Te żaby pożerają jadowite szerszenie. Dlaczego są odporne na ich użądlenia?
W laboratoriach Uniwersytetu Kobe odkryto, że żaby zjadają jadowite szerszenie – w tym największe na świecie Vespa mandarinia – nie wykazując żadnych objawów zatrucia, mimo wielokrotnych użądleń w pysk i oczy.
A żądłem chcesz? – pytają szerszenie w serialu „Pingwiny z Madagaskaru”. Chyba każdy z nas na samą myśl o takim użądleniu dostałby dreszczy. A jednak są stworzenia, na których jad szerszeni nie robi żadnego wrażenia. W warunkach laboratoryjnych Uniwersytetu Kobe japoński ekolog Sugiura Shinji przeprowadził zaskakujące badania, których głównym bohaterem była żaba Pelophylax nigromaculatus. Eksperyment wykazał, że te płazy potrafią pożerać żywe, jadowite szerszenie – w tym największe na świecie Vespa mandarinia – nie wykazując przy tym żadnych oznak cierpienia czy uszczerbku na zdrowiu. Użądlenia – często w newralgiczne miejsca, jak oczy czy wnętrze pyska – nie powodowały u żab żadnych reakcji bólowych ani widocznych obrażeń. Jak wyglądały eksperymenty z szerszeniami? Pojedynczym dorosłym żabom zaprezentowano robotnice trzech gatunków szerszeni: Vespa simillima, Vespa analis oraz Vespa mandarinia. Każdy płaz został dopasowany wielkością do potencjalnej ofiary – większe osobniki otrzymały większe szerszenie, w tym największego z nich, azjatyckiego szerszenia olbrzymiego (Vespa mandarinia). Wyniki okazały się zaskakujące: aż 93% żab pożarło Vespa simillima, 87% Vespa analis i 79% Vespa mandarinia – mimo że były wielokrotnie użądlone podczas ataku. W wielu przypadkach użądlenia nastąpiły w delikatne rejony, jak pysk czy oczy. Mimo to płazy nie wykazywały żadnych oznak bólu, dyskomfortu ani problemów zdrowotnych. Szerszeń azjatycki wprowadza do ciała ofiary truciznę, zawierającą duże stężenie związków wywołujących ból (takich samych jak te występujące w jadzie pszczół i os) oraz potencjalnie zabójczą neurotoksynę zwaną mandarotoksyną. W Japonii szerszenie te nazywane są suzumebachi, co tłumaczy się jako „wróblowata osa”. Są tak wielkie – mierzą od głowy do końca odwłoku 5 cm – że w locie rzeczywiście przypominają małe ptaki. Ponieważ szukając pożywienia, tak chętnie zapuszczają się w miejskie rejony, co roku ok. 40 osób umiera z powodu użądlenia przez te gigantyczne insekty. Niezwykła odporność żab na jad Zgodnie z ustaleniami opublikowanymi 4 grudnia 2025 roku w czasopiśmie naukowym „Ecosphere”, żaby wykazały się niezwykłą odpornością zarówno na ból, jak i toksyczność jadu szerszeni. Podczas gdy myszy o podobnej wielkości mogą umrzeć po jednym użądleniu, badane płazy pozostawały zupełnie nietknięte, nawet po wielokrotnym narażeniu na ukłucia. Autor badania, Sugiura Shinji podkreśla, że chociaż niektóre wcześniejsze badania sugerowały obecność zwierząt polujących na szerszenie, brakowało dotąd eksperymentalnych dowodów potwierdzających odporność na jad. Istnieją dwie hipotezy tłumaczące odporność płazów: żaby mogą posiadać fizyczne bariery lub białka neutralizujące działanie jadu; jad szerszeni może być nieskuteczny w przypadku płazów, które rzadko atakują ich kolonie, co mogło zahamować ewolucję skuteczniejszych toksyn wobec tej grupy kręgowców. Niezależnie od przyczyny, żaby te mogą okazać się unikatowymi modelami do badań. Co oznacza to odkrycie? Odkrycie z Uniwersytetu Kobe nie tylko rzuca nowe światło na relacje drapieżnik-ofiara w świecie zwierząt, ale może również otworzyć nowe ścieżki badań w dziedzinie farmakologii i medycyny. Żaby odporne na jad szerszeni mogą stać się modelowymi organizmami do analiz mechanizmów odporności na toksyny i ból u kręgowców. To potencjalnie może przyczynić się do opracowania nowych środków przeciwbólowych, a także leków neutralizujących działanie toksyn owadzich. Źródło: Kobe University
Rekordy niskiej temperatury biją na głowę nasze polskie zimy. Oto najzimniejsze miejsca świata
Minusowe temperatury w Polsce to nic w porównaniu z rekordami mrozu notowanymi na świecie. Naukowcy od dekad badają zarówno naturalne bieguny zimna, jak i temperatury osiągane w kosmicznej próżni i laboratoriach. Gdzie jest najzimniej?
W tym artykule: Najzimniejsze miejsca na świecie Najniższa temperatura na Ziemi Czym jest temperatura? Najzimniejsze miejsce w kosmosie Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Czy istnieje górna granica temperatury? Gdy zimą temperatury spadają poniżej zera stopni Celsjusza, zaczynamy mówić o mrozach. Jednak zmiany klimatyczne sprawiają, że zimy stają się coraz łagodniejsze. Rekordowe mrozy, przynajmniej w Polsce, należą więc raczej do historii. Najzimniejsze miejsca na świecie Gdzie odnotowano najniższą temperaturę w naszym kraju? Mówi się, że polski biegun zimna to Suwałki. W tym mieście faktycznie odnotowuje się niskie temperatury. Czasami mianem polskiego bieguna zimna określa się całą Suwalszczyznę lub wręcz Podlasie. Obecnie jednak najniższe średnie temperatury w zimie oraz roczne notowane są na powstałej w roku 1995 stacji meteorologicznej Nadleśnictwa Świeradów na Hali Izerskiej. W każdym miesiącu notuje się tam temperatury ujemne, a śnieg zalega do maja. Jednak historycznie najzimniejsze miejsce w Polsce to Siedlce. 11 stycznia 1940 r. padł tu oficjalny polski rekord mrozu, wynoszący minus 41 st. C. Nieoficjalny miał zostać pobity w Rabce, 10 lutego 1929 r. Wyniósł aż minus 46 st. C. Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? Okazuje się, że temperatura na Księżycu osiąga jeszcze większe wahania dobowe, niż wcześniej sądzono. W ciągu księżycowego dnia, panuje tam ekstremalny upał, a w nocy – niewiarygodny... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/temperatura-na-ksiezycu-czy-jest-zabojcza-dla-czlowieka-dlaczego-astronauci-musza-miec-kombinezony-fot-heritage-space-heritage-images-getty-images-c17ed25.jpeg" width="938" height="472" alt="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" title="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" /> Formalnie biegun zimna to punkt, w którym odnotowano najniższą na danej półkuli minimalną temperaturę powietrza. W przypadku półkuli północnej jest to wioska Tomtor na Syberii. Najniższą temperaturę wynoszącą minus 72,2 st. C zarejestrowano tu 14 stycznia 2004 r. Jednak najzimniejsze miejsce na świecie znajduje się na półkuli południowej. To stacja Wostok na Antarktydzie. 20 lipca 1983 r. odnotowano tu minus 89,6 st. C. To mniej niż temperatura, przy której dwutlenek węgla zamienia się w suchy lód! 10 sierpnia 2010 zaobserwowano na Antarktydzie temperaturę minus 93,2 st. C. Jednak ten pomiar nie jest oficjalnie uznawany, ponieważ wykonały go satelity. Najniższa temperatura na Ziemi Rekord zimna na naszej planecie padł wysoko w atmosferze. 29 grudnia 2018 roku jedna z chmur rozciągnęła się na prawie 21 kilometrów, a jej wierzchołek sięgnął dolnej stratosfery. Czujnik VIIRS na satelicie NOAA-20 zarejestrował wówczas, że jego temperatura spadła do minus 111 stopni Celsjusza. Nawet w huraganach, tajfunach czy cyklonach tropikalnych temperatura zwykle jest jakieś 30 stopni wyższa. Mamy tym samym do czynienia z najniższą temperaturą, jaką do tej pory zarejestrowano na naszej planecie. Taka temperatura to anomalia. Podobne rekordy mogą jednak pojawiać się znacznie częściej z powodu zmian klimatu. Na częstotliwość występowania ekstremalnie wysokich ma bowiem wpływ temperatura wód oceanicznych. A ta się zwiększa. Dlatego wierzchołki chmur o temperaturze niższej niż minus 100 stopni Celsjusza mogą przestać być wyjątkami w obserwowanych zjawiskach meteorologicznych. Czym jest temperatura? Co to w ogóle jest temperatura? Wielu z nas miałoby problem z odpowiedzią na to pytanie, które często słyszą studenci chemii na pierwszym roku. Na co dzień często o niej mówimy, posługujemy się pojęciami ciepła i zimna. Jednak gdy dochodzimy do szczegółów, zaczynamy się gubić. Temperatura to miara ruchu elementów składowych materii. W naszym codziennym życiu chodzi o atomy). Im więcej energii im dostarczymy, tym silniej drgają, podskakują i oddalają się od siebie. Taka definicja pokazuje, że musi istnieć dolna granica temperatury. Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? W całym okresie istnienia naszej planety jej klimat zmieniał się wiele razy w naturalny sposób. Niekiedy duże powierzchnie Ziemi pokrywały lodowce. 400 tys. lat temu na części Grenlandii ro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kiedy-ostatni-raz-mialo-miejsce-globalne-ochlodzenie-czy-moze-nadejsc-w-przyszlosci-fot-owen-humphreys-pa-images-via-getty-images-63267d3.jpeg" width="938" height="584" alt="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" title="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" /> To minus 273,15 stopni Celsjusza. Niżej zejść się nie da, bo w tej temperaturze atomy przestają się poruszać. A nie mogą przecież być bardziej nieruchome niż nieruchome. To zero absolutne. Najzimniejsze miejsce w kosmosie Oczywiście jeszcze zimniej niż na Ziemi jest w kosmosie. Bardzo zimne są kratery na biegunie południowym Księżyca. Ich brzegi są tak wysokie, że w środku panuje wieczny mrok. Temperatura utrzymuje się tam na poziomie minus 240 st. C. To rekordowy mróz w Układzie Słonecznym. Na dziennej stronie Plutona jest „tylko” minus 230 st. C. Temperatury na stronie nocnej zmierzyć jeszcze nie potrafimy. Jak zimna jest przestrzeń kosmiczna? Wypełnia ją tzw. promieniowanie reliktowe. To „echo” Wielkiego Wybuchu, czyli fale elektromagnetyczne wypełniające cały kosmos. Ich średnia temperatura to minus 270,3 st. C. Jednak istnieje miejsce zimniejsze niż kosmiczna próżnia. To Mgławica Bumerang, znajdująca się w gwiazdozbiorze Centaura. Jej gwałtowna ekspansja sprawiła, że tworzący ją gaz ochłodził się bardziej, niż otaczająca go przestrzeń kosmiczna. Osiągnął temperaturę do minus 272,15 st. C, czyli zaledwie jeden stopień powyżej zera absolutnego. Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Zero absolutne to ostateczne zamrożenie wszelkiego ruchu. I choć jest to granica nie do przekroczenia, badacze od dawna próbują się do niej coraz bardziej zbliżyć. Osiąganie temperatur bliskich zera absolutnego wymaga stosowania najnowszych technologii. Aby maksymalnie spowolnić atomy, uczeni „strzelają” do nich impulsami laserowymi, pakują je do pułapek utworzonych z silnych pól magnetycznych i grawitacyjnych. Efekty? W temperaturze pokojowej atomy śmigają z prędkością porównywalną z samolotem odrzutowym. W laboratoriach niskich temperatur zwalniają tak, że w ciągu minuty pokonują zaledwie 5 cm. Od 1999 r. rekord zamrażania należał do Finów z Uniwersytetu Aalto. Zbliżyli się do zera absolutnego na 100 pikokelwinów – mniej niż jedną miliardową stopnia. W 2021 r. rekord ten pobili Niemcy z Uniwersytetu w Bremen. Osiągnęli temperaturę wyższą od zera absolutnego o zaledwie 38 bilionowych części stopnia. To na pewno nie będzie ostatnie słowo badaczy. Najnowsze propozycje to przeniesienie badań w przestrzeń kosmiczną, gdzie możliwe będzie osiągnięcie jeszcze niższej temperatury. Czy istnieje górna granica temperatury? Górna granica temperatury teoretycznie może być nieskończona. W miarę przyśpieszania atomy mogą rozpadać się na elementy składowe – najpierw protony i neutrony, potem kwarki. Aż w końcu osiągną stan, który istniał w chwili Wielkiego Wybuchu, kiedy współczesna fizyka zderza się z nieskończonościami. Kiedy jest za gorąco dla człowieka? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj bowiem, mierząc skwar, uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymcza... Jednak uczeni sądzą, że może istnieć temperatura maksymalna. Tyle, że nadal nie są pewni, jaka. Być może sięga nawet miliarda jottakelwinów. To bilion miliardów miliardów miliardów stopni. Źródła: archiwum NG, LiveScience.
Ten gaz może pomóc nawet połowie pacjentów z depresją. Pomaga tam, gdzie leki zawiodły
Aż 48% osób z diagnozą depresji cierpi na jej lekooporną postać. Badania wskazują na ogromną skalę problemu i nową nadzieję w postaci... podtlenku azotu, czyli gazu rozweselającego.
Nową nadzieję dla pacjentów z depresją lekooporną przynosi podtlenek azotu (N2O), znany także jako gaz rozweselający. Najnowsza metaanaliza, przeprowadzona przez zespoły badawcze z University of Birmingham, University of Oxford i Birmingham and Solihull Mental Health NHS Foundation Trust, wykazała, że N2O podawany pod kontrolą lekarza może przynieść szybkie i znaczące złagodzenie objawów depresji. Analizie poddano siedem badań klinicznych, w których oceniano skuteczność N2O u pacjentów z depresją, w tym również lekooporną. W trzech badaniach jednorazowa dawka 50-procentowego N2O przynosiła zauważalną poprawę nastroju już w ciągu 24 godzin. Choć efekt był krótkotrwały, to regularne dawki stosowane przez kilka tygodni dawały trwalsze rezultaty. Mechanizm działania N2O jest zbliżony do ketaminy – innego leku przeciwdepresyjnego o szybkim działaniu. Ma związek z wpływem na receptory glutaminianowe. Badania sugerują, że N2O może stać się elementem nowej terapii dla osób, u których standardowe metody leczenia zawiodły. Próby kliniczne i przyszłość leczenia depresji lekoopornej Zespół badawczy pracujący w ramach Mental Health Mission Midlands Translational Centre przygotowuje się do przeprowadzenia pierwszego badania klinicznego z użyciem N2O w leczeniu depresji w ramach NHS w Wielkiej Brytanii. Celem jest sprawdzenie, czy podtlenek azotu może być bezpiecznie i skutecznie włączony do ścieżki terapeutycznej dla pacjentów z ciężką depresją. Chociaż skutki uboczne, takie jak nudności, zawroty głowy czy ból głowy, występowały u części pacjentów, były one przemijające i nie wymagały interwencji medycznej. Badacze zaznaczają jednak, że konieczne są dalsze badania dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa stosowania N2O oraz określenia optymalnych dawek i schematów podawania. Profesor Steven Marwaha podkreśla, że zastosowanie podtlenku azotu może być przełomem dla pacjentów, którym nie pomogły dotychczasowe metody. Dla wielu z nich każda nowa opcja terapeutyczna to szansa na odzyskanie nadziei i poprawę jakości życia. W ciężkiej depresji skuteczne mogą być m.in. elektrowstrząsy albo łagodniejsza elektrostymulacja. Obiecujące efekty dają też badania nad halucynogenną psylocybiną. Czym jest depresja lekooporna i kogo dotyczy? Depresja lekooporna (TRD – treatment-resistant depression) to forma depresji, która nie ustępuje mimo zastosowania co najmniej dwóch różnych leków przeciwdepresyjnych. Problem ten dotyka znaczną część osób cierpiących na depresję. Według najnowszych badań prowadzonych przez naukowców z University of Birmingham oraz Birmingham and Solihull Mental Health NHS Foundation Trust, aż 48% pacjentów z diagnozą depresji spełnia kryteria TRD. W badaniu, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie „British Journal of Psychiatry”, przeanalizowano elektroniczne dokumentacje medyczne pacjentów z Wielkiej Brytanii. Ustalono, że 48% z nich próbowało co najmniej dwóch leków przeciwdepresyjnych, a 37% testowało cztery lub więcej preparatów, nie uzyskując przy tym znaczącej poprawy samopoczucia. Lekooporna depresja stanowi ogromne obciążenie zarówno dla samych chorych, jak i dla systemu ochrony zdrowia psychicznego. W tej grupie pacjentów znacznie częściej występują współistniejące problemy psychiczne i fizyczne. Badanie wykazało, że osoby z TRD mają o 35% wyższe prawdopodobieństwo cierpienia na zaburzenia osobowości oraz o 46% większe ryzyko chorób układu krążenia. Jak odkryto podtlenek azotu? Odkrywcą N2O był prezbiteriański pastor z Leeds, Joseph Priestley. Starał się doprowadzić do rozkładu termicznego saletrę amonową. Uzyskał z niej bezbarwny gaz o słodkawym smaku i zapachu. Jak przystało na prawdziwego uczonego, najpierw wypróbował go na sobie. To, co poczuł sprawiło, że natychmiast nazwał go „gazem rozweselającym”. Tak odkrył podtlenek azotu. Z gazem tym eksperymentował też Humphry Davy – brytyjski poeta i chemik. Podobnie jak Priestley, doświadczenia zwykł przeprowadzać najpierw na sobie samym, co o mały włos nie zakończyło przedwcześnie jego kariery. Był bliski uduszenia po wdychaniu tlenku węgla; równie fatalne skutki zaobserwował w przypadku dwutlenku (NO2) i tlenku azotu. Davy szybko doszedł do wniosku, że te dwa gazy to po prostu trucizny i skoncentrował się na podtlenku azotu. Popadł wręcz w uzależnienie od tej substancji, która potem zrobiła karierę w medycynie jako środek znieczulający, stosowany m.in. w stomatologii i położnictwie. Źródła: EBioMedicine, University of Birmingham, archiwum NG.
Nowa nagroda dla naukowców. „Polski Nobel” to aż 400 tys. zł
Polski Nobel to określenie odnoszące się do najbardziej prestiżowych nagród naukowych w Polsce, takich jak Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności czy Nagroda Polskiej Akademii Nauk. Ta ostatnia to aż 400 tys. zł. Jej pierwszych laureatów poznamy w przyszłym roku.
Polski Nobel jest pojęciem, które od lat elektryzuje środowisko naukowe oraz opinię publiczną w kraju. Od Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, przez Nagrodę im. Jerzmanowskich, aż po nowe wyróżnienie Polskiej Akademii Nauk – polskie nagrody dla naukowców mają długą tradycję i ogromne znaczenie. Czym jest Polski Nobel i jakie nagrody naukowe obejmuje? Fraza „Polski Nobel” nie jest oficjalną nazwą żadnej nagrody, ale w świadomości społecznej oraz wśród naukowców i dziennikarzy oznacza najbardziej prestiżowe wyróżnienia dla badaczy w Polsce. Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim: Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP), Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Erazma i Anny Jerzmanowskich, Nagrodę Polskiej Akademii Nauk (PAN), ustanowioną w 2024 roku. Te trzy nagrody mają ogromne znaczenie zarówno dla naukowców, jak i rozwoju innowacji, technologii oraz myśli humanistycznej w Polsce. Nagroda Polskiej Akademii Nauk – nowe wyróżnienie dla wybitnych polskich badaczy W 2024 roku ogłoszono utworzenie Nagrody Polskiej Akademii Nauk. Jest to odpowiedź na wieloletnią dyskusję na temat potrzeby ustanowienia polskiego odpowiednika Nagrody Nobla. Nagroda ta będzie przyznawana od 2026 roku za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Laureaci otrzymają też statuetkę. Co roku może być przyznana jednej osobie lub maksymalnie trzem badaczom pracującym w zespole. Jury złożone z członków korporacji PAN wybierze laureatów na podstawie ich dorobku naukowego oraz wpływu prowadzonych badań na rozwój światowej nauki. To wyróżnienie ma podkreślać potencjał polskich naukowców do walki o najbardziej prestiżowe wyróżnienia na świecie i promować badania realizowane na terenie kraju. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – prestiż i kategorie Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, często określana w mediach jako Polski Nobel, jest przyznawana od 1992 roku. Jej celem jest docenienie odkryć oraz osiągnięć mających istotny wpływ na cywilizacyjny postęp oraz życie duchowe Polski. Laureaci są wybierani przez Radę Fundacji na podstawie nominacji środowiska naukowego, a sama nagroda jest uznawana za najważniejsze indywidualne wyróżnienie naukowe w kraju. Obecnie nagroda przyznawana jest w czterech kategoriach: nauki humanistyczne i społeczne, nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie, nauki chemiczne i o materiałach, nauki o życiu i o Ziemi. Wartość nagrody to obecnie 250 tys. zł oraz unikatowa statuetka. Nagroda FNP motywuje polskich badaczy do prowadzenia pionierskich prac oraz daje realne szanse na zaistnienie w międzynarodowej nauce. Nagroda im. Erazma i Anny Jerzmanowskich – tradycja i współczesność Nagroda im. Jerzmanowskich ma korzenie sięgające 1915 roku i była w okresie międzywojennym uważana za polski odpowiednik Nagrody Nobla. Fundacja, powstała dzięki testamentowi Erazma Jerzmanowskiego, miała nagradzać katolików narodowości polskiej, którzy przez działalność naukową, artystyczną lub społeczną przynoszą pożytek krajowi. Początkowo nagroda miała wartość 12 kg złota, obecnie – po wznowieniu przyznawania w 2009 roku – wynosi 100 tys. zł. Od 2022 roku partnerem nagrody jest Miasto Kraków. Nagroda ta docenia działalność naukową, artystyczną i społeczną i podkreśla wartość tradycji oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny. Zasady przyznawania polskich nagród naukowych i ich znaczenie dla nauki Prestiż polskich nagród naukowych nie wynika wyłącznie z wysokości gratyfikacji finansowej, ale również z transparentności procedur oraz z wymagań wobec kandydatów. Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój badań i prestiż nauki Prestiżowe polskie nagrody naukowe stanowią istotny czynnik motywacyjny dla badaczy oraz promocji rodzimej nauki na arenie międzynarodowej. Nagrody te: promują wysokie standardy badań, umożliwiają zdobycie środków na dalsze projekty naukowe, przyczyniają się do umiędzynarodowienia polskiej nauki, są przepustką do udziału w międzynarodowych konkursach i programach badawczych. Według badania „Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój kariery akademickiej” (Uniwersytet Warszawski), laureaci polskich wyróżnień znacznie częściej zdobywają granty europejskie, awansują zawodowo i publikują w najlepszych światowych czasopismach. Polscy laureaci najważniejszych nagród naukowych – przykłady i osiągnięcia Wielu polskich naukowców otrzymało te wyróżnienia za odkrycia, które zmieniły obraz światowej nauki. Do najbardziej znanych należą: Najważniejsze dokonania nagrodzonych prof. Andrzej Dziembowski – laureat Nagrody FNP za odkrycia dotyczące mechanizmów degradacji mRNA, fundamentalnych dla zrozumienia procesów biologicznych. prof. Marcin Nowotny – Nagroda FNP za badania nad strukturą kompleksów białkowych, które mogą mieć znaczenie w leczeniu chorób nowotworowych. prof. Ewa Dąbrowska – laureatka Nagrody im. Jerzmanowskich za wybitne osiągnięcia w dziedzinie językoznawstwa oraz popularyzację nauki. Źródła: FNP, PAN, PAU
Samiec w ciąży? Naukowcy odkryli sekret koników morskich
Samce koników morskich zachodzą w ciążę i rodzą młode. Najnowsze badania pokazują, że wszystko odbywa się bez udziału typowych żeńskich hormonów.
Naukowcy z Uniwersytetu w Konstancji we współpracy z ekspertami z South China Sea Institute for Oceanography w Guangzhou, Uniwersytetu w Kilonii oraz Uniwersytetu Harvarda, dokonali przełomowego odkrycia w świecie biologii. Pod kierownictwem prof. Axela Meyera zbadali koreańskie koniki morskie (Hippocampus haema), u których – wbrew znanym schematom biologicznym – to samce zachodzą w ciążę i rodzą potomstwo. Męska ciąża została dokładnie przeanalizowana na poziomie molekularnym i komórkowym. Wnioski są niezwykłe – samce pełnią funkcję biologiczną typową dla samic, a proces odbywa się bez udziału żeńskich hormonów. Jak działa kieszeń lęgowa u koników morskich? Hippocampus haema to wyjątkowy gatunek ryby z rodziny Syngnathidae, u którego samce posiadają wyspecjalizowaną strukturę zwaną kieszenią lęgową. To właśnie do niej samice składają jaja, które są następnie zapładniane przez samca. Kieszeń ta pełni funkcję podobną do macicy i łożyska ssaków. W jej wnętrzu rozwijają się zarodki, zaopatrywane w tlen i składniki odżywcze bezpośrednio z ciała ojca. Kieszeń lęgowa ulega w czasie ciąży znaczącym zmianom. Tkanka tej części ciała grubieje i rozwija sieć naczyń krwionośnych, tworząc środowisko optymalne dla wzrostu zarodków. Męskie hormony przejmują kontrolę nad ciążą Największym zaskoczeniem dla naukowców było odkrycie, że cały proces ciąży u samców koników morskich zachodzi bez udziału estrogenów – typowych hormonów żeńskich, znanych z roli w ciążach ssaków. Zamiast tego, kluczową rolę pełnią androgeny, czyli hormony męskie. Jak tłumaczy prof. Axel Meyer, to właśnie androgeny odpowiadają za rozwój i funkcjonowanie kieszeni lęgowej. Powodują one pogrubienie skóry brzucha oraz rozwój naczyń krwionośnych, umożliwiających transport substancji odżywczych i gazów. To przełomowe odkrycie pokazuje, że ewolucja ciąży u koników morskich obrała zupełnie inną ścieżkę niż u ssaków. Mimo że efekt końcowy – rozwinięcie zarodków wewnątrz ciała rodzica – jest podobny, mechanizmy hormonalne są całkowicie odmienne. Brak genu foxp3, a jednak zarodki nie są odrzucane Jednym z kluczowych problemów biologicznych w ciąży jest tolerancja immunologiczna. Organizm matki – lub w tym przypadku ojca – musi rozpoznać zarodki jako nieszkodliwe, mimo że są one genetycznie od niego różne. U wielu gatunków żyworodnych za ten mechanizm odpowiada gen foxp3. Tymczasem u koników morskich gen ten w ogóle nie występuje. Mimo to nie dochodzi do reakcji immunologicznej. Zespół badawczy podejrzewa, że androgeny mogą również działać jako immunosupresanty – tłumią odpowiedź immunologiczną organizmu samca, co pozwala na utrzymanie zarodków w kieszeni lęgowej bez ich odrzucenia. To kolejna niezwykła adaptacja, która czyni męską ciążę u koników morskich jednym z najbardziej nietypowych zjawisk w królestwie zwierząt. Te ryby mają też inne wyjątkowe zdolności. Koniki morskie pływają powoli, ale atakują w 0,002 sekundy. Gdzie żyje Hippocampus haema i jak się rozmnaża? Hippocampus haema to gatunek występujący naturalnie w północno-zachodnim Pacyfiku – głównie w Cieśninie Koreańskiej, Morzu Japońskim oraz u północno-wschodnich wybrzeży wyspy Honsiu. Żyje w wodach przybrzeżnych, preferując miękkie, płytkie dno – najczęściej do głębokości 18 m. Rozród Hippocampus haema odbywa się w cieplejszych miesiącach – od kwietnia do października lub od maja do listopada. Dorosłe osobniki osiągają długość 6 do 8 centymetrów, choć zdarzają się również osobniki dorastające do 11 centymetrów. Samce rozpoczynają dojrzałość płciową przy długości ok. 5 cm, gdy ich kieszeń lęgowa jest w pełni rozwinięta. W trakcie jednego cyklu rozrodczego w kieszeni lęgowej samca może rozwijać się od 20 do 76 zarodków (średnio 38,3). Dla porównania, samica wytwarza przeciętnie 47,2 jaj. Stosunek liczby samic do samców wynosi 1:1,7, co sugeruje przewagę liczebną samców w populacji. Zebrane dane nie tylko rzucają światło na unikatową strategię rozrodczą Hippocampus haema, ale także ukazują możliwości, jakie daje ewolucja w zakresie odwrócenia ról płciowych. Źródło: Nature Ecology & Evolution
Najbardziej niesamowite uzdrowisko w Polsce. Kowary to jedno z kilku miejsc na świecie, gdzie leczono radioaktywnością
Kowary uzdrowisko to miejsce o niezwykłej historii, w którym tradycje górnictwa i lecznictwa przeplatają się z nowoczesną ofertą zdrowotną. Poznaj unikatowe sanatorium radonowe, podziemne trasy turystyczne oraz dziedzictwo lecznicze Kowar.
Kowary wyróżniają się wśród dolnośląskich miejscowości nie tylko malowniczym położeniem u podnóża Karkonoszy, ale przede wszystkim unikatową historią związaną z górnictwem, kopalniami uranu i terapiami . Przez wieki rozwój miasta napędzało wydobycie rudy żelaza, a w XX wieku – uranu, które stworzyły podwaliny pod niezwykłe sanatorium radonowe. Obecnie miasto położone w Rudawach Janowickich zachwyca nie tylko klimatem sprzyjającym zdrowiu, ale również możliwością zwiedzania podziemnych tras turystycznych, przyciągając zarówno kuracjuszy, jak i pasjonatów historii regionu. Historia uzdrowiska i kopalń w Kowarach Początki górnictwa żelaza i rozwój miasta Historia Kowar jako ośrodka o znaczeniu gospodarczym sięga aż XII wieku. To wtedy odkryto tu bogate złoża rudy żelaza, które przez wiele stuleci stanowiły główną siłę napędową rozwoju miasta oraz regionu. Kowary przyciągały zarówno górników, jak i rzemieślników, a tutejsze wyroby znane były w całej Europie Środkowej. Eksploatacja uranu i Zakłady Przemysłowe R-1 Nowy rozdział w historii miasta otworzył się w XX wieku wraz z odkryciem złóż uranu. W latach 1945–1973 na terenie Kowar i okolic prowadzono intensywną eksploatację tego pierwiastka na potrzeby przemysłu zbrojeniowego ZSRR, w ramach działalności tajnych Zakładów Przemysłowych R-1. Kowary zostały miastem tajnym, nieistniejącym na mapach. Wydrążono wówczas 24 sztolnie o łącznej długości ponad 74 km. Praca górników odbywała się w trudnych i niebezpiecznych warunkach, a pozostałości po tej działalności do dziś są widoczne w krajobrazie. Powstanie i funkcjonowanie sanatorium radonowego Kiedy złoża uranu uległy wyczerpaniu, zdecydowano się na innowacyjne wykorzystanie podziemnych wyrobisk. W latach 1974–1989 w sztolniach funkcjonowało wyjątkowe sanatorium radonowe – jedno z zaledwie pięciu tego typu miejsc na świecie. Kuracjusze oddychali lekko napromieniowanym powietrzem, co miało działać wspomagająco przy leczeniu chorób płuc i schorzeń reumatycznych. Naukowe wyjaśnienie działania radonu opiera się na zjawisku hormezy – małe dawki szkodliwego czynnika, takiego jak promieniowanie, pobudzają działanie układu odpornościowego organizmu. Sanatorium zakończyło działalność w latach 90., ale do dziś funkcjonuje tu podziemna trasa turystyczna. Współczesne lecznictwo i oferta zdrowotna w Kowarach Specjalistyczny Szpital Chorób Płuc i Gruźlicy Współczesne Kowary to nie tylko wspomnienie o minionej epoce górnictwa i sanatoriów, lecz także prężnie działające ośrodki lecznicze. Jednym z najważniejszych jest Specjalistyczny Szpital Chorób Płuc i Gruźlicy „Wysoka Łąka”. Placówka ta znajduje się w zabytkowym budynku otoczonym parkiem, oferując nowoczesne leczenie chorób układu oddechowego. Szpital współpracuje z uczelniami medycznymi oraz ośrodkami naukowymi w zakresie wdrażania nowych metod diagnostyki i terapii. Warunki klimatyczne i walory przyrodnicze miasta Kowary, dzięki swojemu położeniu w dolinie otoczonej przez lasy i góry, oferują specyficzny mikroklimat. Czynniki takie jak czyste powietrze, wysoka wilgotność i niewielka obecność alergenów sprawiają, że region ten jest szczególnie korzystny dla osób z chorobami dróg oddechowych. Badania prowadzone przez Uniwersytet Wrocławski wykazały, że mikroklimat Kowar ma pozytywny wpływ na rekonwalescencję osób z przewlekłymi schorzeniami płuc. Turystyka zdrowotna i podziemne atrakcje Kowar Trasa podziemna w dawnej kopalni „Podgórze” Jednym z najciekawszych punktów na mapie atrakcji Kowar jest podziemna trasa turystyczna w dawnej kopalni „Podgórze”. To podróż w głąb historii, umożliwiająca poznanie warunków pracy górników, historii wydobycia uranu oraz działania sanatorium radonowego. Wycieczka pod ziemią to nie tylko lekcja historii, ale również wyjątkowe przeżycie dla osób zainteresowanych geologią i medycyną środowiskową. Historia inhalatorium radonowego dla zwiedzających Zwiedzający mają możliwość zobaczenia oryginalnych stalowych leżaków, na których kuracjusze korzystali z terapii radonowej. Przewodnicy przekazują fascynujące historie związane z funkcjonowaniem sanatorium, a także tłumaczą mechanizmy działania terapii radonowej – czyli kontrolowanego oddychania powietrzem zawierającym niewielkie ilości izotopu radonu. Badania prowadzone przez National Center for Biotechnology Information wykazują, że krótkotrwała, kontrolowana ekspozycja na radon może działać przeciwzapalnie i wspierać leczenie niektórych chorób płuc. Jednak terapia ta powinna być zawsze prowadzona pod nadzorem specjalistów. Inne atrakcje i aktywności dla turystów i kuracjuszy Poza podziemnymi trasami, Kowary oferują także wiele innych atrakcji dla turystów i kuracjuszy. Wśród nich warto wymienić malowniczy Park Miniatur Zabytków Dolnego Śląska, liczne trasy spacerowe i rowerowe, a także festyny i wydarzenia promujące zdrowy styl życia. Bliskość Karkonoskiego Parku Narodowego sprzyja aktywnej turystyce i wypoczynkowi na łonie natury. Źródła: Kowary.pl, archiwum NG
Niepokojące wyniki badań: interwencja klimatyczna nie ocali kawy, wina i czekolady
Nowe badanie wykazało, że zaawansowane strategie walki ze zmianami klimatu, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie wystarczą, by uratować uprawy winorośli, kawy i kakao w obliczu globalnego ocieplenia.
Stratospheric Aerosol Injection (SAI) to metoda geoinżynierii , która zakłada wprowadzenie do stratosfery odbijających światło słoneczne cząsteczek, mających na celu ochłodzenie powierzchni Ziemi. Mechanizm ten inspirowany jest naturalnymi procesami, takimi jak erupcje wulkaniczne, które poprzez emisję związków siarki do atmosfery wywołują okresowe spadki temperatur. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Environmental Research Letters”, naukowcy przeanalizowali, czy SAI może złagodzić skutki zmian klimatu w najważniejszych regionach uprawy winorośli, kawy i kakao – w Europie Zachodniej, Ameryce Południowej i Afryce Zachodniej. Eksperci skupili się na latach 2036–2045, używając symulacji klimatycznych w 18 kluczowych lokalizacjach. Dramatyczna przyszłość luksusowych upraw: tylko 6 z 18 regionów z poprawą Wyniki okazały się alarmujące. Spośród 18 badanych regionów, tylko 6 wykazało stabilną poprawę warunków uprawy przy zastosowaniu scenariusza SAI, w porównaniu do sytuacji bez tej interwencji klimatycznej. Oznacza to, że dwie trzecie obszarów, które obecnie dostarczają kluczowe produkty luksusowe – wino, kawę i czekoladę – może nie być w stanie utrzymać produkcji nawet przy zastosowaniu zaawansowanych technologii geoinżynieryjnych. Choć SAI skutecznie obniżyło temperatury, nie zagwarantowało to optymalnych warunków dla wzrostu roślin. Winorośl, kawa i kakao są wyjątkowo wrażliwe na zmiany temperatur i wilgotności, co przekłada się na jakość i ilość plonów. Dlaczego interwencja klimatyczna zawiodła? Kluczowa rola opadów i wilgotności Pomimo obniżenia temperatur, zmienność opadów i wilgotności skutecznie osłabiła potencjalne korzyści płynące z SAI. Autorzy badania zauważyli, że niestabilność klimatyczna – głównie w postaci nieprzewidywalnych opadów deszczu i zmian wilgotności – wpłynęła negatywnie na uprawy. Dr Ariel Morrison, współautorka badania, podkreśliła, że samo obniżenie temperatury nie wystarcza. – Na przykład gatunki kakao są bardziej odporne na wysokie temperatury niż kawa i winogrona, ale są też szczególnie narażone na szkodniki i choroby wywoływane przez połączenie wysokiej temperatury, opadów i wilgotności – zaznaczyła. Dodała również, że naturalna zmienność klimatyczna powoduje szeroki zakres wyników, nawet przy tym samym scenariuszu SAI, co zwiększa niepewność zbiorów. Głos ekspertów: SAI to za mało, potrzebne są lokalne strategie i współpraca Naukowcy są zgodni, że SAI może przynieść jedynie tymczasową poprawę w niektórych regionach. Nie stanowi jednak trwałego rozwiązania problemu zagrożonych upraw luksusowych. Zespół badawczy apeluje o podjęcie zdecydowanych działań adaptacyjnych, które będą dostosowane do lokalnych warunków klimatycznych. Potrzebne są również inwestycje w odporną na zmiany klimatu produkcję rolną oraz szeroko zakrojona współpraca międzynarodowa. Zdaniem dr Morrison, tylko skoordynowane wysiłki – od poziomu lokalnego po globalny – mogą ochronić plantatorów i konsumentów przed konsekwencjami niestabilnych zbiorów. Przykładem mogą być badania nad nowymi gatunkami kawy, takimi jak liberica. Z kolei w przypadku uprawy winorośli możemy korzystać z wiedzy starożytnych Rzymian. Co dalej z winem, kawą i kakao? Konieczność globalnego działania W obliczu rosnącego ryzyka związanego z uprawą winorośli, kawy i kakao, badacze wzywają do przemyślenia globalnych strategii przeciwdziałania zmianom klimatu. Eksperymentalne metody, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie są obecnie wystarczające, by zapewnić bezpieczeństwo rolnictwa na całym świecie. Poza tym nadal niewiele wiadomo na temat rzeczywistego wpływu geoinżynierii na dużą skalę. Za to wielu naukowców zwraca uwagę na potencjalnie niebezpieczne skutki uboczne. Wskutek zmian klimatu zagrożone są nie tylko luksusowe napoje i słodycze, ale także źródła utrzymania dla milionów rolników na wielu kontynentach. Jeśli odpowiednie kroki nie zostaną podjęte teraz, przyszłość wielu kluczowych sektorów rolnictwa może stanąć pod znakiem zapytania. Źródło: Environmental Research Letters
Super-Ziemia GJ 251 c może być siedliskiem życia. Jest tylko o 20 lat świetlnych stąd
Astronomowie odkryli super-Ziemię GJ 251 c – skalistą planetę niemal cztery razy masywniejszą od Ziemi, krążącą w strefie zamieszkiwalnej. Znajduje się zaledwie 20 lat świetlnych od nas i może posiadać atmosferę sprzyjającą życiu. To jeden z najbardziej obiecujących celów w poszukiwaniu życia pozaziemskiego.
Zespół naukowców z Penn State University ogłosił odkrycie planety GJ 251 c. To obiekt skalisty niemal cztery razy cięższy od Ziemi. Znajduje się w tzw. strefie zamieszkiwalnej. Oznacza to, że może tam występować ciekła woda. GJ 251 c krąży wokół gwiazdy GJ 251. Jej pełny obieg trwa 54 dni. Gwiazda ta leży mniej niż 20 lat świetlnych od Ziemi. Tak bliskie położenie czyni planetę doskonałym celem do dalszych badań. Jak odkryto potencjalnie zamieszkiwalną planetę? Planeta została odkryta po analizie danych zebranych przez 20 lat. Kluczowym instrumentem był Habitable Zone Planet Finder (HPF). Znajduje się on na teleskopie Hobby-Eberly w Teksasie. HPF rozdziela światło gwiazd i pozwala wykryć ruch wywołany przez egzoplanety. Początkowo naukowcy skupili się na planecie GJ 251 b. Ma ona krótszy okres obiegu – 14 dni. W danych pojawił się nowy sygnał – silniejszy, o okresie 54 dni. Wskazywał on na drugą planetę w układzie. Dodatkowe potwierdzenie przyniosły dane z instrumentu NEID. Jest on zainstalowany w Kitt Peak National Observatory w Arizonie. Dlaczego GJ 251 c to wyjątkowy kandydat do poszukiwań życia? Bliskość planety to jej ogromny atut. Mniej niż 20 lat świetlnych od Ziemi oznacza, że możliwe będą dokładniejsze badania. GJ 251 c może posiadać atmosferę. Jej analiza może wykazać obecność związków wskazujących na życie, jak tlen czy metan. Praca naukowa na ten temat ukazała się w czasopiśmie „The Astronomical Journal”. „Szukamy super-Ziemi, ponieważ dają nam największą szansę na znalezienie życia w kosmosie” –mówi prof. Suvrath Mahadevan z Penn State. To jedna z najlepszych kandydatek do takich analiz w ciągu najbliższych 5–10 lat. Choć nie możemy jej teraz sfotografować, przyszłe teleskopy dadzą taką możliwość. Rola teleskopów HPF i NEID w przełomowym odkryciu HPF to spektrograf o wysokiej precyzji. Został zaprojektowany przez zespół z Penn State. Jego zadaniem jest wykrywanie planet podobnych do Ziemi. Pracuje w bliskiej podczerwieni. Dzięki niemu udało się wychwycić sygnał planety GJ 251 c. NEID to drugi instrument, który potwierdził istnienie tej planety. Współautor badania, Corey Beard, podkreśla znaczenie analizy danych. Dzięki niej można oddzielić prawdziwy sygnał od zakłóceń, jakie generuje aktywność gwiazdy. Co czeka GJ 251 c w przyszłości? Plany naukowców Naukowcy planują dalsze badania tej planety. Nowa generacja teleskopów pozwoli ją obserwować bezpośrednio. Możliwe będzie też badanie atmosfery planety. GJ 251 c to obecnie jeden z najbardziej obiecujących celów w poszukiwaniach życia. Choć nie mamy jeszcze dowodów na istnienie atmosfery, wszystko wskazuje na jej istnienie. Zespół Mahadevana z Penn State już przygotowuje się do kolejnych kroków. Odkrycie to pokazuje, jak daleko zaszły możliwości współczesnej astronomii. Źródło: Penn State University
Chcesz wygrać w Wielkim Konkursie Fotograficznym? Rady ekspertki National Geographic
Ruszyła 21. edycja Wielkiego Konkursu Fotograficznego. O tym, jak wygrać w WKF rozmawiamy z Iwoną El Tanbouli-Jabłońską, dyrektorką artystyczną National Geographic Polska i jedną z jurorek. Wysłuchaj podcastu National Geographic Polska.
Wielki Konkurs Fotograficzny to inicjatywa o ogromnym prestiżu. W tym roku organizujemy go po raz 21. Wyróżnienia zdobywane przez uczestników konkursu nieraz otwierały im drogę do zawodowej pracy fotografa, a także możliwości dalszego rozwijania swojej pasji. Uczestnicy Wielkiego Konkursu Fotograficznego co roku zastanawiają się, jak zdobyć serca jury. Nie ma jednego, sprawdzonego przepisu. O sugestie zapytaliśmy Iwonę El Tanbouli-Jabłońską, dyrektorkę artystyczną National Geographic Polska. W tym roku po raz kolejny zasiądzie ona w jury WKF. Zapraszamy do udziału w konkursie! Zgłoszenia można nadsyłać do 3 listopada 2025 r. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify.
Implant oka przywraca wzrok osobom ze zwyrodnieniem plamki żółtej – 27 pacjentów odzyskało zdolność czytania
Przełomowe wyniki badania: 27 pacjentów odzyskało zdolność czytania dzięki przełomowemu implantowi oka PRIMA, testowanemu przez zespół ze Stanford Medicine.
W badaniu klinicznym wzięło udział 38 pacjentów w wieku powyżej 60 lat, którzy cierpieli na tzw. zanik geograficzny — zaawansowaną postać zwyrodnienia plamki żółtej oka związanego z wiekiem (AMD). Uczestnicy mieli pogorszoną ostrość widzenia (gorszą niż 20/320) w co najmniej jednym oku. Wszyscy zostali poddani implantacji bezprzewodowego chipa PRIMA. Następnie przez rok korzystali ze specjalnych okularów wyposażonych w kamerę. Badanie prowadzono dzięki międzynarodowej współpracy, z udziałem zespołów z USA (m.in. Stanford Medicine, University of Pittsburgh School of Medicine), Niemiec (Uniwersytet Bonn), Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Holandii. Głównymi autorami byli Daniel Palanker (Stanford Medicine), José-Alain Sahel (University of Pittsburgh) i Frank Holz (Uniwersytet Bonn). Co wydarzyło się podczas badania? Nowatorski system PRIMA zrewolucjonizował podejście do leczenia utraty wzroku u pacjentów z AMD. Implantowany pod siatkówkę chip o wymiarach 2x2 mm odbiera obrazy przesyłane z kamery zamontowanej na specjalnych okularach. Kamera rejestruje obraz w czasie rzeczywistym i przesyła go za pomocą światła podczerwonego, na które chip jest wrażliwy. W ten sposób implant zastępuje uszkodzone fotoreceptory oka i pobudza pozostałe komórki siatkówki do przekazywania sygnałów do mózgu. Dzięki tej technologii pacjenci odzyskali tzw. widzenie form — czyli zdolność postrzegania kształtów i wzorów. To przełom, ponieważ wcześniejsze protezy oka umożliwiały jedynie wykrywanie światła, bez rozpoznawania kształtów. Jakie efekty przyniosła terapia? Spośród 32 pacjentów, którzy ukończyli roczny okres testowania: 27 osób odzyskało zdolność czytania, 26 wykazało klinicznie istotną poprawę ostrości wzroku (czyli co najmniej dwie linie więcej na tablicy okulistycznej), średnia poprawa ostrości wzroku wyniosła 5 linii, jeden pacjent poprawił się aż o 12 linii. Uczestnicy byli w stanie czytać książki, etykiety na produktach spożywczych, a nawet oznaczenia na stacjach metra. Możliwość regulacji kontrastu, jasności oraz powiększenia obrazu do 12 razy znacznie zwiększyła funkcjonalność urządzenia w codziennym życiu. Czy były skutki uboczne? U 19 uczestników wystąpiły działania niepożądane, w tym: nadciśnienie oczne, pęknięcia w siatkówce obwodowej, krwotoki podsiatkówkowe. Żadne z tych zdarzeń nie zagrażało życiu i niemal wszystkie ustąpiły w ciągu dwóch miesięcy. Pacjenci wyrazili zadowolenie z terapii — dwie trzecie z nich oceniło urządzenie jako użyteczne na średnim lub wysokim poziomie. Co dalej z implantem PRIMA? Obecna wersja PRIMA umożliwia tylko czarno-białe widzenie, bez odcieni szarości. Jednak trwają prace nad oprogramowaniem, które wkrótce pozwoli na pełne widzenie w skali szarości. To ważne, ponieważ wielu pacjentów chciałoby odzyskać zdolność rozpoznawania twarzy. Nowa generacja implantów ma oferować znacznie wyższą rozdzielczość — obecnie chip ma 378 pikseli o szerokości 100 mikrometrów, ale nowa wersja może zawierać nawet 10 000 pikseli o rozmiarze 20 mikrometrów. W testach na szczurach uzyskano już zachęcające rezultaty. Naukowcy planują także rozszerzenie zastosowania PRIMA na inne rodzaje ślepoty związanej z utratą fotoreceptorów. Ilu osobom może pomóc PRIMA? Według dostępnych danych, ponad 5 milionów osób na świecie cierpi na zanik geograficzny spowodowany przez AMD. To właśnie dla nich implant PRIMA może oznaczać przełom — powrót do samodzielności i poprawę jakości życia. W Polsce liczba chorych na AMD wynosi ok. 1,5 mln. Zwyrodnienie plamki żółtej to obecnie najpowszechniejsza choroba siatkówki oka i najczęstsza przyczyna utraty widzenia osób po 60. roku życia. Kompletną ślepotą dotkniętych jest aż 39 mln ludzi na całym świecie. Źródło: New England Journal of Medicine
Zaskakujące wyniki: szczepionka mRNA COVID-19 niemal podwaja przeżywalność chorych na raka
Przełom w badaniach nad rakiem? Naukowcy z USA odkryli, że szczepionka mRNA przeciw COVID-19 znacząco wydłuża życie pacjentom z guzem płuca i czerniakiem. Wyniki mogą zrewolucjonizować leczenie nowotworów.
Naukowcy z University of Florida i University of Texas MD Anderson Cancer Center odkryli, że szczepionka mRNA COVID-19 może działać jak lek pobudzający układ odpornościowy do walki z rakiem. Działa ona jak sygnał ostrzegawczy – mRNA po wstrzyknięciu uruchamia komórki odpornościowe, które przemieszczają się z „martwych stref” w guzach do aktywnych miejsc, jak węzły chłonne, zwiększając ich skuteczność w niszczeniu komórek nowotworowych. W badaniach na myszach naukowcy połączyli eksperymentalną szczepionkę mRNA z immunoterapią. Efekt był zdumiewający – guzy, które wcześniej nie reagowały na leczenie, zaczęły się zmniejszać. To zainspirowało naukowców do zadania pytania: czy komercyjnie dostępna szczepionka mRNA COVID-19 może wywołać podobny efekt u ludzi? Byłaby ona formą immunoterapii – innowacyjnego leczenia ukierunkowanemu na wzmocnienie odpowiedzi organizmu przeciwko komórkom nowotworowym. Przeżywalność pacjentów z rakiem – co pokazały dane? Analizując dane medyczne pacjentów z lat 2019–2023 w MD Anderson Cancer Center, zespół naukowców zbadał dokumentację 180 pacjentów z niedrobnokomórkowym rakiem płuca oraz 43 pacjentów z przerzutowym czerniakiem, którzy przyjęli szczepionkę mRNA COVID-19 w ciągu 100 dni od rozpoczęcia immunoterapii. Wyniki są zaskakujące. U pacjentów z rakiem płuca, którzy zaszczepili się, mediana przeżycia wyniosła 37,3 miesiąca, podczas gdy u tych, którzy nie otrzymali szczepionki – tylko 20,6 miesiąca. To niemal podwojenie długości życia! Podobnie u chorych na czerniaka: szczepienie zwiększyło medianę przeżycia z 26,7 miesięcy do przedziału między 30 a 40 miesięcy. Co więcej, część pacjentów nadal żyło w momencie analizy danych, co oznacza, że rzeczywisty efekt może być jeszcze większy. Szczepienia przeciw grypie i pneumokokom nie miały wpływu na długość życia pacjentów onkologicznych. To wskazuje, że to właśnie szczepionka mRNA na COVID-19 ma unikatowy potencjał. Dlaczego tylko szczepionki mRNA działają? Szczepionki mRNA, takie jak te przeciw COVID-19, działają inaczej niż tradycyjne szczepionki. Przekazują informację genetyczną, która uczy komórki produkcji określonych białek, co stymuluje silną odpowiedź immunologiczną. Eksperymenty zespołu dr. Eliasa Sayoura z UF wykazały, że do wywołania silnej reakcji przeciwnowotworowej nie trzeba kierować szczepionki na konkretny antygen nowotworowy. Wystarczy „rozruszać” układ odpornościowy, jakby organizm walczył z infekcją wirusową. Dr Jeff Coller z Johns Hopkins University skomentował: „To dowód na to, jak potężne są leki oparte na mRNA i jak rewolucjonizują leczenie nowotworów”. Co dalej? Plany dużego badania klinicznego Mimo że obecne wyniki pochodzą z badań obserwacyjnych, naukowcy już planują duże badanie kliniczne, które ma potwierdzić te odkrycia. Zostanie ono przeprowadzone w ramach sieci OneFlorida+ Clinical Research Network w sześciu stanach: Floryda, Alabama, Georgia, Arkansas, Kalifornia i Minnesota. Dr Duane Mitchell z University of Florida podkreślił: „Chociaż nie udowodniliśmy jeszcze związku przyczynowego, taki efekt leczenia jest rzadko spotykany i daje ogromną nadzieję”. Sieć OneFlorida+ ma na celu przenoszenie odkryć naukowych z laboratoriów do praktyki klinicznej. Dr Betsy Shenkman, liderka konsorcjum, dodała: „Chcemy, by te odkrycia trafiały tam, gdzie pacjenci naprawdę ich potrzebują – do szpitali i przychodni”. Czy powstanie uniwersalna szczepionka przeciwnowotworowa? Dla pacjentów z zaawansowanymi nowotworami każdy dodatkowy miesiąc życia ma ogromne znaczenie. Jeśli wyniki badań zostaną potwierdzone, naukowcy planują stworzyć uniwersalną szczepionkę przeciwnowotworową – opartą na mRNA, ale niespecyficzną względem konkretnego nowotworu. „Jeśli jesteśmy w stanie podwoić obecne wyniki leczenia albo nawet poprawić je o 5–10%, to już może odmienić życie wielu ludzi” – powiedział dr Sayour. To potencjalnie przełomowe odkrycie pokazuje, że szczepionka stworzona przeciw pandemii może pomóc pacjentom z najbardziej zaawansowanymi nowotworami. Ale uwaga: obecne dane pochodzą z badań obserwacyjnych i wymagają dalszego potwierdzenia w badaniach klinicznych. Efekt zaobserwowano wyłącznie po zastosowaniu szczepionki mRNA przeciw COVID-19, a nie innych szczepień. Rocznie na świecie z powodu raka umiera 8 mln osób. W naszym kraju rak zabija ponad 100 tys. osób, z czego blisko 94 tys. stanowią nowotwory złośliwe. Źródła: EurekAlert, University of Florida
Nagroda Nobla 2025: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
W czyje ręce trafiła Nagroda Nobla 2025? Tradycyjnie na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Oto lista zwycięzców.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2025: fizyka Nagroda Nobla 2025: chemia Literacka Nagroda Nobla 2025 Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Nagroda Nobla 2025: ekonomia Polacy z Nagrodą Nobla Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii i literatury. Osobnymi kategoriami są Nagroda Pokojowa i Nobel z ekonomii. W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2025? Poniżej prezentujemy przewidywania oraz pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate, bazujące na liczbie cytowań artykułów naukowych. Medycyna lub fizjologia Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Fizyka Ingrid Daubechies, Stéphane Mallat, Yves Meyer – za prace nad transformacją falkową, David P. DiVincenzo, Daniel Loss – za prace w dziedzinie komputerów kwantowych, Ewine F. van Dishoeck – za prace w dziedzinie astrochemii. Chemia Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Ekonomia David Autor, Lawrence F. Katz – za analizy dotyczące nierówności i postępu technologicznego, Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan – za analizy dotyczące wpływu kultury i psychologii na ekonomię pracy, Nicholas Bloom – za analizy dotyczące wpływu niepewności na gospodarkę. Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Werdykt komitetu ze szwedzkiego Instytutu Karolinska poznaliśmy w poniedziałek, 6 października. Medycznego Nobla w tym roku dostali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi. Dokonali oni przełomowych odkryć dotyczących obwodowej tolerancji immunologicznej, która zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Victorowi Ambrosowi i Gary’emu Ruvkunowi. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA. Nagroda Nobla 2025: fizyka Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy we wtorek, 7 października. Nobla z fizyki otrzymali w tym roku John Clarke, Michel H. Devoret i John M. Martinis. Nagrodzono ich za „za odkrycie makroskopowego tunelowania mechaniki kwantowej i kwantyzacji energii w obwodzie elektrycznym”. Laureaci wykorzystali serię eksperymentów, aby wykazać, że osobliwe właściwości świata kwantowego można urzeczywistnić w układzie na tyle dużym, że można go trzymać w dłoni. Ich nadprzewodzący układ elektryczny mógł tunelować z jednego stanu do drugiego, tak jakby przechodził prosto przez ścianę. Wykazali również, że układ absorbował i emitował energię w dawkach o określonych rozmiarach, zgodnie z przewidywaniami mechaniki kwantowej. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). Nagroda Nobla 2025: chemia Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy w środę, 8 października. Chemicznego Nobla w tym roku dostali Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi. Doceniono ich za „za opracowanie struktur metaloorganicznych”. Laureaci opracowali nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali David Baker, Demis Hassabis i John M. Jumper. Zajmowali się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Literacka Nagroda Nobla 2025 Werdykt Akademii Szwedzkiej poznaliśmy w czwartek, 9 października. Nobla z literatury w tym roku otrzymał László Krasznahorkai. Węgierskiego pisarza i scenarzystę doceniono za „przekonujące i wizjonerskie dzieło, które w obliczu apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki”. Krasznahorkai znany jest z trudnych i wymagających powieści, często określanych mianem postmodernistycznych , które poruszają tematy dystopijne i melancholijne. Jego ważniejsze dzieła to „Szatańskie tango”, „Melancholia sprzeciwu” oraz „Wojna i wojna”. Rok temu Nobla dostała Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Werdykt Norweskiego Komitetu Noblowskiego poznaliśmy w piątek, 10 października, najwcześniej o godz. 11. Pokojowa Nagroda Nobla w tym roku przypadła w udziale Maríi Corinie Machado. Doceniono ją za „jej niestrudzoną pracę na rzecz promowania praw demokratycznych dla narodu wenezuelskiego i za jej walkę o sprawiedliwe i pokojowe przejście od dyktatury do demokracji”. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej”. Nagroda Nobla 2025: ekonomia Werdykt Banku Szwedzkiego poznaliśmy w poniedziałek, 13 października. Ekonomicznego Nobla otrzymali Joel Mokyr oraz Philippe Aghion i Peter Howitt. Pierwszy z badaczy otrzymał 1/2 nagrody za „zidentyfikowanie warunków wstępnych dla zrównoważonego wzrostu poprzez postęp technologiczny”. Pozostali dwaj uczeni opracowali „teorię zrównoważonego wzrostu poprzez twórczą destrukcję”. W ubiegłym roku nagrodę otrzymali Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Polacy z Nagrodą Nobla Kto w Polsce otrzymał Nagrodę Nobla? Oto pełna lista polskich noblistów: Maria Skłodowska-Curie (1903, 1911) – fizyka i chemia, Henryk Sienkiewicz (1905) – literatura, Władysław Reymont (1924) – literatura, Czesław Miłosz (1980) – literatura, Lech Wałęsa (1983) – nagroda pokojowa, Wisława Szymborska (1996) – literatura, Olga Tokarczuk (2018) – literatura. Źródła: Clarivate, Nobelprize.org
Stworzyli materiały, które mogą zmienić świat. Chemiczny Nobel za klatki na cząsteczki
Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi zostali uhonorowani Nagrodą Nobla w dziedzinie chemii w 2025 roku. Dostali ją za opracowanie nowych struktur – tzw. szkieletów metalo-organicznych.
Laureaci tegorocznego Nobla w dziedzinie chemii to Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar Yaghi. Opracowali oni nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je m.in. do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. Za co przyznano Nagrodę Nobla z chemii? Struktury metaloorganiczne, w skrócie zwane MOF, to złożone materiały chemiczne budową przypominające mikroskopijną gąbkę. Mogą one pochłaniać cząsteczki o ściśle określonych wymiarach. Materiały te łączą dwie pozornie przeciwstawne cechy – porowatość i krystaliczność. W MOF-ach jony metali pełnią funkcję kamieni węgielnych, połączonych długimi cząsteczkami organicznymi. Jony i cząsteczki metali organizują się, tworząc kryształy zawierające duże wnęki. Chemicy mogą je projektować w celu wychwytywania i magazynowania określonych substancji. MOF-y mogą również wywoływać reakcje chemiczne lub przewodzić prąd elektryczny. W 1989 roku Richard Robson stworzył struktury przypominające MOF-y – uporządkowane, przestronne kryształy. Były one jednak niestabilne. Z pomocą przyszli Susumu Kitagawa i Omar Yaghi. W latach 1992–2003 dokonali niezależnie szeregu odkryć, które pozwoliły chemikom projektować i wytwarzać stabilne MOF-y. Od tamtej pory opracowano dziesiątki tysięcy takich chemicznych „klatek”. Prof. Yaghi odkrył np., że można wyprodukować taki MOF, który skutecznie „wysysa” parę wodną z powietrza. Potem wystarczy całość podgrzać, by uzyskać skroploną wodę. Taka technologia zużywa znacznie mniej energii niż stosowane dotychczas systemy skraplania. Uczony założył firmę, by skomercjalizować technologię. – Wychowałem się w Palestynie, gdzie woda była na wagę złota. Moim celem jest powszechne udostępnienie technologii, dzięki której stanie się ona dostępna nawet na terenach od dawna bezwodnych – mówi prof. Yaghi. Co wiemy o laureatach chemicznego Nobla? Susumu Kitagawa Urodzony w 1951 roku Susumu Kitagawa jest chemikiem specjalizującym się w chemii związków hybrydowych organiczno-nieorganicznych. Jest absolwentem Uniwersytetu w Kioto, a od 2007 roku również pracownikiem tej uczelni. Kieruje własną jednostką – Instytutem Nauk o Zintegrowanych Materiałach Komórkowych. Wcześniej piastował stanowisko profesora chemii nieorganicznej na Uniwersytecie Metropolitalnym w Tokio. Noblista ma na swoim koncie ponad 600 artykułów naukowych w międzynarodowych czasopismach. Susumu Kitagawa jest drugim tegorocznym noblistą związanym z Uniwersytetem w Kioto. Absolwentem tej szanowanej uczelni jest również Shimon Sakaguchi, wyróżniony w poniedziałek Nagrodą Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii. Richard Robson Drugim z trzech wyróżnionych naukowców jest Richard Robson. Ten urodzony w 1937 roku w Wielkiej Brytanii profesor chemii Uniwersytetu w Melbourne nazywany jest pionierem inżynierii kryształów z udziałem metali przejściowych. Ma na swoim koncie ponad 200 artykułów naukowych. Robson jest absolwentem Uniwersytetu Oksfordzkiego, gdzie uzyskał tytuł doktorski. Następnie prowadził badania w California Institute of Technology (Caltech) oraz na Uniwersytecie Stanforda. Od 1966 roku do dziś związany jest jednak z Uniwersytetem w Melbourne. Odkrycia zapewniły mu m.in. prestiżową Nagrodę Burrowsa, przyznawaną przez Sekcję Chemii Nieorganicznej Królewskiego Australijskiego Instytutu Chemicznego, a także członkostwo w Australijskiej Akademii Nauk oraz Towarzystwie Królewskim w Londynie. Omar M. Yaghi Trzecim z wyróżnionych jest jordańsko-amerykański chemik, profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, Omar M. Yaghi. Według analiz Thomson Reuters, w latach 2000–2010 był drugim najczęściej cytowanym chemikiem na świecie. Omar M. Yaghi jest naukowcem w Lawrence Berkeley National Laboratory, a także założycielem Berkeley Global Science Institute. Rok 2025 jest dla niego wyjątkowo pomyślny – najpierw został wybrany prezydentem Światowej Rady Kultury, a dzisiaj otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Materiały opracowane przez Yaghiego znajdują zastosowanie w technologiach czystej energii – m.in. w magazynowaniu wodoru i metanu, wychwytywaniu dwutlenku węgla oraz pozyskiwaniu wody z powietrza w warunkach pustynnych. W 2020 roku założył startup Atoco, zajmujący się komercjalizacją technologii MOF i COF w dziedzinie wychwytywania CO₂ i pozyskiwania wody z powietrza. W 2021 roku współzałożył firmę H2MOF, rozwijającą rozwiązania w zakresie magazynowania wodoru z wykorzystaniem chemii retikularnej. Dodajmy, że noblista urodził się w Jordanii w rodzinie palestyńskich uchodźców. W wieku 15 lat trafił do USA. W odróżnieniu od pozostałych dzisiejszych laureatów, nie jest absolwentem prestiżowej uczelni. Studiował w Hudson Valley Community College i na Uniwersytecie Stanowym Nowego Jorku w Albany. Dopiero po uzyskaniu doktoratu trafił na Uniwersytet Harvarda. Kto był typowany do Nagrody Nobla? Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate w dziedzinie chemii to: Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Tegoroczny noblista Omar M. Yaghi był typowany do nagrody w 2021 r. przez serwis Chemistry Views. Źródło: Nobelprize.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odkrycie obwodowej tolerancji immunologicznej uhonorowane Noblem. Wśród laureatów kobieta!
Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi zostali uhonorowani Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2025 roku. Dostali ją za przełomowe odkrycia dotyczące obwodowej tolerancji immunologicznej. To mechanizm, który zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm.
Laureaci medycznego Nobla zidentyfikowali tzw. limfocyty T regulatorowe (TREG). Jaką rolę pełnią w organizmie? Limfocyty TREG – Komórki te działają bardzo podobnie do sterydów: hamują nadmierną aktywność układu odpornościowego, ale robią to bardzo precyzyjnie. Włączają się dopiero w momencie zaistnienia reakcji zapalnej lub gdy układ odpornościowy zaczyna niszczyć własne tkanki. Hamują to działanie jedynie w miejscu rzeczywistego uszkodzenia, nie wpływając na inne tkanki organizmu, a tym samym nie doprowadzają do efektów ubocznych – wyjaśnia prof. dr hab. med. Piotr Trzonkowski z Zakładu Immunologii Klinicznej i Transplantologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Limfocyty TREG stanowią mniej niż 1 proc. wszystkich białych ciałek krwi. – Głównie od komórek regulatorowych zależy tzw. tolerancja immunologiczna, czyli zdolność do rozróżniania własnych i obcych komórek. Gdy ten mechanizm zawodzi, nasze własne tkanki przestają być tolerowane, układ immunologiczny rozpoczyna na nie atak i zaczynają się choroby, takie jak cukrzyca typu I, stwardnienie rozsiane czy reumatoidalne zapalenie stawów – dodaje prof. Trzonkowski. Dokonania noblistów W tym roku Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny uhonorowano troje naukowców. Mary E. Brunkow Urodzona w 1961 roku amerykańska badaczka od 2009 roku pracuje jako Senior Program manager w Institute for Systems Biology w Seattle. Wspiera projekty naukowe dotyczące różnorodnych obszarów medycznych, w tym biologii systemowej boreliozy, biomarkerów sepsy i naukowego podejście do szeroko rozumianego dobrego samopoczucia. Badaczka obroniła doktorat na Uniwersytecie Princeton, następnie przez ponad dekadę pracowała w branży biotechnologicznej. W serwisie ResearchGate można znaleźć 84 artykułu naukowe jej autorstwa, cytowane w ponad 12 tysiącach innych publikacji naukowych. Zdaniem ekspertów Komitetu Noblowskiego, Mary Brunkow wraz z kolegami przyczyniła się do zrozumienia, w jaki sposób organizm utrzymuje tolerancję immunologiczną. Jednym z kluczowych wyników było powiązanie mutacji w genie FOXP3 z chorobą autoimmunologiczną IPEX. Jest 14 kobietą uhonorowaną Noblem w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Dzięki niej liczba noblistek ogółem sięgnęła 67. Frederick J. Ramsdell Kolejny z nagrodzonych, urodzony 4 grudnia 1969 roku w Elmhurst, Illinois Frederick J. Ramsdell, jest obecnie dyrektorem ds. badań (Research Director) w Parker Institute for Cancer Immunotherapy w San Francisco. Noblista ukończył biologię na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego oraz uzyskał doktorat z immunologii na UCLA w 1987. Pracował m.in. w National Institutes of Health, a następnie w firmach biotechnologicznych w okolicach Seattle. Ramsdell i jego zespół odkryli białko FOXP3 u myszy z mutacją scurfy oraz u dzieci z zespołem IPEX. Badacze wykazali, że FOXP3 odgrywa kluczową rolę w rozwoju regulatorowych limfocytów T. W 2017 r. wraz z Shimonem Sakaguchim i Alexandrem Rudenskym otrzymał Nagrodę Crafoorda za odkrycie komórek T regulatorowych. Shimon Sakaguchi Urodzony 19 stycznia 1951 roku w Japonii Shimon Sakaguchi jest immunologiem i profesorem Uniwersytetu w Osace. Największą rozpoznawalność przyniosło mu w 1995 r. odkrycie limfocytów T regulatorowych (TREG) i opisanie ich roli w układzie odpornościowym. Znalazło to zastosowanie w leczeniu nowotworów i chorób autoimmunologicznych. Sakaguchi jest absolwentem Uniwersytetu w Kioto. Jego odkrycia naukowca stanowią fundament nowej dziedziny badań nad regulacją układu odpornościowego, szczególnie w kontekście chorób autoimmunologicznych i nowotworów. Co ciekawe, już dekadę temu, w 2015 roku, był wymieniany przez Thomson Reuters jako potencjalny laureat Nagrody Nobla. Kto był typowany do Nagrody Nobla? Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate w dziedzinie fizjologii lub medycyny to: Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Źródło: Nobelprize.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Praga według Dana Browna. Magiczny przewodnik śladami bohaterów „Tajemnicy tajemnic”
Zabytki i legendy Pragi odgrywają ważną rolę w najnowszej książce Dana Browna „Tajemnica tajemnic”. Oto pojawiające się w niej atrakcje stolicy Czech.
Spis treści: Najnowsza powieść Dana Browna Praga w „Tajemnicy tajemnic” Jak odkryć magię stolicy Czech 9 września światową premierę ma „Tajemnica tajemnic” – kolejna powieść autora bestsellerów Dana Browna. Głównym bohaterem ponownie jest historyk prof. Robert Langdon. Prawa do ekranizacji książki wykupił już Netflix, zapowiadając serial o tajemnicach stolicy Czech. Najnowsza powieść Dana Browna Dan Brown znany jest z zamiłowania do sensacji i spisków, ale też kultury, historii i pięknych miast. Akcja jego wcześniejszych książek – i filmów bazujących na nich – ma miejsce m.in. w Rzymie („Anioły i demony”), Barcelonie („Początek”) i Florencji („Inferno”). „Tajemnica tajemnic” zabiera nas do czeskiej Pragi. Nic dziwnego – to miasto uwielbiane przez turystów i filmowców, bogate w zabytki i legendy. Jest to więc doskonała sceneria dla intrygi powieści, w której współczesna nauka i technologia splatają się z działalnością tajnych organizacji i mistyką. Praga w „Tajemnicy tajemnic” Praga to miasto, w którym przez cały rok pojawiają się tłumy zwiedzających. Zwłaszcza w miejscach takich jak Rynek Starego Miasta czy Most Karola. Dan Brown oczywiście o nich wspomina, ale akcja „Tajemnicy tajemnic” pokazuje nam też inne, nie zawsze powszechnie znane rejony miasta. Ruszajmy więc tropem jego bohaterów. Sala Władysławowska, Hradczany Hradczany to dla wielu jeden z obowiązkowych punktów wycieczki do Pragi. Dan Brown na początku zaprasza nas do kompleksu zamkowego. A konkretnie do gotyckiej Sali Władysławowskiej − największej i najważniejszej z reprezentacyjnych komnat zamku. Zbudowano ją za panowania Władysława II Jagiellończyka, syna polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka. Ma ma rozmiary 62 na 16 m i wysokość 13 m. Do środka można było wjechać na koniu – organizowano tu nawet turnieje rycerskie. Bastion U Božích muk, Wyszehrad Przenosimy się do Wyszehradu. Z dala od popularnych tras turystycznych znajdziemy Bastion XII, zwany Krzyżowym, gdzie w „Tajemnicy tajemnic” ma się mieścić tajne laboratorium. W rzeczywistości to zrewitalizowane umocnienia, gdzie znajdują się punkt widokowy, plenerowa galeria rzeźb i restauracja. Wieża Petrinska, Petřín Potem bohater powieści trafia do zbudowanej w 1891 roku wieży widokowej na wzgórzu Petřín, przypominającej wieżę Eiffla. Oglądana stąd panorama Pragi jest romantyczna i wyjątkowa. Prof. Langdon tego jednak nie doceni, bo musi ratować życie. W innych okolicznościach mógłby zwiedzić zabawne muzeum znajdujące się w podziemiach wieży, poświęcone fikcyjnemu bohaterowi Czech – Jarze Cimrmanowi. Labirynt Luster, Petřín Pozostajemy na wzgórzu Petřín w pobliżu wieży. Zbudowany w 1981 r. Labirynt Luster trudno uznać za zabytek. Dan Brown wykorzystał go w scenie pościgu. Czy warto to miejsce odwiedzić – zdecydujcie sami. Zdecydowanie warto natomiast przespacerować się stąd do znajdującej się niedaleko barokowej klasztornej Biblioteki na Strahovie (choć jej akurat nie ma w książce). Podzielona jest na trzy części: salę teologiczną, salę filozoficzną i łączący je gabinet osobliwości. Można tu zobaczyć wypełnione cennymi księgami okazałe, drewniane regały, sięgające ozdobionego freskami sufitu. Zwiedzających jest mniej niż w innej, najbardziej znanej praskiej bibliotece, która w książce Browna odgrywa znaczącą rolę. Klementinum, Stare Miasto Tego miejsca autor „Tajemnicy tajemnic” po prostu nie mógł pominąć. Jezuicki kompleks w centrum miasta to m.in. 68-metrowa wieża astronomiczna i biblioteka. U Dana Browna w Klementinum eksponowana jest tajemnicza księga Codex Gigas, zwana Biblią Szatana. W rzeczywistości i bez tego wnętrza z 1722 r. zapierają dech w piersiach. 40 m długości, 10 m wysokości, bogaty zbiór książek i dawnych globusów – to miejsce naprawdę magiczne. Synagoga Staronova, Josefov Kolejny magiczny zakątek to Josefov – stara dzielnica żydowska. Przy ulicy Červenej pod numerem 2 mieści się słynna synagoga Staronová. Jest najstarszą działającą bożnicą w Europie Środkowej – sobotnie modlitwy odbywają się tu od 1270 r. Gdy powstała w XIII w., nazywano ją „nową”, ale potem powstało kilka kolejnych i ta nazwa nie miała już racji bytu. Synagoga jest zbudowana w stylu gotyckim i wiąże się z legendą o golemie – kluczową dla „Tajemnicy tajemnic”. Stary Cmentarz Żydowski, Josefov Rabin Loew ulepił ponoć glinianego wielkoluda i ożywił go, pisząc mu na czole hebrajskie słowo „emet” – czyli „prawda”. Golem miał wykonywać polecenia swego pana, ale sam nie miał własnej woli. Gdy zaczął wyrządzać szkody, rabin ukarał go, zmazując z czoła pierwszą literę, by powstało słowo „met” – „śmierć”. Z nastrojem tej opowieści dobrze współgra stara żydowska nekropolia przy ul. Szerokiej. Pochowano tu ok. 12 tysięcy osób, układając trumny warstwami. Kryt Folimanka, Wyszehrad Wracamy na Wyszehrad. Schron Folimanka to w książce główna siedziba tajnej organizacji, prowadzące nieludzkie eksperymenty. Ten opuszczony kompleks podziemnych bunkrów na pewno spodoba się miłośnikom urbeksu. Ale uwaga – dla zwiedzających dostępny jest tylko przez jedną sobotę w miesiącu. Ogrody Wallensteina, Mala Strana Barokowy Pałac Wallensteina to obecnie siedziba Senatu Republiki Czeskiej. Kiedy parlament nie obraduje, można zwiedzać wnętrza budynku. Stale otwarte są natomiast wspaniałe pałacowe ogrody w stylu włoskim. Jedna z ich atrakcji to Krapnikova stena – mur ze sztucznymi naciekami. Niektóre z nich przypominają ludzkie twarze, co nie umknęło uwadze prof. Langdona. Katedra św. Wita, Hradczany W finale książki wracamy na Hradczany. Górująca nad nimi gotycka katedra to serce czeskiej państwowości. Archikatedra Świętych Wita, Wacława i Wojciecha stoi w miejscu, gdzie w 925 r. patron Czech, książę Wacław I wzniósł wczesnoromańską rotundę. Obecną katedrę zaczęto budować w roku 1344. Znajdują się w niej m.in. czeskie insygnia koronacyjne z koroną Św. Wacława. Drzwi do skarbca otwiera jednocześnie siedem osób – głównych przedstawicieli władz kościelnych, państwowych i miejskich. Polski akcent – w katedrze znajdziemy też grobowiec czeskiego księcia Brzetysława. To on w 1038 roku spustoszył Wielkopolskę, w tym Gniezno, z którego wykradł relikwie św. Wojciecha (do dziś znajdują się w katedrze św. Wita). Dla Czechów to bohater... Jak odkryć magię stolicy Czech „Tajemnica tajemnic” może stanowić dobrą inspirację do odwiedzenia Pragi. Na miejscu lepiej jednak mieć pod ręką przewodnik taki jak „Praga. Miasto magiczne. Spacerownik historyczny” Marka Pernala. Część informacji zdążyła się co prawda zdezaktualizować, ale trasy spacerowe, opisy zabytków i ciekawostki zgromadzone w tej książce są bezkonkurencyjne.
Trzmiel a bąk – jakie są różnice między tymi owadami?
Niektórzy uważają, że trzmiel to bąk i może ugryźć. To nieprawda! Wyjaśniamy, czym różnią się trzmiele i bąki oraz jak pomagać pożytecznym trzmielom.
W tym artykule: Trzmiel i bąk – czym się różnią? Trzmiel – rola w zapylaniu roślin Trzmiel – jak mu pomóc Trzmiel – ciekawostki Wielu ludzi sądzi, że trzmiele (Bombus) to bąki, które gryzą ludzi. To wyjątkowo krzywdząca plotka. Na pierwszy rzut oka może te owady wyglądają podobnie, ale gdy przyjrzymy im się bliżej, to zauważymy, że znacznie różnią się między sobą. Trzmiel i bąk – czym się różnią? Trzmiele są niezwykle łagodne, żądlą niezmiernie rzadko i wyłącznie w samoobronie. Na ich żądle nie ma haczykowatych zakończeń. Z tego powodu po użądleniu żądło nie pozostaje w skórze człowieka. Jad trzmieli zawiera mniej substancji niebezpiecznych dla człowieka niż jad pszczeli. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/trzmiele-bawia-sie-dla-przyjemnosci-ich-umysly-sa-znacznie-bardziej-wyrafinowane-niz-sadzilismy-fot-getty-images-6b8e8ae.jpg" width="2700" height="1991" alt="Trzmiele bawią się dla przyjemności. Ich umysły są znacznie bardziej wyrafinowane niż sądziliśmy (fot. Getty Images)" title="Trzmiele bawią się dla przyjemności. Ich umysły są znacznie bardziej wyrafinowane niż sądziliśmy (fot. Getty Images)" /> Trzmiele należą do rodziny pszczołowatych (Apidae). Są naszymi naturalnymi sprzymierzeńcami, ponieważ zapylają wiele ważnych dla człowieka roślin. Wzbudzają jednak lęk z powodu swych rozmiarów. Najpospolitszy trzmiel ziemny (Bombus terrastris) osiąga 28 mm długości i głośno brzęczy w czasie lotu. Trzmiele podlegają w Polsce ochronie prawnej. Prawdziwe bąki (Tabanidae) należą do rzędu muchówek (Diptera) i wyglądają zupełnie inaczej. Wyglądem przypominają duże, szare muchy. Są bardzo uciążliwe dla ludzi i zwierząt. Samice bąków żywią się krwią, a ich ukąszenia są bardzo bolesne i długo się goją. Bąki mogą przenosić groźne choroby. Dlatego lepiej unikać owadów podobnych do muchy niż poczciwego trzmiela. Warto odróżniać popularnego w Polsce bąka bydlęcego (Tabanus bovinus) od innych gryzących owadów ze skrzydłami. Chodzi o tzw. „muchę końską” (naukowa nazwa to jusznica – Haematopota pluvialis) oraz ślepaka (Chrysops). Wszystkich tych stworzeń należy unikać. Trzmiel – rola w zapylaniu roślin Wiele ważnych dla człowieka roślin zapylają owady. Wśród naturalnych zapylaczy istotną rolę odgrywają trzmiele. Codziennie odwiedzają kilka tysięcy kwiatów. Zapylają m.in. pomidory i borówki amerykańskie. Ich zasadniczą przewagą nad pszczołami jest większa odporność na złą pogodę. Dla wielu roślin, w tym drzew owocowych, kluczowa dla rozpoczęcia kwitnienia jest długość dnia. Może być chłodno, a one i tak w pewnym momencie rozwiną kwiaty. Tymczasem pszczoły są niezwykle wrażliwe na temperaturę. Na dobrą sprawę nie ruszają się z ula, jeśli na zewnątrz jest mniej niż 12 stopni Celsjusza. Podobnie działa na nie zachmurzenie. Trzmiele są bardziej odporne. Wkraczają do akcji już przy 8 st. C i niewiele robią sobie z braku słońca. Trzmiel – jak mu pomóc Według European Red List of Bees z 2014 r., ok. 24% europejskich gatunków trzmieli jest zagrożonych wyginięciem. Jak pomóc trzmielom, pszczołom i innym pożytecznym zapylaczom? Sposobów jest wiele. Od hodowania na balkonie czy w ogrodzie miododajnych roślin (należą do nich m.in. wrzos, lobelia, mięta, lawenda, szałwia, nasturcja, nagietek i dalia). Po umieszczanie w ogrodzie domków dla dzikich pszczół czy trzmieli (można kupić gotowe lub wykonać coś takiego samodzielnie – szczegółowe projekty i porady dostępne są w internecie). – Takie inicjatywy są bardzo fajne, bo pomagają też działkowcom czy ogrodnikom oswoić się z owadami, których wielu się boi. A niesłusznie, bo pszczoła samotnica czy trzmiel praktycznie nie żądli – mówi prof. Jerzy Wilde z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Warto też pamiętać, że zapylaczom takim jak trzmiele bardzo szkodzi nienaturalna monotonia równo przystrzyżonych trawników. Dlatego dobrze jest mieć w ogrodzie trochę bardziej „dzikie” zakątki – z krzewami, wyższą trawą, ziołami itd. Trzmiel – ciekawostki Trzmiel nie przebiera w kwiatach. Ma zwyczaj żywić się na wielu gatunkach. Ale po wizycie na roślinie zaprawiającej nektar alkaloidem gelseminą, ma szansę być zdrowszy. Toksyna ta oczyszcza mu jelita z pasożytów. Trzmiele występują na większości lądów świata. Wyjątkiem są tereny Antarktydy i większości Afryki oraz Azji Mniejszej i nizin Indii. W Polsce występuje 31 gatunków trzmieli. Najpospolitsze z nich to: trzmiel ziemny, trzmiel polny, trzmiel łąkowy, trzmiel kamiennik. Trzmiele poruszają się powoli. W locie osiągają prędkość ok. 10 km/godz. Na porośniętych chwastami poboczach torowisk kolejowych – i tylko tam we Wrocławiu – można spotkać zagrożonego wyginięciem trzmiela szarego.
Świętokrzyski Rzym? Sprawdź, co kryją Kielce – od pałacu biskupów po podziemne jaskinie
Dlaczego warto odwiedzić Kielce? W tym mieście zabytki przeplatają się z piękną przyrodą. Przedstawiamy najciekawsze atrakcje Kielc.
Spis treści: Nowe atrakcje turystyczne w Kielcach Wydarzenia i festiwale w 2025 roku Kultura i edukacja – ciekawe muzea w Kielcach Dworzec autobusowy w Kielcach – architektoniczna ikona Przyroda i rekreacja – co warto zobaczyć w Kielcach Ponadczasowe atrakcje Kielc Atrakcje dla rodzin z dziećmi Kielce jako baza wypadowa Praktyczne informacje dla turystów odwiedzających Kielce Oto najnowszy przewodnik od redakcji magazynu Traveler oraz National-Geographic.pl po najnowszych i ponadczasowych miejscach oraz wydarzeniach w sercu Gór Świętokrzyskich – najstarszych gór w Polsce. Rok 2025 przynosi wiele nowości dla turystów odwiedzających Kielce. Miasto przyciąga coraz więcej podróżników zainteresowanych bogatą ofertę kulturalną, przyrodniczą i rozrywkową stolicy województwa świętokrzyskiego. Nowe atrakcje turystyczne w Kielcach Via Ferrata na Kadzielni W 2025 roku na terenie rezerwatu przyrody Kadzielnia w Kielcach otwarto trasę typu Via Ferrata, czyli szlak turystyczny wyposażony dla celów autoasekuracji w linę stalową – pierwszą tego rodzaju w regionie. To propozycja dla osób poszukujących aktywnego wypoczynku oraz niecodziennych wrażeń w otoczeniu unikatowych formacji skalnych. Trasa wyposażona jest w system zabezpieczeń linowych, umożliwiających bezpieczne pokonywanie skalnych półek i ścian nawet osobom bez doświadczenia we wspinaczce. Dostępne są trzy poziomy trudności, dzięki czemu atrakcja jest odpowiednia zarówno dla początkujących, jak i zaawansowanych turystów. Z punktu widokowego na szczycie rozciąga się panorama Kielc i Gór Świętokrzyskich. Trasa biegnie w bezpośrednim sąsiedztwie naturalnych jaskiń i wapiennych urwisk, co dodatkowo zwiększa atrakcyjność tego miejsca. Praktyczne informacje dla turystów: Wymagany własny sprzęt asekuracyjny lub możliwość wypożyczenia na miejscu. Czas przejścia: ok. 60–90 minut w zależności od wybranej trasy. Dostępność: codziennie, z wyjątkiem dni z silnymi opadami. Wejście odpłatne, bilety dostępne online i na miejscu. Urban Lab – przestrzeń dla młodych Urban Lab Kielce to nowoczesne centrum kreatywności, edukacji i integracji społecznej, otwarte w 2025 roku w centrum miasta. Powstało z myślą o młodych mieszkańcach i odwiedzających, którzy chcą rozwijać swoje pasje, kompetencje cyfrowe i społeczne. W obiekcie znajdują się: Studio nagrań audio i wideo dla twórców internetowych i początkujących artystów. Sala do gier planszowych i konsolowych, służąca rekreacji i integracji. Przestrzeń warsztatowa z regularnymi zajęciami z zakresu nowych technologii, programowania, sztuki i ekologii. Kawiarenka edukacyjna, gdzie można odpocząć, pracować zdalnie lub spotkać się z innymi uczestnikami wydarzeń. Miejsce zostało zaprojektowane w duchu zrównoważonego rozwoju, z wykorzystaniem energooszczędnych technologii i materiałów odnawialnych. Praktyczne informacje dla turystów: Wstęp bezpłatny, część wydarzeń może wymagać wcześniejszej rejestracji. Godziny otwarcia: pon.–pt. 9:00–19:00, sob.–niedz. 10:00–16:00. Lokalizacja: centrum Kielc, w pobliżu ulicy Sienkiewicza i przystanków komunikacji miejskiej. Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami: pełna, z windą, toaletą i oznaczeniami brajlowskimi. Wydarzenia i festiwale w 2025 roku DUB IT Festival DUB IT Tuning Festival w Kielcach to największe wydarzenie motoryzacyjne w Polsce południowo-wschodniej, które przyciąga tysiące fanów motoryzacji z całego kraju. W 2025 roku odbywa się na terenie Targów Kielce z jeszcze większą liczbą wystawców i wydarzeń towarzyszących. Na festiwalu można zobaczyć: profesjonalnie stuningowane auta i motocykle, pokazy driftu i akrobacji samochodowych, zloty klasycznych pojazdów, strefę retro i off-road, konkursy i spotkania z influencerami motoryzacyjnymi. Praktyczne informacje dla turystów: Termin wydarzenia: lipiec 2025 (dokładna data ogłaszana z wyprzedzeniem). Bilety: dostępne online i w kasach Targów Kielce. Dojazd: autobusy miejskie z centrum oraz parkingi przy Targach. Rodzinne atrakcje: strefy dla dzieci, food trucki, koncerty plenerowe. Off Fashion To prestiżowy konkurs mody, który od lat przyciąga młodych projektantów z Polski i Europy. Finałowe gale odbywają się w Kieleckim Centrum Kultury i cieszą się zainteresowaniem branży mody oraz mediów. Na uczestników czekają: pokazy mody, warsztaty z projektowania i stylizacji, spotkania z projektantami i jurorami, stoiska z modą autorską. Praktyczne informacje: Termin: jesień 2025. Wejściówki: bezpłatne na eliminacje, płatne na galę finałową. Miejsce: Kieleckie Centrum Kultury (KCK). Dostępność: pełna, również transmisje online. Kultura i edukacja – ciekawe muzea w Kielcach Muzeum Zabawek i Zabawy To jedno z najstarszych i największych muzeów zabawek w Polsce, zlokalizowane w zabytkowym budynku dawnego więzienia carskiego z XIX wieku. Jego zbiory to ponad 30 tysięcy eksponatów, w tym zabawki z czasów PRL-u, lalki, modele kolejek, klocki, teatrzyki, gry planszowe i rękodzieło dziecięce. W muzeum odbywają się również: warsztaty dla dzieci i rodzin (np. robienie lalek, drewnianych zabawek, teatrzyki cieni), wystawy czasowe prezentujące zabawki z różnych krajów i epok, interaktywne strefy, w których dzieci mogą bawić się dawnymi grami. Praktyczne informacje: Godziny otwarcia: wtorek–niedziela, 9:00–17:00. Bilety: ulgowe, rodzinne i darmowe w wybrane dni. Dostępność: obiekt przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami. Lokalizacja: Plac Wolności, centrum Kielc. Geonatura Kielce – Centrum Geoedukacji To interaktywna placówka edukacyjna znajdująca się na terenie rezerwatu Wietrznia, która prezentuje geologiczne dziedzictwo regionu świętokrzyskiego. Wystawy i zajęcia oparte są na nowoczesnych technologiach – multimedialnych prezentacjach, symulacjach 3D i grach edukacyjnych. W Centrum można: poznać historię Ziemi od kambru po współczesność, wejść do kapsuły czasu, symulującej podróż przez epoki geologiczne, uczestniczyć w warsztatach paleontologicznych z wykorzystaniem modeli i skamieniałości, odwiedzić interaktywną jaskinię, prezentującą ekosystemy krasowe. Praktyczne informacje: Wejście bezpłatne, obowiązuje wcześniejsza rejestracja na zajęcia. Otwarte przez cały tydzień, z wyjątkiem poniedziałków. W pobliżu trasy spacerowe i punkt widokowy z panoramą Kielc i okolic. Dojazd komunikacją miejską lub pieszo z centrum – ok. 25 min. Dworzec autobusowy w Kielcach – architektoniczna ikona Historia i modernizacja dworca Dworzec autobusowy w Kielcach to jeden z najbardziej charakterystycznych budynków w Polsce, ze względu na swój unikatowy kształt UFO. Został zbudowany w latach 1975–1984 według projektu Edwarda Modrzejewskiego i od razu zyskał status lokalnego symbolu modernistycznej architektury. Po latach zaniedbań, w 2020 roku zakończono gruntowną modernizację budynku, która zachowała jego oryginalną bryłę, ale wprowadziła nowoczesne rozwiązania architektoniczne i ekologiczne, m.in. panele fotowoltaiczne i nowy system wentylacyjny. Budynek zdobył liczne nagrody, m.in. tytuł "Modernizacji Roku" i uznanie architektów z całej Europy. Funkcje i udogodnienia dla podróżnych Dziś dworzec pełni funkcję wielofunkcyjnego centrum transportowego i użytkowego. Znajdują się tu: 16 stanowisk dla autobusów międzymiastowych i dalekobieżnych, nowoczesna poczekalnia z cyfrowym systemem informacji pasażerskiej, punkty gastronomiczne, księgarnia, kiosk i punkty usługowe, toalety przystosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, parkingi, w tym miejsca dla rowerów i stacja ładowania pojazdów elektrycznych. Praktyczne informacje: Otwarte całą dobę, ze stałą obsługą kas i monitorowaniem. Zlokalizowany w centrum miasta, przy ul. Czarnowskiej, blisko Galerii Korona. Dojazd pieszy z głównych punktów miasta: Rynek – 10 min, KCK – 7 min. Blisko przystanki komunikacji miejskiej i taxi. Przyroda i rekreacja – co warto zobaczyć w Kielcach Park Miejski im. Stanisława Staszica To najstarszy park w Kielcach, założony w 1830 roku na terenie dawnego ogrodu seminarium duchownego. Dziś pełni funkcję zielonego serca miasta, oferując relaks i wypoczynek w zabytkowym otoczeniu. W parku znajdują się: malownicze alejki spacerowe z ławeczkami i oświetleniem, zabytkowy staw z fontanną i kaczkami, plac zabaw i mini skatepark, pomnik Stanisława Staszica i rzeźby plenerowe. Park otoczony jest ważnymi instytucjami kultury, jak Teatr im. Stefana Żeromskiego i Pałac Biskupów Krakowskich, co czyni go świetnym punktem na rozpoczęcie zwiedzania centrum Kielc. Praktyczne informacje: Otwarte całą dobę, wejście bezpłatne. Świetnie skomunikowany – wejścia od ul. Zamkowej, Kapitulnej i Czerwonego Krzyża. W sezonie letnim działa tu letnia scena koncertowa i kino plenerowe. Rezerwaty przyrody: Kadzielnia i Ślichowice Kielce są jednym z niewielu miast w Polsce, które posiadają rezerwaty przyrody w obrębie granic administracyjnych. Najbardziej znane z nich to Kadzielnia i Ślichowice – prawdziwe perły geologiczne regionu. Kadzielnia: Rezerwat skalny i jaskiniowy z wyeksponowanymi wapieniami dewońskimi, liczącymi 350 milionów lat. Dostępne są jaskinie (m.in. Odkrywców, Prochownia) z możliwością zwiedzania z przewodnikiem. Amfiteatr Kadzielnia to scena wydarzeń muzycznych i teatralnych na świeżym powietrzu. Via Ferrata i trasa edukacyjna z tablicami geologicznymi. Ślichowice: Rezerwat geologiczny z unikatowym odsłonięciem fałdu kieleckiego, często odwiedzany przez studentów geologii z całej Europy. Trasa spacerowa wokół kamieniołomu z punktami widokowymi i tablicami edukacyjnymi. Praktyczne informacje: Wstęp wolny, bez konieczności rezerwacji. Dla Kadzielni – zalecane obuwie terenowe, kaski dostępne na miejscu. Oba rezerwaty znajdują się w zasięgu komunikacji miejskiej. Ponadczasowe atrakcje Kielc Pałac Biskupów Krakowskich To najlepiej zachowana rezydencja pałacowa z XVII wieku w Polsce. Wybudowany z inicjatywy biskupa Jakuba Zadzika, dziś mieści oddziały Muzeum Narodowego w Kielcach. Wnętrza zachowały oryginalny wystrój barokowy, w tym polichromie, stiuki i zabytkowe meble. Zbiory muzealne obejmują m.in. sztukę polską i europejską, zbroje, porcelanę oraz ekspozycje historyczne. Dodatkową atrakcją jest ogród włoski oraz taras widokowy z panoramą miasta. Praktyczne informacje: Czynne codziennie z wyjątkiem poniedziałków. Zwiedzanie indywidualne i z przewodnikiem. Bilety normalne, ulgowe i rodzinne. Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP Katedra to duchowe i historyczne centrum Kielc. Jej początki sięgają XII wieku, choć obecna forma pochodzi głównie z epoki baroku. Wnętrze kryje liczne dzieła sztuki sakralnej, freski, ołtarze, a także krypty biskupów. W 2025 roku zaplanowano renowację zabytkowego dachu i wież. Praktyczne informacje: Dostępna do zwiedzania poza godzinami mszy. W sezonie organizowane są koncerty organowe i zwiedzanie z przewodnikiem. Ulica Sienkiewicza To główny deptak Kielc – handlowo-kulturalna oś miasta. Przebiega przez centrum i łączy dworzec PKP z Rynkiem. Znajdziesz tu: butiki, księgarnie, kawiarnie i restauracje, pomnik Henryka Sienkiewicza, zabytkowe kamienice z XIX wieku, ogródki letnie i wydarzenia plenerowe. Praktyczne informacje: Strefa piesza – idealna na spacer i zakupy. Łatwy dostęp do komunikacji miejskiej i atrakcji turystycznych. Rezerwat Kadzielnia (część ponadczasowa) Poza nową trasą Via Ferrata, Kadzielnia to kultowe miejsce wypoczynku dla kielczan i turystów. Odbywają się tu liczne wydarzenia plenerowe, koncerty, spektakle i kino letnie. Wieczorami całość rezerwatu jest efektownie podświetlona, co czyni go wyjątkowym miejscem na romantyczny spacer lub wieczorne zwiedzanie. Atrakcje dla rodzin z dziećmi Centrum Geoedukacji Centrum Geoedukacji to wyjątkowe miejsce dla rodzin z dziećmi, które chcą odkrywać tajemnice geologii w nowoczesny, multimedialny sposób. Położone na terenie rezerwatu Wietrznia, łączy edukację z aktywnym wypoczynkiem. Dzieci mogą: wziąć udział w wirtualnej podróży przez epoki geologiczne w specjalnej kapsule czasu, oglądać interaktywne wystawy o powstawaniu skał, wulkanach i dinozaurach, uczestniczyć w warsztatach paleontologicznych – wykopując gipsowe skamieniałości i poznając tajniki pracy geologa. Teren wokół obiektu jest idealny na spacer, a ścieżki edukacyjne prowadzą przez ciekawe formacje skalne i stanowiska geologiczne. Praktyczne informacje: Wstęp bezpłatny, ale obowiązuje wcześniejsza rejestracja online. Otwarte od wtorku do niedzieli. Możliwość organizacji urodzin edukacyjnych i wycieczek szkolnych. Park Rozrywki Fly Sky Fly Sky to jeden z najnowszych rodzinnych parków rozrywki w regionie świętokrzyskim, zlokalizowany na obrzeżach Kielc. To przestrzeń zaprojektowana z myślą o dzieciach i młodzieży, ale też dorosłych szukających aktywnej rozrywki. W strefie rozrywki znajdują się m.in.: park trampolin i dmuchane tory przeszkód, ścianki wspinaczkowe i strefa ninja warrior, małpi gaj, zjeżdżalnie, labirynty, interaktywna strefa VR i symulatory ruchu. Fly Sky to także organizator rodzinnych eventów tematycznych, np. kosmicznej nocy z bajką, warsztatów chemicznych czy pokazów robotów. Praktyczne informacje: Czynne codziennie, bilety godzinowe i całodniowe. Bezpłatny parking i zaplecze gastronomiczne. Możliwość rezerwacji urodzin i imprez integracyjnych. Kielce jako baza wypadowa Szlaki turystyczne w Górach Świętokrzyskich Kielce są idealnym punktem startowym do zwiedzania Gór Świętokrzyskich – jednych z najstarszych gór w Europie. Region oferuje szlaki piesze, rowerowe, edukacyjne i tematyczne, zarówno dla początkujących, jak i doświadczonych turystów. Najpopularniejsze trasy z Kielc: Kielce – Chęciny (Zamek i Jaskinia Raj) – ok. 15 km, szlak czerwony, Kielce – Święta Katarzyna – Łysica – najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich (614 m n.p.m.), Ścieżki dydaktyczne w rezerwatach Wietrznia i Biesak-Białogon – idealne na krótkie wyprawy z dziećmi. Praktyczne informacje: Dostępność map i aplikacji mobilnych z trasami i punktami widokowymi. Większość szlaków jest oznakowana i bezpieczna, także dla rodzin z dziećmi. Możliwość wynajmu rowerów i sprzętu trekkingowego w centrum Kielc. Bezpłatny autobus na Święty Krzyż Nowością w sezonie letnim 2025 jest uruchomienie bezpłatnego połączenia autobusowego z Kielc na Święty Krzyż – jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych i historycznych w Polsce. Na Świętym Krzyżu znajduje się: klasztor Oblatów z relikwiami Drzewa Krzyża Świętego, taras widokowy z panoramą Puszczy Jodłowej, Muzeum Misyjne i dawna cela więzienna z XIX wieku. Praktyczne informacje: Autobus odjeżdża z centrum Kielc kilka razy dziennie, kursy codzienne w sezonie letnim. Czas przejazdu: ok. 50 minut. Rezerwacja miejsc przez stronę miasta lub w punktach informacji turystycznej. Praktyczne informacje dla turystów odwiedzających Kielce Noclegi i gastronomia Kielce oferują szeroki wybór miejsc noclegowych dopasowanych do różnych potrzeb i budżetów. Znajdziesz tu zarówno luksusowe hotele z pełnym zapleczem wellness, jak i przytulne pensjonaty, hostele, apartamenty na wynajem oraz agroturystyki w okolicznych wsiach. Popularne opcje zakwaterowania w centrum miasta: 4-gwiazdkowe hotele z restauracjami i SPA – idealne na dłuższy wypoczynek lub pobyt biznesowy, nowoczesne apartamenty typu airbnb w pobliżu ulicy Sienkiewicza, tanie hostele i schroniska młodzieżowe blisko dworca PKP. Gastronomia w Kielcach rozwija się dynamicznie. Obok klasycznej kuchni świętokrzyskiej (zalewajka, karminadle, pierogi z kaszą) można tu znaleźć kuchnię włoską, gruzińską, azjatycką czy wegetariańską. Warto odwiedzić: U Kucharzy – miejsce dla osób ceniących tradycyjne dania. Warto spróbować tu gulaszu, policzków wołowych czy lepionych ręcznie pierogów. Chinkalnia – restauracja gruzińska z szerokim wyborem dań. Oprócz pierogów chinkali i placków chaczapuri znajdziemy tu także dobry gulasz, wątróbkę i pasty na bazie orzechów (pchali). Fragola – kawiarnia położona nad rzeką Silnicą. Rewelacyjny wybór ciast i deserów. Praktyczne informacje: W sezonie letnim warto rezerwować noclegi z wyprzedzeniem. Wiele restauracji i kawiarni działa do późnych godzin wieczornych. System płatności kartą dostępny w większości punktów. Dojazd i komunikacja Kielce są dobrze skomunikowane zarówno z resztą Polski, jak i wewnętrznie. Korzystają z rozbudowanej sieci dróg, połączeń kolejowych oraz komunikacji miejskiej. Dojazd do Kielc: Pociągiem – szybkie połączenia z Warszawą, Krakowem, Katowicami i Radomiem. Samochodem – drogą ekspresową S7 (Warszawa–Kraków). Autobusem – zmodernizowany dworzec autobusowy obsługuje liczne linie krajowe i regionalne. Komunikacja miejska: Autobusy ZTM Kielce obsługują całe miasto i okolice. Nowoczesna aplikacja mobilna i biletomaty ułatwiają planowanie trasy i zakup biletów. Bilety jednorazowe, czasowe (30/60 min.) oraz dzienne i weekendowe. Infrastruktura piesza i rowerowa: Kielce są miastem kompaktowym – większość atrakcji znajduje się w zasięgu spaceru. Dostępna jest sieć ścieżek rowerowych i wypożyczalnia rowerów miejskich (Kielecki Rower Miejski). Parkingi wielopoziomowe i strefa płatnego parkowania w centrum. Dla turystów: Punkty informacji turystycznej dostępne na dworcu PKP, Rynku i w Centrum Geoedukacji. Mapy, przewodniki, karty zniżkowe dostępne w wersji drukowanej i online. Wi-Fi w wielu przestrzeniach publicznych i lokalach. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. Pisze o medycynie, biologii i fizyce. Pracował w „Gazecie Wyborczej”, „Przekroju”, „Wprost” i „Focusie”. W Radiu TOK FM prowadził audycję „Człowiek 2.0”. W wolnych chwilach eksperymentuje w kuchni, odwiedza kawiarnie w poszukiwaniu idealnego espresso i chodzi po górach. Więcej: www.stradowski.net
Te żaby dosłownie „chowają” swoją krew. To ich sekret na przetrwanie
W czasie snu żaby z gatunku Hyalinobatrachium fleischmanni niemal całkowicie znikają z oczu drapieżników. Zwiększają wtedy swoją przezroczystość nawet kilkukrotnie. Dzieje się tak, ponieważ tymczasowo „ukrywają” swoje czerwone krwinki.
W tym artykule: Żaby szklane znikają z oczu drapieżnikom W czasie snu czerwone krwinki chowają się w wątrobie Badania nad żabami mogą pomóc kardiologom Żaby szklane to fascynujące zwierzęta Żaby szklane, czyli szklenicowate (Centrolenidae) znane są ze swych zdolności do maskowania się. Teraz uczeni na łamach prestiżowego czasopisma „Science” wyjaśniają, jak te płazy zwiększają przeźroczystość swego ciała. Żaby szklane znikają z oczu drapieżnikom Hyalinobatrachium fleischmanni to tropikalny gatunek żaby o przezroczystym ciele i półprzezroczystej skórze. Żyje na liściach tropikalnych roślin w Meksyku, Belize, Kostaryce, Salvadorze, Gwatemali, Hondurasie, Nikaragui, Panamie, Kolumbii i Ekwadorze. Mierzy od 19 do 32 mm. Prawda, że ładna? Więc dlaczego dostała imię potwora? Żaba, która straszy Płaz zamieszkujący brazylijski rejon Floresta Nacional de Pau-Rosa zawdzięcza swoją nazwę wielkiej bestii, która zgodnie z legendą miała ukrywać się w lasach deszczowych. Przeźroczystość służy żabom jako kamuflaż. Dzięki temu drapieżnikom trudniej jest je dostrzec, zwłaszcza na zielonych liściach. Przez przezierną tkankę mięśniową i skórę widać ich narządy wewnętrzne, a także noszone pod skórą jaja, z których wylęgną się młode. Przezroczyste są także kończyny. Jednak nie jest to proste, ponieważ krew żab – podobnie jak u wielu innych kręgowców – zawiera dużo erytrocytów, czyli czerwonych krwinek. Krążą one w cały czas po organizmie. A to sprawia, że nawet bardzo przezroczyste tkanki stają się nieprzezroczyste. W czasie snu czerwone krwinki chowają się w wątrobie Zespół kierowany przez Carlosa Taboadę z Duke University odkrył, jak żaby szklane radzą sobie z tym problemem. Uczeni wykonali pomiary przezroczystości zwierząt. Skorzystali też z obrazowania fotoakustycznego do śledzenia ruchu czerwonych krwinek u żywych żab. Okazało się, że ciało Hyalinobatrachium fleischmanni staje się średnio od 34 do 61% bardziej przezroczyste podczas snu. Dzieje się tak, ponieważ żaby usuwają wówczas około 89% swoich krwinek czerwonych z naczyń krwionośnych. „Ukrywają” je w wątrobie podczas snu, bez żadnej szkody dla funkcjonowania organizmu. To o tyle ważne, że erytrocyty odgrywają ogromną rolę w przenoszeniu tlenu do tkanek. Gdy żaby budzą się i stają się bardziej aktywne, liczba krwinek czerwonych w ich naczyniach krwionośnych znacznie wzrasta. Badania nad żabami mogą pomóc kardiologom Odkrycie, które dostarcza wglądu w tę wyjątkową adaptację u kręgowców, mogą zostać wykorzystane w medycynie. Np. do lepszego zrozumienia przepływu krwi oraz do opracowania nowych antykoagulantów (preparatów obniżających krzepliwość krwi) lub innych leków kardiologicznych. Żaba szponiasta potrafi odtworzyć utraconą kończynę. Potrzebuje tylko specjalnego koktajlu Naukowcy dowiedli, że żaba szponiasta posiada wyjątkowe zdolności regeneracyjne. Czy to odkrycie doprowadzi do przełomu w medycynie? Uczeni chcą się dowiedzieć, jak to się dzieje, że erytrocyty są bezpiecznie magazynowane w wątrobie. U większości kręgowców tak wysokie miejscowe stężenie erytrocytów często prowadzi do zatorów lub zakrzepów. Jeśli dowiemy się, jak żaby tego unikają, mamy szansę na zapobieganie takim zjawiskom u ludzi. – Mechanizm, który odpowiada za magazynowanie czerwonych krwinek u żab, nie jest zbadany. Nie jest jasne, czy żaba szklana może aktywnie manipulować zmianami w ich krążeniu, np. w obecności drapieżnika – komentują naukowcy Nelly Cruz i Richard White. – Kolejnym intrygującym pytaniem jest, w jaki sposób magazynowanie erytrocytów w wątrobie wpływa na dotlenienie organizmu. Może żaba szklana ma specjalny metabolizm, który dostosowuje się do drastycznych zmian w krążeniu erytrocytów? – zastanawiają się. Żaby szklane to fascynujące zwierzęta Szklenicowate od dawna są przedmiotem badań. Kilka lat temu naukowcy poinformowali, że Kermit żaba został odnaleziony w Kostaryce. Gatunek Hyalinobatrachium dianae naprawdę wygląda jak postać z Muppetów. Źródło: Science
Nie starzeje się i potrafi odtworzyć własne ciało. Mimo to walczy o przetrwanie
Aksolotl to stworzenie, które przez całe życie zachowuje młodzieńczą formę. Potrafi odtworzyć utracone kończyny, a nawet fragmenty serca czy mózgu. Z utratą naturalnych siedlisk radzi sobie jednak znacznie gorzej.
W tym artykule: Aksolotl, czyli wodny potwór Medialna kariera aksolotla Zapasowa populacja salamandry Rolnicy dla aksolotla W La Roma, modnej dzielnicy Meksyku, patio Monstruo de Agua pełne jest werwy młodych ludzi rozmawiających przy wędzonym ceviche z awokado, grzybach w tempurze i rzemieślniczym piwie. Każda butelka ma etykietę z wizerunkiem dziwacznego aksolotla otoczonego koroną skrzeli przypominających pióra. Browar wybrał skrajnie zagrożoną salamandrę jako swoją maskotkę w nadziei na zwiększenie świadomości problemu wśród meksykańskiej opinii publicznej, mówi jego założyciel Matías Vera-Cruz Dutrenit. – Skoro nasz produkt jest dobry, może występować w roli ambasadora słusznej sprawy – wyjaśnia. Aksolotl, czyli wodny potwór Aksolotl, nazwany tak na cześć azteckiego boga Xolotla, jest ważnym symbolem meksykańskiej kultury. Monstruo del Agua oznacza „wodny potwór”, co jest hiszpańskim przekładem z nahuatl, języka starożytnych Azteków. Te długie na ok. 30 cm płazy niegdyś były powszechne w leżących na dużych wysokościach jeziorach wokół miasta Meksyk. Dziś spotyka się je tylko w kilku kanałach śródlądowych w pobliżu jeziora Xochimilco, gdzie przetrwało co najwyżej 1000 osobników. Ta niebezpiecznie mała populacja stoi w obliczu licznych zagrożeń: zanieczyszczenia wody, drapieżnictwa inwazyjnych karpia i tilapii, a przede wszystkim utraty siedlisk. Medialna kariera aksolotla W związku z trudną sytuacją gatunku w ciągu ostatniej dekady świadomość społeczna na jego temat istotnie wzrosła. Aksolotle są teraz postaciami w grze online Minecraft i na globalnej platformie gier Roblox. Aksolotl widnieje na nowym banknocie o nominale 50 peso. Salamandry te – na wolności zwykle brązowe lub szare – stały się też popularne jako zwierzęta domowe. Przybierają kolor biały z różowymi refleksami z powodu mutacji genetycznej spowodowanej hodowlą w niewoli. Mimo to Luis Zambrano, ekspert od aksolotli z Narodowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku, jest sceptyczny co do tego, czy nowa ustawa lub rosnąca sława aksolotla przyniosą istotne zmiany. – Mamy miliony [hodowlanych] aksolotli na całym świecie, ale potrzebujemy siedliska – mówi Zambrano. A to zniechęcające zadanie w metropolii liczącej 22 mln ludzi. Nie ma złotego środka na ochronę tego gatunku. W przeciwieństwie do innych salamander, które przechodzą metamorfozę, aksolotle nigdy nie wyrastają ze stadium larwalnego, młodocianego. Zjawisko to zwane jest neotenią. Aksolotle są częstym obiektem badań biologów ze względu na swą zdolność do regeneracji utraconych lub uszkodzonych kończyn, serc, rdzeni kręgowych, a nawet części mózgu – a wszystko to bez blizn. Odkrycie, dlaczego aksolotle nie mają blizn, mogłoby pomóc odblokować zdolność człowieka do regeneracji. Zapasowa populacja salamandry Ich młodzieńcze cechy obejmują pierzaste skrzela wyrastające z głów jak grzywa, błony pławne między palcami, płetwę grzbietową biegnącą wzdłuż ciała i ogona. Dorosłe aksolotle, nazywane ambystomami, mimo iż zachowują skrzela, mają też funkcjonalne płuca i mogą oddychać przez skórę. A gdyby te wieczne niemowlęta nie były jeszcze wystarczająco słodkie, ich pyszczki są uniesione w wiecznym uśmiechu Mony Lisy. Zmieniają się one jednak w odkurzacze, gdy nadejdzie pora jedzenia. Aksolotle wciągają swoje ofiary, w tym skorupiaki, mięczaki, jaja owadów i małe ryby. W 1993 r. rząd meksykański dla ochrony siedlisk aksolotli wyznaczył 215-hektarowy park ekologiczny Xochimilco. Ale postęp jest powolny. – Ścieki i urbanizacja nadal zagrażają znacznej części tego obszaru – mówi Zambrano. Dlatego Zambrano opracował dla aksolotli plan B, zakładając tymczasowe stawy dla trzymanych w niewoli salamander. W niedawnym eksperymencie 11 par wyhodowanych w laboratorium aksolotli wypuszczono pojedynczo do trzech stawów na terenie kampusu uniwersyteckiego. Wyniki były zachęcające. Siedem z 11 par doczekało wyklucia się jaj, a młode osobniki, które przeżyły, były zdrowe. Na razie osobniki trzymane w niewoli służą jako populacja zapasowa. Zambrano powiedział, że naukowcy nie wypuszczą ich do Xochimilco, dopóki dzika populacja nie zniknie. Rolnicy dla aksolotla Pochodzący z Xochimilco działacz społeczny Dionisio Eslava Sandoval bierze sprawy w swoje ręce. Odnawia tradycyjne przedhiszpańskie chinampas – sztuczne rolnicze wyspy otoczone wąskimi kanałami, które filtrują zanieczyszczenia. Chinampy stanowią idealne siedlisko dla aksolotli. Jednak 95 proc. z nich jest już nieproduktywnych albo zarośniętych, albo porzuconych wraz z zanikiem tradycyjnego rolnictwa. Rzadki płaz z Meksyku znaleziony na wolności w Polsce Zwierzę znalazła mieszkanka Szczecina podczas spaceru po Puszczy Bukowej. Nie wiadomo, jak endemiczny płaz z Meksyku znalazł się w Polsce. Na chinampie Sandovala rosną marchew, czosnek, brokuły i inne rośliny uprawiane przy użyciu rodzimych nasion i metod rolnictwa ekologicznego. Ale jest też ona nowym domem dla 11 aksolotli, które Sandoval – za pozwoleniem władz – przeniósł z głównego systemu kanałów do połączonych rowów. Dwa ekrany filtracyjne zatrzymują tam metale ciężkie i inne zanieczyszczenia, a także karpia i tilapię. Przy użyciu tej metody rolnicy wypuścili do podobnych rowów co najmniej 240 kolejnych aksolotli. Choć nie współpracują bezpośrednio z Sandovalem, Zambrano i jego zespół zarządzają projektem Chinampa Refuge. W jego ramach z pomocą 28 lokalnych rolników z chinampas utworzono 20 podobnych ostoi aksolotla. Sandoval ma nadzieję, że jeszcze więcej osób pójdzie w jego ślady. – Chodzi o to, żeby to się rozrastało – powiedział. – Jak edukować ludzi? Dając przykład. To fragment artykułu pochodzącego z magazynu „National Geographic Polska” nr 8/2023. Sprawdź naszą ofertę prenumeraty! National Geographic 8/23
Czy twój kot jest już seniorem? Przelicz jego wiek na ludzkie lata
Wiek kota w ludzkich latach może zaskoczyć niejednego opiekuna. Sprawdź, ile naprawdę „ma” twój pupil – i co wpływa na jego długowieczność.
W tym artykule: Jak liczyć lata u kota Wiek kota w przeliczeniu na ludzki Najstarszy kot na świecie Jak wydłużyć życie kota Koty towarzyszą nam od tysięcy lat Wielu miłośników zwierząt zastanawia się, w jakim tempie dojrzewają i starzeją się ich pupile. W tym celu próbują przeliczyć ich wiek na ludzkie lata. Nie jest łatwo określić wiek psa w „ludzkich” latach. To zależy od wielkości zwierzaka i od jego genów. A jak jest w przypadku kotów? W przypadku tempa starzenia się podstawowym parametrem jest wielkość ciała. Dlatego u psów inaczej przelicza się wiek u ras dużych i małych. Natomiast koty mają dość zbliżone rozmiary. Dlatego u nich do przeliczania lat stosuje się jedną formułę. Oczywiście warto pamiętać o wyjątkach. Największe koty domowe osiągają nawet 20 kg wagi. Takie koty będą generalnie starzeć się szybciej niż mniejsze osobniki. Jak liczyć lata u kota Jak przeliczamy wiek kota na ludzkie lata? Kocia młodość trwa krótko, bo zaledwie rok. Dlatego uznajemy, że roczny kot ma wiek odpowiadający ludzkim 15 latom. Następny rok kociego życia to już dorosłość. Dwuletni kot to odpowiednik człowieka mającego 25 lat. Potem każdy kolejny rok życia kota liczymy jak cztery lata u ludzi. Przyjmuje się, że wiek dojrzały u kota to od 2 do 10 lat. Od 11 lat rozpoczyna się koci wiek podeszły. Wiek kota w przeliczeniu na ludzki To, jak się liczy wiek kota, może być nie do końca jasne. Dlatego w obliczeniu kociego wieku pomóc może poniższe zestawienie: 1 rok – 15 lat ludzkich 2 lata – 25 lat ludzkich 3 lata – 29 lat ludzkich 4 lata – 33 lata ludzkie 5 lat – 37 lat ludzkich 6 lat – 41 lat ludzkich 7 lat – 45 lat ludzkich 8 lat – 49 lat ludzkich 9 lat – 53 lata ludzkie 10 lat – 57 lat ludzkich 11 lat – 61 lat ludzkich 12 lat – 65 lat ludzkich 13 lat – 69 lat ludzkich 14 lat – 73 lata ludzkie 15 lat – 77 lat ludzkich 16 lat – 81 lat ludzkich 17 lat – 85 lat ludzkich 18 lat – 89 lat ludzkich 19 lat – 93 lata ludzkie 20 lat – 97 lat ludzkich 21 lat – 101 lat ludzkich 22 lata – 105 lat ludzkich 23 lata – 109 lat ludzkich 24 lata – 113 lat ludzkich 25 lat – 117 lat ludzkich Warto dodać, że przeciętny kot domowy żyje od 12 do 18 lat. Czyli, w przeliczeniu na ludzki wiek, osiąga od 65 do 89 lat. Najstarszy kot na świecie Pozostaje pytanie, jak długo może żyć kot? Otóż kocia rekordzistka swoim wiekiem przebiła najstarszą żyjącą osobę. Księga Rekordów Guinnessa wskazuje, że obecnie najstarsza kotka na świecie to Flossie z Wielkiej Brytanii. W chwili wpisania do księgi miała 26 lat i 316 dni. W przeliczeniu na wiek ludzki to około 121 lat! Flossie jest w dobrej formie, choć od pewnego czasu gorzej widzi i słyszy. Najdłużej żyjącym kotem w historii była Creme Puff. Rekordzistka z Teksasu żyła dokładnie 38 lat i 3 dni. W ludzkich latach byłoby to aż 169! Natomiast najstarszy kot w Polsce, Mruczek z Rudy Śląskiej, żył 24 lata i 6 miesięcy. Czyli ok. 113 ludzkich lat. Jak wydłużyć życie kota Koty są zwierzętami udomowionymi. Ich zdrowiu zagrażają podobne czynniki, jak w przypadku ludzi. Co zrobić, by kot długo cieszył się zdrowiem i sprawnością? Zadbaj o zdrową, zbilansowaną dietę kota. Jeśli uważasz, że waży za dużo, skonsultuj się z weterynarzem. Kot musi mieć łatwy dostęp do czystej, świeżej wody. Dostarcz kotu okazji do bezpiecznej aktywności fizycznej. Mogą to być zabawy w domu lub spacery. Te powinny się odbywać pod twoim nadzorem. Zabezpiecz okna i balkon, aby uniknąć wypadków. Regularnie odwiedzaj z kotem weterynarza. Wykonuj badania krwi u kota co dwa lata (do 8. roku życia) lub co rok (u kotów starszych). Dbaj o potrzeby kota. To zwierzę potrzebuje sporo przestrzeni osobistej. Na wolności jego terytorium jest duże, dlatego niedobrze jest tłoczyć koty na małej powierzchni. Koty towarzyszą nam od tysięcy lat Koty udomowiono najpierw na Bliskim Wschodzie. Kilka tysięcy lat później trafiły do Egiptu, gdzie cieszyły się wyjątkowym statusem. Ale niezależnie od tego do udomowienia kotów doszło także w Chinach. Prawdopodobnie pierwszymi ludźmi, którym udało się udomowić koty ponad 9000 lat temu byli pionierzy rolnictwa z Bliskiego Wschodu. Koty przyciągnęła do nich obecność myszy, zwabionych z kolei przez obfitość ziarna. Na Cyprze znaleziono kota pochowanego z człowiekiem już ok. 9,5 tys. lat temu. Dziś koty domowe są w czołówce najgroźniejszych gatunków inwazyjnych. W XIX w. zabierano je w podróże morskie, by tępiły okrętowe szczury. Dzięki temu dotarły w miejsca pozbawione dotąd drapieżników, takie jak tropikalne wyspy. Ale i w naszych warunkach są niebezpieczne dla przyrody. Przeciętny kot zabija rocznie 180 innych zwierząt. Źródło: National Geograhpic Polska
Powrót „czarnej pszczoły”. Owad uznany za wymarłego widziany w kolejnym regionie Polski
Wyjątkowo rzadka zadrzechnia fioletowa, zwana potocznie „czarną pszczołą”, pojawia się w róznych regionach Polski. Ostatnio jej obecność stwierdzono w Roztoczańskim Parku Narodowym i w Białowieży. Ta samotna pszczoła jest u nas pod ścisłą ochroną.
Spis treści: Czarna pszczoła – wygląd Zadrzechnia fioletowa widziana w nowych miejscach w Polsce Jak pomóc czarnej pszczole? Inni zapylacze w Polsce Pszczołę kojarzymy najczęściej z pszczołą miodną (Apis mellifera). Czyli niedużym, brązowo-żółtawym owadem, często spotykanym na kwiatach. Warto jednak wiedzieć, że do rodziny pszczołowatych należy aż 5800 gatunków. W tym kosmate, krępe trzmiele, podobne do os koczownice czy ciemno ubarwione zadrzechnie. Do tych ostatnich należy tzw. czarna pszczoła, czyli zadrzechnia fioletowa. Czarna pszczoła – wygląd To największa w Polsce pszczoła. Ma charakterystyczne, czarne ciało osiągające nawet 3,5 cm długości (dla porównania, robotnica pszczoły miodnej mierzy ok. 1,5 cm). Jej skrzydła fioletowo pobłyskują. Stąd nazwa gatunkowa – zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea). Z wyglądu jest bardzo podobna do zadrzechni czarnorogiej (Xylocopa valga), także występującej w Polsce. Warto przy tym pamiętać, że poza tymi dwoma do rodzaju zadrzechnia należy 400 gatunków owadów. Xylocopa valga / fot. Shutterstock Zadrzechnie to pszczoły samotnice, która nie tworzą licznych kolonii. Zakładają gniazda w suchym drewnie, wiercąc w nim korytarze o długości nawet 30 cm za pomocą żuwaczek. Dorosłe osobniki można zobaczyć od maja, najczęściej na kwiatach szałwii, groszku pachnącego, glicynii, robinii akacjowej, kłosowca pomarszczonego, soi warzywnej i żmijowca zwyczajnego. Zadrzechnia fioletowa widziana w nowych miejscach w Polsce Zadrzechnia fioletowa przez wiele dziesięcioleci była opisana jako gatunek prawdopodobnie wymarły w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt Ginących i Zagrożonych. Opis statusu głosił: bardzo rzadki gatunek śródziemnomorski, na terenie dzisiejszej Polski notowany był zaledwie kilkakrotnie w latach 1868–1935, odtąd niepotwierdzony. To zmieniło się w 2005 r., być może w związku z postępującym ociepleniem klimatu. Od tamtej pory czarna pszczoła została zaobserwowana w: Poleskim Parku Narodowym, Bieszczadach Zachodnich, Wrocławiu, Oławie, Miechowie, Włoszczowie. Poza Polską zadrzechnia fioletowa występuje głównie w basenie Morza Śródziemnego. To gatunek ciepłolubny. Zamieszkuje suche siedliska stepowe i stepopodobne oraz polany i pobrzeża lasów. 31 maja, w śródleśnej osadzie we Floriance na terenie Roztoczańskiego Parku Narodowego, zaobserwowano zadrzechnię. To pierwsza obserwacja czarnej pszczoły na tym terenie. Owada zauważył pracownik parku, Przemysław Stachyra, na jednaj z licznych w okolicy kwietnych łąk. Przyrodnik zwraca uwagę, że mógł to być jeden z dwóch podobnych do siebie gatunków: zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) lub czarnoroga (Xylocopa valga). - Od razu wiedziałem, że to czarna pszczoła, bo jest bardzo charakterystyczna: duża jak trzmiel, czarna, z głębokim niebieskofioletowym połyskiem – po prostu piękny owad – ocenił ekspert. W ostatnich miesiącach zadrzechnię zauważyła także przyrodniczka, autorka National Geographic Traveler i licencjonowana przewodniczka po Puszczy Bialowieskiej, Barbara Żukowska. Obserwacji dokonała 11 maja i jest to kolejny raz kiedy czarną pszczołę widziano w okolicach Białowieży. Jak pomóc czarnej pszczole? Od 2004 r. zadrzechnie są w Polsce pod ochroną. Do przetrwania gatunek ten wymaga zachowania starodrzewów, zwłaszcza drzew suchych. Naukowcy z Lublina opracowali zestaw wskazówek, które mogą pomóc czarnym pszczołom: nie usuwajmy spróchniałego drewna, np. ścian drewnianych budynków, płotów, pni martwych drzew, by zadrzechnie mogły tam zbudować gniazda, na wysokości 3 m umieśćmy w ogrodzie klocki z drewna wierzbowego z nawierconymi otworami o średnicy 10–20 mm i długości 10–20 cm, nie zbliżajmy się do gniazda, by nie niepokoić pszczół, posadźmy rośliny, które lubi zadrzechnia, takie jak kozibród łąkowy, orlik pospolity, cieciorka pstra, żmijowiec zwyczajny, lebiodka pospolita, koniczyna, śliwa, głóg i kruszyna. Należy pamiętać, że zadrzechnie, w przeciwieństwie do innych pszczół samotnic, bronią miejsca swego gniazdowania. Zaniepokojone mogą nawet użądlić. Nie należy ich zabijać, tylko po prostu zostawić w spokoju. Monitoring występowania czarnej pszczoły w Polsce prowadzi stowarzyszenie Natura i Człowiek. Zdjęcia owada można przesyłać na adres mailowy naturaiczlowiek@gmail.com. Inni zapylacze w Polsce Hodowlane pszczoły miodne zapylają jedną trzecią ważnych dla nas upraw. Bez nich nie mielibyśmy wielu owoców, warzyw i nasion. Pozostałą część roślin „obsługują” inne owady. Są wśród nich muchówki, dzikie pszczoły, żyjące w małych koloniach, takie jak zadrzechnia, murarka czy samotnica. Jednak najważniejszą rolę odgrywają trzmiele ogrodowe, których w Polsce mamy 35 gatunków. Owady te są bardzo skutecznymi zapylaczami. Z racji budowy swego aparatu gębowego, wyposażonego w długi „języczek” potrafią korzystać z kwiatów niedostępnych dla pszczół. Włoski pokrywające ciało trzmiela doskonale przenoszą pyłek między kwiatami. Pszczoły nie wychodzą z ula, jeśli temperatura na zewnątrz spada poniżej 12 stopni Celsjusza. Trzmiele natomiast są aktywne już przy 8 st. C, a więc lepiej sprawdzają się np. wtedy, gdy wiosna jest chłodna. To im zawdzięczamy m.in. pomidory, jagody i truskawki – inne owady nie potrafią zapylać tych roślin. Źródła: archiwum NG, Nauka w Polsce, Wikipedia, Gov.pl, stowarzyszenie Natura i Człowiek
Lisówka pomarańczowa – jak ją rozpoznać i dlaczego nie warto jej zbierać?
Lisówka pomarańczowa to grzyb, który na pierwszy rzut oka może zmylić nawet doświadczonego grzybiarza. Intensywnie pomarańczowy kapelusz i podobieństwo do cenionej kurki sprawiają, że łatwo ją pomylić z tym grzybem. Niestety, lisówka nie nadaje się do jedzenia, warto zatem wiedzieć, jak ją rozpoznać. W naszym artykule znajdziesz szczegółowy opis wyglądu oraz kluczowe różnice między lisówką pomarańczową a kurką.
Spis treści: Typowe miejsca występowania Grzyb o wielu nazwach Czy lisówka pomarańczowa jest jadalna? Jak odróżnić lisówkę pomarańczową od kurki? Lisówka pomarańczowa to niewielki, ale niezwykle charakterystyczny grzyb z rodziny lisówkowatych, który wyróżnia się przede wszystkim intensywną barwą. Jej kapelusz osiąga średnicę od 2 do 7 cm i zmienia swój wygląd w trakcie rozwoju – u młodych okazów jest cienkomięsisty z podwiniętym brzegiem, natomiast u starszych lejkowato zapadnięty i najczęściej pofałdowany na brzegach. Jego powierzchnia bywa gładka lub delikatnie zamszowa, sucha i matowa, a kolory wahają się od żółtych aż po głębokie odcienie czerwonopomarańczowe. Nierzadko brzegi kapelusza są jaśniejsze lub niemal białe. Od spodu znajdują się cienkie, gęsto ułożone blaszki, które zbiegają na trzon i często się rozwidlają. Ich barwa zazwyczaj współgra z kapeluszem – są pomarańczowożółte, jednak z czasem mogą blednąć. Trzon lisówki ma od 3 do 5 cm wysokości i od 3 do 10 mm grubości. Początkowo jest pełny, a w przypadku starszych okazów – pusty w środku. Jego powierzchnia może być lekko zamszowa. Kolor trzonu jest taki sam jak blaszek, jednak u podstawy przybiera ciemniejszy, brązowy odcień, a najniższy fragment często ma barwę białawą. Miąższ lisówki jest miękki, włóknisty i soczysty – od żółtego po bladopomarańczowy. W smaku zazwyczaj jest cierpki, z wyczuwalną goryczką i kwaśną nutą. Zapach lisówki określany jest jako słaby lub niewyraźny. Typowe miejsca występowania Lisówki pomarańczowe pojawiają się jesienią, zazwyczaj od września do listopada. Rosną najliczniej w wilgotnych częściach lasów iglastych i mieszanych. Okazy tego grzyba mogą występować pojedynczo lub w grupach (niekiedy bardzo licznych) pod jodłami, bukami i sosnami. Lisówka pojawia się najczęściej na podłożu próchniczym, które powstało z igliwia, liści i niewielkich odpadów drewna, a także w mchu oraz na spróchniałych pniach i gałęziach. Co ciekawe, można ją znaleźć także rosnącą wprost na ziemi. Czy lisówka pomarańczowa rośnie w Polsce? Grzyby te występują praktycznie we wszystkich regionach Polski. Szczególnie licznie rosną na nizinach i wyżynach (województwa: pomorskie, wielkopolskie, mazowieckie, śląskie, małopolskie itd.) oraz na pogórzu i w niższych partiach gór (do ok. 800–900 m n.p.m., zwłaszcza na wilgotnych stokach Beskidu czy Gór Świętokrzyskich). W wyższych partiach gór (powyżej 900 m n.p.m.) lisówka pomarańczowa jest coraz rzadsza z uwagi na ubogie, kamieniste podłoże i rzadkie drzewostany iglaste. Jednak pojedyncze okazy mogą pojawić się także tutaj. Jest bardzo rozpowszechniona w Polsce, ponieważ gatunek nie ma wysokich wymagań środowiskowych. Dzięki tym adaptacjom lisówka pomarańczowa potrafi szybko zajmować przyjazne środowiska leśne i odgrywa ważną rolę saprofityczną, rozkładając opadłe igliwie i drobne gałęzie. Grzyb o wielu nazwach Pierwsze wzmianki o lisówce pomarańczowej pojawiły się w 1781 r., jednak jej obecna nazwa systematyczna (Hygrophoropsis aurantiaca) została użyta po raz pierwszy w 1921 roku. Co ciekawe, polska nazwa tego grzyba, lisówka pomarańczowa, która została podana w 1968 roku, nie jest jedynym określeniem używanym w rodzimych opracowaniach. Ten gatunek grzyba bywa też nazywany kurką jadowitą i lejkówką pomarańczową. Dodatkowo w powszechnym użyciu pojawiają się nazwy takie jak fałszywa kurka, fałszywa kurzajka czy fałszywa liszka. Czy lisówka pomarańczowa jest jadalna? Lisówka pomarańczowa to grzyb klasyfikowany jako niejadalny i lekko trujący. Choć w starych przewodnikach można natknąć się na opinie, że „mniejsza ilość nie szkodzi”, nie warto ryzykować z uwagi na zawartość arabitolu, który wywołuje objawy zatrucia. Do spożywania nie zachęca też jej łykowaty miąższ i gorzko-kwaśny smak. Objawy zatrucia lisówką pomarańczową to przede wszystkim zaburzenia żołądkowo-jelitowe typowe dla zatrucia gastrycznego. U chorego pojawiają się zazwyczaj: nudności i wymioty, silne bóle brzucha, biegunka, ból głowy. Powyższe symptomy pojawiają się zwykle w ciągu kilku godzin od posiłku i utrzymują się do kilkunastu godzin. Jeśli podejrzewasz u siebie zatrucie lisówką pomarańczową, koniecznie zasięgnij porady lekarza! Zamiast ryzykować, wybieraj grzyby powszechnie uznane za jadalne i smaczne – zobacz, co można bezpiecznie jeść w lesie. Jak odróżnić lisówkę pomarańczową od kurki? Jedna z podstawowych zasad zbierania grzybów mówi, że jeśli masz choćby cień wątpliwości, nie zbieraj grzyba, gdyż żaden okaz nie jest wart ryzyka. Dobrze jednak mieć świadomość, że istnieje kilka cech, które pomagają odróżnić lisówkę pomarańczową od kurki. Choć na pierwszy rzut oka lisówka pomarańczowa i kurka (pieprznik jadalny) mogą wyglądać podobnie, wystarczy zwrócić uwagę na kilka kluczowych cech: barwa trzonu: u kurki jest jasno-pomarańczowy i blady, natomiast u lisówki intensywnie pomarańczowy; barwa kapelusza: lisówka pomarańczowa ma kapelusz w bardziej intensywnym kolorze niż kurka; struktura blaszek: kurka ma fałdki układające się nierównomiernie i często w kształt litery „Y”. Natomiast lisówka pomarańczowa ma cienkie, gęste blaszki, które leżą blisko siebie; kształt trzonu: u kurki jest krótki, grubszy i cylindryczny. Z kolei lisówka ma smukły, cienki i nieco elastyczny trzon; zapach: kurka charakteryzuje się przyjemnym, łagodnym aromatem, podczas gdy lisówka ma słabo wyczuwalny zapach.
Tajemnice sieci i pogody – pająk krzyżak z bliska
Pająk krzyżak powszechnie występuje na terenie całej Polski, jednak niewiele osób zdaje sobie sprawę z jego niebanalnych umiejętności. Ten doskonały budowniczy i samotnik był niegdyś uznawany też za nieomylnego synoptyka. W poniższym artykule znajdziesz charakterystykę wybranych gatunków oraz ciekawostki związane z tymi pajęczakami.
Spis treści: Jak wygląda pająk krzyżak? Gdzie występuje? Czy pająk krzyżak jest jadowity? Ciekawostki o krzyżakach Pająk krzyżak to zwyczajowa nazwa niektórych gatunków z rodziny krzyżakowatych (Araneidae). Należy do niej około 2 900 gatunków, a 47 z nich można spotkać w Polsce. Najpopularniejsze to krzyżak ogrodowy, krzyżak łąkowy i krzyżak dwubarwny. Jak wygląda pająk krzyżak? Wygląd pająka krzyżaka zależy od konkretnego gatunku. Ich cechą wspólną jest widoczny na odwłoku krzyż oraz wielkość osobników – samice są znacznie większe od samców. Między poszczególnymi gatunkami występują jednak zauważalne gołym okiem różnice. Krzyżak łąkowy Krzyżak łąkowy (Araneus quadratus) ma kulisty lub owalny odwłok, na którym znajdują się 4 jasne plamki. Na odwłoku jest też zazwyczaj widoczny znak krzyża. Średnica dorosłych osobników zależy od płci – samce osiągają do 8 mm, a samice do 20 mm. Warto jednak wiedzieć, że odnotowano też samice krzyżaka łąkowego o 25 mm średnicy, co stawia je na podium w rankingu największych pająków żyjących w Polsce. Na uwagę zasługuje także znaczna różnica w wadze – samce ważą około 0,1 g, a samice około 1,5 g! Krzyżak ogrodowy Pająk krzyżak ogrodowy (Araneus diadematus) jest mniejszy niż jego łąkowy krewniak. Samica ma zazwyczaj 10-18 mm długości, a samiec 6-7 mm. Ten gatunek charakteryzuje się żółto-brązowym ubarwieniem (choć występują też osobniki o ciemnobrunatnej barwie). Krzyżak ogrodowy posiada charakterystyczny biały krzyż na odwłoku. Krzyżak dwubarwny Krzyżak dwubarwny (Araneus marmoreus) jest najmniejszym z przedstawianych tu gatunków. Samica dorasta do około 15 mm długości, więc jest nieco mniejsza niż samice krzyżaków ogrodowych. Odwłoki krzyżaków dwubarwnych mają zmienne ubarwienie – od jasnożółtego przez wpadające w czerwień aż po brązy. Samice mają najczęściej odwłoki w kolorze żółtym. Gdzie występuje? Pająki krzyżaki występują na terenie całej Polski. Zarówno na wsiach, jak i w miastach, co jest niepokojącą informacją dla osób zmagających się z arachnofobią. Poszczególne gatunki krzyżaków można spotkać w lasach, na łąkach i pastwiskach, w parkach, ogrodach przydomowych, na działkach, a nawet w budynkach. Jak wskazuje sama nazwa gatunkowa, krzyżak ogrodowy bywa najczęściej widziany w ogrodach i na działkach. Jest też popularnym mieszkańcem lasów, w których można też spotkać krzyżaka łąkowego. Z kolei krzyżak dwubarwny wybiera miejsca wilgotne, takie jak podmokłe łąki, bagna, brzegi jezior i innych zbiorników wodnych czy skraje lasów. Z omawianych w tym artykule gatunków, to jego jest zdecydowanie najtrudniej spotkać. Jednak jeśli bytuje na jakimś terenie, zazwyczaj pojawia się bardzo dużo osobników tego gatunku. Czy pająk krzyżak jest jadowity? Jednym z głównych pytań, które nasuwa się większości osób w kontekście pająków, jest: „czy gryzie?”. Pająk krzyżak, jeśli poczuje się zagrożony, stawia na ucieczkę, nie na walkę. Jednak gdy znajdzie się w niebezpieczeństwie i ucieczka nie będzie wchodzić w grę, możliwe jest ugryzienie człowieka. Warto jednak wiedzieć, że zazwyczaj nie jest ono groźne i jest porównywalne do użądlenia przez osę. Do łagodzenia jego skutków wystarczy użyć żelów chłodzących dostępnych w aptece. To ważne! Ugryzienie krzyżaka może być niebezpieczne dla ludzi mających alergię na jad pająka. W takiej sytuacji należy jak najszybciej skontaktować się z lekarzem. Ciekawostki o krzyżakach Z ich niebanalnych umiejętności nie każdy zdaje sobie sprawę. Zebraliśmy więc najważniejsze ciekawostki o pająkach krzyżakach oraz ludowe przekonania związane z tym gatunkiem. Sieć niczym most Pajęczyna krzyżaka to niebywałe inżynieryjne dzieło – niczym misternie rozpięte most łączy gałęzie drzew. Jej regularna, promienista struktura, o średnicy sięgającej nawet pół metra, powstaje zwykle na wysokości ludzkiej głowy, czyli około 1,5–2 m nad ziemią, co sprawia, że sieć łatwo dostrzec podczas leśnych wędrówek czy spacerów po ogrodzie. Każda pajęczyna to wynik precyzyjnej pracy: mocne, nośne nici prowadzą do centrum konstrukcji, a gęste poprzeczki tworzą ażurową powierzchnię. Część nici pełni funkcję szlaku do poruszania się, inne są elementem systemu sygnalizacyjnego, na którym osobnik czujnie wyczekuje ofiary. Pająki krzyżaki regularnie odbudowują swoją sieć. Co ciekawe, zjadają one stare nici (np. utlenione lub zerwane), by odzyskać energię włożoną w ich budowę. Samotnicy Pająki krzyżaki prowadzą samotniczy tryb życia. Ich okres godowy rozpoczyna się pod koniec lata – w sierpniu samce delikatnie wprawiają sieć w drgania, próbując zwabić potencjalną partnerkę. Każde błędne posunięcie może jednak skończyć się tragicznie, dlatego po kopulacji samiec momentalnie ucieka, ratując swoje życie przed żarłoczną samicą. Jesienią, najczęściej we wrześniu i październiku, samica składa jaja, które starannie otacza złocistym oprzędem, po czym ginie wraz z pierwszymi zimowymi mrozami. Małe krzyżaki wykluwają się w maju, rosną do około 4 mm i przed zimą szukają schronienia pod liśćmi czy korą drzew. Młode dopiero w sierpniu następnego roku osiągają dojrzałość płciową. Feromony i wibracje Dla krzyżaka otaczająca rzeczywistość nie ma postaci obrazów, lecz jest utkana z zapachów i drgań. Do oceny sytuacji pająk korzysta z feromonów i delikatnych wibracji nici. Jest w stanie stwierdzić, czy w jego sieć wpadła ofiara, czy np. igła spadająca z drzewa. Gdy w pajęczynę zaplącze się owad, krzyżak błyskawicznie go unieruchamia, wstrzykując neurotoksyny, które rozpuszczają układ nerwowy ofiary. Potem pająk wysysa z niej płynne wnętrzności. Przepowiadanie pogody W ludowych przekazach pająk krzyżak odgrywał rolę przydomowego meteorologa – jego zachowanie miało nieomylnie zwiastować zmianę pogody. Gdy zwierzęta poruszały się ospale lub ukrywały się, przepowiadano nadciągającą słotę i szarówkę. Zgodnie z ludowym przeświadczeniem o nadejściu słonecznych dni miały świadczyć duże pajęczyny, pojawianie się krzyżaków podczas deszczu i ogólna aktywność tych pajęczaków. Z kolei tuż przed wichurą pająki rzekomo rezygnowały z budowy pełnej sieci, ograniczając się jedynie do bocznych nitek. Wczesnowiosenne nitki pajęczyn wijące się w ogrodach uznawano za zapowiedź kolejnych nocnych przymrozków. Zimowe wędrówki po ścianach domostw były za to odczytywane jako sygnał nadchodzącej odwilży.
Jezioro Otmuchowskie – perła opolskiej kaskady Nysy Kłodzkiej
Jezioro Otmuchowskie to największy i najstarszy wielkopowierzchniowy zbiornik retencyjny w województwie opolskim. Od lat przyciąga miłośników przyrody, sportów wodnych i wędkowania. Dzięki solidnej konstrukcji wału i ponad 100 milionom metrów sześciennych zgromadzonej wody, stanowi nie tylko ważny element ochrony przeciwpowodziowej, ale także atrakcyjny cel turystyczny.
Spis treści: Historia Jeziora Otmuchowskiego Znaczenie zbiornika Walory przyrodnicze Finisz przebudowy niecki Jeziora Otmuchowskiego Jezioro Otmuchowskie powstało jako jeden z kluczowych elementów kaskady zbiorników na Nysie Kłodzkiej, której celem jest zabezpieczenie doliny przed powodziami i zapewnienie stałego dopływu wody do elektrowni. Od momentu uruchomienia zbiornik pełnił zarówno funkcję ochronną, jak i rekreacyjną, szybko stając się ważnym punktem na mapie turystycznej regionu. Historia Jeziora Otmuchowskiego Zbiornik powstawał w latach 1926–1933 na rzece Nysa Kłodzka, nieopodal miasta Otmuchów. Budowę rozpoczęto w 1928 roku (wówczas pod nazwą Staubecken Ottmachau), a 5 lat później, 17 czerwca 1933 roku, nastąpiło uroczyste oddanie do użytku. Inwestycja obejmowała wzniesienie 6,5-kilometrowego wału ziemnego oraz montaż elektrowni wodnej wyposażonej w dwie turbiny Kaplana o łącznej mocy 4,8 MW. Elektrownia umieszczona po stronie Jeziora Otmuchowskiego wyróżnia się nietypową konstrukcją. Turbiny i generatory zamontowano 7 m poniżej poziomu hali, by maksymalnie wykorzystać spad hydrauliczny przy zachowaniu zwartej, niskoprofilowej zabudowy. Budynek elektrowni zaprojektowano jako lekki szkielet stalowy z dużymi przeszkleniami, co nadaje mu niemal industrialny charakter. Hala ma imponujące wymiary: niemal 100 m długości, 16,7 m szerokości i ponad 11 m wysokości. Dzięki temu pomieściła dwa pionowe szyby turbin Kaplana wraz z generatorami, które zostały zmodernizowane w 2014 roku. Obecnie dostarczają 2×3,4875 MW przy przepływie 18 m³/s i spadzie 21,5 m. Znaczenie zbiornika Jezioro Otmuchowskie odgrywa kluczową rolę w gospodarce wodnej regionu. Jego obecność pozwala na stabilizację przepływów Nysy Kłodzkiej zarówno w czasie intensywnych opadów, jak i suszy. Zbiornik stanowi istotny element kaskady retencyjnej, współpracując z innymi zbiornikami w dolinie rzeki i umożliwiając skoordynowane zarządzanie wodami. Retencja i ochrona przeciwpowodziowa Przy maksymalnym piętrzeniu (18,6 m), Jezioro Otmuchowskie osiąga pojemność około 130 hm³, z czego 70,8 hm³ stanowi rezerwę powodziową. Zbiornik zamyka zlewnię o powierzchni 2 352 km², co pozwala na bieżące regulowanie stanu wód Nysy Kłodzkiej i ochronę terenów położonych poniżej zapory. Dzięki temu możliwe jest łagodzenie gwałtownych wezbrań, które w przeszłości stanowiły poważne zagrożenie dla pobliskich miejscowości. System upustów i nowoczesnych urządzeń pomiarowych umożliwia precyzyjne sterowanie odpływem, minimalizując ryzyko lokalnych podtopień i chroniąc infrastrukturę drogową wzdłuż doliny Nysy Kłodzkiej. Funkcje gospodarcze i rekreacyjne W przeciwieństwie do tętniącej życiem zapory w Solinie, Jezioro Otmuchowskie pozostaje relatywnie spokojnym zakątkiem. Jednak pełni rolę ważnego ośrodka rekreacji na Dolnym Śląsku. Na jego brzegu rozciąga się najdłuższa w Polsce zapora (ok. 6,5 km), stanowiąca jednocześnie doskonałą trasę spacerową i rowerową. Tereny wokół Jeziora Otmuchowskiego przyciągają wędkarzy i żeglarzy. W upalne dni można tu spotkać amatorów kąpieli w jeziorze. Warto jednak wiedzieć, że nie ma tutaj strzeżonej plaży, a liczba wypoczywających nad zbiornikiem jest mniejsza niż nad innymi okolicznymi jeziorami. W okolicach Frydrychowa znajduje się punkt widokowy na Jezioro Otmuchowskie. Ustawione na nim ławeczki zachęcają do spokojnego przyjrzenia się okolicy. Z tarasu roztacza się szeroki widok na jezioro i falującą roślinność porastającą jego brzeg, co szczególnie o wschodzie i zachodzie słońca tworzy niezwykłą, niemal malarską scenerię. Dla miłośników fotografii i przyrody jest to idealne miejsce do obserwacji ptaków oraz podziwiania zmieniających się kolorów wody i nieba. Walory przyrodnicze Jezioro Otmuchowskie to niezwykle różnorodne i cenne przyrodniczo siedlisko. W bezpośrednim sąsiedztwie zapory znajduje się siedlisko czapli siwych, które jest unikatowe w skali naszego kraju. W trzcinowiskach i wierzbowych zaroślach gniazdują perkozy, a także bączek, kropiatka i błotniak stawowy. Od końca kwietnia charakterystyczne, metalicznie skrzypiące odgłosy brzęczki przyciągają ornitologów z całej Polski. Wokół zapory można spotkać również białorzytki, ogorzałki, uhle, lodówki czy markaczki, a w głębszych partiach zbiornika nury rdzawoszyje i czarnoszyje. Jezioro Otmuchowskie pełni też rolę ważnego punktu przelotowego – wędrowne stada kulików wielkich, czajek, siewnic czy biegusów (zmiennych i krzywodziobych) często zatrzymują się tu na odpoczynek. Bogate są również wody – znane przede wszystkim z obfitości sandaczy, ale i okoni, leszczy czy szczupaków – co czyni Zbiornik Otmuchowski prawdziwym rajem dla wędkarzy. Różnorodność ryb i ptactwa sprawia, że okolice jeziora stanowią atrakcyjny przyrodniczo oraz edukacyjnie obszar. Finisz przebudowy niecki Jeziora Otmuchowskiego W 2025 roku Wody Polskie sfinalizują remont zabezpieczeń skarpowych zapory i wykonanie nowego narzutu kamiennego na brzegach. Modernizacja niecki miała wpływ na cofnięcie linii brzegowej i tymczasowy spadek jakości plaż. W trakcie prac poziom wody obniżył się na tyle, że odsłonił fragmenty dna, co utrudniło korzystanie z plaż. Mimo przerwy spowodowanej powodzią we wrześniu 2024 roku, harmonogram został dotrzymany, a wszystkie prace zakończą się przed sezonem wakacyjnym 2025. Dzięki modernizacji nowy narzut kamienny i wzmocnione skarpy zapewnią większe bezpieczeństwo przeciwpowodziowe i stabilność brzegów na kolejne dekady.
Czym jest ASMR? Naukowcy wciąż nie umieją wyjaśnić tego fenomenu
Internet oszalał na punkcie filmów ze specjalnie spreparowanymi dźwiękami i obrazami, które mają dawać zarazem euforię i błogość. Czy ASMR to tylko złudzenie, czy realne zjawisko, którego nie potrafimy jeszcze wyjaśnić?
Spis treści: Co to jest ASMR? Popularność ASMR ASMR w internecie Naukowcy o ASMR Co wywołuje ASMR? Czy pamiętasz z dzieciństwa zabawę „Idzie rak nieborak”? Mama albo babcia wędrowała palcami po twojej ręce, a na końcu lekko szczypała. Czy czułeś przyjemne mrowienie w karku i trudne do opisania uczucie, obejmujące ramiona i potylicę? Czy przeszywa cię przyjemny dreszcz, gdy strzyże cię fryzjer? A może działa na ciebie mruczenie do ucha? Prawdopodobnie doświadczasz fenomenu znanego jako ASMR – zjawiska, które znalazło już tysiące „wyznawców” na YouTubie, ale dzieli naukowców. Co to jest ASMR? Skrót ASMR pochodzi od terminu autonomous sensory meridian response (w wolnym tłumaczeniu: euforyczna odpowiedź układu autonomicznego). Pod tym pojęciem kryje się stan odprężenia, spokoju i błogości, opisywany – raz – jako miłe odczucie mrowienia, dwa – jako „łagodne lub intensywne dreszcze”, trzy – jako „orgazm” mózgu. Występuje on mimowolnie w odpowiedzi na pewne zewnętrzne bodźce: dźwięki, szepty, szmery, mruczenie, łaskotanie, subtelne muśnięcia karku, włosów. Nie muszą być to tylko bodźce, które odbieramy w wyniku bliskiego, intymnego kontaktu z drugą osobą. ASMR możemy doświadczać także podczas wizyty u fryzjera czy kosmetyczki, a nawet obserwując czyjąś systematyczną pracę (np. układanie kredek). Bo najbardziej liczy się delikatność i powtarzalność doznań. Popularność ASMR Choć wiele osób jest wrażliwych na to zjawisko, nikt nie próbował go opisywać ani nie zadawał sobie pytań o jego naturę. Pierwszy głos w tej sprawie pojawił się w 2008 r. Na stronach Yahoo! zawiązało się Stowarzyszenie Sensualistów, ogłaszając swój manifest, w którym można było przeczytać: „Mamy wiele pytań, na które szukamy odpowiedzi. I nie chodzi bynajmniej o sposoby leczenia tej „przypadłości”, ale o odkrycie tego, co ją wywołuje”. Na stronę stowarzyszenia trafiało coraz więcej zainteresowanych, którzy niezależnie od siebie wklepywali w wyszukiwarkę takie frazy jak „dziwne odczucia w głowie” czy „mrowienie głowy”. W 2010 r. Andrew MacMuiris wystartował z blogiem „Nienazwane Uczucie”, na którym pytał wprost: „Co to, do diabła, jest?”, „Skąd się to bierze?”, „Wy też tak macie?” Proponował różne nazwy, które dość dobrze oddawały istotę tajemniczego zjawiska, np. Attention Induced Head Orgasm (Orgazm głowy wywołany obserwacją) albo Attention Induced Observant Euphoria (Euforia wywołana uważną obserwacją), ale w „literaturze przedmiotu” ostatecznie zwyciężył skrót ASMR. Przyjemność wywoływana przez ASMR wymaga spełnienia wielu warunków: skupienia, spokoju i przede wszystkim udziału drugiej osoby. Bo tak jak nie można samemu się połaskotać, tak nie można wywołać u siebie mrowienia. Okazało się jednak, że i tu wirtualna rzeczywistość może przyjść z pomocą. ASMR w internecie Gdy temat zrobił się popularny w internecie, jak grzyby po deszczu zaczęły pojawiać się krótkie filmiki w mniejszym lub większym stopniu indukujące pożądane wrażenia. Sam tylko YouTube oferuje miliony nagrań, których autorzy – kobiety i mężczyźni – szepczą łagodnie, imitując zabiegi fryzjerskie, kosmetyczne lub… jedząc pikle. Nie brakuje wideoblogów, które pozwalają się relaksować przy dźwięku szeleszczących banknotów. Niektórzy twórcy filmików ASMR osiągają status prawdziwych gwiazd, zaliczając ponad milion subskrypcji i miliony wyświetleń. Pod spodem tysiące komentarzy, zazwyczaj entuzjastycznych, choć czasem zdarzają się negatywne. Pochodzą od osób, które nie doświadczają ASMR albo wręcz cierpią na mizofonię – dla nich dźwięki, które innych koją, są torturą. Ci zaś, którym jest to dane, mówią o zmianach emocjonalnych i fizjologicznych, równie skutecznych w okiełznaniu stresu, bezsenności czy ataków paniki jak farmakologia. Naukowcy o ASMR Mimo że ASMR fascynuje setki tysięcy ludzi na całym świecie, naukowcy długo traktowali go po macoszemu. Chociaż były wyjątki. Bryson Lochte, neurobiolog z Dartmouth College, w ASMR widział lek na bezsenność i skołatane nerwy. Wtórował mu amerykański psychiatra dr Michael Yasinski – według niego podczas „orgazmicznych” doznań mogą się wyłączać części mózgu odpowiedzialne za stres lub lęk. Inni, jak dr Tom Stafford, wskazywali na podobieństwa tego zjawiska do synestezji – poplątania zmysłów, w następstwie czego niektórzy widzą np. kolory dźwięków i twierdzą, że jedne słowa smakują jak kandyzowane pomarańcze, a inne jak gorzka czekolada. Ale – co chyba najważniejsze – badania potwierdziły opisy i deklaracje osób doświadczających ASMR. Metodyczne podejście Dr Giulia Poerio z Wydziału Psychologii Uniwersytetu w Sheffield (Wielka Brytania) to jedna z niewielu uczonych, którzy przyjemne wzdrygnięcia i dreszcze, opisywane przez tysiące internautów, potraktowali poważnie. – Kiedy dowiedziałam się o społeczności ASMR i filmach na YouTubie, pomyślałam, że ktoś musi prowadzić jakieś badania na ten temat, ale nie mogłam nic znaleźć – wspomina. Problem z badaniami nad ASMR polega na tym, że w odróżnieniu od prostych zagadnień, jak zarządzanie stresem czy asertywność, nauka o tym, co przynosi nam błogość, jest niezwykle złożona. Odwołuje się do rozmaitych dziedzin wiedzy – od medycyny, fizjologii i biologii, przez neurologię, psychologię i behawiorystykę, aż po popkulturę i seksuologię. Naukowców zniechęca także to, że nie ma jednego wyzwalacza dla wszystkich. U jednych ASMR wywołuje szept, u innych szelest papieru, u jeszcze innych woń kwiatów, gra kolorów i świateł. Skalę trudności podnosi fakt, że „orgazm” mózgu przejawia się na wiele sposobów – część respondentów mówi o mrowieniu w okolicach głowy i szyi, cześć – nawet o silnych dreszczach obejmujących całe ciało. Ekspert od ASMR, gdyby istniał, musiałby być prawdziwym człowiekiem renesansu! W przypadku badań dr Poerio wszechstronność zapewnił zespół badaczy z Uniwersytetu w Sheffield. – Chcieliśmy naukowo przetestować koncepcję, że ASMR jest relaksującym doświadczeniem, a nie polegać na anegdotycznych raportach – wyjaśnia. Badania naukowe W badaniu wzięły udział 2073 osoby. Połowę uczestników eksperymentu opisanego w magazynie „PLoS One” stanowiły osoby twierdzące, że doświadczają ASMR. Pozostałe nie miały nigdy takich doznań. Obu grupom pokazano dwa różne filmy ASMR i dodatkowo jeden niezwiązany z tym tematem, a podczas projekcji mierzono im parametry fizjologiczne. Badacze spodziewali się, że u osób podatnych na ASMR zmniejszy się tętno – i tak rzeczywiście się stało. Ale spodziewali się też u nich innego wskaźnika relaksacji: obniżenia przewodnictwa skóry – tymczasem jego poziom wzrósł. Wyjaśniono to tak, że ASMR jest uspokajającym, ale także mobilizującym doznaniem – złożoną mieszanką emocjonalną, obejmującą aktywację i dezaktywację, ruch i spoczynek, intensywność i delikatność. Wrażliwi na ASMR w reakcji na ulubione obrazy i dźwięki doświadczali spokoju i uczuć właściwych dla kontaktów społecznych – podobnie jak osoby słuchające muzyki, podziwiające dzieła sztuki i praktykujące medytację. Badania nad ASMR są ciągle w powijakach. Nie wiadomo, jaki fizjologiczny mechanizm odpowiada za „orgazm” mózgu (ta efektowna nazwa nie ma żadnego uzasadnienia naukowego, wzięła się stąd, że przyjemne uczucie rozpoczyna się często na czubku głowy). Jednak dotychczasowe wnioski mają szansę stać się punktem wyjścia do dalszych odkryć. Co wywołuje ASMR? szept, bawienie się czyimiś włosami, czesanie, dotykanie twarzy, głowy, strzyżenie włosów, stukanie w twardą powierzchnię, przyglądanie się osobom skrupulatnie wykonującym jakąś czynność, ruchy rąk, odgłosy skrobania, cmokanie, dźwięki wydawane przez ruch wody (cieczy), słuchanie odgłosów jedzenia. Źródło: archiwum NG