaruje, że bardziej im się podobają od klasycznych kąpielówek. Burkini – 90% zakrytej powierzchni ciała Połączenie burki i bikini, czyli kostium kąpielowy dla muzułmanek. Strój przykrywa wszystko oprócz twarzy, rąk i stóp. Burkini zrobiło największą karierę w Algierii, Egipcie, Libanie. Tamtejsze pobożne dziewczyny z radością przyjęły plażową nowinkę, a raczej to, że nie muszą już kąpać się w burce czy bawełnianym ubraniu. Pływanie w burkini budzi jednak sprzeciw w Europie, zakazane jest na przykład na wielu basenach Francji. Odmianą burkini jest veilkini ze spodniami i luźną tuniką. Burka – 100% zakrytej powierzchni ciała Kobiety pływające w pełnym rynsztunku: burce, hidżabie, a nawet rękawiczkach, można spotkać np. w Emiratach Arabskich czy Iranie. W tym ostatnim odsłonięcie ciała na publicznych kąpieliskach jest wykroczeniem, za które można dostać 50 batów. Kobiety mogą rozbierać się tylko w specjalnie dla nich wyznaczonych i otoczonych wysokim murem plażach. Tam stroić się mogą do woli. W emiracie Szardża wszelkie kostiumy kąpielowe są surowo zabronione. Bez wyjątku. Źródło: archiwum NG.
Park Narodowy Yosemite w USA to miejsce niezwykłe. Pokocha je każdy, kto kocha naturę i góry
Yosemite to nie tylko góry i skały. To też monumentalne sekwoje. Jednak to z górskich szlaków, skał i wodospadów Yosemite słynie najbardziej.
W tym artykule: Uroki Yosemite Szlak Czterech Mil Jak poruszać się po Yosemite Sentinel, El Capitan, Cathedral Rocks Wodospady w Yosemite Union Point i Half Dome Glacier Point Yosemite – informacje praktyczne Lonnie Kauk urodził się w samym sercu doliny Yosemite, jako potomek wodza Tanaya z plemienia Ahwahnechee, które zamieszkuje od tysięcy lat te tereny. Pierwsze miesiące noszony był na plecach w ręcznie wyplecionym przez swoją babcię koszu nosidełku. Tu chodził też do szkoły, z której jako nastolatek uciekł, bo nie akceptowano go za to, że płynęła w nim rdzenna krew. Uroki Yosemite Tu spędzał każde wakacje. Zbierał żołędzie na mąkę. Palił szałwię, by oczyścić energię, tak jak nauczyła go babka Julia Parker. Tu też rozmawiał ze skałami. – Miałem cudowne dzieciństwo. Latem bawiliśmy się w strumieniach lub pod wodospadami. Zimą jeździliśmy na nartach na przełęczy Badger. Yosemite to moje podwórko – opowiada mi, gdy rozmawiamy o Parku Narodowym Yosemite i jak doświadczyć tego miejsca w pełni. Lonnie właśnie w Yosemite zaczął jeździć na snowboardzie i stał się światowej sławy snowboardzistą. Te zdjęcia zapierają dech! Cuda natury , czyli amerykańskie parki narodowe oczami Stephena Wilkesa [GALERIA] Kilka lat temu postanowił iść w ślady swojego taty, legendarnego wspinacza Rona Kauka, i pokonywać kolejne, najtrudniejsze trasy wspinaczkowe w parku, w tym kultową Magic Line. – Można spędzić tu całe życie i ciągle odnajdywać nowe miejsca. Bez ustanku się zachwycać. W Yosemite jest wszystko, czego można pragnąć od natury. Nigdy, ale to przenigdy nie ma nudy – wyznaje. Trzymam Lonniego za słowo i postanawiam sprawdzić to sama. Szlak Czterech Mil Miejska (a może parkowa?) legenda głosi, że gdy pewna turystka zapytała Carla Sharsmitha, który przez lata pracował w parku narodowym jako ranger: „Co powinnam zrobić w Yosemite, jeżeli mam tu tylko jeden dzień?”, on odpowiedział: „Usiąść nad rzeką Merced i płakać”. Ja za to (choć nikt mnie tak naprawdę nie pytał), odpowiedziałabym: „Pójdź na Szlak Czterech Mil [Four Mile Trail]”. Dlaczego? Bo oferuje najlepsze widoki na to, co w dolinie Yosemite jest najbardziej monumentalne i najpiękniejsze. Obłędnie pachnie żółtą sosną i cedrem. I daje niezły wycisk – a czy nie o to w chodzeniu po górach tak naprawdę chodzi? Od razu ostrzegam, że szlak ten cztery mile ma jedynie w nazwie, bo tak naprawdę jest sporo dłuższy. Trzeba się przygotować, że w jedną stronę to prawie 8 km wspinaczki (ok. 5 mil), podczas której pokonuje się ok. 1 tys. m przewyższenia. A o ile nie ma się podwózki na górze, to trzeba przejść go w dwie strony, żeby wrócić do doliny Yosemite. Jak poruszać się po Yosemite Do Yosemite przyjechałam na początku września. Tłumy turystów już odjechały, choć ciągle jest tłoczno, co widać po zaparkowanych przy ulicy samochodach. Co roku przyjeżdża tu ok. 4 mln odwiedzających. Dolina w sezonie, czyli od maja do początku września, regularnie stoi w korkach. Za to doświadczenie nauczyło mnie, że wystarczy się oddalić 10 min od drogi, by samemu móc obcować z naturą. Większość z tych odwiedzających podziwia Yosemite przez szybę samochodu, sporadycznie zatrzymuje się tylko, by cyknąć zdjęcie lub dwa. Mimo wszystko wyruszyłam wcześnie rano, żeby być pewną, że szlak będę miała prawie dla siebie. I że na podejściu będę iść jak najdłużej w cieniu. Słońce w Kalifornii bardzo rzadko zawodzi, a cień jest tu zawsze w cenie. Sentinel, El Capitan, Cathedral Rocks Szlak Czterech Mil zaczyna się przy monumentalnej skale Sentinel, a potem wije się niemiłosiernie w górę. Na szczęście niemal na każdym zakręcie widoki dają powody, by się zatrzymać i uwiecznić na fotografii lub w swojej głowie. A przy okazji odsapnąć i pozachwycać się monumentalną przyrodą wokół. Dość szybko przed oczami pojawia się kultowa ściana El Capitan, którą widziałam tyle razy, a i tak nie pozwala oderwać od siebie oczu. To na niej w 2017 r. Alex Honnold ustanowił rekord wspinaczki free solo. Bez uprzęży i używania żadnych środków bezpieczeństwa wspiął się na sam szczyt pionowej ściany z granitu, która ma ponad 900 m wysokości. Przez lornetkę dostrzegam małe kropki na skale – to wiszące namioty wspinaczy, którym pokonanie drogi na szczyt El Cap, jak się o nim mówi, zajmuje kilka dni i muszą biwakować w nocy na skale. Super-wulkan pod Yellowstone jest wciąż aktywny i pełen magmy Około 10.000 obiektów geotermalnych w Yellowstone wskazuje na tajemniczy, bardzo gorący punkt pod skorupą ziemską. Przypominam sobie też, co o tej formacji skalnej mówił mi Lonnie Kauk. – El Capitan to mój kolejny projekt. Zawsze, zanim zaczynam wspinaczkę na tej ścianie, ale też na wszystkich innych w Yosemite, dziękuję skałom i staram się łączyć z duchami tego miejsca. Wyrazić wdzięczność za to, że mogę tu być. Dzięki temu przebywanie w Yosemite to także duchowa wyprawa. Kilka minut później po drugiej stronie doliny zauważam Cathedral Rocks. Znam je dobrze z fotografii Carletona Watkinsa z 1861 r. Zrobił ją lata przed tym, jak po dolinie chodził słynny fotograf Ansel Adams, a po nim setki innych adeptów fotografii. Jednak zdjęcia Watkinsa miały szczególną rolę, bo to między innymi one przyczyniły się do ogłoszenia miejsca, które znamy dziś jako Yosemite, terenem chronionym przez Abrahama Lincolna. To było pierwsze rozporządzenie w kierunku ochrony dużych terenów dzikiej przyrody w Stanach Zjednoczonych. I w konsekwencji doprowadziło do ustanowienia tu Parku Narodowego Yosemite przez Theodore’a Roosevelta 1 października 1890 r. Wodospady w Yosemite Po godzinie drogi oddycham dość ciężko. Chwilami przeklinam pomysł wdrapywania się na górę tylko po to, by za chwilę znów wyciągać aparat fotograficzny i jak jakiś maniak uwieczniać widoki, które przecież już tyle razy były uwieczniane przez najlepszych fotografów świata. Nie skłamię, jeżeli powiem, że jestem w posiadaniu kilkuset zdjęć El Capitana i kilkudziesięciu lokalnych wodospadów, które nagle pojawiają się przede mną na szlaku. Wśród nich – Yosemite, najwyższy wodospad w Ameryce Północnej, który spada z wysokości 740 m (tak naprawdę to trzy wodospady połączone w jeden). Niestety, o tej porze roku widać jedynie cienką smugę wody. Smutne przypomnienie zmian klimatycznych, a w konsekwencji suszy, jaka panuje w Kalifornii od kilku lat i powoduje między innymi rekordowe pożary, także na terenach parku. Wodospady w Yosemite prezentują się w całej okazałości w maju, gdy stopnieją już śniegi i w strumieniach jest najwięcej wody. Wtedy najpiękniej wygląda Bridalveil Fall, który jest jednym z najpopularniejszych wodospadów w parku, ukochanym przez turystów. Można do niego dojść, ale też świetnie go widać z kultowego Tunnel View. Czyli miejsca widokowego, które ukazuje się kierowcom i pasażerom zaraz po wyjechaniu z tunelu Wawona na drodze numer 41. Jedynie do wodospadu Horsetail na El Capitanie warto przyjechać wcześniej. Co roku na koniec lutego (najczęściej między 17 a 19 lutego) jest bohaterem niezwykłego spektaklu, który ściąga setki fotografów i miłośników natury. Chodzi mi o firefall – wodospad w ogniu. Zjawisko to występuje tylko przez mniej więcej 10 minut. Gdy słońce zachodzi pod odpowiednim kątem i odbija promienie słoneczne od wodospadu, woda spadająca z El Capitana nabiera czerwono-pomarańczowego koloru i wydaje się, jakby płonęła. Union Point i Half Dome Po prawie dwóch godzinach ciągłej wspinaczki myślę, że już nic mnie bardziej nie zaskoczy, bo to, co najpiękniejsze w dolinie Yosemite, mam na wyciągnięcie ręki. Decyduję się jednak na dołożenie sobie kilkuset kroków i zobaczenie, co czeka na mnie na Union Point, do którego odbija się z głównego szlaku. I szybko się orientuję, że było warto, bo przed oczami pokazuje mi się słynna ucięta skała Half Dome, królowa skał w Yosemite. Po raz kolejny ją widzę i obiecuję sobie, że pewnego dnia stanę na jej szczycie. Do lat 70. szczyt ten uznawany był za absolutnie niemożliwy do zdobycia. Gdy w 1957 r. Royal Robbins, Mike Sherrick i Jerry Gallwas pokonali północną ścianę Half Dome, dokonanie uznane zostało za najtrudniejsze przejście wspinaczkowe w Stanach Zjednoczonych. Dziś prowadzą na niego nie tylko drogi wspinaczkowe, ale i szlak dostępny dla wszystkich górskich amatorów (którzy mają odpowiednio dobrą kondycję i nie boją się wysokości). Glacier Point Na razie muszę się nasycić jedynie widokiem Half Dome, czyli w wolnym tłumaczeniu „uciętej na pół kopuły”. I ruszać w stronę końca szlaku. Szlak Czterech Mili dochodzi do punktu widokowego Glacier Point. Można do niego dojść (tak jak ja), zimą dobiec na biegówkach (ok. 16 km biegu ze stacji narciarskiej na przełęczy Badger) lub dojechać samochodem. Droga jest otwarta od końca maja do października. Road trip po Stanach w 80 dni Od dawna marzysz o tym, by polecieć do USA, wynająć samochód i przejechać nim przez wszystkie stany? Biura podróży mają taką ofertę: start 9 maja w Miami, finisz pod koniec lipca w Seattle Ja docieram na własnych nogach do Glacier Point wyczerpana i przeszczęśliwa. Zamiast robić setne zdjęcie, napełniam butelkę z wodą i padam na pobliskim kamieniu. Dziękuję skałom i górom, że dały mi taki zastrzyk endorfin. Nie denerwuje mnie nawet tłum turystów, którzy widoki te mają jak na dłoni bez najmniejszego wysiłku. Bo przecież luksusem jest mieć te widoki dla siebie na szlaku. Poczuć fakturę skały. Zaciągnąć się zapachem cedru i zachwycać się godzina po godzinie, gdy szlak odkrywa coraz to inne perły Yosemite. Ten szlak jest idealny, by zrozumieć, co miał na myśli John Muir, przyrodnik i pisarz, który rozsławił Park Narodowy Yosemite. Pisał: „The mountains are calling so I must go” – „Góry wołają. Więc muszę iść”. I co tłumaczył mi Lonnie Kauk: – Skały żyją. Żeby to zrozumieć, trzeba z nimi wejść w bliski kontakt. Gdy to ci się uda, już nigdy kontakt z naturą nie będzie taki sam. Zawsze będzie głębszy i pełniejszy. Zawsze dostaniesz od niej więcej energii, niż sama z siebie dałaś. Yosemite – informacje praktyczne Dojazd Samolotem z przesiadką do San Francisco, cena biletu od 2,5 tys. zł w dwie strony. Wiza i waluta Wiza turystyczna nie jest wymagana. Niezbędna jest rejestracja podróży w Elektronicznym Systemie Autoryzacji Podróży (ESTA). Walutą jest dolar amerykański. Transport Do Parku Narodowego Yosemite najlepiej dojechać samochodem. Jest położony 3 godz. od lotniska w San Francisco. Po samym parku można się przemieszczać parkowymi autobusami, które zatrzymują się w najciekawszych miejscach. Z Glacier Point do doliny można się dostać takim busem, by nie trzeba było wracać na piechotę. Noclegi W Yosemite znajduje się 13 kempingów. Latem we wszystkich konieczne są rezerwacje. Działa też Curry Village, gdzie można wynająć domki lub namioty.
Piękne, dzikie i odizolowane od reszty świata. Do Tromsø bez problemu dotrzesz z Polski
Wyobraźcie sobie miasto, które z jednej strony ma wszystko to, czego potrzebuje metropolia (uniwersytet, fajne knajpy, sklepy, kina, kulturę, festiwale), a z drugiej jest dzikie i odizolowane od reszty świata (witajcie orki, renifery i setki górskich szlaków!). W którym natura i kultura żyją ze sobą w pełnej symbiozie. Do którego warto przyjechać i zimą, i latem. I w którym ludzie potrafią cieszyć się życiem jak nigdzie indziej. Jeżeli sobie wyobraziliście to miejsce, to musi to być Tromsø!
W tym artykule: Z czego słynie Tromsø? Co warto zobaczyć w Tromsø? Tromsø latem Tromsø – miasto z drewna Jak dojechać z Polski do Tromsø? Dokładnie 69 stopni na północ, 2,2 tys. km na południe od bieguna, na wyspie Tromsøya, wśród zjawiskowej norweskiej natury. Tromsø to prawdziwie wrota do Arktyki, które Amundsen uczynił swoją bazą do eksploracji bieguna. A miłośnicy natury swoją mekką. Dzięki prądowi zatokowemu fiord nigdy nie zamarza, port może działać cały rok, a klimat miasta nie jest tak surowy, jak wielu przypuszcza. Choć ostrzegam, kurtka puchowa przyda się nawet latem! Z czego słynie Tromsø? W kręgach naukowych Tromsø zyskało sławę, po tym jak Kari Leibowitz z Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii zaczęła badać sztukę ukochania zimy przez mieszkańców tego miasta. I odkryła, że odpowiednie nastawienie osób tu mieszkających do zimy sprawia, że długie dni bez słońca to dla wielu ulubiony czas. A liczba osób z depresją sezonową jest niższa niż w miejscach, do których promienie słoneczne dochodzą przez cały rok. Mieszkańcy Tromsø okazali się prawdziwymi ekspertami od koseligu – tworzenia ciepłej atmosfery, która pozwala cieszyć się nocą polarną za oknem. A także długimi polarnymi dniami w ciągu lata. Większość osób do Tromsø przyjeżdża zimą w poszukiwaniu zorzy polarnej. Zaś wiosną i latem Tromsø zyskuje drugie oblicze, które postanawiam lepiej poznać. Niemal z dnia na dzień przemienia się w stolicę jasności. Króluje dzień polarny: 24 godz. światła. Aż do końca lipca z krainy mroku miasto zamienia się w krainę niezachodzącego słońca. Szybko się przekonałam, że to miasto wielu naj. Z których mieszkańcy są bardzo dumni i o których nie pozwalają nikomu zapomnieć. Nawet największym sceptykom północy, którzy latem zamiast w saunie nad fiordem wolą się wylegiwać na tropikalnych plażach. Ciekawostki o Norwegii. Odkryj zaskakujące fakty o kraju, który zamieszkuje ponad 100 tys. Polaków Poznaj ciekawostki o Norwegii, dzięki którym jeszcze bardziej zapragniesz podróży na północ Europy, a także zrozumiesz, dlaczego ten skandynawski kraj rocznie odwiedza miliony turystów z ca... Co warto zobaczyć w Tromsø? Lato w Tromsø trwa krótko, ale intensywnie. Przychodzi nagle, żeby w sierpniu znów oddać się szybko wydłużającym się mrokom. Przyjeżdżam w szczycie sezonu, czyli w czerwcu. Między innymi dlatego, że właśnie wtedy odbywa się maraton Midnight Sun. Jedyny taki bieg na świecie. Zaczyna się o dziewiątej wieczorem, a kończy dobrze po północy. Nie przeszkadza to jednak biegaczom, bo cały czas towarzyszą im słońce i boskie widoki (szczególnie w trakcie przebiegania po moście nad fiordem łączącym dwie części miasta). Moja głowa w czasie biegu wariuje. Czuję się zmęczona (jest noc!), ale mocne słońce nie pozwala odpuścić (poza tym do mety jeszcze trochę). O godz. 23, dokładnie kiedy nogi robią się ciężkie jak marmur, a motywacja opada, dostaję kopa w postaci tęczy mieniącej się tuż przede mną! Trudno się połapać, kiedy jest czas aktywności, a kiedy odpoczynku. Po przebiegnięciu mety owijam się kocem ratunkowym. Jest zimno, w końcu noc. Na ulicy sporo ludzi. Trochę biegaczy, sporo studentów i imprezowiczów. To która jest w końcu godzina? – biologiczny zegar zupełnie oszalał. W pełnym słońcu wracam do domu i o trzeciej nad ranem zasypiam. W czerwcu Tromsø żyje niemal 24 godz. na dobę. Knajpy są pełne, szczególnie w weekend. I to nie tylko dzięki temu, że jest dzień polarny i mieszkańcy pragną korzystać z pięknego słońca jak długo się da. Jest i drugi powód – to miasto uniwersyteckie. Uniwersytet w Tromsø jest najbardziej wysuniętą na północ uczelnią na świecie. Został założony w 1968 r. i otwarty przez króla Norwegii Olafa V. Specjalizuje się, co nie dziwi, w nauce rybołówstwa, klimatologii i biologii medycznej i ma jedno z najlepszych na świecie obserwatoriów zorzy polarnej. Plus bardzo rozwiniętą scenę klubową. W piątki i w soboty bary i kluby są pełne. Na ulicach centrum, szczególnie na głównej ulicy Storgata, tłumy. Jest głośno i nieprzewidywalnie Nie dziwi mnie więc informacja, że w Tromsø przypada najwięcej barów na osobę w Norwegii! Zaliczam dwa kultowe miejsca. Na początek Verdensteatret (czyli „Kino świata”). To kawiarniobar, który znajduje się w najstarszym kinie (1915 r.) działającym w Norwegii! Oprócz projekcji filmów w weekendy oferuje parkiet taneczny do muzyki granej przez DJ-a. A w ciągu dnia można tu wypić naprawdę dobrą kawę. I Ølhallen. To najstarszy pub w mieście. Kiedyś miejsce spotkań rybaków i rolników z okolicy, dziś mekka młodych naukowców. W ofercie mają 72 różne norweskie piwa. Jednym z ulubionych piw mieszkańców jest Mack, które uznane było za najbardziej północne piwo świata. Przynajmniej do 2012 r., kiedy po ponad 130 latach w Tromsø jego właściciele zdecydowali się przenieść główną produkcję piwa do Balsfjordu i w ten sposób stracili ten tytuł, gdyż okazało się, że na Grenlandii jest browar wyżej położony. O całe 50 m! Na etykietach Macka niezmiennie jednak pojawia się informacja o rekordzie. A mieszkańcy niechętnie przyznają się do utraty tego tytułu, a wręcz temu zaprzeczają. Zamiast tego wolą zamówić kolejny kufel i cieszyć się widokiem za oknem. Ci, którzy ciekawi są historii browaru Mack, mogą się umówić na wycieczki z przewodnikiem po byłych budynkach browaru i dowiedzieć się nie tylko o procesie powstawania piwa, ale też o tym, co było główną motywacją rodziny Macków do zbudowania piwnego imperium na kole podbiegunowym. Fantastyczne Oslo. Co warto zobaczyć w stolicy Norwegii Mniejsze i spokojniejsze od swoich nordyckich kuzynów Kopenhagi i Sztokholmu Oslo przyciąga nowoczesną architekturą, inspirującymi galeriami i niezobowiązującą atmosferą. Mieszkańcy stoli... Tromsø latem Wizyta w Tromsø latem nie byłaby kompletna bez zobaczenia tzw. midnight sun, czyli zjawiska, gdy tarcza słoneczna nie chowa się poniżej linii widnokręgu przez okres od 24 godz. (tak jak zimą po prostu trzeba tu zobaczyć zorzę polarną). Można je oglądać od 18 maja do 25 lipca. Słynne zjawisko postanawiam podziwiać z najlepszego miejsca, czyli z góry, na którą można się dostać kolejką Fjellheisen. Wjeżdżam aż do Storsteinen („Wielkiej skały”). Jest tu kawiarnia i taras widokowy, z którego podziwiam niesamowity widok na miasto. Tromsø położone na wyspach, przedzielone fiordem wygląda z tej perspektywy nieziemsko. Robię jakąś setkę zdjęć pejzażu. I próbuję na aparacie uwiecznić niezachodzące słońce. Bezskutecznie. Bardzo ciężko na zdjęciu pokazać ten fenomen. Po prostu trzeba to przeżyć, poczuć, tego doświadczyć. Odkładam więc aparat i gapię się na słońce, które niemal chowa się za horyzont, by za chwilę odbić się od niego i kontynuować swoją tułaczkę. Fiord i miasto w tym czasie mienią się różnymi odcieniami różowego i pomarańczowego. Ze stacji kolejki Storsteinen można zejść na dół po szlaku, co też czynię. A można też stąd wyruszyć na szczyt Tromsdalstinden (1238 m), który króluje nad miastem. Tromsø – miasto z drewna Podziwiając Tromsø z góry, oprócz natury moją uwagę przykuwa jeden budynek. Stoi nad samą zatoką, biały, w kształcie trójkąta, wyróżnia się na tle innych budynków. To Arktyczna Katedra (Tromsøysund) zaprojektowana przez norweskiego architekta Jana Inge Hoviga. Dzięki temu, że stoi tuż nad wodą, widoczna jest niemal z każdego punktu miasta. Zbudowana z betonu przypomina śnieżną górę lub sopel lodu. Witraże, które nocą rozświetlają budynek, dają wrażenie, jakby rozpalała się od środka. Latem warto tu przyjść na koncerty, które zaczynają się o 22.30. W przewodniku po Tromsø wyczytuję jednak, że tak naprawdę Tromsøysund nie jest katedrą, a zwykłym kościołem. Ta prawdziwa znajduje się po drugiej stronie mostu i słynie z tego, że jest najstarszą świątynią w kraju zbudowaną w całości z drewna (a przy okazji najbardziej wysuniętym na północ kościołem protestanckim na świecie). Z zewnątrz żółta, po wejściu zachwyca sklepieniem i zapachem. Drewniana architektura to zresztą duma miasta. W centrum jest największa koncentracja domów z tego budulca w Arktyce, a niektórzy twierdzą, że i w Norwegii. Najstarszy, który ciągle tu stoi, zbudowano w 1789 r., a najmłodszy ostatni drewniak – w 1904 r., kiedy zabroniono budowy drewnianych domów w centrum. I nie są to zwykłe chatki, lecz wyrafinowane wille w stylu empire: inspirowane starożytnym Rzymem i Grecją, z kolumnami i pięknymi białymi, rzeźbionymi drzwiami. Tylko jak na otoczone lasami Tromsø przystało, wykonane nie z kamienia, a w całości z drewna. Swój tydzień w Tromsø kończę na Telegrafbukcie, dzikiej plaży idealnej na podziwianie widoków Arktyki, kontemplowanie tego, co się przeżyło, i piknikowanie. Nie decyduję się, jak niektórzy, zanurzyć w lodowatej wodzie. Szczerze mówiąc, jestem wykończona (choć bardzo szczęśliwa). Przez dzień polarny sen zszedł na drugi plan. Zamykam oczy i obiecuję sobie jeszcze tu wrócić. Za rok. Latem. Tylko zrobię jedno usprawnienie – tym razem na pewno zapakuję opaskę na oczy – żeby choć na chwilę zobaczyć ciemność! Norweski przepis na szczęśliwe życie. Poznajcie filozofię „friluftsliv” Życie na świeżym powietrzu jest dla Norwegów jedną z największych wartości. Czy friluftsliv sprawdzi się w innych miejscach świata? Kluczem jest zrozumienie zrozumienie natury i traktowani... Jak dojechać z Polski do Tromsø? Do Tromsø dolatują samoloty skandynawskiej linii lotniczej SAS, a także tanich linii lotniczych Wizz Air (z Gdańska). Można też dojechać, najlepiej kamperem. Norwegia to jeden z najlepszych krajów do tego typu podróżowania w Europie, jest sporo kempingów. Przed podróżą poznaj 5 najczęściej popełnianych błędów podczas pierwszej podróży kamperem. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra – 25 miast na weekend” (nr 01/2018).
Trynidad i Tobago. Czy warto odwiedzić rajskie wyspy na Karaibach
Wprawdzie Trynidad i Tobago obfitują w różnorodne cuda przyrody, życie na Trynidadzie toczy się w żywym rytmie steelbandów i calypso oraz w atmosferze karnawału, na Tobago zaś płynie w bardziej spokojnym tempie.
W tym artykule: Trynidad – kolorowa historia Karnawał na Trynidadzie Port of Spain – stolica Trynidadu Tobago – Chillout w tropikach Trynidad i Tobago – Informacje praktyczne Położone na bliźniaczych wyspach na południowym krańcu Małych Antyli państwo Trynidad i Tobago to osobliwa para. Żywiołowy, wielokulturowy Trynidad jest większy i na nim znajduje się stolica, Port of Spain. Mierząca 80 na 61 kilometrów wyspa stanowi odprysk Ameryki Południowej, oderwany przed 10 tys. lat od kontynentu i osadzony w odległości zaledwie 11 km od brzegów Wenezueli. Trynidad do niedawna zrywał z karaibską tradycją, gdyż jego oparta na przetwórstwie ropy gospodarka przemysłowa opierała się inwazji turystów. Po naukę dotyczącą rozwoju tej dziedziny ekonomii mieszkańcy Trynidadu mogą udać się do swych pobratymców z Tobago – ich wyspa jest typowym zachodnioindyjskim rajem dla uciekających od gwaru i pośpiechu. Trynidad – kolorowa historia Kraina Kolibrów w języku Arawaków brzmi Iere i taką nazwę nosiła początkowo wyspa. Została przemianowana na Trynidad (po hiszpańsku Trójca z jasnym nawiązaniem do Świętej Trójcy) przez Krzysztofa Kolumba, który dotrzegł trzy wierzchołki na południowo-wschodnim krańcu wyspy podczas swojej trzeciej podróży do Nowego Świata w 1498 roku. Mimo objęcia przez Hiszpanię zwierzchności nad wyspą, jej rdzenni mieszkańcy zdołali powstrzymać inwazję europejskich kolonistów do 1592 roku. Wówczas Hiszpanom udało się zdobyć przyczółek, obsiać tytoniem niewielką powierzchnię i czuwać nad armadą wożącą skarby z Ameryki Południowej do Europy. Pod koniec XVIII wieku wraz z napływem francuskich osadników, uchodzących przed gilotyną na własnych wyspach, pojawiły się plantacje trzciny cukrowej i kakao. Ale Hiszpanie nie zdążyli osiągnąć z tego tytułu korzyści, bo Brytyjczycy zawładnęli wyspą w 1797 roku, a w 1814 roku objęli w posiadanie także sąsiadujące Tobago. Kolumbijczycy po 300 latach dotarli do skarbu z hiszpańskiego galeonu. Zdjęcia są oszałamiające Kolumbia zaczęła w końcu wydobywać skarb z hiszpańskiego okrętu, który zatonął w 1708 roku. Kosztowności są dziś warte ok. 17 miliardów dolarów. Plantacje Trynidadu podupadły po uwolnieniu niewolników w 1838 roku, ale wyspa ponownie zdołała znaleźć rozwiązanie problemu, zachęcając do imigracji. Tym razem na wezwanie pośpieszyli mieszkańcy Indii, którzy jako robotnicy kontraktowi przybyli na Karaiby, pracowali przez pięć lat na polach trzcinowych, a potem mogli wybierać między powrotem, a objęciem dwuhektarowych działek. Wielu pozostało i ich potomkowie stanowią obecnie 40% niezwykle zróżnicowanej etnicznie ludności wyspy, liczącej łącznie 1,25 miliona ludzi. Dalsze 40% Trynidadczyków wywodzi swoje korzenie z Afryki, pozostałe 20% zaś jest pochodzenia europejskiego, chińskiego, bliskowschodniego i południowoamerykańskiego. Karnawał na Trynidadzie Druga wojna światowa spowodowała przymusowy napływ Amerykanów na Trynidad. W 225 bazach stacjonował amerykański personel wojskowy o sile około 80 tys. ludzi. W tym samym mniej więcej czasie w portowych dzielnicach Port of Spain można było usłyszeć pierwsze steelbandy, złożone z muzykalnych wyspiarzy, utylizujących biciem puste metalowe beczki po oleju napędowym. Uniwersalność stalowych bębnów zwanych patelniami dodała nowego waloru tradycyjnym zespołom perkusyjnym. Wibrujące rytmy stalowych bębnów są tętnem sławnego karnawału na Trynidadzie. Towarzyszą one chrapliwie wyśpiewywanym tekstom calypso, soca (połączenie muzyki soul i calypso) oraz chutney (kombinacja calypso i tradycyjnej muzyki indyjskiej). Słynny karnawał na Trynidadzie sięga początkami schyłku XVIII wieku. Francuscy koloniści zaznaczali zbliżanie się Wielkiego Postu ciągiem wykwitnych świąt i przyjęć lub maskarad (od tego słowa utworzono skrót „mas", który na wyspie oznacza karnawał). Przygotowania do karnawału zaczynają się na Nowy Rok od konkursu calypso i współzawodnictwa steelbandów. Główne imprezy zaczynają się w Port of Spain w ostatni piątek przed Popielcem i osiągają kulminację we wtorek w paradzie orkiestr w Queen's Park Savannah. Każdy może wziąć udział w zabawie, tańcząc na ulicy lub śpiewając z zespołem w wypożyczonym bajecznym kostiumie. Tydzień przed karnawałową kulminacją zwany jest tygodniem bachusowym. Głównie z powodu przelanego wówczas wina. Liczba koncertów nasila się, kluby, dyskoteki i bary zapełniają się. Całe Port of Spain zaczyna bawić się do późnej nocy. Oficjalny początek karnawału to J’ouvert, czyli impreza, która startuje w poniedziałek przed środą popielcową około czwartej nad ranem, a jej uczestnicy wysmarowani są błotem, olejem, farbą lub czekoladą i przebrani w ole mas, czyli kostiumy nietoperzy, diabłów albo takich postaci jak dama Lorraine – kobieta wymyślona przez niewolników jako satyra na francuskie arystokratki. Na późniejsze parady warto zaopatrzyć się w pretty mas, czyli skąpe bikini przyozdobione koralikami, cekinami i piórami. Kupno mas, czyli charakterystycznego przebrania, od któregoś z występujących podczas imprezy zespołów pozwala paradować ulicami Port of Spain z tancerzami tej grupy. Dlaczego Dominikana jest tak popularna? 5 miejsc, które trzeba tam zobaczyć. Dominikana to jedna z najpopularniejszych wysp na Karaibach. Co warto zobaczyć, będąc w tym (k)raju? Port of Spain – stolica Trynidadu Tętniąca życiem stolica Trynidadu odzwierciedla wielokulturowe dziedzictwo wyspy. Jej zatłoczone ulice pełne są kupujących i straganów, a pompatyczne brytyjskie budowle kolonialne sąsiadują z muzułmańskimi meczetami, zachodnioindyjskimi domostwami z ażurowymi drewnianymi ornamentami i nowoczesnymi betonowymi biurowcami. Śródmieście powstało po wielkim pożarze w 1808 roku, ale Port of Spain rozciąga się obecnie na odcinku wielu kilometrów wzdłuż zatoki Paria oraz w głąb lądu aż po wzgórza zajmowane przez atrakcyjne willowe przedmieścia. Główną arterią w centrum Port of Spain jest Frederick Street, która łączy Brian Lara Promenade, noszącą imię sławnego miejscowego krykiecisty, z trawiastym terenem Queen's Park Savannah. Południowy kraniec Frederick Street przypomina orientalny bazar z indyjskimi sklepikami tekstylnymi i butikami. Co jeszcze warto zobaczyć w Port of Spain Woodford Square – niewielki poprzecinany ścieżkami park, w którym tubylcy spotykają się na leniwą przechadzkę pod karaibskimi drzewami. National Museum and Art Gallery – interesujący fragment ekspozycji poświęcono sławnemu karnawałowi. Można w nim zobaczyć naszyte cekinami stroje, wyszukane maski i fotomontaż wizerunków królów i królowych karnawału od lat 60. XX wieku. Ogród Botaniczny – założony w latach 20. XIX wieku przez sir Ralpha Woodforda. Mimo ponumerowania wszystkich wspaniałych okazów tropikalnych drzew brak tabliczek z nazwami. Tobago – Chillout w tropikach Mniejsza siostrzana wyspa Trynidadu także oderwała się przed kilkoma milionami lat od kontynentu południowoamerykańskiego, ale atmosferą i wyglądem bardziej przypomina położone na północ Wyspy Zawietrzne. Zaledwie 32 km od gwarnego i tłocznego Trynidadu leży górzysta i zielona oaza spokoju. Trynidadczycy przybywają tu, by odpocząć, a dla jej mieszkańców własna gościnność i dziewicze otoczenie są powodem do dumy. Tobago jest idealnym miejscem do zwiedzania, jeśli nie chce się odczuwać presji zbyt wielu wrażeń podczas jednej wycieczki. Niewielkie rozmiary wyspy gwarantują, że żadna wyprawa nie będzie trwać zbyt długo, a leniwa atmosfera zniechęca do pośpiechu i skłania do robienia przerw na podziwianie krajobrazu, pływanie lub pogawędkę z miejscowymi rybakami, naprawiającymi sieci na brzegu. Podczas wyprawy na Tobago warto odwiedzić rezerwat leśny Tobago Forest Reserve założony w 1764 roku, co czyni z niego najstarszy obszar leśny pozostający pod prawną ochroną na świecie. Wilgotny las równikowy na zboczach Main Ridge pozostał prawie nietknięty. Najlepszym sposobem zwiedzania rezerwatu bez przewodnika jest przebycie Gilpin Trace, oznakowanego w bok od drogi Parlatuvier-Roxborough Road. Trasa ma 2 km długości i kończy się w The Hut. Trynidad i Tobago – Informacje praktyczne Do Port of Spain najlepiej lecieć liniami British Airways z przesiadką w Londynie. Za bilety zapłacimy około 3 500 zł. Można też rozglądać się za połączeniami z przesiadką z jednym z dużych miast w USA. Trynidad i Tobago najlepiej odwiedzić w marcu, podczas słynnego karnawału. Jak polskie ostrzega Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Trynidad i Tobago leży w strefie aktywnej sejsmicznie. Od czerwca do listopada występuje zagrożenie huraganami.
Warszawa to nie tylko Pałac Kultury. Odkrywamy uroki stolicy
Warszawa jest jednym z najbardziej intrygujących miast współczesnej Europy. Nowoczesna, ale z niezwykłą historią.
W tym artykule: Krótka historia Warszawy Warszawa stolicą biznesu i wieżowców Klimat przedwojennej Warszawy Szlakiem ulicy Nowy Świat Powiśle – tu tętni miejskie życie Ulica Francuska, czyli Saska Kępa śladami Agnieszki Osieckiej Magia warszawskiej Pragi Gdy spojrzeć na mapę warszawskiego metra, widok nie imponuje. Mapy kolejek w Londynie, Berlinie czy Paryżu prezentują się jak abstrakcyjne obrazy z setkami krzyżujących się nitek. Praga i Budapeszt to dzieła bardziej modernistyczne. Warszawie bliżej do minimalistów. Od paru lat są to dwie przecinające się kreski. Szybki wypad za miasto? Podpowiadamy, co zwiedzić w województwie mazowieckim Mazowsze nie należy do regionów, które umieszczamy na szczycie listy miejsc do odwiedzenia. Niesłusznie, bo centralna część Polski to nie tylko Warszawa. Tamtejsze atrakcje zapewniają świe... Przejechanie siedmiu stacji drugiej linii zajmuje dokładnie 12 min. Całe 6 km. Miłośnicy kolejki odpowiadają, że nie w ilości, ale w jakości siła. Bo trasa naszego metra, choć nie długa, prowadzi przez najciekawsze miejsca w mieście. Wystarczy bilet jednodniowy w kieszeni, żeby zobaczyć wszystko to, co stolica ma najlepszego do zaoferowania. Jej dynamizm, energię, ale i trudną historię, z którą do dziś musi się mierzyć. Krótka historia Warszawy Zaczynamy w okolicy ronda Daszyńskiego. Znajduje się tu miejsce obowiązkowe dla każdego, kto chce poczuć ducha miasta. Muzeum Powstania Warszawskiego. Stworzono je na terenie dawnej elektrowni tramwajów miejskich. Wiele osób sądzi, że to miejsce klucz do zrozumienia Warszawy. W przejmujący sposób pokazane są tu losy stolicy i jej mieszkańców z 1944 r. Wystawa skonstruowana jest tak, by działać na wszystkie zmysły. Ogłusza dźwięk karabinów maszynowych i granitowego bruku, po którym chodzą zwiedzający, przytłacza ścisk kanałów, przeraża mrok bunkra. Ciekawscy mogą zajrzeć do kawiarni Pół Czarnej i podejrzeć pracę podziemnej drukarni. A na koniec udać się na projekcję filmu Miasto ruin. Za to wszystko muzeum nagrodzono złotym certyfikatem Polskiej Organizacji Turystycznej. Ciekawe miejsca w Warszawie: dla rodziny, młodzieży i na randkę Warszawa to nowoczesne budowle wkomponowane w Stare Miasto. W stolicy Polski znajdziemy także liczne parki, ogrody i promenady, w których każdy może odpocząć. Ciekawe miejsca w Warszawie wpis... Warszawa stolicą biznesu i wieżowców Po wyjściu z MPW szukamy charakterystycznych dachów przypominających motyle, czyli wejścia do metra. Są na tyle duże i krzykliwe, że trudno ich nie zauważyć. Tak jak i graficznych nazw stacji zaprojektowanych przez malarza Wojciecha Fangora. Właśnie podjeżdża pociąg. Za półtorej minuty będziemy w innym świecie. Pełnym wieżowców, pośpiechu i ludzi w garniturach. Tu Rondo ONZ, mówi z głośników Maciej Gudowski, który przez warszawiaków został wybrany głosem metra. Wychodzimy i wita nas biznesowe centrum miasta. Nie mamy ani cienia wątpliwości, że jesteśmy w europejskiej stolicy, gdzie czas to pieniądz. Nad głowami pręży się drapacz chmur Rondo 1, w którym światła w biurach palą się do późnych godzin nocnych. Obok wystaje budynek hotelu InterContinental, w którym na 42. piętrze znajdują się basen z najlepszym widokiem w mieście i bar, z którego oglądać można panoramę centrum. W tym słynny apartamentowiec w kształcie żagla: Złota 44 autorstwa Daniela Libeskinda. Tu płaci się najwięcej za metr mieszkania w Polsce. Klimat przedwojennej Warszawy Z kubkiem kawy na wynos jedziemy na Świętokrzyską. To stacja przesiadkowa. To tu krzyżują się obie linie metra. I to stąd można dojść na dopiero co wyremontowaną Próżną. Przed wojną była centrum handlu towarami metalowymi. W 1940 r. weszła w obręb warszawskiego getta. Trzeba przyznać, że niedawna rewitalizacja tej krótkiej, bo 200-metrowej ulicy udała się znakomicie. Odzyskano tu oryginalny bruk ułożony w charakterystyczny dla starej Warszawy wzór wachlarza. Starannie odnowione budynki po jednej stronie przypominają, że to miasto było kiedyś jednym z najpiękniejszych w Europie. A zachowana w oryginalnym stanie kamienica na końcu ulicy z czarno-białymi fotografiami z czasów wojny zamiast okien pozwala przenieść się w czasie. Nawet knajpy oddają tu charakter przedwojennej Warszawy. Rowerem po Mazowszu. Wielka pętla podwarszawska Jedziemy wzdłuż Wisły najpopularniejszą pętlą Warszawy. Trasa liczy 65 km. Gotowi? Szlakiem ulicy Nowy Świat Klimat starej Warszawy czuć też przy stacji Nowy Świat-Uniwersytet. Inteligencki charakter miejsca podkreślają świetne księgarnie. Kultowa Bolesława Prusa naprzeciwko bramy uniwersyteckiej, reporterskie Wrzenie Świata przy Gałczyńskiego czy niszowy, ale bardzo dizajnerski Supersalon na Chmielnej 10. Jeszcze kilka lat temu Nowy Świat i Krakowskie Przedmieście były opanowane jedynie przez biegnących na zajęcia studentów i turystów. Atmosfera była dość sztywna, straszyły drogie knajpy z dość wątłym życiem nocnym. Na szczęście w ostatnich latach ta część Traktu Królewskiego wraca do łask warszawiaków. Jego drugie życie widać szczególnie wieczorami, gdy cała okolica tętni życiem. A na ławkach, które grają muzykę Chopina, przesiadują ci, którzy lubią obserwować pulsujący rytm miasta. Powiśle – tu tętni miejskie życie Następna stacja to Centrum Nauki Kopernik na Powiślu. To miejsce od jakiegoś czasu walczy o miano „centrum warszawskiej hipsterki” z placem Zbawiciela, czule nazywanym przez warszawiaków Zbawixem. Tam na śniadania przyciąga kawiarnia Charlotte, a na wieczorne piwo zawsze pełny ludzi Plan B. Powiśle jednak dotrzymuje mu kroku. Są tu fajne sklepy z dizajnem (Brovarna 4, Product Placement), świetne knajpy, w tym wegańskie Veg Deli czy włoska Boscaiola. Ciekawe kawiarnie, jak Kafka, czy restauracja Rabarbar. Ale też kultowe już miejsce na śniadanie i lunch (zawsze pełny SAM czy Na Lato) i wieczorne piwo (bar Warszawa Powiśle). Na ulicach młodzi w modnych ubraniach, z obowiązkowymi raybanami na nosach. Ta część Warszawy w tym roku wyjątkowo nabrała kolorytu. A to za sprawą niedawno otwartych bulwarów nad Wisłą. Choć nie są jeszcze w pełni dokończone, to oddany do użytku odcinek napawa optymizmem. Porozstawiane wzdłuż nich bary z leżakami i hamakami zbudowane z kontenerów pozwalają na pełen luz. Wszystko bezpretensjonalne i z widokiem na prawy brzeg Wisły. Ten dziki i ukochany przez warszawiaków. Na którym w dzień opalają się i robią rodzinne pikniki. A wieczorami palą ogniska. Warszawa zwraca się w stronę Wisły, a letnie plażowanie stało się jednym z ulubionych sposobów na spędzanie wolnego czasu. Poznaliśmy najbardziej wege miasta w Polsce. Tu co piąty mieszkaniec jest wegetarianinem Już 20,9 proc. badanych z największych polskich miast deklaruje, że są wegetarianami. Co ciekawe, największa ich grupa wcale nie mieszka w Warszawie, jak można by sądzić, a we Wrocławiu. Ulica Francuska, czyli Saska Kępa śladami Agnieszki Osieckiej Przeprawa na drugą stronę Wisły jeszcze nigdy nie była tak łatwa; można pożegnać godzinne korki. W dwie minuty przejeżdżamy pod rzeką i wysiadamy na stacji Stadion Narodowy. Tu odbywają się największe sportowe wydarzenia w mieście, ale nie tylko. Także wielkie koncerty czy targi książki. Czerwono-biała konstrukcja szczególnie atrakcyjnie atrakcyjnie wygląda nocą, kiedy jest efektownie podświetlona. Stąd już tylko krok od plaż nad Wisłą i letnich ogródków. Beach bary takie jak Babie Lato czy Grunt i Woda to latem jedne z najmodniejszych miejsc w mieście. Dalej idziemy na Saską Kępę, która nie została zniszczona podczas wojny, dzięki czemu ocalały tu wspaniałe modernistyczne kamienice. Wystarczy krótki spacer po dzielnicy, by zrozumieć, dlaczego New York Times nazwał to miejsce jednym z najciekawszych w tej części Europy. Główna arteria, czyli ulica Francuska, usiana jest knajpami. Ale warto zagłębić się w mniejsze uliczki, w których kryją się architektoniczne perły. My podążamy szlakiem poetki Agnieszki Osieckiej, która mieszkała przy ul. Dąbrowieckiej 25 (o czym informuje zawieszona na kamienicy tablica w kształcie książki). Wieczorne rozmowy prowadziła w kawiarni Sax przy Francuskiej 31 (dziś La Catrina z jedzeniem meksykańskim) lub Sułtanie przy Obrońców 12a (dziś restauracja Maska). Osiecka odlana z brązu siedzi teraz przy stoliku na Francuskiej i wita przechodniów, którzy często zostawiają jej w rękach bukiety kwiatów. Magia warszawskiej Pragi Zwiedzanie Warszawy kończymy na placu Wileńskim, na Starej Pradze, gdzie wciąż pełno kamienic z czerwonej cegły, magicznych podwórek z kiczowatymi madonnami i z bazarami, na których ciągle można usłyszeć praska gwarę. Najlepiej przyjechać tu wieczorem. Na ul. 11 Listopada czeka zagłębie klubów alternatywnych z zawsze godnym polecenia Składem Butelek. Na Ząbkowskiej można potańczyć w lokalu W Oparach Absurdu. Na koncert warto się wybrać do industrialnej Fabryki Trzciny. Tylko uwaga! Praskie balowanie należy zakończyć przed pierwszą w nocy w dni powszednie lub trzecią w weekendy. Wtedy przestaje działać metro. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra – Polska 70 pomysłów na wakacje” (nr 02/2019).
10 przykazań fotografa. Najlepsi polscy i zagraniczni fotografowie radzą, jak robić zdjęcia w podróży
Fotografowanie nawet najpiękniejszych miejsc świata jest zajęciem bardzo trudnym. Żeby mu sprostać, trzeba nieustannie się rozwijać, śledzić trendy, znaleźć własny niepowtarzalny styl.
Poznaj rady, jak robić zdjęcia w podróży >>> Każdego dnia przeglądam tysiące zdjęć. To nie tylko moja praca, ale przede wszystkim pasja. Każda fotografia kryje w sobie jakąś opowieść. Czasami jest to historia ludzi uchwyconych w kadrze, czasami mówi o geniuszu artysty, którego ręka stworzyła niesamowite dzieło, albo natury, która wyrzeźbiła zjawiskowe krajobrazy. Ale jest to też historia fotografa – jego determinacji w poszukiwaniu doskonałego światła i perfekcyjnego kadru, jego wrażliwości, zmysłu obserwacji albo odwagi, by być w miejscach, gdzie dzieją się ważne rzeczy. Często przychodzą do redakcji fotografowie i zanim pokażą swoje portfolio, opowiadają, co przedstawiają ich zdjęcia. Tymczasem dobre fotografie właściwie nie wymagają komentarza. One, podobnie jak obraz, same powinny przemawiać do widzów. Dlatego właśnie fotografowanie nawet najpiękniejszych miejsc świata jest zajęciem bardzo trudnym. Żeby mu sprostać, trzeba nieustannie się rozwijać, śledzić trendy, znaleźć własny niepowtarzalny styl. Specjalnie dla czytelników Travelera zapytaliśmy 10 najlepszych polskich i zagranicznych fotografów o rady dla podróżników, którzy nie wyobrażają sobie wypraw bez aparatu. Zdradzają oni kulisy swojej pracy w najodleglejszych zakątkach świata. Wszystko po to, byście po lekturze mogli ruszyć w trasę i spojrzeć na rzeczywistość oczami profesjonalnych fotografów. Za co mocno trzymam kciuki!
To najsłynniejsze zdjęcie z czasów stanu wojennego w Polsce. Idealnie oddaje nastrój w kraju
Nie dość, że na kinie Moskwa widniał napis „Czas apokalipsy”, to jeszcze przed nim stał, jak na zamówienie, wojskowy wóz opancerzony SKOT, a wokół żołnierze. Tak moment zrobienia kultowego zdjęcia opisywał jego autor Chris Niedenthal w swojej autobiografii „Zawód: Fotograf”.
Był 14 grudnia 1981 r., dzień po wprowadzeniu stanu wojennego. Za fotografowanie na ulicach (zwłaszcza funkcjonariuszy milicji) można było trafić do więzienia. Dlatego Chris Niedenthal ukrył się ze swoim aparatem w kamienicy naprzeciwko i szybko nacisnął spust migawki. Stanął w głębi, żeby odbijające się od obiektywu światło nie zwróciło uwagi milicjantów. Zrobić zdjęcie to jedno. Ale jak w tych warunkach sprawić, żeby trafiło ono do zagranicznych mediów? Korespondencja była bowiem cenzurowana, a komunikacja z Zachodem odcięta. Chris Niedenthal postanowił pobiec na dworzec kolejowy i znaleźć jakiegoś obcokrajowca jadącego do Berlina. Trafił na studenta, który zgodził się przewieźć film i zanieść do redakcji Newsweeka. Udało się, klisze trafiły we właściwe ręce. Tyle że wydawca tak skadrował zdjęcie, że ucięty został napis kino Moskwa, który przecież dopełniał przekazu. Na szczęście kolejne publikacje naprawiły ten błąd, a zdjęcie stało się jednym z najsłynniejszych symboli tamtych czasów. Pokazało, że w tak trudnych momentach fotografia może znaczyć więcej niż tysiące słów.
Jak zdobywano Australię? To bardzo mroczna historia, choć fascynująca
Pierwsze przejście z południa na północ Australii to najbardziej pouczająca ekspedycja na świecie. W jej trakcie popełniono niemal wszystkie możliwe grzechy. Pychy, ignorancji, rasizmu.
Zostali już tylko we trzech. Charley Gray przez ostatnie dni był tak słaby, że nie mógł mówić ani chodzić. Przywiązany liną do grzbietu wielbłąda był dodatkowym obciążeniem. Gdy zmarł, zdecydowali się wykopać mu grób. Z pewnością czuli, że teraz łatwiej im będzie pokonać ostatnie 150 km do Cooper Creek, gdzie czekać ma na nich reszta ekspedycji. Ostatnie 150 km – powtarzają sobie. Wyobrażają sobie, że na miejscu dostaną chrupiącą jagnięcinę polaną masłem i litry herbaty doprawionej rumem. Następnie porządnie się wyśpią i razem wrócą do Melbourne. Tam odbiorą nagrodę 2 tys. funtów i przejdą do historii jako pierwsi, którzy przebyli Australię z południa na północ i z powrotem. Robert O’Hara Burke, lider ekspedycji, widzi już, jak jego ukochana rzuca się mu w ramiona i przyjmuje zaręczyny. William Wills, odpowiedzialny za nawigację, rozmyśla o publikacjach naukowych. No i te nagłówki gazet: Największa ekspedycja w historii Australii zakończona sukcesem! Kilka dni później zauważają zmianę krajobrazu. Na pustyni pojawiają się pojedyncze rośliny i słychać odgłosy zwierząt. Wiedzą, że są już bardzo blisko, zjadają ostatni kawałek Billiego, ukochanego konia Burke’a. Docierają do „obozu 65” nad rzeką Cooper Creek o zmierzchu 21 kwietnia 1861 r. Przez cztery miesiące przebyli 3 tys. km nieprzyjaznej australijskiej ziemi. Burke jedzie pierwszy, gotowy na powitanie. Wydaje z siebie okrzyki. Nikt jednak nie odpowiada. Nie ma też ognia i gotującej się strawy. Burke, Wills i King nie wierzą własnym oczom. Po ich kompanach, którzy mieli na nich czekać, nie ma śladu. Został jedynie napis wyryty na pniu rozłożystego eukaliptusa: Kopcie 3 stopy na północny zachód. I data: 21 kwietnia 1861 r. Osiem miesięcy wcześniej. W poniedziałek 20 sierpnia 1860 r. na ulicach Melbourne panuje ogromne poruszenie. Wszyscy chcą zobaczyć członków Wiktoriańskiej Ekspedycji Badawczej, którzy jako pierwsi mają przejść z południa na północ kraju. To największa i najdroższa tego typu wyprawa w historii Australii. Oczekiwania są ogromne. W końcu będzie wiadomo, co kryje się na północy kontynentu. Podejrzenia są bowiem różne: Chiny, lądowe morze, siedlisko dzikich zwierząt, lud niezwyciężonych wojowników. Zostanie też wyznaczona trasa, którą pociągnąć będzie można linię telegraficzną łączącą Australię z resztą świata. Do tej pory wysłanie wiadomości do Londynu i uzyskanie nań odpowiedzi trwało blisko cztery miesiące. Już 15 tys. osób tłoczy się w parku Królewskim, w którym trwają ostatnie przygotowania. Niektórych niepokoi dziwny zapach dochodzący z budynku. To odór dumy ekspedycji: wielbłądów. Sprowadzono je z Indii specjalnie na tę okazję. Każdy z nich ma wodoodporne wdzianko z dziurą na garb, buty skórzane zaprojektowane na kamieniste podłoże i poduszki powietrzne na wypadek przekraczania głębokich strumieni. Cały bagaż to ponad 20 ton. W tym chiński gong, wanna, dębowe biurko wraz z rzeźbionymi krzesłami, zastawa, 6 ton drewna na opał, pięć dmuchanych poduszek na hemoroidy. Wszystko popakowane na sześciu wozach. W ekspedycji weźmie udział 19 mężczyzn, 23 konie i 25 wielbłądów. Mają do pokonania 5 tys. km – drogę porównywalną z przejściem z Londynu do Moskwy. Na jej zrealizowanie najznamienitsi obywatele Melbourne przeznaczyli rekordową sumę 57 tys. funtów. Zamiast o 13, półkilometrowa procesja wyrusza o 16. Pierw-szego dnia udaje jej się dotrzeć jedynie na obrzeża Melbourne, czyli jakieś 7 km. Jeden wóz rozpada się tuż po wyjechaniu z parku. Poślizgnął się na odchodach jednego z wielbłądów. Inne grzęzną w błocie. Później będzie tylko gorzej. Na czele Wielkiej Północnej Ekspedycji Badawczej jedzie Robert O’Hara Burke. Wysoki, bladoniebieskooki, specjalnie na tę okazję wystroił się w mundur. Z zawodu jest policjantem, z pochodzenia Irlandczykiem. Choć w pracy nadinspektora może pochwalić się licznymi sukcesami, nie ma żadnego doświadczenia w eksploracji nieznanych terenów, badaniach naukowych ani podróżach, szczególnie tych po australijskim outbacku. Wręcz przeciwnie, jego znajomi zgodnie twierdzą, że Burke potrafi zgubić się w drodze z pubu do domu. Jak napisał dziennik Mount Alexander Mail: Nie umie wskazać północy (…), a wyznaczanie kierunku w nocy przy pomocy Krzyża Południa stanowi dla niego nieustanną zagadkę. Jego ulubionym zajęciem są za to kąpiele w wannie ustawionej w ogrodzie. Sąsiedzi mawiają, że bierze je nago, jedynie z założonym na głowie policyjnym hełmem. Lubuje się w też w teatrze. W nim spotkał swoją ukochaną, aktorkę Julię Matthews. Ta jednak nie odwzajemniała jego uczucia. Gdy Burke dowiedział się o naborze do ekspedycji, zwęszył okazję na dokonanie czegoś, po czym nie oprze się mu żadna kobieta. Nawet piękna Julia. Dlaczego właśnie on został mianowany liderem tak trudnej przeprawy? Nie wiadomo do dziś. Podejrzewa się, że Komitet Badawczy, czyli organizator wyprawy, był wewnętrznie skłócony. Nieznany Burke okazał się po prostu najwygodniejszym z kandydatów. Poza tym jego postawna postura i wizerunek twardziela robiły wrażenie nie tylko na członkach komitetu, ale też dziennikarzach, którzy początkowo prześcigali się w opisywaniu jego zalet. Funkcję nawigatora, meteorologa, geodety ekspedycji pełnił William John Wills, młody angielski naukowiec. Skryty i cichy, bardziej od samego zdobycia północy interesowały go naukowe aspekty odkrywania Australii. To z jego codziennych zapisków dziś wiemy o wycieńczających przejściach przez pustynię, tropikalnych deszczach, nieznanych dotąd gatunkach roślin czy nieprzyjaznych Aborygenach. Już w drodze Burke mianował Willsa swoim zastępcą. Wszystko by grało, gdyby nie to, że główną jego zaletą nie było doświadczenie w ekstremalnych wyprawach, a jedynie szczere chęci. Jak z przekąsem opisuje liderów wyprawy Bill Bryson: Do największych atutów obu panów należało wyjątkowo bujne owłosienie twarzy. Uderzenie chińskiego gongu budzi co rano członków ekspedycji. Wyczołgują się ze swoich namiotów, rozpalają ogień na śniadanie. Później następuje mozolne pakowanie obozowiska, z którego wyjeżdżają dopiero o 9.30 rano. Mimo że jadą 12 godz. dziennie, w pierwszym tygodniu pokonują zaledwie 100 km. Droga jest ciężka, do tego brak umiejętności przywódczych coraz bardziej daje się we znaki innym uczestnikom wyprawy. Niezadowoleni odchodzą lub zostają zwol-nieni przez Burke’a. W mocno osłabionym składzie i z rozpadającymi się wozami karawana dochodzi wreszcie do osady Menindee nad rzeką Darling. Ostatniej zasiedlonej wioski w drodze na północne wybrzeże. Wyczyn ten zajął im dwa miesiące. Tę samą drogę dyliżans pocztowy regularnie przebywa w tydzień. Burke zdaje sobie sprawę, że w takim tempie nie uda mu się dotrzeć na północne wybrzeże kraju. Decyduje się więc podzielić ekspedycję. Ze sobą zabiera siedmiu śmiałków, z mocno ograniczonym bagażem, 19 koni i 16 wielbłądów. Reszcie każe zostać w Menindee. Obiecuje, że jak tylko znajdzie miejsce na obóz, wyśle człowieka, który po nich przyjedzie. Burke zachwycony jest tym, o ile sprawniej idzie teraz wyprawa. Już po paru tygodniach przedzierania się przez suchą i monotonną pustynię, widzi strumienie wody o kolorze kawy z mlekiem. Dojechali do Cooper Creek! Burke nie posiada się ze szczęścia i rzuca się do orzeźwiającej wody. Przebył już prawie połowę drogi na północ Australii. I do sławy. Przed nimi najtrudniejszy etap: wyprawa w nieznane. Lider po raz kolejny dzieli ekspedycję. Zabiera ze sobą jedynie nawigatora Williama Willsa, żołnierza Johna Kinga i żeglarza Charlesa Greya. Pozostałą trójkę zostawia pod opieką Niemca Williama Brahego. Każe im czekać w „obozie 65” w Cooper Creek przez „trzy miesiące lub dłużej”. Jeżeli odkrywcy w tym czasie nie wrócą, Brahe może wrócić do Melbourne. Twardo stąpający po ziemi Wills przed samym wyjazdem szepcze na ucho Niemcowi: „poczekajcie cztery miesiące”. Przez początkowe ślimacze tempo najtrudniejszy etap eksploracji przypadnie na sam środek australijskiego lata. Burke zdaje sobie z tego sprawę, ale jako mieszczuch ignoruje przeciwnika, jakim jest 40-, a nawet 50-stopniowy upał. 150 kg mąki, 55 kg suszonej wołowiny, 45 kg wieprzowiny, ok. 25 kg ryżu i cukru, 6 kg herbaty, trochę soli i parę puszek z warzywami. To zapas jedzenia dla czterech osób na trzy miesiące. Ani dnia dłużej. 6 grudnia wyruszają w nieodkryte wcześniej tereny. Upał dokucza, robactwo gryzie niemiłosiernie, a codzienny 12-godzinny marsz osłabia. Poparzona skóra odpada płatami, popękane stopy i ręce z licznymi odciskami ropieją. Są odwodnieni. Mimo to nie chcą szukać pomocy u rdzennych mieszkańców Australii. W swoim dzienniku Wills odnotowuje: Zastaliśmy tereny dużo trudniejsze do przemierzenia niż te, po których szliśmy wcześniej. Po dwóch miesiącach wykończeni dochodzą do szerokiego pasa mangrowców. Tam wyczuwają sól w wodzie. Są 20 km od wybrzeża. Rozlewiska uniemożliwiają dalszą podróż. Burke zapisuje: Można powiedzieć, że właśnie dotarliśmy do morza, ale nie zobaczyliśmy otwartego oceanu pomimo wszelkich starań, jakich dokonaliśmy, by tak się stało. Wills miejsce to oznacza na mapie jako „obóz 119”. Tym samym jako pierwsi przemierzyli cały kontynent australijski. Zużywając przy tym dwie trzecie prowiantu, jaki wzięli z Cooper Creek. Podróż powrotna do „obozu 65” przemienia się więc w prawdziwą walkę o przeżycie – z czasem, głodem i skrajnym przemęczeniem. W tym samym czasie ekipa Brahego, która została w Cooper Creek, buduje obóz. I czeka. Na posiłki z południa, z Manindee, z tonami pozostawionego tam ładunku i na czterech śmiałków z północy. Niestety mimo że minęły już trzy miesiące, ani jednej, ani drugiej grupy nie widać. Zapasy się kurczą. Po czterech miesiącach, rano 21 kwietnia, Brahe decyduje się więc wyruszyć ze swoją ekipą z powrotem na południe. Na wypadek gdyby Burke jednak się zjawił, zakopuje pod drzewem list i trochę jedzenia, by nie znaleźli go Aborygeni. Na pniu wyrył wskazówkę: Kopcie 3 stopy na północny zachód. I datę: 21 kwietnia 1861 r. Dokładnie ten sam napis siedem godzin później ujrzeli wycieńczeni Burke, Wills i King. Siedem godzin! Tyle zajęło im pochowanie Greya. Gdyby tego nie zrobili, spotkaliby w „obozie 65” ekipę Brahego. Teraz byli zbyt wycieńczeni, by ich gonić. Dopiero rano decydują się ruszyć na południe w poszukiwaniu pomocy. Zostawili notkę o swoim powrocie i zakopali ją starannie w tym samym miejscu pod drzewem. Tak starannie, że kiedy jeden z członków ekipy Brahego przyjechał na koniu, by upewnić się, że nikogo tu nie było, nie zauważył niczyjej obecności. W tym czasie kilka kilometrów dalej Burke, Wills i King szli po kamienistej pustyni w nadziei, że dotrą do posterunku policji w oddalonej o 200 km miejscowości o adekwatnej nazwie Góra Beznadziei. Bezskutecznie. Do samego końca Burke przeciwny był korzystaniu z pomocy Aborygenów, których uważał za dzikusów i szkodników. Był na skraju wyczerpania, ale do końca duma kolonizatorów nie pozwoliła mu poprosić o pomoc rdzennych mieszkańców Australii. I to był ostatni z serii jego błędów. Walkę na australijskiej pustyni przeżył jedynie żołnierz John King. Po tym jak Burke i Wills zmarli z wycieńczenia i głodu, doczołgał się do obozowiska plemienia Yandruwandha. To właśnie znienawidzeni Aborygeni go uratowali. Wieści o porażce ekspedycji zaszokowały Melbourne. Chyba najtrafniej podsumował ją dziennik Age: Cała grupa podróżników rozpłynęła się w powietrzu. Niektórzy nie żyją, niektórzy wracają, jeden przybył do Melbourne, inny do Adelaide. (…) Cała ekspedycja była jednym wielkim pasmem błędów. Po odszukaniu przez akcję ratunkową ciał odkrywców, w dniu ich pogrzebu ogłoszono żałobę narodową w całej Australii. A Burke i Wills do dziś są najsłynniejszymi australijskimi odkrywcami, choć ich ekspedycja prawie nic nie osiągnęła, kosztowała krocie i zakończyła się fatalnie. Ale to przecież oni jako pierwsi przeszli z południa na północ kontynentu.
Gdzie wolno bekać i dlaczego Japończyk może obrazić się przy toaście? Zdradzamy
Łokcie ze stołu, nóż do prawej reki, nie siorbać. Jeżeli wydaje się wam, ze to wystarczy, by nie popełnić gafy podczas jedzenia w podróży, to się mylicie. Wbrew pozorom trzeba niezłego przygotowania przed wyprawą, by po naszej wizycie nie pozostał niesmak.
Proszę pani, jesteśmy w Kanadzie. Tu powinniśmy jeść według kanadyjskich zasad – usłyszała przez telefon Filipinka Maria Theresa Gallardo Cagadoc podczas rozmowy z dyrektorem szkoły z Roxboro, w Montrealu. Jej siedmioletni syn został dzień wcześniej ukarany w stołówce za niegrzeczny sposób jedzenia: widelcem nakładał na łyżkę porcje obiadu i dopiero wtedy ją pochłaniał. Nie używał przy tym noża. – Nie chce, żeby moi uczniowie jedli jedną ręką albo jednym sztućcem. Zależy mi na tym, żeby zachowywali się inteligentnie przy stole – dodał dyrektor Normand Bergeron. Najwyraźniej nie rozumiał, ze taki sposób spożywania posiłków jest jak najbardziej kulturalny na Filipinach, z których uczeń pochodzi. Sprawa trafiła do mediów i rozpętała się burza. Pod kanadyjską ambasadą w Manili kilkadziesiąt osób manifestowało z transparentami: „Szacunek dla kulturowej różnorodności” i „Jemy łyżką i jesteśmy z tego dumni”. Zaangażował się nawet trybunał praw człowieka w quebeku i ambasadorzy obydwu państw. Skończyło się przeprosinami i tłumaczeniem dyrektora, ze chłopiec był zwyczajnie niegrzeczny podczas obiadu i dlatego został przesadzony do innego stolika. Dyskusja na temat różnic kulturowych przy stole jednak nie ucichła. Wynik? Pozornie dość oczywisty. Potrzeba zwiększenia świadomości międzykulturowej. Jednak w praktyce dosyć wymagający. Oznacza, ze zawsze przed spotkaniem z inna kultura powinniśmy zadać sobie trzy podstawowe pytania na temat jedzenia: co, jak i kiedy? Co, czyli naprawdę światowe menu Chiński pasztet z jąder barana, islandzkie gnijące kawałki rekina, mongolska głowa owcy z oczami i językiem czy może japońska ryba fugu, która źle przygotowana może okazać się śmiercionośna. Co z tego światowego menu wybierasz na dzisiejszy obiad? Nie zdziwiłabym się, gdybyś zdecydował się na post i nie wziął żadnego z tych przysmaków do ust. Ale jeżeli wydaje ci się, ze w naszej kuchni nie ma takich obrzydlistw, to się mylisz. Przedstawiciele innych kultur z odraza zareagują na niektóre dania, które u nas uchodzą za przysmak. Na przykład hamburger z krwistej wołowiny brzydzi hinduistów, którzy z powodów religijnych nie jędza tego mięsa. Schabowy nie podbije serc żydów i muzułmanów, a ukochana przez Włochów konina stanowi w krajach anglosaskich tak drażliwy temat, ze nawet nie ma na nią specjalnej nazwy. Weźmy inny przykład – szczury. Nam kojarzą się z brudnymi stworzeniami, które biegają po ciemnych zakątkach miasta, jedzą śmieci i przenoszą choroby. W zachodnioafrykańskim kraju Togo gryzonie te żyją w puszczy i stanowią lokalny przysmak. Szczurze mięso można kupić na targach i nikomu nie przyjdzie do głowy, żeby krzywic się na jego widok. Wręcz przeciwnie, w filmie Rare foods, przygotowanym przez National Geographic Channel, pokazane są czasochłonne łowy na to zwierze, a potem prawdziwa uczta. – Mięso szczura jest znacznie smaczniejsze niż na przykład to kurczaka – stwierdza jeden z myśliwych występujący w filmie, który po polowaniu ze smakiem zajada upieczone wnętrzności gryzonia, włącznie z kośćmi. Tabu dotyczące jedzenia związane jest zazwyczaj z religia, podejściem do zwierząt domowych lub przekonaniem o zbawiennym działaniu niektórych produktów. W Azji na przykład uważa się, że jedząc konkretne zwierzęta, zyskujemy ich siłę, wytrzymałość czy charyzmę. Dlatego penis byka jest tu jednym z ulubionych dań mężczyzn, stosowanym jako naturalna viagra. Dla nas to nie do pomyślenia. – Jedzenie w naszej kulturze często staje się obiektem tabu lub obrzydzenia, ponieważ wyobrażamy sobie, ze staje się ono częścią nas – komentuje antropolog jedzenia Carole Counihan z Uniwersytetu Millersville. W zachodnim świecie żywność stała się czymś, co leży w puszce, torebce, pudełku. Większość z nas nie uprawia ani nie hoduje jedzenia i dlatego coraz trudniej wyobrazić sobie, skąd pochodzi. Dzieci w rozwiniętych społeczeństwach trzeba uczyć, że paczki ze sklepów, które nazywamy jedzeniem, były kiedyś zwierzętami i roślinami – pisze Anne Meigs, autorka książki Food, Sex and Pollution. Dlatego odwiedzając obce kraje, warto wrócić do korzeni. Przestawić nasze myślenie i spróbować lokalnych przysmaków. Jeżeli jednak nie będziemy mieli odwagi, by posmakować kontrowersyjnej potrawy, to chociaż spróbujmy nie obrzydzać jej innym. – Jedzenie jest oknem na kulturę. Bardzo często nasze komentarze o tym, co i jak jedzą inni, mówi więcej o nas niż o nich – podsumowuje Counihan. Jak, czyli sztuka układania sztućców A właściwie czym. Jedzenie widelcem, nożem i łyżką, tak oczywiste dla nas, niestety nie wszędzie zdaje egzamin. Po pobycie w Mediolanie za każdym razem, gdy jem we włoskiej knajpie w Polsce spaghetti i rozglądam się po sali, mam ochotę skomentować „ale obciach!”. Gryzę się oczywiście w język, bo sama wcześniej nie wiedziałam, że do spożywania tego ciągnącego się makaronu używać można jedynie widelca. Łyżka i (o zgrozo!) nóż są zabronione. Mogą sobie nimi pomagać tylko małe dzieci. – No i czasem obcokrajowcy, którzy nie radzą sobie zupełnie z wijącym się na talerzu makaronem – śmieje się Deborah Carlin, przewodniczka po włoskim południowym Tyrolu. Włochom mina może za to zrzednąć, gdy pojadą do Japonii i z typową dla siebie charyzmą wzniosą toast cin cin. Słowa te oznaczają bowiem penisa i w kraju, w którym o sprawach intymnych nie mówi się w towarzystwie, wywołuje niezłą konsternację. To tylko początek możliwych wpadek, bo przy japońskim stole jeden fałszywy ruch często okazuje się prawdziwą potwarzą dla gospodarza. Wystarczy włożyć pałeczki pionowo w miskę ryżu, a zapanuje grobowa atmosfera, bo gestem tym przypomnieliśmy gospodarzom o śmierci najbliższych. Tak ułożone pałeczki wyglądają bowiem jak kadzidełka, których używa się podczas pogrzebów. Równie niegrzeczne jest podawanie jedzenia z pałeczek na pałeczki. Symbolizuje to przekazywanie sobie kości zmarłego podczas ceremonii kremowania ciała. Ale spokojnie! Wiele ruchów, za które my dostawaliśmy od rodziców naganę, jest tu dozwolonych. Na przykład przysuwanie miski do buzi czy siorbanie. To ostatnie zwłaszcza podczas jedzenia klusek ramen lub soba. W Chinach do kolekcji dochodzi jeszcze beknięcie – ostateczny symbol, że danie nam smakowało, i zarazem największa nagroda dla gospodarza. Julia E. Luterek w książce Grzeczność na krańcach świata przekonuje, że w Chinach to, co dzieje się przy stole, możnanazwać nie kulturą, a całą „filozofią jedzenia”. Gospodarz pełni tu funkcję mistrza ceremonii, który usługuje gościom. Wygłasza też zwyczajowe formułki, w których przeprasza za niewystarczająco dobrą jakość posiłku. Goście odwdzięczają się komplementowaniem potraw i spróbowaniem każdej z nich. Ale uwaga, nie należy dojadać resztek z talerzy. Z reguły gospodarze przygotowują potrawy w nadmiarze, tak aby po posiłku na stole coś jeszcze zostało – pisze Luterek. Zresztą w Azji i na Bliskim Wschodzie zostawienie czegoś na talerzu może nas uchronić od prawdziwego przejedzenia. Tamtejsza tradycja podpowiada, że gospodarz powinien dokładać kolejne porcje dopóty, dopóki gość je. Nie spodziewajmy się, że ktoś nas spyta, czy chcemy herbaty mongolskiej lub ajragu. Po prostu tę herbatę nam bez pytania przygotują i podadzą do rąk – pisze dr Roman Roszko z Polskiej Akademii Nauk w Grzeczności na krańcach świata. W Mongolii pytanie gościa, czy wypije herbatę, jest wyrazem braku szacunku. Wówczas gospodarz może w odpowiedzi usłyszeć: Lepiej ją wylej, niż mi ją podawaj – dodaje Roszko. Tak samo niegrzeczne jest odmówienie jedzenia z rąk Etiopczyka podczas tradycji gursha. Wszyscy siadają wtedy w kręgu wokół małego stolika. Gospodarz wybiera ręką mięso lub warzywa i macza je w sosie, po czym podaje je bezpośrednio osobie siedzącej obok siebie. Następnie powtarza ten rytuał, aż nakarmi wszystkich zebranych. Wtedy kolejna osoba przejmuje funkcję karmienia innych i podaje jedzenie reszcie zgromadzonych. Zawsze robi to prawą ręką, ponieważ lewa służy do załatwiania spraw w toalecie. W ten sposób po paru godzinach każdy nakarmił każdego. Według etiopskiego przysłowia, kto komu będzie jadł z ręki, ten go nigdy nie zdradzi. Kiedy, czyli porządek posiłków W słowniku języka polskiego wyraźnie brakuje słowa „zawcześniać”, czyli przeciwieństwa spóźniania. Doskonale wiedzą o tym wszyscy gospodarze zaskakiwani w kuchni przez gości, którzy przybyli na przyjęcie za wcześnie. Takie zachowanie jest wyjątkowym nietaktem w Tanzanii, gdzie tak naprawdę oczekuje się, że zaproszeni przyjdą minimum pół godziny po ustalonym czasie. Wystarczy raz w życiu zobaczyć złowrogą minę afrykańskiej gospodyni złapanej przed imprezą, żeby dobrze zapamiętać tę zasadę. – Albo wzrok zdziwionego Włocha, gdy zamawiamy cappuccino po obiedzie – śmieje się Deborah Carlin. Ono zawsze pite jest tylko do śniadania. Po południu można skosztować za to czarnego espresso lub mocnego macchiato z dodatkiem mleka. – Włosi świetnie wiedzą, jaka kawa, w jakim momencie jest najlepsza. Picie tego aromatycznego naparu to przecież nasz sport narodowy – dodaje. Nie do śmiechu za to może być tym, którzy znajdą się w Iranie czy Arabii Saudyjskiej w czasie ramadanu, nie znając jego zasad. Podczas tego dziewiątego miesiąca w islamskim kalendarzu zakazane jest bowiem spożywanie posiłków i picie czegokolwiek od świtu do zmierzchu (w większości krajów muzułmańskich surowy zakaz dotyczy tylko wyznawców islamu, nie zaś przedstawicieli innych religii). Za dnia nie pracują restauracje, zamykane są sklepy spożywcze. Znikają uliczni kupcy. Nie znaczy to jednak, że należy unikać odwiedzania krajów islamu w trakcie trwania postu. Wręcz przeciwnie! Chyba w żadnym innym czasie nie można tak poznać kultury muzułmańskiej jak właśnie wtedy. Władze Stambułu od tego roku prowadzą nawet specjalny projekt, który ma zwiększyć ruch turystyczny w tym czasie. – Chcemy pokazać, jak szczególnym czasem jest dla nas ramadan, i przybliżyć go turystom – oświadczył Cumhur Güven Taşbaşı, dyrektor odpowiedzialny za promocję miasta w ministerstwie kultury. Wyjeżdżając w te strony, trzeba się tylko przygotować na wieczorne uczty do rana. I nie liczyć na to, że to dobry sposób na zrzucenie kilogramów. – Podczas ramadanu większość osób poważnie tyje. Bo choć nie jemy i nie pijemy w ciągu dnia, to w nocy nadrabiamy to z naddatkiem. Prawie codziennie odbywają się syte i huczne imprezy – opowiada Hoda, nauczycielka angielskiego z Teheranu. Na szczęście mamy czas, by przygotować się na taki wyjazd, bo najbliższy ramadan zaczyna się dopiero 9 lipca 2013 r. W międzyczasie warto smakować kolejne kultury. Bo jak mówił Michel de Montaigne, „różnorodność jest najbardziej rozpowszechnioną właściwością naszego świata”. I chyba nigdzie indziej lepiej tego nie widać niż na talerzach. Ups, także miseczkach, tykwach, liściach bananowca…
To zdjęcie stało się symbolem Wielkiego Kryzysu w USA. Jego historia jest przejmująca
To były lata 30., czasy Wielkiego Kryzysu w USA. Fotoreporterka Dorothea Lange pracowała dla rządowej agencji Farm Security Administration nad tematem przesiedlonych rolników i robotników.
Jej zdjęcia miały zwiększyć społeczną świadomość panującego w kraju niedożywienia i głodu. I z pewnością spełniały swoje zadanie, bo pełne były empatii i zrozumienia dla walczących o przetrwanie ludzi. Podczas pracy nad tym projektem trafiła na bohaterkę swojej najbardziej znanej fotografii, matkę tułaczkę. Bezrobotną, bezdomną, z siódemką dzieci. „To zdjęcie było esencją całej mojej pracy nad tym tematem. Pokazywało wszystko” – powiedziała kilka lat później. Jak twierdzi, poruszyło ją spojrzenie kobiety wyłaniającej się zza synów, ale też historia o jedzeniu ptaków zabitych przez dzieci i zmarzniętych warzyw z okolicznych pól. I o oponach z samochodu, które musiała sprzedać, by mieć coś do jedzenia. Tożsamość kobiety ze zdjęcia została ujawniona dopiero w latach 70. Gdy Florence Owens zapytano o tę fotografię, powiedziała, że Lange obiecała nigdy jej nie opublikować. I dodała: „Nie sprzedałam żadnych opon – nawet nie mieliśmy wtedy samochodu. Najwyraźniej Lange przypisała mi historię jakiejś innej kobiety”. Jakiej? Tego już pewnie się nie dowiemy.
Najsłynniejszy pocałunek świata był ustawiony? I tak, i nie
242 tys. dol. Za tyle w 2005 r. Françoise Bornet sprzedała oryginał słynnego zdjęcia Roberta Doisneau. Skąd je miała?
Historia tej odbitki jest następująca: Doisneau zdjęcie pocałunku zrobił w 1950 r. na zlecenie magazynu Life. Gdy w 1986 r. wydawca użył fotografii na plakacie, zyskała ona drugie życie i status ikony. Wraz ze wzrostem popularności zwiększyła się też liczba osób utrzymujących, że to oni zostali uchwyceni na zdjęciu. Twierdzili tak m.in. Jean i Denise Lavergne, którzy zaskarżyli Doisneau za użycie ich wizerunków bez zgody, żądając 18 tys. dol. W tym samym czasie sprawę do sądu wniosła Françoise Bornet, domagając się udziałów w sprzedaży praw do fotografii i prawie 4 tys. dol. zadośćuczynienia. W sądzie Doisneau musiał wyjawić, że zdjęcie było ustawiane. Że po tym, jak zobaczył Françoise Bornet całującą się ze swoim chłopakiem, poprosił, by zrobili to jeszcze raz, i to w trzech różnych miejscach, w tym pod słynnym ratuszem. A potem w podziękowaniu przesłał kochankom kopię zdjęcia ze swoją pieczątką i podpisem. Sąd odrzucił oba pozwy. A pani Bornet po aukcji w 2005 r. pozwoliła sobie na komentarz: „Chociaż zdjęcie było ustawione, pocałunek był prawdziwy”.
Pomysł na romantyczny weekend we dwoje? Poleć balonem nad Biebrzą
Przeklinałam ten prezent. Miał być romantyczny lot balonem. A my trzęsiemy się z zimna o czwartej nad ranem przy kościele w Goniądzu. Gdzie ta Biebrza? Ja się pytam! Nasz instruktor uspokaja mnie. I tak mamy szczęście, że w ogóle polecimy. Balony są bowiem bardzo wrażliwe na pogodę i często po prostu trzeba przełożyć taką przyjemność na kolejny dzień.
W tym artykule: Oko na łosia Rok suma Lot na deser Sami swoi Instruktor znowu próbuje zorientować się, z której strony wieje. A ponieważ wiatr ciągle się zmienia, puszcza jak opętany kolejne dmuchane baloniki i sprawdza, gdzie polecą. Po 45 minutach wreszcie mówi, że już wie, i każe jechać za sobą. Dojeżdżamy do czyjegoś pola. Okazuje się, że to prywatny teren, ale właśnie stąd najlepiej byłoby wystartować, by dolecieć nad Biebrzę. To się gospodarz zdziwi, jak wyjrzy przez okno: my, ogromny balon, wentylatory do napełniania czaszy. Gdy balon podnosi się delikatnie, instruktor odpala palniki i każe nam wskakiwać do kosza. Dodajemy gorącego powietrza i po chwili unosimy się w powietrzu. Sterowność mamy prawie żadną. Jesteśmy zdani na wiatr i jego humory. Poziom adrenaliny wzrasta wraz z kolejnymi metrami nad ziemią. Oko na łosia Na szczęście dziś pogoda jest przychylna. I lecimy mniej więcej w dobrym kierunku. Zasady latania są dość proste. Ciepłe powietrze sprawia, że unosimy się do góry. Im większa różnica temperatury pomiędzy tym, co w czaszy, a tym, co na zewnątrz, tym wyżej się możemy wznieść. Dlatego lepiej latać, gdy jest zimniej, czyli na przykład nad ranem. Po kilku minutach uzyskujemy wysokość przelotową. Nie wiem, ile metrów dokładnie, ale świat pod nami zmienił się na obrazek niczym z dziecięcego rysunku: domy wyglądają jak pudełka, pola jak pokolorowane kredkami kartki papieru, a ludzie jak robaczki. Chodzące na dwóch nogach, ale jednak robaczki. Widok zdecydowanie lepszy niż z samolotu, który zazwyczaj lata dużo wyżej i dużo szybciej. Krajobrazy z perspektywy balonu zmieniają się powoli, można więc je kontemplować. A do tego w balonie panuje niezwykła cisza. Nie dochodzą już dźwięki z ziemi, a ponieważ lecimy z prędkością wiatru, nie ma żadnego szumu. Nie czujemy też chłodu. Na chwilę jesteśmy zawieszeni w czasoprzestrzeni. Do porządku przywołuje nas jednak instruktor, który co rusz chce nam coś pokazać. Na przykład przechadzające się łosie (tak, można je dostrzec wprawnym gołym okiem). Żyje ich w okolicy prawie tysiąc! Rok suma Do Biebrzy dolatujemy mniej więcej po 20 minutach. Najpierw z oddali widać wijącą się wśród pól nitkę. Im bliżej rzeki, tym robi się bardziej malarsko. Grafiki zmieniają się w impresjonistyczne obrazy. Biebrza jest na tyle spokojna, że gdy lecimy nad nią, możemy zrobić zdjęcie swojego odbicia w jej leniwym nurcie. I naszych twarzy, na których rysuje się błogość. Tę przerywa na chwilę łopot skrzydeł uderzających o taflę wody. Co roku przylatują tu tysiące ptaków: gęsi, żurawie, bociany, czajki, rycyki. Długo można wymieniać. Gdzieś z tyłu słychać owady, a pod nami pluskające ryby. Może to sum, zastanawiamy się. Jest szansa, choć populacja tych ryb maleje na tyle, że 2015 r. nad Biebrzą okrzyknięto „rokiem suma”. Przez następne trzy lata nie będzie można ich łowić i rozpocznie się szczegółowy monitoring populacji. Takie akcje odbywają się nad Biebrzą regularnie, dzięki czemu zachowany jest jej zupełnie dziki i naturalny charakter. Nad samym ranem, a jest dopiero siódma, odbywa się tu prawdziwe ptasie radio. Na horyzoncie nie widać żadnych oznak cywilizacji. Przez prawie 40 km nie ma mostu na Biebrzy. To dlatego, że wiosną rzeka tworzy nawet kilkunastokilometrowe rozlewiska. Jedyne takie w całej Europie. Nie ma też słupów wysokiego napięcia, kominów ani reklam. Nie dziwi więc fakt, że Biebrza ma grono swoich wiernych miłośników. Nazywa się ich pieszczotliwie biebrzniętymi. Lot na deser Zaczynam rozumieć, dlaczego zainteresowanie lotami nad Biebrzą jest na tyle spore, że termin trzeba rezerwować najlepiej z dwutygodniowym wyprzedzeniem. – Mamy zapytania nie tylko z całej Polski, ale i z całej Europy – mówi Miłosz Dzieszkowski z firmy Tylko Balonem, która organizuje takie loty. Obcokrajowcy są Biebrzą zachwyceni. Szczególnie Holendrzy, dla których ogromny teren bez zabudowań stanowi niezwykły widok. Robert Dembowski z Biebrza Adventure potwierdza. Sporo gości z jego agroturystyki kusi się na taki przelot. – Szczególnie że mamy idealną lokalizację w samym środku Biebrzańskiego Parku Narodowego, nieopodal rezerwatu Czerwone Bagno. Szanse, by zobaczyć najbardziej malownicze odcinki Biebrzy, są więc naprawdę spore – dodaje. Goście fundują sobie taką przyjemność często w ramach jakiejś specjalnej okazji: rocznicy ślubu czy urodzin. Lub jako kolejną atrakcję podczas dłuższego urlopu w okolicy. Są tratwy, przedzieranie się przez bagna i obserwowanie ptaków. A na deser lot w przestworzach. On zawsze swoich gości zachęca, bo sam leciał i wie, że widoki są nieziemskie. Sami swoi Ja też już to wiem. I szkoda, że za chwilę nasza przygoda dobiegnie końca. Pokonaliśmy dystans ok. 15 km. To niezły wynik, choć czasem podobno udaje się przelecieć ponad 20. Nasz balon tańczy z każdym podmuchem wiatru i do końca nie wiemy, gdzie wylądujemy. Mamy tylko nadzieję, że wodowanie nie wchodzi w grę. Instruktor robi się trochę nerwowy, bo przed nami las. A przecież wylądować można tylko na płaskim, niezalesionym kawałku ziemi. Podczas gdy my robimy kolejne zdjęcia i zachwycamy się kaczeńcami, on dodaje ciepłego powietrza, żebyśmy polecieli jeszcze dalej. W końcu pokazała się nam jakaś wioska, a w niej dom z pięknie wystrzyżonym trawnikiem. Instruktor stwierdza, że to najlepsze miejsce w okolicy, więc zaczynamy schodzić i celować w ów trawnik. Nasze zmagania widzą wszyscy okoliczni mieszkańcy, którzy zeszli się na nasz wypatrzony kawałek ziemi i zajmują nam miejsce do lądowania. Trudno, będą musieli się przesunąć. Chwilę przed wylądowaniem instruktor kurtuazyjnie macha, co ma być pytaniem, czy możemy tu wylądować. Choć przecież gdyby nam odmówili, to i tak nie mielibyśmy wyjścia. Na szczęście właściciel chałupy kiwa potakująco głową. A my miękko opadamy na ziemię, żeby na koniec porządnie łupnąć o trawnik. Zbiegają się gapie. Instruktor nie pozwala nam jeszcze przez chwilę wysiąść, bo wtedy balon mógłby odlecieć. W tym czasie jesteśmy niezwykłą atrakcją. Robią nam zdjęcia. Słyszymy rozmowy, w których zastanawiają się, skąd przybyliśmy. Z Rosji, ze Szwecji, a może z Ameryki? Przez chwilę czujemy się, jakbyśmy lecieli w 80 dni dookoła świata jak bohaterowie książki Juliusza Verne’a. Gdy mówimy, że z Goniądza, ekscytacja opada. – Oni z Goniądza, to nasi! – krzyczy właściciel chaty. A potem tłumaczy, że czuje się prawdziwym szczęściarzem, bo balon wylądował właśnie u niego. Będzie miał dziś o czym swoim znajomym opowiadać. My, po naszym locie, też.
Gdzie kończy się himalaizm, a zaczyna turystyka? "O klasie wspinacza świadczy to, że potrafi zawrócić"
Więcej ludzi zdobyło Mount Everest jednego dnia w 2010 r. niż przez 30 lat po pierwszym wejściu w 1953 r. A jednak jak mówi Dariusz Załuski, "Everest nie jest górą, na którą wejść mogą wszyscy". Traveler sprawdza, jak wygląda sytuacja na najwyższej górze świata i gdzie kończy się himalaizm, a zaczyna turystyka.
Kolejka na Mount Everest Sto tysięcy dolarów. Tyle potrzebowała 33-letnia Shriya Shah-Klorfine, żeby spełnić swoje największe marzenie – wejść na Mount Everest, najwyższą górę świata. Dobrze pamięta, kiedy po raz pierwszy ją zobaczyła. Miała dziewięć lat i leciała helikopterem z rodzicami. Shriya urodziła się w Katmandu w Nepalu, ale większość dorosłego życia spędziła w Toronto, gdzie prowadziła własny biznes. Nie szedł tak dobrze, by lekką ręką mogła sfinansować ekspedycję, postanowiła więc zastawić swój dom. I poleciała do Nepalu. Swoją wyprawę dokumentowała na Facebooku. Zamieszczała zdjęcia z kolejnych obozów, ćwiczeń, przygotowań. W dniu ataku szczytowego, entuzjastyczne komentarze znajomych nagle zamieniły się w kondolencje. Shriya była jedną z czterech osób, którym nie udało się tego dnia bezpiecznie zejść do obozu. Przed samą śmiercią spotkał ją szerpa Pemba Janbu, który brał udział w 16 ekspedycjach i dwa razy wszedł na szczyt. On wchodził, ona dopiero schodziła. Gdy zobaczył Shriyę, ta leżała kilka metrów poniżej trasy. Widać było, że brakowało jej tlenu. Wyciągnął więc butlę, ale było za późno. Nie odpowiadała. Kilka sekund wcześniej jej ciało odmówiło współpracy. Tego samego dnia, o 6.10 rano, na szczycie znalazła się 19-letnia Leanna Shuttleworth, najmłodsza Brytyjka, która zdobyła Koronę Ziemi. Zamiast ogromnej radości czuła niepokój. W trakcie ataku szczytowego widziała po drodze kilka ciał, niektóre leżały tam dopiero od paru dni. Wspomina też mężczyznę, który do niej machał podczas wejścia. Gdy schodziła, już nie żył. – Mijać martwe ciała na szlaku było jednym z najbardziej przerażających doświadczeń, jakie mi się przytrafiły w mojej wspinaczkowej karierze – wyznała po zejściu. Spóźnieni na Szczyt Prawdopodobnie gdyby nie szerpa Pemba, który po drodze pomógł kilkunastu osobom, bilans tego jednego z najbardziej śmiertelnych dni na Mount Evereście byłby jeszcze bardziej zatrważający. Z 200 osób, które wyszły na atak szczytowy, cztery zmarły. Ostatnim razem taka sytuacja miała tu miejsce w 2004 r. Najczarniejszym pozostaje 10 maja 1996 r., kiedy zginęło aż osiem osób. Główny powód tych tragedii wciąż jest taki sam – zbyt późne atakowanie szczytu. Wszyscy wspinacze na Evereście wiedzą, że godz. 11 rano jest najpóźniejszą porą na zdobycie wierzchołka. Każdy, kto do tego czasu nie stanie na dachu świata, powinien zawrócić. Wchodzenie po 11 to ryzykowanie nie tylko swojego życia, ale też osób, które prawdopodobnie będą musiały pomagać nam przy schodzeniu. – Niektórzy pchali się na szczyt nawet po godz. 14.30 – mówi Gyanendra Shrestha z nepalskiej organizacji wspinaczkowej. – Przebywają wtedy zbyt długo na wysokości powyżej ośmiu tysięcy metrów i szybciej wykorzystują zapasy tlenu. Mają poczucie, że skoro zapłacili kilkadziesiąt tysięcy dolarów, to muszą osiągnąć swój cel za wszelką cenę – dodaje Shrestha. A przecież to nie samo wejście, a zejście jest najtrudniejszym etapem wspinaczki. I to właśnie w jego trakcie wydarza się najwięcej wypadków. Komercyjni klienci często nawet nie zdają sobie sprawy z czyhającego niebezpieczeństwa. – Czują się bezpiecznie, zawsze gdy są przypięci do lin, nawet jeżeli te są w kiepskim stanie. Nie potrafią ocenić ich wytrzymałości – opowiada Tomek Kobielski, himalaista, właściciel biura organizującego wyjazdy wspinaczkowe Adventure24.pl. Są bardzo słabo przygotowani, dlatego też poruszają się bardzo wolno. W ekstremalnych przypadkach swoje umiejętności wspinaczkowe zdobywają dopiero w trakcie trekkingu do obozu bazowego. – Spotkałem takich, którzy po raz pierwszy w życiu ćwiczyli poruszanie się w rakach na lodowcu pod bazą Everestu. To nie do pomyślenia! – dodaje Kobielski. Sęk w tym, że dla wielu zdobywanie najwyższej góry świata to jedyna taka wyprawa w życiu. Nigdy wcześniej nie byli w wysokich górach i być może nigdy więcej w nie nie wrócą. Dariusz Załuski, znany polski himalaista, który dwa razy zdobył Mount Everest, też obserwował tego typu sytuacje. Dziwi się, że ludzie są tak ufni i ślepo zawierzają całe swoje życie szerpom i przewodnikom. – Everest, wbrew obiegowej opinii, nie jest górą, na którą wejść mogą wszyscy. Park rozrywki Simone Moro, jeden z najlepszych himalaistów świata, wybrał się pod Everest z zamiarem zrobienia pierwszego trawersu Czomolungma–Lhotse. Szybko zrezygnował. To, co zobaczył na Przełęczy Południowej, przeszło jego najśmielsze wyobrażenia. – Czułem się jak w parku rozrywki – komentował po powrocie do obozu bazowego. Na trasie pojawiła się rekordowa liczba wspinaczy, blisko 200. Kiepskie warunki pogodowe sprawiły, że wszystkie wyprawy chciały zdobywać szczyt w ciągu jednego weekendu. Utworzyły się najprawdziwsze korki. Moro, jako jeden z niewielu, szedł bez tlenu. Wtedy potrzebne jest utrzymanie rytmu. – To było niemożliwe, bo co chwila musiałem stawać w kolejce. Próbowałem ją wyminąć, ale i tak czasem trafiałem na wąskie gardła. Zawróciłem – dodaje. Przy takim tłumie tempo narzuca najwolniejszy. – To absurd. Musiałbym się dostosowywać do nieprzygotowanych ludzi na szlaku. Zbyt ryzykowne – podsumował. W rozmowie z Travelerem podkreślił, że o klasie wspinacza świadczy właśnie to, że potrafi zawrócić w odpowiednim momencie. W zeszłych latach grupy dogadywały się między sobą, żeby nie wszyscy szli jednocześnie. W tym roku to nie podziałało. Krótkie okno pogodowe, czyli okres z dobrą pogodą, sprawiło, że wszyscy zaczęli wspólnie. Dariusz Załuski w tym czasie wchodził na szczyt alternatywną drogą, od Tybetu. – Było nas zaskakująco mało. Gdy wyruszyliśmy w nocy, byliśmy sami. Dopiero na samym szczycie napotkaliśmy tłum alpinistów, którzy wchodzili od strony nepalskiej – wspomina Załuski. Droga nepalska uważana jest za łatwiejszą i dlatego wybiera ją większość wypraw komercyjnych. Jest też świetnie przygotowana. By zapewnić jak największe bezpieczeństwo, co roku na trasie zakładanych jest pięć kilometrów lin poręczowych i 200 śrub lodowych. Na drogę tybetańską decydują się za to bardziej doświadczeni wspinacze. Na szczycie obie grupy się jednak łączą. Dariusz Załuski przyznaje, że nie doszedł nawet do najwyższego punktu na górze, bo nie chciał się przepychać. – Ciężko w takiej atmosferze o poczucie intymności. Nie zmienia to faktu, że stanięcie na szczycie Everestu to dla wszystkich bardzo silne przeżycie, które zapamiętają do końca życia. Nie można tego nikomu odbierać – dodaje. Wielkie wysypisko Niestety nie tylko wspomnienia zostają po tych wspinaczach, ale też bardziej przyziemne rzeczy, w tym tony śmieci. W 2010 r. grupa 20 nepalskich szerpów zdecydowała się oczyścić tzw. strefę śmierci, czyli teren położony na wysokości powyżej 8000 m. To pierwsza tego typu akcja od czasów zdobycia Everestu przez Edmunda Hillary'ego w 1953 r. Globalne ocieplenie sprawia, że pod topniejącym śniegiem pojawia się coraz więcej brudów, nawet z najdawniejszych lat. W czasie akcji zebrano prawie 2 tony odpadów, w tym butle tlenowe, porozrywane namioty, puszki czy utracony ekwipunek. W podobną akcję zaangażował się jeden z najbardziej znanych wspinaczy na Everest, szerpa Apa. Zorganizował ekspedycję, która miała za zadanie wesprzeć akcję Cash for Trash („kasa za śmieci”). Za każdy zniesiony kilogram odpadów uczestnicy dostawali 100 rupii nepalskich, czyli równowartość 4 zł. Udało się zebrać ok. 5 ton śmieci. To jednak kropla w morzu potrzeb. Szacuje się, że na całej górze znajduje się ich ponad 20 razy więcej, czyli ponad 100 ton. – Władze nepalskie powinny uczyć się od Amerykanów – twierdzi Martyna Wojciechowska, która zdobyła Koronę Ziemi. Najwyższy szczyt Ameryki Północnej, McKinley, utrzymany jest w największej czystości. Specjalne władze wnikliwie sprawdzają, czy wspinacze znoszą dokładnie tyle samo rzeczy, co wnoszą. – Nic nie umknie ich uwadze. Nawet specjalne pojemniki, służące jako przenośne toalety, są dokładnie sprawdzane – śmieje się Wojciechowska. Na Evereście nie będzie to jednak łatwe. Powód? Ogromna liczba ludzi, która dostaje pozwolenie na wspinaczkę. Władze nepalskie wydają je bowiem bez ograniczeń. Wystarczy zapłacić 70 tys. dol. za pozwolenia na maksimum siedem osób. Ratuj kto może Po tragicznych zdarzeniach pojawiły się głosy, że powinny być wprowadzone ograniczenia wejść na Czomolungmę. Wiele osób w środowisku, jak na przykład angielski himalaista Chris Bonington, uważa, że niezbędne są limity osób, które jednego dnia mogą atakować szczyt. – To kwestia życia i śmierci – komentował w brytyjskiej gazecie The Telegraph. – Teoretycznie świetny pomysł, w praktyce niewykonalne. Tak samo jak ograniczenia liczby ekspedycji – ripostuje Kobielski. – Nepal żyje z Everestu i jeżeli nałoży takie ograniczenia, to jednocześnie znacząco zwiększy cenę za wejście. Wtedy będzie dostępny tylko dla bogaczy, a przecież nie o to chodzi – dodaje. Darek Załuski też nie jest przekonany. Przecież tego, że ludzie będą chcieli zdobywać najwyższą górę świata, nie da się zmienić. To jak walka z wiatrakami. Może lepiej postawić na umiejętności i w jakiś sposób sprawdzać, czy osoby wybierające się na Everest mają wystarczające doświadczenie. Poleca też wchodzenie alternatywnymi drogami, jak choćby tą z Tybetu. Simone Moro ma bardziej radykalne rozwiązanie. Prawdziwi wspinacze i himalaiści na Everest powinni, jego zdaniem, wchodzić tylko zimą – wtedy nie ma żadnych komercyjnych klientów. Nie dodał jednak, że tę sztukę potrafi wykonać tylko kilku czołowych wspinaczy na świecie. Co ma więc zrobić osoba, która chce stanąć najwyżej jak się da, a przy okazji nie chce uczestniczyć w całym tym komercyjnym wariactwie? Przede wszystkim ważne jest odpowiednie przygotowanie. Ono zapewni, że mniej zaszkodzimy sobie, innym wspinaczom i samej górze. Tomasz Kobielski zaznacza, że na swoją wyprawę zabierze tylko takie osoby, które mają wcześniejsze doświadczenie wspinaczkowe i stanęły już przynajmniej na jakimś siedmiotysięczniku. Konieczne jest też przygotowanie teoretyczne, poznanie topografii góry, lokalnych zwyczajów, zasad panujących w obozach. To zapewni, że nie będziemy kolejnymi komercyjnymi turystami, bezwiednie prowadzonymi przez przewodników. Ważne jest też, by nawet w sytuacjach największego zmęczenia pamiętać o ekologii. Bezwzględnie należy ze sobą zabierać wszystkie śmieci. Najlepiej nie tylko te swoje. Te wytyczne dotyczą zresztą nie tylko Everestu, ale wszystkich gór „naj”. Kilimandżaro jest chyba drugą najbardziej obleganą górą świata. Większość problemów, które pojawiają się na Evereście, można znaleźć i tam. – Nie ma co się dziwić. Ludzie zawsze będą chcieli zdobywać szczyty, które są najwyższe, najpiękniejsze, najbardziej znane – komentuje Załuski. – Niewielu zaimponuje, że wszedłem na Monte Rosa, ale Mont Blanc jak najbardziej – dodaje Kobielski. Pytanie tylko, czy takie zdobywanie to nadal wspinaczka, czy może bardziej turystyka. Reinhold Messner nie ma wątpliwości. Komercyjne wyprawy, z szerpami, linami, tlenem, nie mają nic wspólnego z alpinizmem. To czysta turystyka. Dariusz Załuski i Tomasz Kobielski nie są jednak tak radykalni. – To ciągle jest himalaizm. Może nie sportowy, bardziej komercyjny, ale himalaizm. Wbrew obiegowej opinii wejście na szczyt Everestu to nie jest bułka z masłem, tylko potężny wysiłek – zaznacza Kobielski. Załuski zauważa, że nawet jeżeli jest to dziś wielki biznes, to przecież taka turystyka nie ma wyłącznie negatywnych aspektów. Ważne jest nie czy, tylko w jakim stylu się górę zdobędzie. – Ludzie wchodzą na Everest z przeróżnych powodów. Od duchowej przemiany po chęć sprawdzenia się na takiej wysokości. Każdy jest dobry – dodaje. Najlepiej wyraził to George Mallory, który wziął udział w pierwszej ekspedycji na Mount Everest. Zapytany, dlaczego wspina się właśnie na tę górę, odpowiedział: „Bo jest”.
Frank Stella: najbardziej wpływowy artysta USA, którego zainspirowała książka dwójki Polaków
„Widzisz to, co widzisz”. To motto Franka Stelli, jednego z najbardziej rozchwytywanych artystów amerykańskich, który zadziwia świat od ponad pół wieku. Najbardziej wpływowy artysta USA. Kontrowersyjny, ale chętnie wystawiany i kupowany. Zainspirował się pewną polską książką.
Sztuka, cygara i sport to trzy miłości Franka Stelli, gwiazdora amerykańskiej awangardy. I właśnie przez tę ostatnią pasję w 1970 r. trafił on do szpitala. Diagnoza? Niegroźny uraz nogi. Ten pobyt pewnie nie zaważyłby na życiu artysty, gdyby nie odwiedził go znajomy architekt Richard Meier. Przyniósł Stelli książkę z rysunkami i zdjęciami polskich synagog pt. Wooden Synagogues autorstwa Marii i Kazimierza Piechotków z 1959 r. Lektura okazała się początkiem nowej serii dzieł. Stella już od kilkunastu lat był jednym z najbardziej poważanych abstrakcjonistów w USA. Jego wielkie geometryczne obrazy wisiały w najlepszych galeriach kraju, w tym w kultowym Museum of Modern Art (MoMA) w Nowym Jorku. Drewniane konstrukcje bożnic, przenikające się linie dachów, pojedyncze architektoniczne elementy, które zobaczył w książce Piechotków, zaczęły kiełkować w jego głowie. Ponieważ sam nie miał żydowskiego pochodzenia, zachwycił się nie tyle funkcjonalnością, ile estetyczną stroną tych świątyń. Zainspirowało go jednak coś, co trudno jest przełożyć na język polski: interlockingness, czyli splatanie się różnych elementów. Zaraz po wyjściu ze szpitala rozpoczął pracę nad nową serią dzieł. Nazwał ją Miasteczka polskie. Najpierw części synagog przekładał na papier milimetrowy, potem na tekturowe modele, drewniane formy i w końcu większe kolorowe reliefy z filcem, drewnem i tekturą w rolach głównych. Efekt końcowy na pierwszy rzut oka niewiele ma wspólnego z ilustracjami z książki Piechotków. O tym, że prace były inspirowane drewnianymi bożnicami, teraz przypominają głównie tytuły, zaczerpnięte od nazw miast, w których obiekty stały: Suchowola, Olkieniki czy Mogielnica. Na wystawie w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie można było prześledzić, jak Stella od technicznych rysunków i zdjęć doszedł do abstrakcyjnych dzieł pełnych koloru, faktur i przestrzeni. – To pierwsze tego typu zestawienie prac Stelli. Dla autora na tyle ważne, że zdecydował się przyjechać na otwarcie – podkreślał kurator wystawy Artur Tanikowski, który pracował nad nią ponad pięć lat. Frank Stella - biografia Stella urodził się w 1936 r. w Malden w stanie Massachusetts, w rodzinie włoskich imigrantów. Nigdy nie nauczył się mówić po włosku. Za to z domu wyniósł prawdę, że do sukcesu w życiu można dojść jedynie ciężką pracą i podążaniem za swoją pasją. No i miłość do zapachu farby. Mama była studentką malarstwa, a ojciec, zanim został ginekologiem, pracował jako malarz pokojowy. Jedną z pierwszych inspiracji młodego Franka była sesja zdjęciowa w magazynie modowym Vogue. Modelka stała na tle abstrakcyjnego obrazu Franza Kline’a. Gdy na niego popatrzył, wiedział, że jest w stanie stworzyć coś równie dobrego. Po dyplomie na Princeton w 1958 r. (studiował historię i historię sztuki) zdecydował się przenieść do Nowego Jorku. Nie miał jednak pieniędzy, więc karierę zaczynał, zgodnie z rodzinną tradycją, malując budynki. Wiele lat później przyzna, że w głębi duszy zawsze pozostał malarzem pokojowym. Może dlatego postawił na wielkoformatowe dzieła. W Nowym Jorku nie porzucił swojej pasji do sztuki i po godzinach tworzył minimalistyczne, abstrakcyjne obrazy. Obracając się w nowojorskim światku artystycznym, spotkał Leo Castellego, jednego z najbardziej znanych handlarzy sztuki. Ten od razu poznał się na potencjale młodziutkiego jeszcze Stelli i zaoferował mu stypendium: 75 dol. na tydzień. Suma nie powalała, ale pozwalała przeżyć i tworzyć sztukę. Opłaciło się. W wieku 23 lat Stella dostał pierwszą poważną propozycję wystawy – Sixteen Americans w nowojorskim muzeum sztuki nowoczesnej MoMA (11 lat później będzie miał tam retrospektywę swoich prac jako najmłodszy artysta w historii). Jego pokryte czarną farbą obrazy, poprzecinane drobnymi niezamalowanymi liniami, zrobiły furorę. Choć wielu krytyków uważało je za okropne, inni rozwodzili się nad innowacyjnością myślenia i zupełnie świeżym spojrzeniem. Ojciec Stelli niejednoznaczny odbiór obrazów syna skomentował krótko: „Nie sztuką jest być sławnym. Znacznie lepiej być niesławnym”. I tego Stella się trzymał podczas dalszej kariery. Frank Stella - kariera Zresztą nigdy nie tworzył sztuki dla sławy czy pieniędzy ani nie próbował dorabiać znaczeń do swoich dzieł. „Widzisz to, co widzisz” to słynne zdanie Stelli, które świetnie definiuje jego podejście do sztuki. Nieoglądanie się na krytykę wyszło mu na dobre. Trzy lata później jego wystawa w galerii Leo Castellego została uznana za absolutny przełom w sztuce abstrakcyjnej. Pokazał na niej dzieła o dość dosłownych tytułach Czerń, Aluminium i Miedź. Promowany przez Stellę minimalizm zaczął zyskiwać uznanie, a jego samego zaczęto po cichu nazywać współczesnym Picassem. Sztuka Stelli cały czas ewoluuje. Jak powiedział kiedyś w wywiadzie dla dziennika The Guardian: Gdy ludzie pytają mnie, dlaczego przestałem malować obrazy na czarno, odpowiadam, że to tak, jakby zapytali Kodaka, dlaczego przestał używać klisz do aparatów. Kolor pojawił się w jego pracach w latach 60. Kolejnym zwrotem są materiały i techniki, których używał. Zamiast płótna – aluminium. Zamiast płaskiego obrazu wielkoformatowe instalacje, rzeźby i kolaże. Z każdym dziełem coraz mocniej zaznaczał swoją duszę architekta i rzeźbiarza, a nie tylko malarza. – Rzeźby to obrazy, które same stoją – zwykł mawiać pytany o powód zmiany zainteresowań. Oprócz wielkoformatowych prac zaczął projektować budynki. W tym kaplicę w ogrodzie Bernara Veneta na południu Francji. Zresztą słynni architekci, jak Frank Gehry czy Daniel Libeskind, nie ukrywali, że to właśnie prace Stelli były dla nich dużą inspiracją. On sam znajduje kolejne tematy, które go inspirują, i pracuje nad nimi, nie oglądając się na innych. Przykładem tego jest „muzyczna” seria z 2006 r. Scarlatti Kirkpatrick. Nazwa odnosi się do włoskiego kompozytora Domenica Scarlattiego (1685–1757) i Ralpha Kirkpatricka, który spopularyzował jego sonaty. To, co Stellę uderzyło, to fakt, że włoski kompozytor zaczął tworzyć dopiero po ukończeniu 66 lat i udało mu się skomponować ponad 500 sonat. – Nie mogłem się tej informacji oprzeć. Sam stworzyłem dopiero 250 dzieł – powiedział zapytany, skąd ten pomysł. Zdaje się, że ma szanse dogonić włoskiego mistrza, bo od prawie 60 lat nie ma momentów hamowania. Choć sam kiedyś powiedział, że żaden artysta nie powinien żyć dłużej niż 40 lat, do dziś domy aukcyjne zabijają się o jego prace. W 2015 r. w domu aukcyjnym Christie’s sprzedano je za 6,6 mln dol. O jego sławie może też świadczyć cena, za jaką niedawno kupiono jego pracownię w East Village w Nowym Jorku. Firma Milan Associates zapłaciła za nią ponad 22 mln dol. Nie zatrzymują go nawet przydarzające mu się od czasu do czasu wpadki. Jak na przykład rzeźba w Seulu obrazująca rozbity samolot. Została okrzyknięta jedną z najbrzydszych na świecie, a mieszkańcy stolicy Korei Południowej bardziej niż lotniczą widzieli w niej katastrofę wizualną. Walter Robinson, redaktor naczelny portalu artnet.com, tak skomentował jego dzieło: Podziwiam Stellę za to, że robi najbrzydszą sztukę, jaka jest możliwa we współczesnym świecie. W październiku 2015 r., gdy otwierano nowy budynek muzeum Whitney, gdzie wystawiana jest najlepsza amerykańska sztuka współczesna, wydarzenie uświetniała retrospektywa prac Stelli. Nie było mu łatwo dokonać wyboru, bo w jego wielkim magazynie znajduje się ich ponad 300. Nic dziwnego, skoro w wieku 80 lat ciągle tworzy. Niezmienne w jego życiu jest tylko to, że pali jedno cygaro dziennie. – Wybitny artysta to ktoś, kto nie boi się odkrywać siebie na nowo. I ponownie zaczynać. Niektórym udaje się to raz lub dwa. Stella zrobił to już kilkanaście razy – mówił Adam Weinberg, dyrektor Whitney Museum. Ciekawe, czy kolejnym wcieleniem znowu nas zaskoczy.
"Nienawidzę podróżować". Mówi Jane Goodall, kobieta, która stała się ikoną National Geographic [WYWIAD]
"Ludzie czasem mówią mi, że podziwiają moją odwagę. A ja pytam, dlaczego moją?". Z dr Jane Goodall, wybitną badaczką szympansów i ikoną ekologii, rozmawia Julia Lachowicz.
Julia Lachowicz: Jak to się stało, że dziewczynka z Bournemouth w Wielkiej Brytanii, która w dzieciństwie nie miała telewizora, a na własne oczy widziała jedynie kury, psy i koty, zapragnęła badać szympansy w dalekiej Afryce? Jane Goodall: Ależ to nieprawda, że nie widziałam małpy w dzieciństwie! Gdy skończyłam roczek, dostałam od taty maskotkę – małpkę, którą nazwałam Jubilee. Dziś jest łysa i sfatygowana, po tym jak kolejne pokolenia dzieci okazywały jej miłość. Chociaż tak naprawdę wszystko zaczęło się od robaków. One były moją pierwszą fascynacją. Mama opowiadała mi, że przynosiłam je ze sobą do łóżka i chciałam z nimi spać. Gdy tylko nauczyłam się chodzić, zainteresowałam się kurami i tym, jak to się dzieje, że one znoszą jajka. Potrafiłam godzinami siedzieć w kurniku, żeby zobaczyć, jak z tak małej kury wychodzi duże jajko. Ale na dobre Afryką zauroczyłam się po przeczytaniu historii o doktorze Dolittle, który zabiera zwierzęta z cyrku do Afryki. Uwielbiałam tę książkę. Przeczytałam ją kilka razy. A później sprawę przypieczętował Tarzan. Zakochałam się w nim bez pamięci. Ale on przecież kochał inną Jane! - Tak, tę zrzędliwą, niefajną Jane. Nigdy nie mogłam zrozumieć, dlaczego nie wybrał mnie. Przecież lepiej bym się sprawdziła w tej roli (śmiech). Ale miłość i tak pozostała. Dlatego pracowałam jako kelnerka, żeby zarobić na swoją pierwszą wyprawę na Czarny Kontynent. I udało się. Miałam 23 lata, wybrałam się do Afryki i odmieniłam swoje życie. Punktem zwrotnym było spotkanie ze znanym paleontologiem Louisem Leakeyem? - Długo nie mogłam uwierzyć, że miałam tak ogromne szczęście, bo okazało się, że ten znany naukowiec poszukuje kogoś takiego jak ja. Czyli kobiety ze świeżym spojrzeniem i z ogromną pasją do zwierząt. Uważał bowiem, że dziewczyny są bardziej cierpliwe i w konsekwencji są lepszymi obserwatorkami. Dlatego zaproponował mi pracę z szympansami w Tanzanii, w Parku Narodowym w Gombe. Zgodziłam się od razu. Jednak za pierwszym razem nie mogłam jechać tam sama. Afryka wydawała się wtedy dzika i niebezpieczna dla młodych panienek. Szczególnie takie miejsce jak wybrzeże jeziora Tanganika. Dlatego pojechała tam pani z mamą. Jak udało się ją namówić? - Ludzie czasem mówią mi, że podziwiają moją odwagę. A ja pytam, dlaczego moją? Przecież byłam młoda, beztroska, pełna zapału i energii. Prawdziwie odważna za to była moja mama, która rzuciła swoje ustatkowane życie w Anglii, by siedzieć w buszu w Afryce i czekać codziennie, aż jej szalona córka wróci z gór z obserwacji szympansów. To ona musiała zmagać się z codziennością w Gombe. Zrobiła w tym czasie dużo dobrego dla lokalnych społeczności. Nauczyła ich podstaw pielęgniarstwa. Dla mnie to ona jest prawdziwą bohaterką. A wszystko to zrobiła, żeby spełnić moje marzenie. Udało się? - To mało powiedziane. Mogłam poznać życie szympansów w sposób, w jaki nikt inny wcześniej tego nie zrobił. Na początku moje badania nie były brane na poważnie przez świat naukowców, bo nie miałam żadnego dyplomu. Nawet licencjatu, ponieważ mojej rodziny nie było stać, żeby posłać mnie do szkoły wyższej. Ale Louis Leakey pomógł mi kolejny raz i przekonał profesorów z Cambridge, żeby przyjęli mnie na doktorat. Zgodzili się, ale jak przyszłam na uniwersytet, dali mi odczuć, że wszystko, co robiłam, było złe. Że nie powinnam nadawać szympansom imion, tylko numery. Że nie powinnam się do nich emocjonalnie przywiązywać i tak dalej. Ja jednak nie przejmowałam się tym za bardzo i kontynuowałam badania w Gombe. Czy któryś szympans był pani szczególnie bliski? - Dawid Siwobrody, pierwszy szympans, który mi zaufał po miesiącach bezskutecznego czekania. Na początku nie chciały mieć nic wspólnego z „białą małpą”, czyli ze mną. Ale Dawid przełamał się i pociągnął za sobą resztę stada. To też u niego pierwszego zauważyłam umiejętność tworzenia narzędzi. Zobaczyłam, jak bierze trawę i wykorzystuje ją do wyciągania termitów z kopca. To było rewolucyjne odkrycie, bo wtedy wszyscy byli przekonani, że jedynie człowiek potrafi używać narzędzia. Louis Leakey, gdy usłyszał o mojej obserwacji, napisał, że albo przedefiniujemy słowa „człowiek” i „narzędzie”, albo zaliczymy szympansy do rasy ludzkiej. To był wielki przełom i Dawid miał w tym swój udział. Innymi szympansami, które darzę szczególnymi emocjami, jest Flo – pierwsza samica, która podążyła za Dawidem i Fifi, maluch, który odszedł od matki i delikatnie dotknął mojego nosa. To był jeden z najbardziej poruszających momentów w moim życiu. Ale w jaki sposób je pani odróżniała? - (śmiech) To trochę jest tak jak z Europejczykiem, który jedzie po raz pierwszy do kraju azjatyckiego i na pierwszy rzut oka wszyscy wydają się mu podobni. A po paru dniach zaczyna ich odróżniać. Szympansy mają różne rysy i charaktery. Na przykład niektóre obdarzone są wielkim poczuciem humoru. Poczuciem humoru? - Wiele razy widziałam, jak mały szympans nie wiedział, gdzie jest mama. Płakał, łkał. A mama tymczasem na szczycie drzewa zaśmiewała się z malca. Były też wśród nich szympansy niebezpieczne? - Niestety tak. Odkryłam, że są jak ludzie, mają też czarną stronę charakteru. Potrafią nawet zabić przedstawiciela swojego gatunku. A dla mnie najgroźniejszy był moment, gdy Frodo przewrócił mnie i zaczął po mnie skakać. Odszedł na chwilę, po czym wrócił i pchnął mnie na krzaki, za którymi był wielki spadek. Gdyby nie te krzewy, nie siedziałabym dziś tutaj. Ale jestem przekonana, że Frodo zdawał sobie z nich sprawę, bo przecież, gdyby chciał mnie zabić, zrobiłby to bez problemu. Czy w takich chwilach miała pani momenty zwątpienia? - Moje wszystkie momenty zwątpienia spowodowane były przez ludzi, nie szympansy. 19 maja 1975 r. trzech studentów zostało porwanych z obozu w Gombe. Bandyci żądali okupu i uwolnili ostatniego porwanego dopiero dwa miesiące później. To był dla mnie szok i straszne przeżycie. Ja w tym czasie spałam w oddalonym o milę domku, z moim synem Grubem. Nie bała się pani wychowywać dziecko w takich warunkach? - Moim zdaniem on miał wspaniałe dzieciństwo. Takie, o jakim sama marzyłam. Z naturą, beztroskie, wśród zwierząt. Grub od urodzenia kochał wodę i nad nią spędzał prawie cały czas. Staraliśmy się zapewnić mu jak najnormalniejsze warunki. Do dziewiątego roku życia sami go uczyliśmy w domu, potem wysłaliśmy do szkoły w Wielkiej Brytanii. Choć na tyle pokochał Afrykę, że wrócił tu na stałe. Pani za to wyjechała z Afryki w 1978 r. I z naukowca przemieniła się w aktywistkę walczącą o środowisko. - To była dramatyczna zmiana sposobu życia. Od tamtego czasu nie istnieje dla mnie „normalny” dzień. Codziennie jestem w innym miejscu. Mam konferencje, wykłady, wywiady. Staram się zainspirować ludzi do działania. Przekonuję innych, że małe zmiany w naszym życiu pozwolą nam uratować naszą planetę i mówię o potrzebie zmiany myślenia na temat przyszłości Ziemi. Spotykam się z członkami Roots & Shoots, organizacji, którą założyłam i która działa już w ponad 120 krajach na rzecz ochrony zwierząt, roślin i biednych społeczności. I tak przez trzysta dni w roku. Dla wielu podróżników i naszych czytelników brzmi to jak spełnienie marzeń. - O wręcz przeciwnie. To istny koszmar. Ja tak naprawdę nienawidzę podróżować. A najlepiej czuję się w moim rodzinnym domu, z siostrą, kiedy nie muszę wieczorem zastanawiać się, w jakim mieście się jutro obudzę.
Czego nie warto próbować w podróży? Oto kilka atrakcji, z których lepiej zrezygnować
Nawet jeżeli oznaczone są stempelkiem „must see”, czasem wyrządzają więcej szkody, napędzają nielegalny interes albo po prostu nie mają nic wspólnego z wielkim przeżyciem (a raczej z wielkim tłumem).
"Kukuczka był bez szans". Wywiad z Reinholdem Messnerem
Najlepszy himalaista świata, pierwszy człowiek, który stanął na wszystkich ośmiotysięcznikach, farmer, polityk. Dziś muzealnik. Niezależnie od tego, co robi, musi być w tym najlepszy. W nic nie wierzy, nikogo nie podziwia, niczego nie żałuje.
Po raz pierwszy spotykam go w zamku Juval w Południowym Tyrolu. Czyli jego domu. Wita mnie mocnym uściskiem dłoni i przewrotnym uśmiechem. Ten ostatni nie opuści go przez następne pięć dni, które spędzimy na zwiedzaniu jego górskich muzeów i na niekończących się rozmowach. Przy lampce czerwonego wina potrafi do rana opowiadać zarówno o swoich osiągnięciach, jak i porażkach. O górach, sztuce, polityce. Przyjechałam do Messnera, wielkiego alpinisty, a poznałam Reinholda gawędziarza, który wprost wyraża swoje zdanie i nie unika trudnych tematów. REINHOLD MESSNER: To był ten jeden z niewielu razy, kiedy naprawdę myślałem, że nie przeżyję. W czasie pierwszej wyprawy w Himalaje? Tak. Wtedy kiedy słyszałem huk lawiny, która zabrała mojego młodszego brata. Dokładnie 29 czerwca 1970 r., podczas zejścia z Nanga Parbat. Już od dwóch dni nic nie jadłem, spędziłem kolejną noc w strefie śmierci. Bez śpiwora, w lodzie. Temperatura spadła do minus 40°C. Byłem wyczerpany, na granicy utraty zmysłów. Wciąż słyszałem krzyk Günthera, ale nie wiedziałem, gdzie go szukać. Pozostali członkowie wyprawy przez 35 lat twierdzili, że pan tak naprawdę zostawił brata z tyłu. Zostawić kogokolwiek w takiej sytuacji, zwłaszcza młodszego brata? To byłoby wbrew ludzkiej naturze. To był mój kompan, najlepszy przyjaciel. Od dzieciństwa byliśmy partnerami w górach. Zawsze wracaliśmy razem. Nie tym razem. Nie mieliście lin, Günther był w bardzo kiepskiej formie. Jak do tego wszystkiego doszło, przecież byliście doświadczonymi wspinaczami? Owszem, byliśmy, ale w Alpach i Dolomitach. To było nasze pierwsze wejście na ośmiotysięcznik. Szczyt tak naprawdę miałem zdobywać sam, zrobić swojego rodzaju rekonesans, bo nikt wcześniej nie wchodził na Nanga Parbat przez Rupal Face – jedną z najtrudniejszych ścian na świecie. Günther jednak zdecydował się spontanicznie do mnie dołączyć. Dogonił mnie przed szczytem. Wszedł tam bardzo szybko, tracąc przy tym bardzo dużo sił. Wysokość, na której byliśmy, nie pomogła. Zrobił się bardzo wolny, zaczął halucynować, nie myślał trzeźwo. Pan poszedł więc przodem? Szukałem dobrej trasy, on miał iść moimi śladami, chciałem mu oszczędzić błądzenia. Byliśmy już po najtrudniejszym etapie. Umówiliśmy się, że poczekam na niego przy potoku. Nie doczekałem się. Usłyszałem tylko jakiś huk. Znalazł się w złym miejscu, w złym czasie. To nie była duża lawina. Szukałem go dwa dni. Bezskutecznie. Ostatkami sił doczołgałem się na dół. Do bazy? Tam już nikogo nie było. Członkowie ekspedycji byli pewni, że zginęliśmy, i zwinęli obóz. Na szczęście zobaczyłem odchody krowy. Podążyłem tym tropem, doszedłem do lasu i usłyszałem głosy ludzi rąbiących drzewo. Dali mi chleba i doprowadzili do wioski. Tam okazało się, że mój stan był tragiczny. Odmrożenia? Między innymi. Sześć palców u stóp miałem amputowanych i dwa opuszki u prawej ręki odcięte. Wraz z kawałkiem kości. Brzmi jak wyrok dla wspinacza. Do czasu wyprawy na Nanga Parbat byłem jednym z najlepszych, o ile nie najlepszym wspinaczem w Europie. Szybkim, sprawnym, nie potrzebowałem żadnego sprzętu, haków, lin. W Alpach wszedłem na każdy trudniejszy szczyt, wyznaczyłem setki nowych dróg. Po tym jak straciłem palce, jeszcze chwilę się łudziłem, że do tego wrócę. Miałem zeszyt, w którym rozrysowywałem nowe drogi na najtrudniejszych ścianach. Zostało jakieś 50, których nie zrobiłem. Przez pewien czas po operacji nadal nie chciałem ich zdradzać. Ciągle wierzyłem, że to ja na nie wejdę. Udało się? Niestety. Zeszyt przekazałem młodszym kolegom. Koniec kariery? Po prostu zacząłem inny etap. Himalaisty. Tu mniej liczyła się szybkość i sprawność, bardziej doświadczenie i wytrzymałość. Punkt zwrotny? Największa porażka i największy sukces w moim życiu. Coś, co zmieniło moje myślenie. Po paru miesiącach w szpitalu zdecydowałem, że wracam do Karakorum i w Himalaje. Zrozumiałem, że już nic nie może przywrócić Günthera. Że fakt, że zostanę architektem czy lekarzem, niczego nie zmieni. Podczas pana kolejnej wyprawy na Manaslu zginęły dwie osoby. Nie miał pan dosyć, nie podłamało to pana? Oczywiście to było dla mnie trudne, ale ja nie miałem na te śmierci wpływu, nic nie mogłem zrobić ani pomóc. Po tym wydarzeniu postanowiłem po prostu, że będę wspinał się jak najwięcej sam. Wtedy jest się odpowiedzialnym tylko za siebie. Jak na te decyzje zareagowali pana rodzice? Mama zaakceptowała ten wybór. Tata nie zrobił tego nigdy. Uważał, że byłem winny śmierci Günthera, że skończę jako kloszard, że alpinizm to nie zawód. Nigdy mi nie wybaczył. Podobno był dla was surowy także w dzieciństwie. Często krzyczał, wybuchał, czasem bił. Dopiero teraz zaczynam rozumieć, dlaczego tak się zachowywał. On żył w lęku. Czego się bał? W 1938 r. zorganizował głosowanie, w którym mieszkańcy Południowego Tyrolu mieli wybrać, czy zostają we Włoszech, czy przeprowadzają się z całymi rodzinami do Niemiec. 86 proc. osób, w tym mój tata, zdecydowało się przejść na stronę nazistów. Wtedy mocno wierzył w nazistowską ideologię. Widać to nawet w tym, jakie dał nam imiona: Reinhold, Günther, Siegfried, Waltraud. Wszystkie niemieckie. Wojna jednak pokrzyżowała plany, nikt się nie przeniósł, a ojciec się załamał. Stał się człowiekiem niepewnym. Ale to on nas wziął pierwszy raz w góry. Swój pierwszy szczyt, trzytysięcznik Geislerspitzen, zdobyłem, gdy miałem pięć lat. Dość wcześnie. W naszej wiosce nie było ani boiska do piłki, ani basenu. Do dziś nie potrafię pływać. Chodziliśmy więc po górach. W wieku 13 lat biłem już ojca na głowę we wspinaniu. Siedem lat później znalazłem się w światowej czołówce. I przy okazji zrewolucjonizował pan tę dyscyplinę sportu... Ja po prostu pokazałem, że to, co inni uważali za niemożliwe, jest do zrobienia. Wchodziłem więc bez pomocy zbędnych sprzętów, lin, haków. Jakiś przykład? Na jedną z najtrudniejszych ścian Les Droites wszedłem sam, bez asekuracji i to trudną drogą. Gdy wcześniej mówiłem o swoich planach, wszyscy pukali się w głowę. Więc przestałem i pewnego dnia po prostu wyszedłem ze schroniska i ruszyłem do celu. Gdy rano pozostali wspinacze zorientowali się, że ktoś czegoś takiego próbuje, porzucili swoje plany i wyszli mnie obserwować. Wszedłem w ciągu czterech godzin. Przede mną najszybsza osoba zrobiła tę drogę w trzy dni. Reinhold Messner, fot. Getty Images Tak samo było ze zdobyciem Mount Everestu bez użycia tlenu? Nikogo pan nie pytał o zdanie? Gdy rozmawiałem z lekarzami i specjalistami, byli przeciwni. Silna choroba wysokościowa, krwotoki, uszkodzenia mózgu, nawet szaleństwo: nikt nie wiedział, czy ludzki organizm przeżyje na takiej wysokości, co się będzie z nim działo. Ani ja, ani mój partner Peter Habeler też nie wiedzieliśmy. Wchodzenie na Everest z tlenem nie było dla nas żadnym wyzwaniem. Ale po co tak ryzykować? Gdy w 1953 r. Edward Hillary i Tenzing Norgay jako pierwsi zdobywali Everest, robili to po to, żeby stanąć na szczycie. Ja natomiast chciałem lepiej poznać siebie i swoje granice. I im, i mnie się udało. Dwa lata później wróciłem na Everest, by zdobyć go samotnie. To był kolejny stopień mojej metafizycznej podróży w głąb siebie. A duma, że włoska flaga mogła zawisnąć na szczycie? Wchodziłem jako Reinhold Messner, nikt inny. Ani Włoch, ani Austriak, ani Południowotyrolczyk. Moją jedyną flagą była chusteczka do nosa. Mojego nosa. Wiele osób nie mogło się z tym pogodzić. Trudno. Tak oto stałem się persona non grata w swoim kraju. Byłem też pierwszą osobą, która publicznie powiedziała, że wszyscy nasi pierwsi wspinacze byli wspierani przez faszystów i nazistów, a ich osiągnięcia służyły propagandzie. Ja nie chciałem mieć z tym nic wspólnego. Dlatego nigdy na wyprawę nie wziąłem publicznych pieniędzy. Nie przyjąłem też medalu olimpijskiego, jaki w 1988 r. w Calgary ofiarowano mi po zdobyciu Korony Himalajów. To jak finansował pan ekspedycje? Znajdowałem prywatnych sponsorów. Zresztą moje wszystkie wyprawy składające się na Koronę Himalajów kosztowały tyle co jedna tradycyjna ekspedycja, w stylu oblężenia. Czyli jakim? Z szerpami, butlami, całym osprzętem, kilkudziesięcioosobowym składem. Na moich wyprawach było kilka osób, minimum sprzętu. Swoją drogą też polskie ekspedycje, wbrew powszechnemu przekonaniu, miały więcej pieniędzy niż ja. Mimo to wyścig o Koronę Himalajów Kukuczka–Messner wygrał Pan. Żadnego wyścigu nie było, to był wymysł mediów. On w ogóle nie miał racji bytu, bo Kukuczka był bez szans. Był jednym z najlepszych himalaistów tamtych czasów. Z tym się zgadzam całkowicie. Ale ja drogę do 14 ośmiotysięczników zacząłem 9 lat wcześniej. W połowie 1985 r. różnica ta nie była już taka wielka. Było tylko 11:9 dla Pana. Ja się z nikim nie ścigałem, a alpinizm to nie sport. Kukuczka mógłby jako pierwszy zdobyć Koronę Himalajów, tylko gdybym zginął lub gdyby coś mi się stało. Z jednej strony podkreśla Pan, że to nie był wyścig. Z drugiej zaś, po tym jak Polak zdobył Koronę Himalajów, wysłał pan mu telegram: „Nie jesteś drugi. Jesteś wielki”. To była odpowiedź na jego wiadomość z gratulacjami, którą wysłał mi po wejściu na ostatni ośmiotysięcznik Lhotse. To było miłe i postanowiłem się zrewanżować. Uważam, że był świetnym wspinaczem i właśnie to chciałem przekazać. Mógł się pan ograniczyć do słów gratulacyjnych, jednak dość dyskretnie podkreślił pan, kto tak naprawdę był pierwszy. Proszę pani, gdym chciał, tobym w ogóle nie uznał jego korony, bo przecież on na Everest wchodził z dodatkowym tlenem! A to według mnie łamie zasady prawdziwego himalaizmu. A jakie są te zasady? Zawierają się w moim ABC wspinania: no artificial oxygen, no bolt, no communication (bez sztucznego tlenu, bez haków, bez komunikacji). Ta regułka opisuje chyba najlepiej moje podejście do alpinizmu. Co w takim razie uważa pan o obecnych wyprawach komercyjnych, np. na Mount Everest, w których każde „bez” można by zamienić na „z dużą ilością”? To jest czysta turystyka. Nie potępiam tego, ale też nie rozumiem, po co ktoś miałby się w takich warunkach wspinać. Przecież to nie ma nic wspólnego z alpinizmem. A jak go pan definiuje? Dla mnie jest to próbowanie niemożliwego. Kreatywność. Gdybyśmy dziś z Kukuczką mieli po 20 lat, to nie wiem, co byśmy robili, bo wyzwań w górach jest już naprawdę niewiele. Dla mnie alpinizm umarł. Reinhold Messner i Krzysztof Wielicki podczas ceremonii wręczenia nagród Księżnej Asturii, 19 października 2018 r. w Oviedo w Hiszpanii. (Fot. Carlos R.Alvarez / WireImage/Getty Images) Dlatego zrezygnował pan z himalaizmu dokładnie po zdobyciu ostatniego ośmiotysięcznika z Korony w wieku 42 lat? Gdy stanąłem na szczycie Lhotse, ostatniego szczytu Korony Himalajów, pomyślałem, że nie mogę już wejść wyżej, zrobić więcej, trudniej. Że zdobyłem wszystko, co mogłem, a teraz będę się tylko powtarzał. A ponieważ himalaizm to nie sport, nie bawiło mnie poprawianie własnych rekordów. Uznałem, że w tej dziedzinie wszystko już zrobiłem. Zamknął pan cały rozdział i przeszedł do kolejnej fazy życia? Można tak to ująć. Wiem, kiedy powiedzieć sobie stop. Myślę, że wielu himalaistów nie potrafi tego zrobić i dlatego ginie. Wystarczy popatrzeć na polskich wspinaczy: Kukuczka, Rutkiewicz... Ja umiałem ocenić swoje siły, możliwości i chęci. Dziś na przykład spełniam się jako muzealnik. I zaczął pan życie tyrolskiego domownika? Nie do końca. Najpierw jako pierwszy przeszedłem całą Antarktydę. Dotarłem na biegun północny, poznałem pustynię Gobi, szukałem yeti. Potem poświęciłem się polityce. Aż w końcu zająłem się tworzeniem pięciu górskich muzeów. Trzy z nich znajdują się w zamkach, a jeden z nich to pana dom. Kiedyś spędzał pan czas w namiocie, dziś w królewskich niemal komnatach. Dość radykalna zmiana stylu życia. Prowadzenie muzeów i himalaizm mają wiele wspólnego. Trzeba mieć bardzo jasno wyznaczony cel i dążyć do niego, nie oglądając się na innych. A co do namiotu i zamków, to owszem, komfort radykalnie różny. Ale prawdziwą sztuką życia jest umieć przeskakiwać z jednego do drugiego i dobrze się czuć w obu. To akurat mi się udaje wyśmienicie. I nie jest żal panu tych gór, emocji związanych z himalaizmem, widoków? Widoki nigdy w czasie wspinaczki nie były dla mnie ważne. Poza tym ja nie żałuję niczego. Nawet wyprawy na Nanga Parbat, o co często pytają mnie dziennikarze. To się już wydarzyło, nie ma co do tego wracać. Chodzi pan jeszcze po górach? Tak, głównie po Alpach i Dolomitach, tylko już nie tak szybko i ekstremalnie. Ostatnio byłem z moim synem. Trasa nie była trudna, ale ja się zmachałem. Mam swoje lata. Doszliśmy do schroniska. Ja sobie marzyłem o kawie i odpoczynku, a on na to, że jazda do góry. Oświadczył, że jak będę tak się ciągnął, to więcej ze mną na wspinanie nie idzie. I co Pan na to? Trochę mnie to dotknęło, bo dla mnie starzenie się to prawdziwa masakra. Z drugiej strony jednak ubawiło, bo nigdy nie przyszłoby mi do głowy, że ktoś będzie mnie ochrzaniać, że za wolno się w górach ruszam. Ktoś pana wyprzedził... Nie w snach. W tych z Güntherem ciągle jesteśmy najlepszymi wspinaczami Europy. I nikt nam nie może podskoczyć. Z Reinholdem Messnerem rozmawiała Julia Lachowicz, 2012.
56 sekund, które wywróciły domy i życie Nepalczyków do góry nogami. Reportaż z Nepalu dotkniętego trzęsieniem
Trzęsienie ziemi w Nepalu 25 kwietnia 2015 roku trwało niecałą minutę. Niedługo, ale w głowach Nepalczyków - wieczność. Julia Lachowicz - dziennikarka polskiej edycji National Geographic i Iwona El Tanbouli-Jabłońska, dyrektor artystyczna magazynu, rok po zdarzeniu dotarły na miejsce katastrofy. Przypomnijmy tekst i zdjęcia bohaterki cyklu Fotograf Miesiąca Storytellers.
Tekst: Julia Lachowicz Zdjęcia : Iwona El Tanbouli-Jabłońska, Maciej Jabłoński, F-11 Studio Godzina 11.55, Katmandu. Rameshwor Maharjan, dla przyjaciół Rama, wyjmuje z kosza rzeczy do prania i wrzuca je do miski. Ostatnio dużo pracował i nie ma już w co się ubrać. Jest przewodnikiem po mieście, a to przeżywa turystyczny boom. Żona Ramy i ich 11-letnia córka są u teściowej. Zaraz po nie pojadę – planuje. Dokładnie w tym czasie Dileep Kumar, nauczyciel w prywatnej podstawówce, stoi na dachu swojego domu, pod zbiornikiem z wodą. Zamyka na chwilę oczy i myśli o tym, że już sześć dni jest tatą. Sherpa Pega też się zamyśla, odpoczywającw namiocie w bazie pod Mount Everestem. Jest w pracy. Urodził się u stóp największej góry świata i jak większość mężczyzn z jego wioski zdecydował się pracować z obcokrajowcami, którzy chcą stanąć na jej szczycie. Sam zresztą też o tym marzy. Przed nim druga próba. Rok temu, gdy po raz pierwszy wybrał się na taką wyprawę, przeszkodziła mu lawina. Zabiła 16 jego znajomych Szerpów. Ale teraz o tym nie myśli. Chce się chwilę zdrzemnąć. Godzina 11.56, Katmandu. Wstrząs. Miska z praniem ląduje na podłodze. Komórki nie działają. Rama nie może dodzwonić się do żony. Wypada z domu i bezmyślnie pędzi na plac Durbar usiany zabytkowymi świątyniami. To tu bawił się jako dziecko z kolegami, to tu modlił się do Śiwy w jego świątyni, to tu oprowadzał turystów, dumny, że takie dziedzictwo przetrwało tysiące lat. Najpiękniejszy plac świata, zapewniał obcokrajowców. Gdy widzi, że właśnie część zabytków zmieniła się w kupy gruzu, a reszta chwieje się niepewnie, jakby za chwilę miała runąć, zaczyna płakać. Z bezsilności. Sekundy po tym, jak kontener z wodą wali się centymetry obok głowy Dileepa, ten zbiega na dół. Widzi żonę klęczącą nad córką. Odruchowo robi to samo. Czuje, jak gruzy spadają mu na głowę. Tradycyjne nepalskie cegły są niewypalane, a więc kruche. Rozsypują się jak babki z piasku. Malutka Mahira nie wydaje z siebie żadnego dźwięku. Śpi chroniona ciałami rodziców. Dileep powoli odrzuca porozbijane cegły i resztki domowych urządzeń. Z pomocą brata Dileepa w końcu wychodzą. Ale Mahira dalej ma zamknięte oczy. Próbują ją dobudzić. Krzyknie dopiero pół godziny później. Ten płacz Dileep pamięta lepiej niż ten po porodzie. Wie, że Mahira sześć dni po przyjściu na świat dostała drugie życie. Zobacz wideo: View Ediplayer on the source website W Himalajach rozlega się wtedy huk. Pega Sherpa najpierw nie wie, co się dzieje. Chce wyjść z namiotu, ale ziemia trzęsie się tak mocno, że nie może utrzymać się na nogach. W tym momencie nie wie jeszcze, że trzęsienie ma magnitudę 7,8. Że przez kolejne dni będą powracać wstrząsy wtórne. Że za niecały miesiąc z jeszcze większą siłą ziemia zatrzęsie się w rejonie Dolakha na wschodzie kraju. I że Nepal nie będzie już nigdy tym samym Nepalem co o 11.55. Powoli wychodzi z namiotu. Patrzy w górę. Widzi ogromną lawinę, która sunie wprost na obóz. Zaczyna biec, jak wszyscy. Ukrywa się pod głazem. Lawina przelatuje mu nad głową. Baza pod Everestem pokrywa się kilkudziesięcioma centymetrami śniegu. Nie widać kolorowych namiotów, flag modlitewnych, leżaków do opalania ani sznurków na pranie. Jest biało i zupełnie cicho. Dopiero kilkadziesiąt sekund po lawinie rozlegają się krzyki. Później okaże się, że w bazie zginęło 21 osób, a ponad 60 odniosło rany. I że z jego klientów wszyscy szczęśliwie się uratowali. 8712 zabitych, 22 493 rannych, 79 tys. zniszczonych budynków. W tym kultowa wieża Darahara, która królowała nad stolicą przez 183 lata, a od niedawna służyła za najlepszy punkt widokowy w mieście. ONZ szacuje, że trzęsienia w 28-milionowym Nepalu dotknęły ponad 8 mln ludzi, zostawiając wielu z nich bez dachu nad głową. Raport Narodowej Komisji ds. Planowania straty związane z ubiegłorocznymi wstrząsami szacuje na mniej więcej 7 mld dolarów, choć nieoficjalnie mówi się nawet o 10 mld, połowie PKB kraju. Stupa Buddhanath to jedna z ikon Katmandu, wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. I miejsce, ​do którego pielgrzymują buddyści z całego świata. Szczególnie Tybetańczycy, dla których jest to najważniejsza świątynia poza granicami Tybetu. Podczas trzęsienia odpadł wierzchołek stupy, na którym namalowane były wszechwidzące oczy. Prace nad odbudową zaczęły się kilka miesięcy temu, choć na razie efektów nie widać. Dla biednego państwa te statystyki są bezlitosne, choć byłyby znacznie bardziej przerażające, gdyby nie fakt, że trzęsienie wydarzyło się w sobotę, kiedy szkoły, urzędy i biurowce były zupełnie puste. Że zastało Nepalczyków w dzień, a nie w nocy, kiedy ludzie są najbardziej bezbronni. Że była ładna pogoda, więc wiele osób znalazło się tego dnia na świeżym powietrzu, gdzie podczas trzęsienia jest najbezpieczniej. Nepal od lat ma pod górkę. I to wcale nie z powodu królujących nad nim Himalajów, ale rządzących nim władców. Wciśnięty pomiędzy dwa giganty, Indie i Chiny, walkę wpisał w swoją historię. Pokazują to najlepiej dzieje ostatniego stulecia, kiedy rozgrywała się prawdziwa wojna o tron: królowie nie chcieli ustąpić, zaś społeczeństwo domagało się zmian. Gospodarka coraz bardziej się chwiała. Szczególnie od czasu rządów maoistów w latach 90. Nepal zaczął być wymieniany pośród najbiedniejszych krajów świata. W 2015 r. znalazł się zresztą w niechlubnej trzydziestce państw z najniższym PKB. I coraz mocniej zależał od pomocy rozwojowej z zewnątrz. Największe szanse na to, że wreszcie stanie na nogi, widziano w turystyce. Przynajmniej dopóki 25 kwietnia 2015 r. nie wybiła godzina 11.56. Światowej klasy zabytki w Katmandu z listy UNESCO, górskie wioski w dolinie Lantang, zielone doliny w regionie Dolakha zatrzęsły się, by za chwilę zupełnie zmienić oblicze. Bez prądu, bez wody, bez prywatności. Bez pięknej architektury, drewnianych rzeźbionych okiennic zdobiących świątynie, bez malowanych stup. A co gorsza bez turystów. Właściciele restauracji i hoteli na Thamelu, turystycznej dzielnicy Katmandu, szacują, że obroty spadły im nawet o 70 proc. Co więcej nic nie wskazuje na to, by w tym sezonie miało być lepiej. Część podróżników odwołuje przyjazdy ze strachu przed kolejnymi wstrząsami i lawinami. Inni – bo słyszeli, że tego pięknego Nepalu już nie ma. – Prawda jest taka, że dopóki nie odbudujemy kraju, trudno liczyć na przyjezdnych – mówi Sundar Shresthu, przedsiębiorca, który w trzęsieniu stracił wszystko. Matkę, sklep i budynek, w którym działał hotel. Sundar mieszka w Singati na wschodzie kraju, w rejonie Dolakha. Tylko 180 km od stolicy, ale aż 10 godzin drogi samochodem terenowym. I 20 km od epicentrum drugiego trzęsienia z 12 maja 2015 r. Miasteczko Singati przestało wtedy istnieć. Oficjalne dane podają, że zostało zniszczone w 99 proc., choć ten jeden procent naprawdę trudno tam dostrzec. Sundar i reszta mieszkańców Singati na pomoc w odbudowaniu miasta czekają jak na Godota. Bo ta, choć obiecana wiele miesięcy temu, ciągle nie przychodzi. Pierwsze dni po trzęsieniu to była pełna mobilizacja. Nawet do Singati, mimo zniszczonych dróg i trudnego dostępu, trafiła pomoc humanitarna, głównie od organizacji pozarządowych. Dość szybko pojawiły się więc namioty, jedzenie i czysta woda. Wsparcie do Nepalu napływało z całego kraju, regionu, świata. Premier Indii Narendra Modi w ciągu 15 minut od pierwszego wstrząsu zaoferował pomoc i jeszcze tego samego popołudnia wysłał tam 450-osobową ekipę. Kolejne kraje, organizacje pozarządowe i prywatne osoby zgłaszały chęć działania. Na niebie nad Katmandu jeszcze nigdy nie krążyło tyle samolotów. Do tego stopnia, że jednopasmowe lotnisko nie dawało rady wszystkich przyjmować. Mimo że pracowało non stop, niektóre samoloty były odsyłane z powrotem. Pomocy było dużo, choć nie każda trafiona. – Dostajemy produkty takie jak puszki z tuńczykiem i majonez. One się nam nie przydadzą. Potrzebujemy zboża, soli i cukru – mówił Ram Sharan Mahat, ówczesny minister finansów Nepalu, parę dni po katastrofie. W Kathmandu prace związane z odbudową ruszyły dość sprawnie. Są jednak miejsca, które od roku zostały nie uprzątnięte. Jedynie prowizoryczne ogrodzenie z blachy falistej oddziela użytkową część miasta od zburzonej wieży. – Ponieważ znajomi wiedzieli, że mieszkam w Nepalu, niemal od razu zaczęli nam przesyłać pieniądze. Bez naszych próśb. Chcieli pomóc i ufali, że my te pieniądze sensownie wydamy – opowiada Magdalena Pietruszka-Pandey, Polka, która wyszła za Nepalczyka i od trzech lat mieszka w Katmandu. – Na początku dowiadywaliśmy się, co jest najbardziej potrzebne poszkodowanym, kupowaliśmy i jechaliśmy w teren. Ale po kilku tygodniach zdecydowaliśmy się założyć fundację i mieć pełną transparentność działań. Wszystkie wpłacone pieniądze idą na rzecz odbudowy szkoły w wiosce Dumre i projekt Mała Polska w Nepalu. Zdecydowaliśmy, że konkretna pomoc dla konkretnych ludzi to najlepsze, co możemy Nepalowi dać – dodaje. W Dumre cała wieś, razem z wolontariuszami z Polski i nepalskimi inżynierami, bierze udział w pracach przy szkole. Dzieci uczą się teraz w czymś, co nawet trudno nazwać barakiem. Dwie ławki. Wszystko na ziemi, bez tablicy, bez drzwi. Dwa kroki dalej urwisko. Dyrektor szkoły Mahendra Pandey, który przychodzi prawie codziennie oglądać postępy budowy, komentuje krótko: „mamy szczęście”. Jednak nie wszyscy je mają. W miejscach, gdzie dotarła pomoc, jest światełko nadziei. Ale wiele wsi i miasteczek pozostawionych jest samych sobie. Organizacje pozarządowe wszystkich problemów nie załatwią. A od rządu poszkodowani dostali na razie: kilka kilogramów ryżu, arkusze blachy falistej, namiot na pierwsze tygodnie. Potem 15 tys. rupii nepalskich, czyli ok. 540 zł na rodzinę. Pół roku później 10 tys. rupii (ok. 350 zł) na ciepłe ubrania dla całej rodziny. Tymczasem kilogram ryżu w Nepalu kosztuje 80 rupii, wywrotka piasku nawet do 8 tys. Jak widać, na wiele te pieniądze nie starczają. Statystyki Narodowej Komisji ds. Planowania mówią, że po trzęsieniu w Nepalu liczba ludzi żyjących poniżej granicy ubóstwa (ustalonej wtedy na 1,25 dol. dziennie) wzrosła prawie o milion. Wszyscy są zgodni, że aby odbudować Nepal, potrzeba pomocy na dużo większą skalę. Plany są. Rząd obiecuje na przykład, że zacznie poszkodowanym rodzinom dawać korzystne dwuprocentowe pożyczki na budowanie domów. Mają wynosić 2,5 mln rupii dla mieszkańców doliny Katmandu, półtora dla ludzi z innych rejonów. Niestety pieniędzy tych, 10 miesięcy po trzęsieniu, nadal nie widać. Choć media donoszą, że do rządu Nepalu po kataklizmie wpłynęło ponad 4,5 mld dolarów. Faktycznie ogromne sumy wydają się rozpływać w powietrzu. Shakya Prabin, aktywista CEmSoJ, organizacji działającej na rzecz mniejszości i osób dyskryminowanych w Nepalu, za ten stan rzeczy wini polityków. Trzęsienie ziemi wykorzystali oni do swoich celów i szybko uchwalili budzącą sprzeciwy konstytucję. Proces jej pisania trwał siedem lat i nie zapowiadało się, że szybko się skończy. Konsultacje społeczne w Nepalu, w którym żyje ponad sto grup etnicznych, nie należą do prostych. Każdy chciał, by jego prawa zostały uznane. Chodziło głównie o poprowadzenie granic regionów tak, by nie dzieliły grup etnicznych, uznanie języków mniejszości za oficjalne i swobodę religijną. Jednak po trzęsieniu politycy postanowili wykorzystać możliwość przyśpieszonego trybu uchwalania konstytucji i zrobili to niemal z dnia na dzień. W czerwcu przedstawili gotowy dokument. Tekst faworyzuje interesy głównie grupy rządzącej. Niektórzy na zgłoszenie poprawek mieli dwa dni. – Nowa konstytucja nie bierze pod uwagę potrzeb grup marginalizowanych w Nepalu i spowodowała protesty w całym kraju. To, co się im nie podoba, to m.in. zapis, że język nepalski, którym część społeczeństwa nie mówi, jest jedynym obowiązującym w szkołach i urzędach. To samo z religią. Główną został hinduizm, choć wielu z nas jest innego wyznania. Do tego stopnia, że zabrania się (pod karą więzienia!) spożywania mięsa krów nawet tym, dla których ta nie jest zwierzęciem świętym. Ludzie czują, że władze wykorzystały trzęsienie do swoich celów – tłumaczy Shakya Prabin. Zamiast zajmować się powrotem do normalności, politycy pracowali głównie nad załatwianiem własnych interesów. A kraj ogarnęła fala protestów powodująca chaos. Na granicy indyjsko-nepalskiej mniejszość Madhesi, która walczy o uznanie swoich praw, zaczęła blokować drogę. W konsekwencji gaz, ropa i benzyna, które dotychczas tą drogą trafiały do Nepalu, stały się towarem deficytowym. Od września 2015 r. do lutego 2016 r. ceny poszły w górę kilkakrotnie. – Gdy zaczęliśmy wznosić szkołę w Dumre, oszacowaliśmy koszty na 100 tys. zł. Kryzys paliwowy podniósł je trzykrotnie – opowiada Magdalena Pietruszka-Pandey. Jako drugi powód Shakya Prabin podaje fakt, że większość pomocy skupiła się w Katmandu, choć miasto nie ucierpiało w takim stopniu jak wiele miejsc na prowincji. – Doniesienia, że stolica została zupełnie zrujnowana, nie są prawdziwe. Zniszczenia są znaczne, ale miasto zachowało w dużej części swój charakter. Jednak tu trafiło najwięcej pomocy, bo było to logistycznie najprostsze i najbardziej medialne. Nie trzeba wyjeżdżać daleko, by dostrzec tę różnicę. Wystarczy ruszyć 10 km od Katmandu, np. do Khokany, gdzie sytuacja jest zupełnie inna. W miejscu pięknego kiedyś miasta powstało obozowisko z płacht PCV i blachy falistej, ozdobione wszystkim tym, co udało się wyciągnąć spod gruzów. Kawałkami plastiku, worków, śmieci. A nawet szybami, bo te paradoksalnie często przetrwały, choć żaden z inżynierów nie jest w stanie wytłumaczyć dlaczego. Tymczasowe domy stawiano wszędzie tam, gdzie znaleziono skrawek wolnego miejsca: na parkingach, pomiędzy jezdniami dróg, na polach uprawnych, a nawet na rondach. Z lotu ptaka mienią się teraz srebrem i odcieniami niebieskiego: w takim kolorze najczęściej były płachty. Miały służyć przez kilka dni, tygodni, miesięcy. Pomóc przetrwać najtrudniejsze chwile. Jak się okazało, prawie rok po trzęsieniu nie ubyło ich prawie wcale. Tymczasowy dom służy 23-letniej Sachicie i jej ojcu od roku. Tak jak poletko przed nim, na którym uprawiają warzywa. W takim domostwie z blachy falistej od 10 miesięcy mieszka Man Devi Maharjan. Pomieszczenie ma nie więcej niż 5 m2 powierzchni. Znajduje się pomiędzy główną drogą a kanałem, z którego wszyscy czerpią wodę, choć jej jakość pozostawia wiele do życzenia. To tereny prywatne, za które ona i jej mąż muszą płacić. Mieszka tu osiem osób. Wśród nich babcia. Wskutek trzęsienia ma zranioną nogę, która nie zagoiła się do dziś. Wygląda, jakby bakterie wżarły się w nią tak mocno, że noga nie będzie już nigdy sprawna. Do szpitala nie ma jak dojechać. Na leki pieniędzy brak. Nie ma tu też prądu, wody, okien. Jest kilka koców i naprędce zbudowanych łóżek. No i palenisko przed domem. Gdy nie ma czym palić, jedzą tłuczony ryż, bo taki nie wymaga gotowania. Nie, Man Devi Maharjan nie jest przyzwyczajona do takiego życia. Wcześniej było znacznie lepiej. Prowadzi mnie do swojego domu sprzed trzęsienia, jakieś 300 m dalej. Piękna kamienica z cegły. Na niej naklejka w kolorze czerwonym. Tak oznaczano domy po trzęsieniu. Zielone: nadają się do mieszkania. Czerwone: mieszkać nie wolno. W środku ściany są zupełnie popękane, sufit zapadnięty. Jedynie plakat z piłkarzem wskazuje na to, że kiedyś ktoś tu mieszkał. Pod plakatem stało łóżko jej syna. W rogu naprzeciwko 19 lat wcześniej go rodziła. – Po trzęsieniu nie mieliśmy co jeść. Tradycyjnie zapasy jedzenia trzyma się w Nepalu na parterze. Żeby móc coś włożyć do garnka, trzeba było wyłuskiwać ryż z gruzów ziarenko po ziarenku – opowiada. Teraz mają małe poletko przy kanale i jedzą głównie to, co sami wyhodują: szpinak, ziemniaki, marchewkę. Plus dużo ryżu. I przypraw: kuminu, kurkumy i chili. To nimi pachnie tu powietrze. I pyłem potłuczonych cegieł. Man devi maharjan, tak jak miliony innych Nepalczyków, nie ma szans na to, by wrócić do swojego domu przez kolejne kilka lat. Musi zaprzyjaźnić się z blaszakiem, z chłodem zimą, wilgocią w trakcie monsunu, upałem latem. Przewiduje, że może za 3–4 lata uda im się wybudować coś lepszego. Czy będzie odporne na trzęsienie? Ona kręci głową. Choć rząd stworzył projekty domów, które mają wytrzymać wstrząsy, i nakazuje, by każdy nowy budynek spełniał te normy, nie spotkałam nawet jednej osoby, którą byłoby stać na postawienie czegoś takiego. – Może za kilkanaście lat – wyrokuje Man Devi. Inżynierowie apelują, żeby nie popełniać błędów dziadków. Ci po trzęsieniu w 1934 r. odbudowali Nepal, używając niewypalanych cegieł (a według specjalistów nawet zamoczenie ich w wodzie poprawiałoby ich wytrzymałość), bez fundamentów i odpowiednich wzmocnień. Ale koszt zbudowania odpornego na trzęsienia ziemi domu to nawet 10 mln rupii. Suma dla większości mieszkańców kraju nieosiągalna. Siedmioletnia Monika z przyjaciółką bawią się tym, co pozostało na ulicach po trzęsieniu. Gruzy to dla nich teraz plac zabaw. W tle mama Moniki robi pranie w misce. Za chwilę wykąpie w niej swoją córkę. Jeżeli rząd nie pomoże teraz w wybudowaniu takich domów, tragedia się powtórzy. Naukowcy ostrzegają, że trzęsienia na tych terenach będą się zdarzać coraz częściej. O tragedię sprzed roku obwiniają ulewne deszcze, które wypełniły wodą koryta rzek w Indiach i Bangladeszu. Spowodowało to wzrost nacisku na płyty tektoniczne, którego rezultatem było trzęsienie. Badania opublikowane w magazynie Science wskazują jednak, że nie cała energia skumulowana pod ziemią została uwolniona. Przesunęła się jedynie na zachód od miasta Pokhary, aż do indyjskiego Delhi, i ciągle czeka na ujście. Nie wiadomo też, kiedy ono nastąpi. Do tego zmiany klimatu uruchamiają procesy geologiczne, które do tej pory były uśpione. Co sprawia, że jeszcze trudniej jest takie kataklizmy przewidzieć. Stuk-puk, stuk-puk, stuk-puk. To teraz dźwięk Nepalu. Gdziekolwiek się pojedzie, słychać uderzenia młotków. Efektów pracy jeszcze nie widać, bo ta jest bardzo mozolna. Stuk-puk. Przenoszenie pojedynczych cegieł. Stuk-puk, wykonywanie robót, do których przydałby się dźwig i koparka, a nie kawałek worka i sklecony naprędce kilof. Mimo to Nepalczycy nie tracą zdolności do pozytywnego myślenia. Jest 25 stycznia 2016 r. Katmandu. Rama stoi na placu Durbar w miejscu, gdzie kiedyś stała dziewięciopiętrowa wieża Basantapur z XVIII w. Ikona Nepalu. Rama z tą samą energią co kiedyś opowiada o najwspanialszym placu świata. Nie ma piękniejszego, zapewnia. Dileep bawi się właśnie ze swoją 10-miesięczną córką Mahirą w domu dyrektora szkoły, który pozwolił mu mieszkać u siebie, dopóki nie wybuduje czegoś lepszego dla swojej rodziny. Mahira już raczkuje, zaczyna nawet wstawać. A Sherpa Pega zajada tybetańskie pierożki momo z ostrym sosem obok zburzonej stupy Buddhanath. W tym sezonie zamierza po raz kolejny wybrać się pod, a może wreszcie na Mount Everest. – Skoro dwa lata z rzędu udało mi się przeżyć, teraz też mi się uda – kwituje pytanie, czy się nie boi. Dziewięć miesięcy po trzęsieniu moi rozmówcy pytani o traumę patrzą na mnie ze zdziwieniem. I odpowiadają, że przecież takiego wydarzenia nie da się przewidzieć. Koszmary nocne? Nie mają. Lęki? Nie słyszeli o nich. „To nie trzęsienie ziemi, a budynki zabijają” – powtarzają jak mantrę, która wydaje im się pomagać zrozumieć to, co się stało. Przed trzęsieniem ziemi na plac Durbar w Katmandu codziennie przychodziły tłumy, by podziwiać tutejsze zabytki: Pałac Królewski, strzeżony przez boga-małpę Hanumana, wieża Basantapur, której jak widać na zdjęciu już nie ma; rezydencję żywej bogini kumari czy świątynię Wisznu. W Nepalu znajdują się trzy place Durbar. W Patanie, Bhaktapurze i Katmandu. I wszystkie trzy figurują na liście UNESCO. Pomoc psychologiczna tutaj nie istnieje. – I, ku mojemu zaskoczeniu, nie jest potrzebna. Nepalczycy zupełnie inaczej sobie z takimi wydarzeniami radzą. Tam gdzie nasza psychika się załamuje, oni potrafią żyć, wierząc, że tak właśnie miało być. Pomaga im religia, ale też bardzo bliskie więzi rodzinne – mówi Magdalena Pietruszka-Pandey, która z zawodu jest psycholożką i psychoterapeutką. Jej mąż Sujan Pandey dodaje: my przegadujemy to ze sobą i nie potrzebujemy do tego specjalistów. Ta umiejętność patrzenia pozytywnie na teraźniejszość i nierozpamiętywanie przeszłości daje Nepalowi ogromną siłę. Większą niż jakiekolwiek dotacje i pomoce międzynarodowe. Jednak gdy chodzi się po gruzach sprzed roku, chciałoby się Nepalczykom życzyć, by starczyło im jej także do patrzenia w przyszłość. Zobacz wideo: View Ediplayer on the source website
Zatańczyć na weselu na krańcu świata to marzenie każdego podróżnika. Ważne jednak, by zrobić to w takt panującej tam tradycji.
Dla podróżników zaproszenie na ceremonię ślubną w innym kraju lub wręcz odmiennym kręgu kulturowym jest jak wygrana na loterii. To nie tylko świetny pretekst, by po raz kolejny ruszyć w drogę, ale też wyjątkowa okazja do poznania innych zwyczajów i tradycji. Zazwyczaj niedostępnych dla zwykłych turystów. Ale ślub to też okazja do licznych faux pas. Dlatego Traveler przygotował dla was listę siedmiu grzechów ślubnych, których należy się wystrzegać, aby nie zepsuć innym najpiękniejszego dnia życia. Tylko nie stresujcie się zbyt mocno – niezależnie, w jakim miejscu na ziemi odbędzie się ceremonia ślubna, pewne jest, że trzeba się w tym czasie przede wszystkim dużo weselić! Grzech pierwszy: Mieszanie przy dacie Dostajemy zaproszenie na ślub, ale dzień ceremonii kompletnie nam nie pasuje... Uwaga! Kierowane do państwa młodych prośby o przeniesienie daty ślubu mogą okazać się prawdziwą gafą. Bo ustalenie dnia ceremonii w wielu kulturach jest ogromnie istotne. Japońskie pary spędzają nad tym wyborem długie godziny. Angażują w to całą rodzinę, konsultują z koyomi, specjalnym kalendarzem astrologicznym. Gdy decyzja zapadnie, jest ostateczna! Proponowanie, by ją zmienić, może być zrozumiane jako sugestia, że wybór nie jest trafiony. W Chinach za to ważne jest, by data coś znaczyła. W samym Pekinie ponad 10 tys. par zarezerwowało sobie na przykład dzień 4 stycznia 2013 r., bo brzmienie tej daty w języku mandaryńskim jest podobne do zdania „będę cię kochał na zawsze”. Podobne szaleństwo miało miejsce niecały miesiąc wcześniej, 12 grudnia 2012 r. Trzy powtarzające się liczby miały bowiem zapewnić parze szczęście na całe życie. Na przeszkodzie nie stanął nawet fakt, że była to środa. Przesądy dotyczące dat ślubu popularne są zresztą nie tylko w Azji. W Zimbabwe nikt nie chce mówić sobie „tak” w listopadzie, bo to zły omen. Gdy premier tego kraju w 2011 r. złamał to afrykańskie tabu i właśnie wtedy postanowił się ożenić, opinia publiczna nie mogła tego zrozumieć. „Po co sprowadzać na swoje małżeństwo nieszczęścia?” – pytały nagłówki największych gazet w kraju. Grzech drugi: Niedobrane kolory – W co się ubiorę? – zastanawiamy się przed każdą egzotyczną ceremonią, przekonani, że nic w naszej szafie nie jest godne ślubu na krańcu świata. Poszukiwania kreacji powinniśmy zacząć od decyzji o kolorze. Źle dobrany może bowiem wywołać oburzenie wśród zgromadzonych gości. Kobiety szczególnie powinny uważać na biały, czarny i czerwony. Zwłaszcza jeżeli wybierają się do Azji. W Indiach biały zakładany jest na ceremonię pogrzebu, a czarny symbolizuje późniejszą żałobę. Z kolei czerwień zarezerwowana jest tylko dla panny młodej. Ma jej przynieść szczęście na nowej drodze życia. W Wielkiej Brytanii wystrzegaj się za to zielonego. Przesąd mówi, że przynosi on młodej parze nieszczęście. Nowocześni Anglicy niby już w to nie wierzą, ale chyba lepiej nie mieć nikogo na sumieniu. W Azji czerwień to kolor zarezerwowany tylko dla panny młodej. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) Grzech trzeci: Niecierpliwość Wydawałoby się, że w amerykańskim weselu nic nas nie może zaskoczyć. Nieprawda: już na samym początku ślubu jesteśmy narażeni na popełnienie faux pas. W Stanach bardzo ważna jest bowiem kolejność, w jakiej goście wchodzą na salę, a także konfiguracja: kto kogo wprowadza, i miejsce usadzenia. Zazwyczaj goście ćwiczą tę sekwencję dzień przed ślubem na tzw. ceremonii próbnej. Jeżeli nie udało ci się na nią dojechać, to radzimy: wejdź na końcu. Amerykańskie panny młode lubią mieć wszystko pod kontrolą. A jeden zabłąkany gość może się dla nich okazać nie lada problemem. Grzech czwarty: Nietrafiony prezent O prezent dla pary młodej warto zatroszczyć się zawczasu. Szczególnie że nie zawsze można kupić go łatwo w sklepie. Ci, których czeka tureckie wesele, powinni zacząć rozglądać się za złotem. Tradycja mówi, że pannie młodej należy sprezentować złote monety. Często warte kilkaset dolarów! Wartość monet jest wprost proporcjonalna do zażyłości z panną młodą. Zazwyczaj nie wręcza się ich kobiecie do ręki, lecz przypina do sukienki. Moneta powinna być zawieszona na czerwonej wstążce, by przyniosła szczęście. Chińskie pary też lubią dostawać pieniądze. Także te w bilonie. Wypada się postarać, by ofiarowana suma miała w sobie jak najwięcej dziewiątek. Sprezentuj więc 99 juanów (równowartość ok. 55 zł) lub w bogatszej opcji 999 juanów. Ci, których budżet nie przewiduje takich wydatków, powinni postarać się o zaproszenie na ślub wietnamski. Tam tradycyjnie parze młodej daje się jedynie... różową kredę. Z kolei w Holandii para młoda dostaje zazwyczaj sadzonki konwalii, które po ceremonii sadzi w swym ogródku. Grzech piąty: Okazywanie uczuć O gafę na ślubie łatwo w Radżastanie, jednym z najpopularniejszych wśród zachodnich turystów stanie Indii. Surowo zakazane jest tam całowanie się na weselach (nawet para młoda nie powinna sobie okazywać uczuć, a co dopiero goście!). O tym, jak poważnie traktowany jest ten zakaz, przekonała się zaproszona na wesele w Puszkarze para z Izraela, która nieopatrznie pocałowała się na środku parkietu. Pocałunek skończył się powszechnym zgorszeniem, zawiadomieniem na policję, grzywną w wysokości 22 dol., oficjalnymi przeprosinami i wydaniem przez władze regionu krótkiego przewodnika dla turystów na temat indyjskich obyczajów. Okazywanie uczuć na indyjskim weselu może skończyć się nie tylko zgorszeniem, ale też grzywną(Rys. Bogna Sroka-Mucha) Grzech szósty: Nadmierne upojenie Polakom trudno w to uwierzyć, ale nie wszędzie alkohol jest stałym elementem wesela. Jeżeli wybierasz się do kraju muzułmańskiego, nastaw się, że nie będzie na nim wysokoprocentowych napojów. Daruj sobie też przywożenie w prezencie typowych polskich trunków, a także przekonywanie reszty gości, że po paru kieliszkach znacznie lepiej się tańczy. Z doświadczenia wiemy, że orientalne rytmy rozbrzmiewające na Bliskim Wschodzie wymagają specjalnej koordynacji, umiaru w ruchach, dużej koncentracji i bardzo trzeźwej głowy. Grzech siódmy: Zdziwienie Ten grzech zostawiamy na koniec, gdyż jest najwięcej pokus, by go popełnić. Bo jak tu się nie dziwić obcym zwyczajom, jeżeli są tak różne od naszych? Jak na przykład nie panikować na perskim weselu, gdy panna młoda dwa razy nie odpowiedziała panu młodemu, czy za niego wyjdzie? Spokojnie, to tylko tradycja. Kobieta po prostu czeka na prezent, dopiero po nim powie „tak”. Nie dziwmy się, jeżeli młodzi Holendrzy poproszą nas, byśmy przynieśli składkową sałatkę na wesele. Lub zaproszą nas tylko na drobny poczęstunek, po czym wyproszą z sali. Zostaną w niej tylko najbliżsi, którzy będą kontynuować świętowanie przy obiedzie. Nie przejmujmy się też, kiedy z kolei pojedziemy na ślub chińskiej mniejszości etnicznej Tujia i okaże się, że wszystkie kobiety, które będą na weselu, płaczą. Już miesiąc przed planowanym ślubem przyszła panna młoda łka przez godzinę dziennie. Następnie dołączają jej matka, babcia i każda kobieta z rodziny. Kilka dni przed ceremonią zawodzą już wszystkie niewiasty z okolicy. Ale spokojnie: nie z rozpaczy, lecz ze szczęścia! Na masajskim weselu może nas zaszokować scena, w której ojciec panny młodej pluje jej na głowę. To rodzaj błogosławieństwa. A w Szwecji nie gorszmy się, gdy panna młoda, jak tylko zostaje sama przy stole, obcałowywana jest przez wszystkich mężczyzn zebranych na weselu. Czy gdy w Korei stopy nowożeńca okładane są zimnymi rybami. Przed wyjazdem dowiedz się zatem jak najwięcej o miejscowych tradycjach ślubnych. A w trakcie ceremonii po prostu nie wychodź przed szereg. Obserwuj, jak się zachowują inni, i staraj się robić to samo co oni. A jak już zdarzy ci się wpadka? Przyjmij ją z uśmiechem. Zapewne właśnie stałeś się bohaterem anegdoty o obcokrajowcu, który nie wiedział, jak się zachować na weselu. Nowożeńcy będą ją opowiadali przez długie lata wspólnego życia.
Zaklinaczka przeszłości. Kim są mieszkający w Polsce Karaimi?
To wyjątkowo mała, ale mocno związana ze sobą mniejszość etniczna. Ich korzenie sięgają Krymu, do Polski dotarli w średniowieczu.
Za każdym razem, gdy przeglądałam się w lustrze, myślałam o moich przodkach, po których odziedziczyłam tę charakterystyczną brodę. I nietypowe dla kobiet szerokie ramiona. Jakby tatarskie – opowiada Anna Sulimowicz, turkolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. Nic dziwnego, że w końcu wyruszyła w podróż do Halicza, skąd pochodził jej tata, Karaim. Okazało się, że temat pochodzenia pochłonął ją całkowicie. Kolejne rozmowy z ciotkami z Halicza i ich sąsiadkami odkrywały przed nią rodzinne plotki, skandale, anegdoty. Zanosiła im stare pocztówki i zdjęcia i prosiła, by opowiedziały, kogo przedstawiają. To była praca detektywa, który musi ułożyć obraz z kompletnie porozrzucanych puzzli. Efekt? Drzewo genealogiczne jej rodu, które zaczęło się rozrastać. – I tak doszłam do momentu, w którym znam niemal wszystkich Karaimów polskich z ostatnich kilku pokoleń – przyznaje Anna Sulimowicz. Jest to możliwe. W końcu Karaimi czy, jak się kiedyś mawiało, Karaici, to najmniej liczna mniejszość etniczna w Polsce. Według spisów powszechnych jest ich między 43 (dane z 2002 r.) a 346 (2011 r.). Anna Sulimowicz szacuje, że prawda leży gdzieś pośrodku. W czasie corocznych zjazdów spotyka się około stu osób, które są dla siebie jak jedna wielka rodzina. Karaimi to grupa etniczna i religijna, której korzenie sięgają Krymu. Stamtąd w średniowieczu przybyli na Ruś Halicką i Litwę. Do dziś najwięcej ich żyje w litewskich Trokach. Część terenów zamieszkiwanych przez Karaimów znalazła się w granicach Rzeczypospolitej. Dziś najwięcej ich mieszka w Warszawie i Wrocławiu. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Pojechałam na daleką Północ, by spotkać Innuitów całujących się nosami. Zamiast nich znalazłam dziką przyrodę.
Jadąc na Alaskę, miałam trzy życzenia. Zobaczyć łosia na środku ulicy, poczuć ogrom tutejszych parków narodowych i choć trochę poznać kulturę Innuitów. To ostatnie okazało się zdecydowanie najtrudniejsze do spełnienia. 20 minut. Dokładnie tyle czasu od wylądowania w Anchorage zajęło mi spełnienie mojego marzenia numer jeden. Ledwie wyjechaliśmy za lotnisko, a ogromny łoś zatarasował nam drogę. Niewinnie spoglądając w naszą stronę, odpoczywał na środku asfaltu i ani myślał się ruszyć. Moje początkowe wątpliwości, czy aby zwierzę nie jest podstawione przez władze, zostały ostatecznie rozwiane już w pierwszym tygodniu pobytu, w trakcie którego zobaczyłam mnóstwo podobnych scen. Zwierzęta te, zmęczone przedzieraniem się przez lasy lub brodzeniem po śniegu, właśnie w taki sposób odpoczywają. Dowiaduję się jednak, że nie mają one pełnej swobody. W Fairbanks, drugim co do wielkości mieście stanu, łosie nie powinny chodzić po chodniku i nie mogą być obserwowane z samolotów. Witamy na Alasce! Szaleństwo sekretarza Do podróży w tę odległą krainę zainspirowały mnie dwa filmy. Rzecz jasna Przystanek Alaska, który notabene kręcono w Kanadzie. Szybko się jednak okazało, że 49. stan USA jest znacznie bardziej czarujący niż ten z serialu. Druga produkcja to Nanuk z Północy, najstarszy film etnograficzny o Innuitach znad Zatoki Hudsona, nakręcony w 1921 r. przez Roberta Flaherty’ego. Tytułowy Nanuk łapie harpunem ryby i z grupą mężczyzn poluje na morsa. Buduje igloo za pomocą ostrza z kła tego zwierza, a jego żona gryzie mu buty z foczej skóry, by nie obcierały nóg, i ogrzewa dzieci w kapturze swego płaszcza z sierści renifera karibu. Domyślałam się, że od tego czasu wiele się w życiu przybyłych na te tereny 8 tys. lat temu ludów zmieniło. Nie oczekiwałam jednak, że aż tak wiele. Pierwszy kontakt z rdzenną kulturą Alaski mam w Anchorage. Jednak zamiast foczych skór, tradycyjnych wzorów i uśmiechniętych ludzi natury widzę rzeszę biednych, nieraz bezdomnych autochtonów, którzy bezczynnie oczekują na lepsze jutro. Spotykam też takich w garniturach, wykształconych, robiących karierę. Zdezorientowana pytam moich alaskich znajomych, o co w tym wszystkim chodzi. Aby zrozumieć, co spowodowało taki stan rzeczy, muszę cofnąć się o 270 lat. Do roku 1741, kiedy Vitus Bering jako pierwszy Europejczyk rozpoczął eksplorację Alaski i odkrył wspaniałe możliwości handlu futrem. Rosyjskie osady i działalność misyjna zaczęły powoli zmieniać innuickie zwyczaje. Gdy w 1867 r. sekretarz stanu USA William H. Seward kupił od cara Alaskę za śmieszne 7,2 mln dol., czyli 2 centy za akr ziemi, nikt nie wiedział o ukrytych tu skarbach. Dopiero kilkadziesiąt lat później odkryto tu drogocenne złoża złota i ropy, a powszechnie krytykowaną transakcję (nazywaną „szaleństwem Sewarda”) uznano za strzał w dziesiątkę. Te odkrycia miały bezpowrotnie zmienić kulturę Innuitów (właśnie tę nazwę preferują rdzenni mieszkańcy Alaski, w przeciwieństwie do ich kanadyjskich sąsiadów). Konsekwencją był niezwykle szybki rozwój infrastruktury, który sprawił, że dzieci Inuitów zaczęły uczęszczać do amerykańskich szkół. Igloo i namioty ze skóry zamieniono na domy, polowanie na zakupy, a szamana, który odgrywał kluczową rolę w społeczeństwie, na lekarza. W świecie tym z dnia na dzień zabrakło miejsca na pierwiastek duchowy, który według ich wierzeń roztaczał się nad całym światem. Pozbawieni swoich terenów i zepchnięci na margines społeczeństwa Innucici zaczęli popadać w apatię. Rząd amerykański, nie wiedząc, jak poradzić sobie z tym problemem, zaczął wypłacać im pieniądze w ramach pomocy społecznej, które niestety często przeznaczano na alkohol i inne używki. W pewnym momencie poziom uzależnienia wśród rdzennej ludności był tak wysoki, że w wielu wioskach wprowadzono prohibicję, która zresztą obowiązuje do teraz. Między innymi w położonym na dalekiej Północy Kotzebue, zamieszkałym w 90 proc. przez Innuitów. Nie można tam ani kupić, ani nawet wwieźć alkoholu. Trzewia wieloryba W niektórych osadach tradycyjne obyczaje pozostały niezmienione, za to forma ich wykonywania tak. W wysuniętej daleko na północ przełęczy Anaktuvuk żyje 250 Nunamiutów, czyli górskich Innuitów. Tak jak kiedyś polują na renifery karibu, ale zazwyczaj zamiast wysłuchiwać stuku kopyt potencjalnych ofiar, używają GPS-a. Także psie zaprzęgi, choć bardziej niezawodne niż skutery śnieżne, zrobiły się za drogie w utrzymaniu i w większości musiały odejść w niepamięć. To, co zostało, to możliwość polowania na wieloryby w tradycyjny sposób, czyli harpunem. Dlatego w Barrow, najdalej wysuniętym mieście Ameryki, dwa razy do roku odbywa się wielkie święto Naluqatak połączone z polowaniem na te morskie ssaki. Wielka zbiorowa wyżerka obejmuje potrawkę z karibu, zupę z gęsi i oczywiście gotowane wnętrzności wieloryba. Po zabiciu jakiegokolwiek zwierzęcia należy odczarować jego duszę, by mogła ona powrócić na ziemię. Jeszcze na początku wieku Innuici byli największą społecznością na Alasce. Dziś stanowi mniej niż 15 proc., z czego większość, ok. 21 tys. osób, mieszka w Anchorage. I to właśnie tu otworzono centrum dziedzictwa rdzennych Innuitów. Można w nim zobaczyć, jak żyli, wziąć udział w obrzędach czy podziwiać olbrzymie żebra upolowanego wieloryba lub przepiękne kosze plecione z fiszbinów tego olbrzyma. Ci, którzy trochę kultury autochtonów chcą zabrać ze sobą, mogą kupić oryginalną biżuterię etniczną w tutejszym sklepie. Ale czy po to leci się 20 godzin do krainy Innuitów, żeby ich życie zobaczyć w muzeum? Natura czy kultura Wyruszam więc z moją towarzyszką podróży na północ z nadzieją, że po drodze odkryjemy rdzenne miasteczka i posłuchamy opowieści o przeszłości, z których tak znani są Innuici. Już kilkanaście kilometrów przed Parkiem Narodowym Denali widzimy część ogromnego masywu góry McKinley, najwyższego szczytu Ameryki, który znany jest ze swojej nieśmiałości i w całej krasie pokazuje się bardzo rzadko. Ma „jedyne” 6194 m n.p.m. Ale w przeciwieństwie do większości ośmiotysięczników wyrasta z wysokości zaledwie 2000 m n.p.m. Zostajemy więc w tym raju dla miłośników gór i wspinaczki, porzucając na razie problemy tutejszych Innuitów. W Denali nie ma wytyczonych szlaków ani specjalnych ścieżek. Każdy może eksplorować teren na swój własny sposób. Trzeba tylko przestrzegać paru prostych zasad. Namiot nie może być widoczny z drogi, która przecina park. Jedzenie i kosmetyki muszą być trzymane w specjalnych owalnych pojemnikach, by zwierzęta nie dobrały się do tych produktów. Wreszcie wędrując, należy nieustannie powtarzać hey, bear („cześć, misiu”), by wszystkie czworonogi wiedziały, że nadchodzimy. Tak przygotowane ruszyłyśmy w głąb parku. Idziemy dopiero kilka godzin, a już udało się nam wypatrzyć stada karibu, łosi i parę lisów. Spanie w namiocie w takim towarzystwie nie bardzo się nam uśmiecha. Podobno niedźwiedzie lubią jagody i maliny, więc rozstawiamy namiot z dala od tych słodkich owoców. Po kilku dniach czujemy się pewniej, bo przy zachowaniu zdrowego rozsądku i tzw. złotej zasady trójkąta (gdzie indziej jeść, gdzie indziej gotować, gdzie indziej spać) nic nie powinno się nam stać. Widok niedźwiedzi czy wilka powoli przestaje na nas robić tak wielkie wrażenie jak na początku. Kolejne dni spędzamy, włócząc się po górach. Gdy rano budzi nas para Francuzów, nie możemy wyjść ze zdziwienia, bo od kilku dni nie widziałyśmy żywej duszy. Ci jednak zeszli ze swojej trasy, specjalnie by ostrzec nas, że niedaleko zobaczyli całe stado niedźwiedzi grizli z małymi. Tempo, w jakim składamy obozowisko, mogłoby trafić do Księgi rekordów Guinnessa. Po chwili znowu jesteśmy w drodze. Tym razem eksplorujemy mieniące się na tysiąc kolorów Góry Polichromowe. Dzięki trasie dostępnej tylko dla specjalnych busów można zwiedzić różne obszary parku i dojechać aż na jego koniec, do Wonder Lake (czyli „cudownego jeziora”). To chyba najbardziej obfotografowane miejsce na Alasce. Kojarzycie takie zdjęcie: jezioro, pośrodku którego stoi łoś, na tle gór? To właśnie tam dojeżdżamy i faktycznie wszystko się zgadza. Tak jakby i tu rząd wynajmował łosia, by ten brodził nieustannie w wodzie. Natura wygrywa z kulturą. Witaj, misiu Dlatego kierujemy się autostopem na samo południe, na półwysep Kenai, by eksplorować pole lodowe Harding o powierzchni 777 km2. Półtora raza tyle co Warszawa. Po parogodzinnej wspinaczce przed oczami mamy niekończący się ocean lodu. Licząc wszystkie jęzory lodowe, jakie z niego odchodzą, podobno ma powierzchnię prawie 3 tys. km2. W nocy śpimy pod lodowcem Exit i słyszymy, jak ten pracuje i się rusza. Odgłosy strzelającego lodu niemal nie dają nam zmrużyć oczu. Rano ruszamy odkrywać kolejne cuda natury Alaski i nie przestajemy eksplorować jej terenów przez następne tygodnie. Ale to już materiał na kolejny artykuł o wspinaczce, przetrwaniu i bezkresie natury. Po miesiącu wracam do Polski zupełnie pogodzona, że jednego życzenia, aby z bliska poznać kulturę Innuitów, nie udało się spełnić. Może innym razem? Może w Kanadzie albo na Grenlandii? Inne marzenia ziściły się, i to z naddatkiem.