To proste hobby ma zaskakujący efekt dla zdrowia. Wystarczy lornetka i trochę cierpliwości
Nowe badania sugerują, że mózg starzeje się wolniej nie tylko od grania w szachy, czytania, czy rozwiązywania sudoku. Korzyści dla zdrowia daje także obserwacja ptaków.
Spis treści: Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Różne hobby są korzystne dla zdrowia Okazuje się, że obserwacja ptaków to nie tylko zwykłe hobby, ale także wymagające zajęcie angażujące wiele funkcji poznawczych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Journal of Neuroscience” pokazuje, że osoby, które przez lata przypatrują się ptakom, rozpoznają konkretne gatunki i płeć tych latających zwierząt, mogą spodziewać się konkretnych korzyści dla mózgu, w szczególności w kontekście jego starzenia. Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Zespół badaczy porównał doświadczonych ptasiarzy z osobami, które na co dzień mają inne zajęcia i nie biorą udziału w takich aktywnościach. Badani uczestnicy wykonywali zadania polegające na rozpoznawaniu gatunków oraz zapamiętywaniu różnych bodźców wizualnych. Ich mózgi badano przy użyciu obrazowania metodą rezonansu magnetycznego. Dzięki temu naukowcy mogli sprawdzić nie tylko to, jak badani radzą sobie z zadaniami, ale również jakie zmiany zachodzą w ich strukturach mózgu. – W porównaniu z nowicjuszami, eksperci wykazali niższą średnią dyfuzyjność w obszarach czołowo-ciemieniowych i tylnych obszarach korowych, a także tendencję do bardziej stopniowego wzrostu złożoności ruchowej związanej z wiekiem – napisali badacze w swojej pracy. Oznacza to, że długotrwałe, wymagające hobby, jak w tym przypadku obserwacje ptaków, może sprawić, że mózg działa lepiej i wolniej traci sprawność wraz z wiekiem. Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Badacze stawiają tezę, że intensywny trening wymagany do osiągnięcia biegłości w danej dziedzinie modyfikuje nasz mózg. „Zmiany w strukturze mózgu zaobserwowano w przeszłości w takich dziedzinach jak muzyka, sport i nawigacja” – podkreślili naukowcy. To wszystko ma bezpośredni związek z neuroplastycznością, czyli zdolnością mózgu do przebudowywania się pod wpływem doświadczeń. Regularne wykonywanie złożonych zadań, takich jak rozpoznawanie gatunków ptaków, wymagające jednocześnie uwagi, pamięci i analizy wzrokowej, prowadzi do wzmacniania połączeń między neuronami i lepszej organizacji struktur mózgowych. W efekcie mózg działa sprawniej i staje się znacznie bardziej odporny na procesy starzenia. To właśnie dlatego u osób rozwijających tego typu umiejętności obserwuje się wolniejszy spadek funkcji poznawczych i większą tzw. rezerwę poznawczą. – Nabywanie umiejętności dzięki obserwacjom ptaków może być korzystne dla funkcji poznawczych w miarę starzenia się – mówi neurobiolog Erik Wing z Instytutu Badawczego Rotmana w Kanadzie. Co ciekawe, badanie sugeruje, że zdobyta wiedza i doświadczenie mogą wspierać także inne funkcje poznawcze. Uczestnicy z większym doświadczeniem w obserwacji ptaków lepiej radzili sobie z zadaniami wymagającymi zapamiętywania i porównywania nowych informacji, zwłaszcza gdy mogli odwołać się do już posiadanej wiedzy. Różne hobby są korzystne dla zdrowia To może oznaczać, że mózg wykorzystuje wypracowane schematy również w innych sytuacjach. Autorzy pracy podkreślają, że kluczowe znaczenie ma tutaj poziom zaangażowania. Obserwowanie ptaków na zaawansowanym poziomie to proces wymagający nie tylko wiedzy, ale też ciągłego skupienia, szybkiego podejmowania decyzji i analizy szczegółów, często w zmieniających się warunkach, bo np. zwierzę nie siedzi na gałęzi, tylko jest w trakcie lotu albo wzlatuje nagle na wyższą gałąź. To sprawia, że mózg jest stale aktywizowany i zmuszany do pracy na wysokim poziomie. Jednocześnie naukowcy zaznaczają, że ich wyniki nie oznaczają, iż samo hobby może całkowicie zatrzymać proces starzenia się mózgu czy uchronić przed chorobami neurodegeneracyjnymi. Wskazują jednak wyraźnie, że długotrwałe rozwijanie wymagających umiejętności może istotnie spowolnić pogarszanie się funkcji poznawczych i poprawić ogólną kondycję mózgu. – Biorąc pod uwagę, że doświadczeni obserwatorzy ptaków potrafią wykorzystywać swoją wiedzę do wspierania umiejętności poznawczych w swoim obszarze doświadczenia, naukowcy podkreślają potrzebę dalszych badań, które wyjaśnią, jak zmiany w strukturze mózgu związane z wiekiem wpływają na sprawność umysłową w późniejszym życiu – podsumowują naukowcy. Źródło: Journal of Neuroscience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Groźba sprzed 2000 lat. Była wyryta na starożytnym pocisku do procy
Archeolodzy prowadzący wykopaliska w Izraelu odnaleźli ołowiany pocisk, na którym wyryto napis, który można przetłumaczyć jako „wyciągnij z tego wnioski” lub „dostałeś nauczkę”. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy w historii tego typu artefakt.
Kule z inskrypcją, a w szczególności imieniem osoby, w którą ma trafić taki pocisk, to znany motyw, zwłaszcza w kinie gangsterskim. Przyszła ofiara znajdowała taki przedmiot np. w swoim pokoju i wiedziała, że przesłanie jest proste. „Jesteś naszym celem” lub „ta kula jest przeznaczona dla ciebie”. Była to groźba, która uświadamiała człowiekowi, że jest w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Taki pocisk często jednak był jedynie ostrzeżeniem i miał prowadzić do refleksji, odkupienia lub zadośćuczynienia. Pocisk z groźbą w starożytnym Izraelu Okazuje się jednak, że jest to motyw znany już w czasach starożytnych. Izraelscy archeolodzy prowadzili wykopaliska w ruinach starożytnego miasta Hippos w północno-wschodnim Izraelu. Stanowisko znajduje się na szczycie u podnóża Wzgórz Golan. Pomiędzy III w. p.n.e. a VII w. n.e. było miastem, najpierw helleńskim, a następnie rzymskim. Badacze odnaleźli tam pocisk do procy, na którym znajdowała się inskrypcja „ΜΑΘΟΥ”, którą można przetłumaczyć jako „wyciągnij wnioski”. „Przedmiot został odnaleziony za pomocą wykrywacza metalu na terenie Nekropolii Południowej, w pobliżu koryta potoku Sussita, gdzie przebiegała starożytna droga” – napisali autorzy w pracy, która została opublikowana na łamach czasopisma „Palestine Exploration Quarterly”. Naukowcy twierdzą, że pocisk najprawdopodobniej został wystrzelony przez greckich obrońców miasta w kierunku atakujących żołnierzy wroga. – Tę wcześniej niepotwierdzoną inskrypcję można interpretować jako groźbę skierowaną wobec wroga. Znalezisko dołącza do grupy 69 ołowianych pocisków do procy znalezionych na terenie Hippos. Chociaż niektóre z nich są ozdobione skorpionem lub piorunem, znaleziony ostatnio pocisk, jest pierwszym z taką inskrypcją – podkreślają badacze. – To przykład sarkastycznego humoru obrońców miasta, którzy chcieli dać nauczkę swoim wrogom – powiedział Michael Eisenberg, archeolog z Uniwersytetu w Hajfie. Archeolodzy uważają, że osoba, która wystrzeliła pocisk, najprawdopodobniej znajdowała się na murze i strzeliła w kierunku osoby, która nadciągała drogą w stronę miasta. Pocisk został wystrzelony w czasie jednej z bitew o Hippos Przedmiot ten ma kształt cytrusa i został wykonany z ołowiu. Ma około 3,2 centymetra średnicy. Jedna strona jest mocno wgnieciona, co wskazuje na silne uderzenie, a archeolodzy szacują, że pierwotnie ważył około 45 gramów. – Starożytne proce były tanie, ale niezwykle skuteczne jako broń artyleryjska. Wprawny strzelec mógł razić wroga oddalonego o nawet 300 metrów. Ponadto podczas konfliktu pociski do procy można było łatwo wytwarzać z form kamiennych – dodał Eisenberg. Uczony wskazuje, że pociski znalezione w starożytnym Hippos mogły być wykorzystywane w którejś z kilku bitew w okresie hellenistycznym w Hippos. – Pierwsza miała miejsce przed założeniem miasta, za panowania Ptolemeuszów, kiedy na szczycie wzgórza stała twierdza. Została zdobyta podczas bitwy pod Paneion ok. 199 r. p.n.e. przez Seleucydów, którzy następnie założyli w tym miejscu polis Hippos – wyjaśnia izraelski badacz. Inskrypcje na starożytnej amunicji Uczony wskazuje, że na podobnych pociskach często umieszczano inskrypcje z imionami bogów, miast lub dowódców wojskowych, takich jak np. Juliusz Cezar. Na innych znajdowały się czasem symbole magiczne, a także trójzęby, pioruny czy skorpiony, które miały dawać im dodatkową moc, niemal w myśl przysłowia „jak trwoga, to do Boga”. Eisenberg przypomniał jednak, że w Ziemi Świętej znaleziono w przeszłości pociski, które naznaczone były starożytnym czarnym humorem. Na kilku z nich znaleziono inskrypcje „złap to” lub „skosztuj tego”. Co ciekawe, podobne przytyki w rywalizacjach funkcjonują w języku do dziś na całym świecie. To zatem tylko kolejny przykład, że ironia, drwina czy potrzeba zastraszenia przeciwnika pozostają niezmienne od tysięcy lat. Źródło: Palestine Exploration Quarterly Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Kiedy powstała najstarsza broń palna? Badacze odnaleźli w Niemczech bardzo stary prymitywny pistolet
Podczas wykopalisk w niemieckiej Brandenburgii archeolodzy odnaleźli broń krótką datowaną na końcówkę XIV wieku. Naukowcy uważają, że jest 9 lat starsza od słynnej broni z Tannenbergu.
Historia broni palnej ma swój początek w Chinach. W Kraju Środka w IX wieku wynaleziono proch czarny. Początkowo był on używany głównie w celach rozrywkowych oraz do prostych broni zapalających. Z czasem Chińczycy zaczęli wykorzystywać proch w działaniach militarnych. Jedną z pierwszych takich konstrukcji była lanca ognista, którą uważa się za pierwszą na świecie broń prochową i poprzednik broni palnej. Kiedy powstała broń prochowa? Była to włócznia z przymocowaną rurą, z której po zapaleniu prochu wydobywał się płomień oraz drobne odłamki. Lance ogniste wykorzystywano m.in. w wojnach dynastii Song przeciw północnym państwom Liao i Jin, a później także przez Jin przeciwko Mongołom Czyngis-chana. W Europie lance pojawiły się dopiero w XIV w. Z chińskiej technologii stopniowo rozwijały się kolejne rodzaje broni, również krótkiej. W krajach europejskich zaczęły pojawiać się się pierwsze ręczne działa. Były to proste metalowe lufy zamocowane na drewnianym trzonku, które ładowano od przodu prochem i kulą. Strzał następował po przyłożeniu zapalonego lontu do otworu zapłonowego. Dotychczas jednym z najstarszych zachowanych egzemplarzy takiej broni było działko z Tannenbergu z 1399 roku. Najstarsza broń palna na świecie Okazuje się jednak, że istnieje starsza broń. Naukowcy prowadzący wykopaliska na terenie Brandenburgii znaleźli broń palną datowaną na 1390 r. W sumie ma ok. 6 cm długości. – Nie mamy żadnych pisemnych ani archeologicznych dowodów na używanie broni palnej z tego okresu w Brandenburgii. Do tej pory mogliśmy to jedynie zakładać w sposób ogólny – powiedział Christof Krauskopf, dyrektor Brandenburskiego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Państwowego Muzeum Archeologicznego. Broń została odnaleziona w 2023 roku przez Matthiasa Dasse, wolontariusza i konserwatora zabytków. Odkrył fragmenty tego prymitywnego pistoletu podczas badań terenowych w pobliżu zamku Kletzke. Odkrywca przekazał artefakt Gordonowi Thalmannowi, kierownikowi Urzędu Ochrony Zabytków w Prignitz, który zidentyfikował przedmiot jako lufę średniowiecznej broni palnej. Skąd pochodziło odkryte ręczne działo? Naukowcy nazwali tę broń „działem ręcznym Kletzke”, od miejsca odkrycia i wydarzeniem, z którym mogła być związana. Badacze sugerują, że pistolet mógł być elementem ekwipunku wojownika, który brał udział w oblężeniu zamku w 1390 roku. Była to część większego regionalnego konfliktu. W oświadczeniu niemieccy uczeni przypomnieli zachowaną relację franciszkanina Detmara z Lubeki. Według niej dwóch brandenburskich książąt – Henryk I i ErykaIV – miało poprowadzić ponad 1100 żołnierzy w marszu na zamek Kletzke, który był wówczas w posiadaniu potężnej rodziny von Quitzow. Obrońcom udało się zabezpieczyć twierdzę i odeprzeć napastników. Zamek uległ jednak zniszczeniom był odbudowywany w kolejnych latach. – Jeśli związek między oblężeniem a ręcznym działem Kletzke zostanie potwierdzony, przedmiot ten będzie stanowił rzadki dowód wczesnej broni palnej, która zaczęła pojawiać się w późnośredniowiecznych działaniach wojennych – pokreślił Krauskopf. Zaznaczył jednak, że pistolet prawdopodobnie nie został wykonany w Niemczech, co może świadczyć o tym, że należał do najemnika z innej części Europy, który był wynajęty na czas kampanii przeciwko von Quitzom. Źródło: Landkreis Prignitz
Odkrycie Polaków na Cyprze. W Pafos archeolodzy trafili na wyjątkowy dom
Polscy archeolodzy natrafili w Pafos na wyjątkowo dobrze zachowane pozostałości domu z okresu hellenistycznego. Fragmenty amfory datowanej na ok. 117 r. p.n.e. potwierdzają, że to prawdopodobnie najstarsza znana zabudowa w tym starożytnym mieście Cypru.
Pafos to miasto na południowo-zachodnim wybrzeżu Cypru, które w starożytności należało do najważniejszych ośrodków na wyspie. Pod koniec IV wieku p.n.e. powstało tam nowe miasto portowe Nea Pafos. W czasach hellenistycznych, a później rzymskich stało się stolicą administracyjną wyspy i ważnym centrum handlu w regionie Morza Śródziemnego. Odkrycie polskich archeologów w Pafos Współcześnie Pafos jest popularnym miastem turystycznym, a przy okazji jednym z najcenniejszych stanowisk archeologicznych na Cyprze. Zachowały się tu rozległe ruiny starożytnego miasta, w tym słynne rzymskie wille z mozaikami tworzące park archeologiczny wpisany na listę UNESCO. To właśnie tutaj od dziesięcioleci prowadzone są międzynarodowe badania archeologiczne, w których uczestniczą również polscy naukowcy. I właśnie w Pafos zespół polskich badaczy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego, dokonał nowego odkrycia. Naukowcy znaleźli m.in. fragmenty amfory wykorzystywanej do transportu wina, które pochodziły z II w p.n.e. – Uchwyciliśmy dość dobrze zachowany narożnik, prawdopodobnie domu mieszkalnego. To znalezisko okazało się bardzo interesujące, bo materiał ceramiczny, który znaleźliśmy w tym wykopie, wskazywał, że mogła być to pozostałość z późnego okresu hellenistycznego – powiedziała w rozmowie z PAP prof. Ewdoksia Papuci-Władyka, która kieruje wykopaliskami. Najstarszy budynek na Cyprze Datowanie ceramiki wskazuje zatem, że jest to najstarsze zabudowanie w Pafos. – Ponieważ miasto to rozwijało przez setki lat, od IV w. p.n.e., to najwcześniejsza zabudowa z okresu hellenistycznego najczęściej jest przykryta przez późniejszą zabudowę rzymską – mówi badaczka. – Ponadto ta najwcześniejsza zabudowa nie zachowywała się, bo miasto często nawiedzały trzęsienia ziemi. Cypr jest położony w rejonie o dużej aktywności sejsmicznej. Nierzadko mieszkańcy na tych ruinach wznosili kolejne budowle, wykorzystując częściowo to, co się zachowało – dodaje. Prof. Papuci-Władyka podkreśla, że architektura, którą najczęściej widzimy na Cyprze, to przede wszystkim pozostałości z czasów rzymskich. Fakty odkrycia fragmentów budowli z okresu hellenistycznego nazwała „rewelacją”. – Tak dobrze zachowanych murów z okresu hellenistycznego nie ma w skali całego miasta – mówi archeolożka. Amfora z Rodos pomogła w ustaleniu wieku budynku – W okresie hellenistycznym amfory sprowadzane były do Pafos przede wszystkim z greckiej wyspy Rodos. Amfory rodyjskie bardzo często mają stempel urzędnika, który nadzorował na przykład ilość wina w amforze lub też inne procesy. Taki stempel z imieniem urzędnika bardzo dobrze nadaje się do ustalenia daty. Znaleziona przez nas amfora datowana jest ok. 117 r. p.n.e. Możemy więc powiedzieć z dużą pewnością, że te pozostałości, które odkryliśmy, pochodzą z II-I w. p.n.e. – tłumaczy PAP prof. Papuci-Władyka. Archeolożka podkreśla, że w starożytnym Pafos odkrywane były amfory nie tylko z Rodos, ale też z Kos, Thassos, Lewantu, wybrzeża Morza Czarnego i innych ośrodków. Dzięki temu badacze wiedzą, że wymianę handlową miejscowi prowadzili z całym basenem Morza Egejskiego oraz innych regionów, z których sprowadzano również oliwę i inne produkty. – Obiekty architektoniczne mamy zachowane w miejscowościach takich, jak Kourion czy Amathus a także w Salaminie, czyli w części Cypru okupowanej przez Turcję. Natomiast w Pafos zachowały się nieliczne elementy z okresu hellenistycznego, ale nie ma tego dużo, a to co jest, jest słabo zachowane. Dlatego cieszymy się, że mamy tak znaczące pozostałości w naszym wykopie w Pafos, które może zmienią obraz początków architektury hellenistycznej na Cyprze – podsumowuje badaczka. Źródło: Nauka w Polsce Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
To się nazywa szczęście. Mężczyzna podczas nurkowania znalazł swój drugi miecz krzyżowców
Izraelski student podczas nurkowania u wybrzeży Morza Śródziemnego między Hajfą a Tel Awiwem natrafił na pokryty grubą warstwą piachu i muszli średniowieczny miecz należący do krzyżowców. Podobnego odkrycia dokonał już 5 lat wcześniej.
W 2021 roku u wybrzeży północnego Izraela podwodny archeolog Shlomi Katzin natrafił na niezwykłe znalezisko – żelazny miecz z epoki krucjat. Artefakt przez stulecia lat spoczywał na dnie morza, niemal całkowicie pokryty grubą warstwą muszli, piasku i innych morskich organizmów. Dwa miecze krzyżowców odnalezione w ciągu 6 lat Powstała w ten sposób skorupa działała jak naturalna osłona, która zabezpieczyła broń przed całkowitą korozją. Po usunięciu osadów z ostrza badania wykazały, że miecz ma ok. 800 lat i najpewniej powstał w czasach krucjat. Analiza ujawniła coś jeszcze. Było to niewielkie wygięcie ostrza, które zdaniem badaczy mogło powstać w trakcie walki z innym rycerzem. Sześć lat później wydarzyła się sytuacja niemal jak deja vu. Shlomi Katzin ponownie nurkował u wybrzeży Izraela i znów dostrzegł wystającą z dna rękojeść miecza. Tym razem jednak artefakt był niemal całkowicie zasypany piaskiem i pokryty grubą warstwą morskich osadów. W komunikacie prasowym Uniwersytet w Hajfie poinformował, że Izraelczyk początkowo zwrócił uwagę na grupę nurków, którzy przeczesywali dno morza z wykorzystaniem z wykrywaczy metalu. Katzin relacjonował, że obawiał się, iż mogą to być osoby próbujące nielegalnie poszukiwać zabytków. W Izraelu znaleziono tylko kilka podobnych mieczy Izraelczyk postanowił przepędzić innych nurków z potencjalnego stanowiska archeologicznego. Gdy wszyscy odpłynęli, zauważył fragment rękojeści miecza. Katzin poinformował o znalezisku swoją przełożoną, archeolożkę morską Deborah Cvikel. Ta z kolei skontaktowała się z Izraelskim Urzędem Starożytności, który wydał zgodę na wydobycie artefaktu z dna Morza Śródziemnego, aby zapobiec jego dalszemu niszczeniu. – To niezwykle rzadkie znalezisko, które rzuca nowe światło na obecność krzyżowców na wybrzeżach Izraela. W kraju znanych jest zaledwie kilka podobnych mieczy z okresu krzyżowców (1095–1291 n.e.). Dlatego to odkrycie w znacznym stopniu przyczynia się do poznania i zrozumienia znaczenia wykorzystania morskich kotwicowisk i życia uczestników krucjat – powiedziała Cvikel w oświadczeniu. Średniowieczne krucjaty przeciw innowiercom Wyprawy krzyżowe, znane również jako krucjaty (łac. crux – „krzyż”), rozpoczęły się pod koniec XI wieku. Na wezwanie papieży europejscy rycerze podejmowali zbrojne ekspedycje do różnych części świata. Ich przeciwnikami byli nie tylko muzułmanie na Bliskim Wschodzie, lecz także ludy pogańskie zamieszkujące wschodnie obszary Europy. W pamięci historycznej szczególne miejsce zajęły jednak walki prowadzone przeciwko państwom muzułmańskim. Najważniejszym celem pierwszych wypraw w imię wiary chrześcijańskiej było zdobycie kontroli nad Ziemią Świętą. Dla średniowiecznych wyznawców tej religii kluczowe znaczenie miała zwłaszcza Jerozolima, uznawana za miejsce ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Dlatego to właśnie odzyskanie tego miasta stało się jednym z głównych motywów organizowania wypraw krzyżowych. Miecze, takie jak te odkryte przez Shlomiego Katzina ujawniają badaczom, jak wyglądał ekwipunek średniowiecznych obrońców wiary. W tym przypadku naukowcy wykorzystali tomografię komputerową, aby nieinwazyjnie zajrzeć do wnętrza miecza, bez konieczności zdrapywania osadów morskich z ostrza. Okazało się, że był to miecz jednoręczny, a jego kształt wskazywał, że ​​prawdopodobnie należał do krzyżowca, który pochodził z terenów dzisiejszej Francji. Źródło: Uniwersytet w Hajfie Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Populacja ptaków maleje coraz szybciej. W tych regionach USA sytuacja jest dramatyczna
Nowe badania wykazały, że populacje ptaków w Ameryce Północnej drastycznie maleją. Co gorsza, tempo jest znacznie szybsze, niż dotychczas zakładano. Naukowcy odkryli, że najgorzej jest w trzech rolniczych regionach tego kontynentu.
Na łamach czasopisma naukowego „Science” ukazało się niepokojące badanie dotyczące populacji dzikich ptaków w Ameryce Północnej. Czesko-amerykański zespół przeanalizował występowanie tych zwierząt w latach 1987–2021. Okazało się, że w tym czasie doszło do znacznego przyspieszenia spadku ich liczebności – w szczególności w trzech regionach. Działalność człowieka a populacje ptaków „Działalność człowieka mogła przyspieszyć spadek liczebności populacji ptaków, ale przyspieszenie to pozostaje niedostatecznie zbadane” – napisali autorzy w swojej pracy. Naukowcy sprawdzili w sumie 261 gatunków, 54 rodzin i 10 siedlisk dla ponad 1000 tras ptasich wędrówek. „Wykazaliśmy średni spadek liczebności wszystkich ptaków na całym kontynencie z punktami krytycznymi w południowych i ciepłych częściach Ameryki Północnej, w regionie środkowoatlantyckim, na zachodzie kraju i w Kalifornii” – napisali badacze. Według autorów spadek populacji ptaków w tych częściach Ameryki Północnej odpowiada wzrostowi intensywności rolnictwa. Badacze porównali mapy zmian liczebności ptaków z danymi dotyczącymi użytkowania ziemi, zmian klimatycznych oraz innych form presji człowieka na środowisko. Najsilniejszą zależność zauważono właśnie w regionach o najbardziej intensywnej produkcji rolnej, gdzie dominują wielkoobszarowe uprawy oraz szerokie stosowanie nawozów i pestycydów. Rolnictwo może przyczyniać się do wymierania zwierząt Naukowcy podkreślają jednak, że ich analiza pokazuje przede wszystkim zależności statystyczne. Oznacza to, że trudno wskazać jeden konkretny czynnik odpowiedzialny za przyspieszenie spadku populacji. Najprawdopodobniej chodzi o kombinację kilku procesów. To przekształcanie naturalnych siedlisk w pola uprawne, coraz częstsze używanie chemicznych środków w rolnictwie, a także spadek liczebności owadów, które dla wielu gatunków ptaków stanowią podstawowe źródło pokarmu. Problem nie dotyczy przy tym tylko kilku szczególnie wrażliwych gatunków. Z analiz wynika, że aż 122 z 261 badanych gatunków – niemal połowa – wykazuje istotny spadek liczebności. W przypadku ponad 60 gatunków tempo tego spadku dodatkowo przyspiesza, co oznacza, że populacje kurczą się coraz szybciej niż w poprzednich dekadach. W ciągu analizowanych 35 lat liczba ptaków obserwowanych na trasach monitoringu zmniejszyła się średnio o około 15 procent. Rola ptaków w ekosystemach Badacze zwracają uwagę, że spadki są szczególnie wyraźne w cieplejszych częściach kontynentu. Może to sugerować, że oprócz zmian w użytkowaniu ziemi znaczącą rolę odgrywają także rosnące temperatury i inne skutki zmian klimatu. Zdaniem autorów pracy konsekwencje tych zmian mogą być poważne nie tylko dla przyrody, lecz także dla ludzi. Ptaki pełnią bowiem kluczowe funkcje w przyrodzie – m.in. ograniczają liczebność owadów, rozsiewają nasiona roślin i stanowią ważny element łańcuchów pokarmowych. Ich zanik może więc prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu całych ekosystemów. Naukowcy podkreślają jednak, że proces ten nie musi być nieodwracalny. Ochrona siedlisk, ograniczenie presji rolnictwa na środowisko oraz bardziej zrównoważone gospodarowanie krajobrazem mogą pomóc w odbudowie populacji. W wielu przypadkach przyroda potrafi stosunkowo szybko się regenerować, ale tylko jeśli tylko stworzy się jej odpowiednie warunki. Warto zauważyć, że w badaniu skupiono się wyłącznie na jednym kontynencie. A np. w Europie również obserwuje się wyraźny spadek populacji ptaków, który trwa od wielu dekad i jest jednym z najważniejszych sygnałów pogarszającego się stanu bioróżnorodności. Dane zbierane w ramach monitoringu prowadzonego przez m.in. European Environment Agency oraz BirdLife International wskazują, że od około 1980 roku liczebność ptaków lęgowych na naszym kontynencie zmniejszyła się o kilkanaście procent, co oznacza ubytek nawet o ponad pół miliarda osobników. Źródło: Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Nadchodzi Pełnia Robaczego Księżyca i zaćmienie. Kiedy można zobaczyć to zjawisko?
3 marca będziemy mogli podziwiać pełnię Księżyca. Ta jest jednak wyjątkowa, bo zobaczymy tzw. Robaczy Księżyc, który symbolizuje początek wiosny. Ponadto zjawisko to zbiegnie się z całkowitym zaćmieniem naszego naturalnego satelity. Niestety, ten kosmiczny spektakl nie będzie widoczny w Europie.
Gdy noce wciąż są chłodne, ale w powietrzu czuć już powiew wiosny, na niebie pojawia prawdziwy zwiastun nowej pory roku – Robaczy Księżyc. Choć ta nazwa może brzmi dość enigmatycznie, dobrze oddaje zjawisko, którego dotyczy. Otóż marcowa pełnia Księżyca jest przede wszystkim sygnałem zmieniających się pór roku i znakiem dla owadów, że oto w końcu nadchodzi czas, by zamarznięta ziemia zaczęła ustępować miejsca życiu. Czym jest Pełnia Robaczego Księżyca? Wraz z pełnią Robaczego Księżyca z ziemi wyłaniają się pierwsze dżdżownice i larwy owadów. Co ważne, bezkręgowce nie reagują bezpośrednio na tę czy inną fazę ziemskiego satelity, lecz przede wszystkim na temperaturę i wilgotność gleby. Wraz z początkiem marca na półkuli północnej ziemia zaczyna rozmarzać, wzrasta jej wilgotność, a temperatura rośnie do poziomu, który sprawia, że organizmy żyjące w glebie znów stają się aktywne biologicznie. Dla dżdżownic na przykład temperatura, która od kilku dni zawitała do Polski, a także wysoka wilgotność jest kluczowa, ponieważ stworzenia te oddychają przez całą powierzchnią ciała. Gdy te warunki zostają spełnione, zaczynają żerować wyżej, a także kopulować, bo przedwiośnie to okres intensywnego rozmnażania różnych gatunków bezkręgowców. To zatem cykl przyrody wpłynął na nazwę pełni Księżyca, a właściwie nazwę jego marcowej fazy, ze względu na zbieżność cyklu z początkiem odrodzenia przyrody. W ten sposób astronomia splata się z biologią, a obserwacja nieba z obserwacją ziemi. Kiedy wypada Pełnia Robaczego Księżyca? Pełnia Robaczego Księżyca bywa nazywana także Czystą Pełnią lub Skrzypiącą Pełnią. Ta ostatnia nazwa odnosi się do zjawiska charakterystycznego dla końcówki zimy, czyli do dźwięku skrzypiącego pod butami śniegu podczas silnego mrozu. W tym roku punkt kulminacyjny Robaczego Księżyca przypada we wtorek 3 marca o godzinie 12:37 czasu środkowoeuropejskiego. Marcowe zjawisko astronomiczne będzie jednak wyjątkowe, bo zbiegnie się z całkowitym zaćmieniem Księżyca. Faza całkowita rozpocznie się we wtorek o godzinie 12:04 i potrwa do 13:03, a maksimum pełni przypadnie na 12:34. To właśnie w tym przedziale czasu Księżyc znajdzie się w całości w cieniu Ziemi. Jednak ze względu na porę dnia w Srebrny Glob będzie znajdował się pod horyzontem i nie będzie widoczny w Europie. Podczas całkowitego zaćmienia tarcza Księżyca przybierze ciemnoczerwony lub pomarańczowy odcień. Dzieje się tak dlatego, ponieważ światło słoneczne przechodząc przez atmosferę Ziemi ulega rozproszeniu Rayleigha. Krótsze fale (niebieskie i fioletowe) rozpraszają się silniej. Z kolei dłuższe fale (czerwone i pomarańczowe) przechodzą dalej. Ta „przefiltrowana” czerwona poświata jest załamywana i wpada do ziemskiego cienia, oświetlając satelitę naszej planety. Właśnie dlatego Księżyc wówczas nazywamy „Krwawym”. Skąd wzięła się nazwa tej fazy satelity? Co ciekawe, wiele współczesnych nazw pełni Księżyca, w tym także Pełnia Robaczego Księżyca, zawdzięcza swoją popularność słynnej amerykańskiej publikacji „The Old Farmer’s Almanac”, która była wydawana nieprzerwanie od 1792 roku. To rocznik, który początkowo stworzono z myślą o farmerach żyjących w USA. Autorzy opisywali na jego łamach informacje o pogodzie, wskazówki dotyczące upraw, ale także ciekawostki dotyczące astronomii. Niewątpliwie marcowa pełnia od wieków była dla ludzi czymś więcej, niż tylko fazą Księżyca. Dla dawnych społeczności stanowiła naturalny znak, że kończy się zima, czas, gdy zgromadzona żywność powoli się kończy, ale wkrótce ziemia będzie mogła wydawać plony, które wykarmią społeczności rolnicze na kolejne miesiące. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Jak ludzie dotarli do Ameryki? To badanie sugeruje zupełnie nową drogę
Nowe badania wykazały, że pierwsi ludzie, którzy przybyli do Ameryki Północnej mogli podróżować innym szlakiem, niż dotychczas zakładano. Naukowcy przeanalizowali narzędzia z kości słoniowej sprzed niemal 14 tys. lat.
W jaki sposób pierwsi ludzie dotarli do obu Ameryk? To pytanie od dekad frapuje naukowców. W przeszłości badania wykazały, że pradawni migranci pojawili się w Nowym Świecie ok. 14 tysięcy lat temu. W czasie ostatniego zlodowacenia poziom mórz był znacznie niższy niż dziś, co odsłoniło rozległy pomost lądowy, czyli Beringię, która łączyła niegdyś obszary dzisiejszej Syberii z Alaską i północną częścią Kanady. Jak ludzie dotarli do Ameryki Północnej? Tą drogą grupy ludności z Azji miały stopniowo przemieszczać się na nowy kontynent, zapoczątkowując jego zasiedlanie. Większość teorii wskazuje, że najwcześniejszą kulturą na kontynencie była tzw. kultura Clovis. To właśnie z nią łączono pierwszą falę migracji. W ostatnich latach jednak coraz więcej odkryć zaczęło jednak podważać tę hipotezę, sugerując, że ludzie mogli pojawić się w Ameryce Północnej znacznie wcześniej. Jednym z nich jest to, które zostało opublikowane w lutym na łamach czasopisma „Quaternary International”. Zespół antropologów ze Stanów Zjednoczonych wykonał badania kamiennych narzędzi, które odkryto w dolinie Tanana w środkowej części Alaski. „Przez ostatnie trzy dekady Tanana była celem intensywnych badań archeologicznych i geologicznych późnego plejstocenu, dotyczących interakcji między pierwszymi mieszkańcami Alaski a megafauną epoki lodowcowej, zwłaszcza mamutami włochatymi” – napisali autorzy. Kim byli ludzie z kultury Clovis? Na stanowisku archeologicznym Holzman w dolinie Tanana odnaleziono dowody na wytwarzanie narzędzi z kamienia, a także kości mamuta. Artefakty te miały ok. 14 tysięcy lat. To oznacza, że obszar ten jest jednym z najwcześniejszych znanych stanowisk ludzkich w Ameryce Północnej. – To, co jest wyjątkowe, to jego niezwykłe zachowanie. Dolne części są zazwyczaj zamarznięte przez większą część roku, więc odzyskaliśmy również starożytne DNA roślin, a nawet pasmo sierści bizona sprzed 13 600 lat. Tego typu zachowanie materiału organicznego jest dość rzadkie – powiedziała Live Science współautorka badania, Kathryn Krasinski. Naukowcy twierdzą, że narzędzia z kości mamuciej są podobne do tych używanych przez lud Clovis, ale znalezionych dalej na południu. – Ludzie żyli w centralnej części Alaski ok. 1000 lat przed pojawieniem się technologii Clovis – powiedział współautor badania, Brian Wygal, archeolog z Uniwersytetu Adelphi. – Uważamy, że coraz liczniejsze dowody z północy USA potwierdzają, że szlak śródlądowy przez tzw. korytarz wolny od lodu jest najbardziej prawdopodobnym scenariuszem pierwotnego przybycia ludzi do środkowo-kontynentalnej Ameryki Północnej – dodaje. Ten korytarz to hipotetyczna trasa migracyjna, która miała umożliwić pierwszym ludziom przejście z obszaru dawnej Beringii w głąb kontynentu amerykańskiego pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. Badanie koncepcji korytarza wolnego od lodu Oznacza to, że przodkowie kultury Clovis mogli najpierw wędrować przez Beringię z Azji na Alaskę, a następnie migrować dalej na południe korytarzem wolnym od lodu, co dało początek kulturze Clovis. Autorzy podkreślają, że odkrycia ze stanowiska Holzman, a także innych miejsc w tym stanie USA są zgodne z teorią migracji do kontynentalnej Ameryki Północnej szlakiem wewnętrznym. A dowody na obróbkę kości mamuciej stanowią wyraźny związek kulturowy z tradycją Clovis na południu. Amerykańscy antropolodzy chcą kontynuować wykopaliska w dolinie Tanana. Kolejne badania mogą rzucić więcej światła m.in. na to, w jaki sposób pierwsi mieszkańcy Alaski wchodzili w interakcje z mamutami włochatymi. Na razie bowiem nie wiadomo, czy ludzie, którzy tam żyli polowali na nie, czy oprawiali martwe już osobniki. Autorzy ponadto wskazują, że przyszłe badania powinny także skupić się na koncepcji korytarza wolnego od lodu. Według hipotez był to pas terenu, który w pewnym momencie przestał być pokryty lądolodem, w przeciwieństwie do ogromnych obszarów wokół niego. Ten właśnie obszar mógł umożliwiać swobodną migrację. Źródła: Quaternary International, Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Jesteśmy świadkami śmierci jednej z największych gwiazd? Astronomowie zauważyli nietypowe sygnały
Gwiazda WOH G64, która jest 1500 razy większa od naszego Słońca, w ostatnich latach zaczęła się gwałtownie zmieniać. Autorzy najnowszego badania twierdzą, że to ciało niebieskie ewoluowało w fazę żółtego hiperolbrzyma, co przybliża je do „śmierci”.
Ewolucję gwiazdy można porównać do ludzkiego życia. Tak samo jak noworodek, który przychodzi na świat, gwiazda rodzi się w obłoku gazu i zaczyna „oddychać” dzięki fuzji jądrowej. Następnie przez większość życia to ciało niebieskie pozostaje stabilne, równoważąc ciśnienie promieniowania siłą grawitacji. Zaczyna umierać, gdy paliwo wodorowe się wyczerpuje, podobnie jak człowieka opuszczają siły witalne. Różnica jest taka, że u ludzi długość życia zależy od biologii i środowiska, a u gwiazd niemal wszystko determinuje masa – im jest większa, tym szybciej ciało niebieskie umiera. Czym jest śmierć gwiazdy? Jednak w wymiarze ziemskim śmierć jest najczęściej postrzegana jako zjawisko nagłe, w przypadku gwiazd jest to proces trwający miliardy lat, często znacznie przekraczający istnienie naszej planety. Ponadto koniec takiego ciała niebieskiego to początek życia innych obiektów we Wszechświecie. W pewnym uproszeniu można powiedzieć, że kresem masywnej gwiazdy jest eksplozja supernowej. To jedno z najpotężniejszych zjawisk w całym kosmosie. Podczas wybuchu powstają ciężkie pierwiastki, m.in. żelazo, złoto, czy uran, które później tworzą planety i nowe życie. To właśnie z materii po dawnych supernowych powstała Ziemia. Najnowsze badanie opublikowane właśnie na łamach czasopisma naukowego „Nature Astronomy” wykazało, że możemy być świadkami umierania jednej z największych znanych nam gwiazd. Chodzi o WOH G64. To czerwony hiperolbrzym znajdujący się w Wielkim Obłoku Magellana w odległości około 168 tys. lat świetlnych od Układu Słonecznego. Jego promień jest o ok. 1540 razy większy niż promień Słońca, czyli ma nieco ponad miliard kilometrów. Gdyby umieścić tego kolosa w centrum naszego układu gwiezdnego, sięgałby po orbitę Jowisza. „Czerwone nadolbrzymy to chłodne, masywne gwiazdy, które znajdują się w końcowej, krótkotrwałej i niestabilnej fazie ewolucji, tuż przed eksplozją jako supernowe. Jednak ich los wciąż pozostaje niejasny” – napisali we wstępie swojej pracy badacze z Grecji, Chile, ale także z Polski. Współautorami są bowiem Andrzej Udalski i Igor Soszyński z Uniwersytetu Warszawskiego. Czy WOH G64 zmienia się w żółtego hiperolbrzyma? Naukowcy wskazują, że od lat 80. XX wieku WOH G64 jest uważana za najbardziej ekstremalnego czerwonego nadolbrzyma w Wielkim Obłoku Magellana. To przede wszystkim ze względu na swoje duże zaciemnienie, wyjątkowy rozmiar, jasność i tempo utraty masy. W ostatnich latach stało się jednak coś zaskakującego. Doszło do nagłej, ale też płynnej zmiany widocznej natury gwiazdy. „Fotometria szeregów czasowych i późniejsza spektroskopia ujawniają ekstremalną zmianę w optycznych cechach widmowych. Uważamy, że zmiany zachodzące w WOH G64 przypominają przejście z czerwonego nadolbrzyma w rzadki etap żółtego hiperolbrzyma” – twierdzą naukowcy. Tę transformację można wyjaśnić na dwa sposoby. Albo częściowym wyrzuceniem pseudoatmosfery podczas fazy wspólnej otoczki (krytycznego, krótkiego etapu ewolucji), albo powrotem do stanu spoczynku po niezwykłej erupcji trwającej ponad 30 lat. W układzie podwójnym dochodzi do nietypowych zmian Żółty hiperolbrzym to jedna z najrzadszych i najbardziej niestabilnych faz w życiu bardzo masywnej gwiazdy. Wówczas ciało niebieskie jest ekstremalnie jasne, bardzo gorące, ale też gwałtownie traci masę. To właściwie etap przejściowy tuż przed przejściem w supernową. Po raz pierwszy ta transformacja została uchwycona w 2013 i 2014 roku, ale wówczas nie było jasne, co te nietypowe sygnały mogą oznaczać. Najnowsza analiza wykazała, że zmiany te obejmowały wzrost temperatury, zmniejszenie rozmiaru do około 800 promieni Słońca oraz zmiany w składzie chemicznym atmosfery. Badacze zidentyfikowali także gorącą gwiazdę towarzyszącą w układzie podwójnym. Równolegle odbywały się jednak badania innego zespołu naukowców. Jacco van Loon z Uniwersytetu Keele w Wielkiej Brytanii i Keiichi Ohnaka z Universidad Andrés Bello w Chile prowadzili obserwacje za pomocą Południowoafrykańskiego Dużego Teleskopu (SALT). Doszli do wniosku, że kolosalna gwiazda z Wielkiego Obłoku Magellana mogła nigdy nie przestać być czerwonym nadolbrzymem. Dwie różne interpretacje Swoje wnioski opisali w ubiegłym miesiącu na łamach „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. Naukowcy stwierdzili, że atmosferze WOH G64 odkryli tlenek tytanu. Związek ten tworzy się i pozostaje w widocznej atmosferze gwiazdy tylko wtedy, gdy powierzchnia jest stosunkowo chłodna, typowa dla czerwonych nadolbrzymów. To oznacza, że żółty hiperolbrzym jest zbyt gorący, aby mógł wciąż występować tam tlenek tytanu. – Uważa się, że WOH G64 przekształcił się w żółtego hiperolbrzyma, co może sygnalizować ewolucję przed supernową. Jednak nasze nowe badanie uzyskane za pomocą SALT pokazują obecność gorącego towarzysza w układzie podwójnym, ale także wyraźne pasma absorpcji molekularnej tlenku tytanu – mówi van Loon i twierdzi, że WOH G64 jest wciąż czerwonym nadolbrzymem. To wszystko oznacza jednak, że z gwiazdą coś się dzieje, ale na razie nie wiadomo dokładnie, jak to zinterpretować. Interakcje między dwiema gwiazdami w układzie podwójnym mogły nieco namieszać w otaczającym je środowisku, powodując zmiany, które mogą przypominać ewolucję ciała niebieskiego, ale niekoniecznie nią być. Pewne jest jedno. Potrzebna jest dalsza obserwacja WOH G64, bo może w przyszłości dostarczy nam kluczowych informacji o śmierci gwiazd. Źródło: Nature Astronomy Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Zaskakujące wyniki badań. W Chinach odkryto najstarsze szczątki pradawnego krewnego człowieka
Naukowcy jeszcze raz zbadali trzy czaszki Homo erectus znalezione w chińskim Yunxian. Okazało się, że mają prawie 1,8 miliona lat. To oznacza, że jest to najstarszy dowód na istnienie krewnego człowieka w Azji Wschodniej.
Opanował ogień, a także tworzył zaawansowane narzędzia, które wykorzystywał w codziennym życiu. Jako jeden z pierwszych żył w zorganizowanych grupach i skutecznie przystosowywał się do różnych środowisk. Homo erectus to wymarły gatunek człowieka, który pojawił się w Afryce około 2 milionów lat temu i był jednym z pierwszych przedstawicieli rodzaju Homo o w pełni wyprostowanej postawie ciała. Naukowcy uważają, że to jeden z pierwszych gatunków człowieka, który opuścił kontynent afrykański i dotarł do Europy i Azji. Kiedy Homo erectus trafił do Azji? Właśnie dlatego H. erectus odegrał kluczową rolę w ewolucji człowieka. Ponadto uważa się go za przodka późniejszych gatunków, w tym Homo sapiens. Jednak ekspansja pradawnych krewnych współczesnych ludzi to jedno z największych wyzwań dla naukowców badających ewolucję człowieka. Wciąż nie do końca wiadomo, kiedy dokładnie opuścili Afrykę i czy była to jedna fala migracji, czy kilka, a także którą drogą się przemieszczali i jak szybko dotarli do Azji Wschodniej. Nowe badanie opublikowane właśnie na łamach czasopisma „Science Advances” rzuca jednak nowe światło na powyższe zagadnienia. W chińskim Yunxian w prowincji Hubei w przeszłości archeolodzy odnaleźli trzy niemal kompletne czaszki Homo erectus, co sprawiło, że region ten uznano za jedno z najważniejszych stanowisk hominidów z wczesnego plejstocenu we wschodniej Azji. Pierwotnie jednak ich wiek został określony na 1,2 mln lat temu. Nowe badania przesuwają ten okres aż o 600 tys. lat. „Wyniki datowania przesuwają czaszki z Yunxian na okres ok. 1,8 mln lat temu, co stanowi najstarsze skamieniałości hominidów odkryte we wschodniej Azji” – napisali w swojej pracy autorzy. Badacze dodają także, że skorygowane datowanie potwierdza model szybkiej ekspansji i szerokiego rozprzestrzenienia Homo erectus. „Przyczynia się także do zmniejszenia luki chronologicznej między najwcześniejszą archeologią a paleontologią hominidów we wschodniej Azji” – czytamy. „Absolutne zaskoczenie” – To było absolutne zaskoczenie, gdy po raz pierwszy zobaczyliśmy wyniki naszej analizy. Starszy wiek może zmusić ekspertów do ponownego przemyślenia daty pojawienia się Homo erectus w Afryce – powiedział Live Science Christopher Bae, współautor badania i profesor antropologii na Uniwersytecie Hawajskim w Manoa. Badacz stawia hipotezę, że należałoby rozważyć przesunięcie daty pojawienia się tego gatunku człowieka na około 2,6 miliona lat temu. To dlatego, że do tej pory to skamieniałości odkryte na stanowisku Dmanisi w Gruzji, datowane na 1,78–1,85 miliona lat, przez długi czas uznawano za najwcześniejsze dowody obecności ludzi w Azji. Kiedy na Ziemi pojawił się Homo erectus? W najnowszym badaniu szczątków naukowcy wykorzystali technikę datowania czasu pogrzebania osadów na podstawie rozpadu nuklidów kosmogenicznych. W ten sposób autorzy chcieli określić wiek kwarcu znajdującego się w warstwach, w których znaleziono czaszki. Ta metoda mierzy okres półtrwania dwóch wariantów chemicznych – glinu-26 i berylu-10 – aby określić, ile czasu minęło od wystawienia kwarcu na działanie promieniowania kosmicznego. Prof. Bae zwraca jednak uwagę, że obecnie jest duża różnica pomiędzy wiekiem trzech czaszek z Yunxian a najwcześniejszymi dowodami w postaci narzędzi stworzonych przez Homo erectus. Ale ponieważ ta data jest zbliżona do skamieniałości z Dmanisi w Gruzji, wyniki sugerują, że H. erectus przemieszczał się po Azji stosunkowo szybko. – Rozmiar i kształt czaszek z Yunxian dowodzą jednak, że osobniki te miały większe mózgi, niż te znalezione w Gruzji, pomimo stosunkowo podobnego wieku. Wskazuje to na istotne zróżnicowanie wśród wczesnych człowiekowatych poza Afryką – dodaje prof. Bae. Źródło: Science Advances Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Naukowcy rozwiązali tajemnicę pradawnego grobu. Nastolatka spoczywała z kośćmi ojca
Najnowsze badania DNA szczątków z neolitycznego stanowiska wykazały, że nastolatka sprzed 5500 lat została pochowana wraz z kośćmi swojego ojca na wysokości serca. Odkrycie rzuca nowe światło na prehistoryczne relacje rodzinne.
Czym jest miłość rodzicielska i jak głęboko zakorzeniona jest w ludzkiej naturze? To z pozoru proste pytanie frapuje badaczy od czasów starożytnych. Filozofowie, tacy jak Arystoteles, Platon, także stoicy, zastanawiali się, czym jest więź między rodzicami a dziećmi i czy jest ona naturalna, czy to jedynie konstrukt społeczny. Myśliciele nowożytni dopiero wskazali, że relacje dziecko-ojciec, dziecko-matka, to emocjonalna relacja, a potomstwo zaczęto postrzegać jako podmiot, a nie wyłącznie część wspólnoty, czy kapitał. Kiedy rodzina stała się dla ludzi ważna? Najnowsze odkrycie szwedzkich naukowców może dodać nową cegiełkę do dyskursu o rodzinnych relacjach. Badacze przeprowadzili badanie DNA szczątków odkrytych na neolitycznym cmentarzysku w Ajvide na Gotlandii. W latach 80. na nekropolii odkryto 85 grobów z kultury ceramiki dołkowej. Ta społeczność łowców-zbieraczy żyła na tej szwedzkiej wyspie ok. 5500 lat temu. Badacze ustalili, że w niektórych pochówkach złożono kilka osób, które były ze sobą spokrewnione. Najbardziej poruszający był jednak grób nastoletniej dziewczyny, w którym znajdowały się także szczątki jej ojca. – Ponieważ tego typu groby rzadko się zachowują, badania nad pokrewieństwem w archeologicznych kulturach łowców-zbieraczy są rzadkie i zazwyczaj ograniczone – powiedziała Tiina Mattila, genetyczka populacyjna z Uniwersytetu w Uppsali. Co wykazały badania? „Relacje pokrewieństwa między dawnymi społeczeństwami mogą dostarczyć cennych informacji na temat dynamiki społecznej populacji. Dane genetyczne z prehistorycznych szczątków ludzi mogą ujawnić pokrewieństwo genetyczne, a w połączeniu z informacjami archeologicznymi, rzucić światło na czynniki społeczne kształtujące pradawne społeczności” – napisali we wstępie swojej pracy opublikowanej na łamach „Proceedings of the Royal Society B”. W badaniu naukowcy wygenerowali nowe dane genomiczne pochodzące od 10 osób pochowanych na cmentarzysku na Gotlandii. Autorzy pracy porównali je z DNA 24 osób z czterech innych stanowisk na wyspie. „Analizy genetyczne ujawniły podwójne pochodzenie gotlandzkiej kultury ceramiki dołkowej, wykazując około 80% pokrewieństwa z wcześniejszymi mezolitycznymi grupami łowców-zbieraczy i 20% z grupami rolniczymi” – twierdzą badacze. Zidentyfikowali bliskie pokrewieństwo genetyczne między różnymi grupami badanych, co wskazuje na mieszanie się społeczności. Wszystkie osoby pochowane razem były blisko spokrewnione, w tym krewni pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia i wykazywały znacząco podwyższone pokrewieństwo genetyczne. Naukowcy podkreślają, że to dowód na to, że pokrewieństwo genetyczne odegrało decydującą rolę w rytuale pogrzebowym tej kultury. Miłość ojca i córki Badacze badali w sumie kilka grobów, ale to właśnie ten nastolatki wywołał największe poruszenie. Młoda kobieta została pochowana na plecach w pozycji wyciągniętej, a na jej tułowiu i obok niej znajdowały się kości jej ojca. Analiza DNA wykazała, że zmarł on znacznie wcześniej, niż córka. Naukowcy sugerują zatem, że szczątki mężczyzny musiały zostać wykopane i przeniesione do grobu córki. W innym grobie archeolodzy znaleźli szkielet dorosłej kobiety oraz szczątki dwójki małych dzieci. To chłopiec i dziewczynka, którzy byli rodzeństwem. Badanie wykazało jednak, że kobieta nie była ich matką, ale była z nimi spokrewniona. Odkryto także pochówek innej pary dzieci – również chłopca i dziewczynki, którzy zostali pochowani razem. Analiza genetyczna potwierdziła, że byli krewnymi trzeciego stopnia, czyli najprawdopodobniej kuzynami. – Ku zaskoczeniu ​​wiele osób pochowanych razem było krewnymi drugiego i trzeciego stopnia. Sugeruje to, że osoby te dobrze znały swoje linie rodzinne i że relacje poza najbliższą rodziną odgrywały dla tej kultury ważną rolę – podsumowuje współautorka badania, Helena Malmström, archeogenetyczka z Uniwersytetu w Uppsali. Badanie może być dowodem na to, że ponad 5000 lat temu więzi rodzinne i przynależność do danego rodu, mogła mieć dla ludzi znacznie większe znaczenie, niż dotychczas uważano. Planowane są jednak kolejne badania na Gotlandii, które mogą potwierdzić tę hipotezę. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Odporna na antybiotyki superbakteria sprzed 5000 lat odkryta w rumuńskiej jaskinii. I to nie jest zła wiadomość
Starożytna bakteria była uwięziona w lodzie, w rumuńskiej jaskini Scărișoara. Najnowsze badanie wykazało, że potrafi przeciwstawić się wielu współczesnym antybiotykom, mimo że nie mogła mieć z nimi styczności. Ale – wbrew pozorom – to może być dobra wiadomość.
W najgłębszych zakamarkach naszej planety wciąż kryje się wiele tajemnic. Tam, gdzie lód zalega od tysięcy lat, skrywa się mikroświat o zadziwiających właściwościach. W rumuńskiej jaskini Scărișoara naukowcy wydobyli bakterię, która przez około 5 000 lat spoczywała w wiecznym lodzie, odseparowana od reszty życia na Ziemi. Badanie wykazało, że szczep ten jest odporny na 10 antybiotyków. Naukowcy twierdzą jednak, że może być to szansa na opracowanie nowych strategii zapobiegania antybiotykooporności oraz zbadania, jak oporność ta naturalnie ewoluuje i się rozprzestrzenia. Lekoodporna bakteria sprzed cywilizacji Praca rumuńskich uczonych została opublikowana na łamach czasopisma „Frontiers in Microbiology”. – Bakterie ewoluowały, aby przystosować się do najbardziej ekstremalnych warunków na Ziemi, od palącego upału po temperatury znacznie poniżej zera. Jaskinie lodowe to tylko jedno ze środowisk, w których żyją różnorodne mikroorganizmy. Stanowią one bogate, ale wciąż słabo poznane źródło różnorodności genetycznej – podkreślają autorzy. Chodzi o szczep bakterii Psychrobacter SC65A.3. Naukowcy ustalili, że posiada ponad 100 genów związanych z opornością. – Ta bakteria może również hamować wzrost kilku głównych, opornych na antybiotyki „superbakterii” i wykazuje aktywność enzymatyczną o istotnym potencjale biotechnologicznym – wskazuje główna autorka dr Cristina Purcarea, z Instytutu Biologii Akademii Rumuńskiej w Bukareszcie. Psychrobacter to rodzaj bakterii przystosowanych do życia w bardzo niskich temperaturach. Należą do tzw. bakterii psychrofilnych lub psychrotolerancyjnych. Żyją m.in. w: wodach i lodach polarnych Arktyki i Antarktydy, głębinach oceanicznych, wiecznej zmarzlinie, a nawet w chłodniach i przechowywanej żywności. Oporność bez antybiotyków: jak to się stało? Naukowcy twierdzą, że ich odkrycie dowodzi, że oporność bakterii nie wytworzyła się tylko poprzez stosowanie antybiotyków współcześnie. – Badanie drobnoustrojów, takich jak Psychrobacter SC65A.3, ujawnia, jak oporność na antybiotyki ewoluowała naturalnie w środowisku, na długo przed wprowadzeniem współczesnych leków – powiedziała dr Purcarea. Badacze sprawdzili, jak szczep SC65A reaguje na 28 antybiotyków z 10 różnych klas — zarówno powszechnie stosowanych, jak i tych zarezerwowanych do leczenia ciężkich zakażeń bakteryjnych. – Dziesięć antybiotyków, wobec których wykazaliśmy oporność, jest powszechnie używanych w leczeniu poważnych zakażeń bakteryjnych – zarówno w terapii doustnej, jak i dożylnej – podkreśliła Purcarea. To m.in. medykamenty wykorzystywane do leczenia gruźlicy, zapalenia jelita grubego i zakażeń układu moczowego. Superbakteria to szansa czy zagrożenie? Naukowcy podkreślają, że SC65A.3 to pierwszy szczep Psychrobacter, u którego stwierdzono oporność na antybiotyki – w tym trimetoprim, klindamycynę i metronidazol. W jego DNA naukowcy odkryli też prawie 600 genów o nieznanych funkcjach. Sugeruje to zagadkowe źródło nowych mechanizmów biologicznych. Analiza tego genomu ujawniła także 11 genów, które potencjalnie mogą zabijać lub hamować wzrost innych bakterii, grzybów i wirusów. – Jeśli topniejący lód uwolni te mikroby, geny te mogą rozprzestrzenić się na współczesne bakterie, pogłębiając globalne wyzwanie, jakim jest oporność na antybiotyki – powiedziała dr Purcarea. – Z drugiej strony, produkują one unikalne enzymy i związki przeciwdrobnoustrojowe, które mogą zainspirować nowe antybiotyki, enzymy przemysłowe i inne innowacje biotechnologiczne – dodaje rumuńska badaczka. - Te starożytne bakterie są niezbędne dla rozwoju nauki i medycyny. Jednak należy się z nimi obchodzić ostrożnie i z zachowaniem środków bezpieczeństwa w laboratoriach, aby zminimalizować ryzyko niekontrolowanego rozprzestrzeniania się – podsumowała Purcarea. Źródło: Frontiers in Microbiology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Tajemnica zapisana na kamieniu. Niezwykłe odkrycie w południowej Afryce
Nowe badania południowoafrykańskiej sztuki naskalnej ludu San pokazują, że nie były to tylko zwykłe obrazy, lecz zapis skomplikowanych rytuałów i życia społecznego.
San, zwani kiedyś także Buszmenami, to jeden z najstarszych ludów świata. Obecnie szacuje się, że żyje ich ok. 82 tys. osób i zamieszkują tereny Kalahari i regiony sąsiednie w Namibii, RPA, Angoli, Zimbabwe i Botswanie. Jeszcze 300–400 lat temu zamieszkiwali niemal całą Południową Afrykę, ale zostali wyparci przez Burów i ludy Bantu. Tradycyjnie byli łowcami-zbieraczami i żyli w niewielkich, egalitarnych społecznościach. Tajemnicze malowidła naskalne ludu San Posługują się językami z grupy khoisan, które wyróżnia charakterystyczne mlaskanie. Co ciekawe, jest to społeczność bardzo egalitarna z silną rolą kobiet. Wśród San mają wysoki status i są niezwykle szanowane. Często bywają przywódcami swoich rodzinnych grup. Władza Buszmenów jest dziedziczna, ale bardzo ograniczona. Ludzie San podejmują ważne decyzje na podstawie konsensusu, w którym kobiety mają równe prawa głosu. San jednak słyną przede wszystkim ze swojej niezwykle misternej sztuki naskalnej. Malowidła przedstawiają najczęściej zwierzęta i ludzi, a także polowania, tańce i rytuały szamańskie. W najnowszym badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „Telestes”, dr Joshua Kumbani i dr Margarita Díaz-Andreu przeprowadzili nową analizę poszczególnych scen tanecznych przedstawionych w różnych malowidłach naskalnych. – Nasze badania wynikały z faktu, że chociaż sceny taneczne w Afryce Południowej zostały odnotowane w kilku publikacjach, nie zostały one systematycznie zbadane ani z perspektywy archeologii, ani ikonografii – wyjaśnia dr Kumbani. A te obrazy naskalne mogą być najlepszym źródłem wiedzy o tradycjach i rytuałach tej pradawnej kultury. Rytualne tańce i formy transu Jednym z najczęstszych motywów malowideł są różne formy tańca, przede wszystkim rytualnego czy inicjacyjnego obydwu płci. Do tej pory niewiele wiadomo było o tym, co dokładnie oznaczają poszczególne formy tej aktywności. – Chcieliśmy poszerzyć metodologię analizy scen tanecznych w południowoafrykańskiej sztuce naskalnej. Staraliśmy się również wykorzystać informacje etnograficzne, aby pomóc w interpretacji i kategoryzacji różnych rodzajów tańców przedstawionych w południowoafrykańskich dokumentach – wyjaśnia dr Kumbani. – Ponadto chcieliśmy zbadać, czy wszystkie tańce w RPA miały charakter rytualny, czy też niektóre były wykonywane wyłącznie dla rozrywki. Do najczęściej przedstawianych tańców należały tzw. tańce transowe. To rodzaj rytualnego tańca, który może trwać wiele godzin. Zazwyczaj tancerze występują w kręgu wokół kobiet, które klaszczą i śpiewają w akompaniamencie – mówi uczony. Autorzy publikacji twierdzą, że to właśnie forma transu była najczęstszą malowaną aktywnością. Pojawiał się 17 razy, najczęściej w prowincji KwaZulu-Natal. Tancerze często przedstawiani byli wraz z kijami, z ich nosów płynęła krew, a także widoczne były sceny, podczas których Buszmeni przechodzili transformację w zwierzęta. Inicjacje mężczyzn i kobiet Badacze podkreślają również, że równie częstym przedstawianym tańcem, był taniec inicjacyjny dziewcząt. – Scena tańca jest dynamiczna i wydaje się obejmować dwie odrębne grupy. Pierwsza przedstawia kobiety pochylone do przodu, które prezentują taniec rytualny. Druga grupa trzyma różne kije, które często używane były przez kobiety w tańcach przywoływania deszczu, a także były również niezbędne do zbierania bulw – tłumaczy dr Kumbani. Co ciekawe, Buszmeni niezwykle rzadko malowali tańczących mężczyzn. Jedną z interpretacji jest to, że chłopcy mogli ukrywać swoje rytuały inicjacyjne i nie były tak powszechne, jak kobiece. Z drugiej strony może to także wynikać z silnej roli kobiet w tej kulturze. Autorzy badania podkreślają, że sztuka naskalna San to jeden z niewielu sposobów, w jaki możemy zrozumieć znaczenie i wagę tych tańców tego ludu. Malowidła przedstawiają chwile uzdrowienia, dojrzewania i prostej rozrywki, które nie zawsze są udokumentowane w etnografii. Źródło: Phys.org Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Święte jezioro odkryte w Egipcie. „Jedyne takie w historii egipskiej archeologii”
Święte jezioro w Egipcie mogło odgrywać ważną rolę w rytuałach religijnych starożytności. Zespół badaczy z Chin i Egiptu odkrył jego pozostałości w Karnaku. To pierwsze takie znalezisko, które poddano systematycznym wykopaliskom.
Zespół egipsko-chińskich badaczy prowadził wykopaliska w słynnym kompleksie Karnak w egipskim Luksorze. W trakcie badań odnalazł sztuczny zbiornik, którego na próżno szukać w jakichkolwiek źródłach archeologicznych. Naukowcy twierdzą, że to prawdopodobnie tzw. święte jezioro, co może potwierdzać fakt, że znajdował się na zachód od świątyni Maat, bogini harmonii, sprawiedliwości i prawdy. Podobne jezioro znane jest także z innej budowli sakralnej w Karnaku, poświęconej bogu Montu. W Luksorze odkryto święte jezioro – Wraz ze znanym wcześniej świętym zbiornikiem świątyni Montu, odkrycie tworzy unikatowy układ dwóch jezior, ułożonych w linii północ-południe w obrębie murów Karnaku – powiedział cytowany przez Xinhua Jia Xiaobing, chiński archeolog i kierownik projektu wykopaliskowego w Karnaku. – Nowe znalezisko jest jedynym świętym jeziorem w historii egipskiej archeologii, które zostało poddane systematycznym i naukowym wykopaliskom, dostarczając materiałów do badań, zwłaszcza świętych jezior – dodaje uczony. Takie jeziora w starożytnym Egipcie stanowiły integralną część kompleksów świątynnych. Spełniały przede wszystkim funkcje religijne i rytualne. Utożsamiano je z bogiem Nun, który w mitologii egipskiej uznawany był za pramaterię, pierwszy przejaw bytu. Był uosobieniem praoceanu, który wypełniał cały wszechświat, z którego wyłoniło się życie. – Święte jezioro symbolizowało więc początek stworzenia oraz kosmiczny porządek, który świątynia i odprawiane w niej rytuały miały podtrzymywać – wyjaśnia Xiaobing. Osiem lat wspólnej misji Najważniejszą funkcją świętego jeziora był rytuał oczyszczenia. Kapłani przed wejściem do najświętszych części świątyni musieli dokonywać ablucji, czyli rytualnego obmycia ciała, aby osiągnąć odpowiedni stan czystości do rozmowy z bogami. Czystość miała tu znaczenie nie tylko fizyczne, lecz przede wszystkim symboliczne i moralne. – Odkrycie to jest czymś wyjątkowym, co ukoronowało ciężką, ośmioletnią pracę wspólnej misji – mówił Hend Aly, starsza inspektor świątyni Montu i egipski członek zespołu archeologów. – W badaniach opracowaliśmy i zastosowaliśmy zaawansowaną metodologię technologiczną – dodaje badaczka. – To piękne i wspaniałe święte jezioro, które w niedalekiej przyszłości rzuci nowe światło na dalsze badania – powiedziała Aly. Badacze podkreślają jednak, że ze względu na ograniczenia, które spowodowane są poziomem wód gruntowych, fundamenty jeziora nie zostały jeszcze w pełni zbadane. – Jego pierwotna data budowy zostanie ustalona dopiero w toku dalszych wykopalisk i badań – dodaje archeolożka. W trakcie wykopalisk archeolodzy odnaleźli także w rejonie kaplicy Ozyrysa trzy kaplice poświęcone temu bogu. W tym samym miejscu odkopano także figurki przedstawiające to bóstwo. Teren świątyni Montu znajduje się na terenie kompleksu Karnak w północnej części Luksoru i ma powierzchnię około 106 tys. metrów kwadratowych, z czego ok. 24 tys. m2 znajduje się w obrębie murów obronnych świątyni – przypominają naukowcy. Do tej pory wspólna chińsko-egipska misja przebadała obszar zajmujący zaledwie 2300 m2. Można się zatem spodziewać, że jeszcze wiele w tym miejscu jest do odkrycia. Czym jest Karnak? Karnak to jeden z największych i najważniejszych zespołów świątynnych starożytnego świata. Znajduje się na wschodnim brzegu Nilu. Ten rozległy kompleks sakralny wznoszony był i rozbudowywany przez ponad 1500 lat, od czasów Średniego Państwa aż po epokę ptolemejską. Miejsce to do dziś stanowi wyjątkowe archiwum, dokumentujące zmiany religijne, polityczne i artystyczne w dziejach starożytnego Egiptu. Najważniejszą częścią kompleksu jest świątynia boga Amona-Re, głównego bóstwa Teb i jednego z najpotężniejszych bogów egipskiego panteonu. Karnak był nie tylko centrum kultu religijnego, lecz także symbolem władzy królewskiej – kolejni faraonowie wznosili tu obeliski, pylony i dziedzińce, aby podkreślić swoje związki z bogami i legitymizować własne rządy. Źródło: Xinhua Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Rysunki i wyznania miłosne na ścianach. Sensacyjne odkrycie w Pompejach
Dzięki technologii obrazowania 3D i fotografii obliczeniowej naukowcy odkryli nieznane wcześniej malowidła i inskrypcje zapisane na ścianach jednego z korytarzy w Pompejach. Rysunki przedstawiają m.in. walki gladiatorów.
Pompeje do dziś pozostają jedną z największych skarbnic wiedzy o starożytnym Cesarstwie Rzymskim. Choć erupcja Wezuwiusza była straszliwą tragedią, która spotkała miasto i jego mieszkańców, to wulkaniczny pył sprawił, że miejsce to stało się istną kapsułą czasu. Zatrzymane w chwili zagłady ulice, domy i przedmioty codziennego użytku opowiadają historię miasta, które zniknęło w jednej chwili. A badacze do dziś dokonują tam kolejnych odkryć rzucających światło na życie w starożytności. Nowe odkrycie w Pompejach Zespół francusko-kanadyjskich naukowców postanowił jeszcze raz zbadać wąski korytarz łączący dwa teatry w Pompejach. Była to przestrzeń na co dzień często uczęszczana przez ludzi. Po raz pierwszy odkopano ją w 1794 roku, a kolejne 200 lat badań ujawniło wiele malowideł i inskrypcji. Większość z nich była jednak na tyle zniszczona, że dawniej trudno było dostrzec dokładnie, co te starożytne dzieła – często wykonane przez przypadkowych przechodniów, niczym współczesne graffiti – przedstawiają. W ostatnich badaniach naukowcy postanowili wykorzystać metody obrazowania trójwymiarowego, fotografii obliczeniowej i technologię RTI, aby przeanalizować dokładniej ściany owego korytarza. W ten właśnie sposób naukowcy odkryli niewidoczne wcześniej malunki przedstawiające walki gladiatorów, a także bardzo osobiste wyznania miłosne. – Dwie kampanie terenowe w 2022 i 2025 roku wzbogaciły dotychczas znaną bazę starożytnych graffiti o 79 wcześniej niepublikowanych inskrypcji. Nasz projekt ma na celu przywrócenie tym dziełom ich kontekstu przestrzennego, ujawniając poprzez nie interakcje i wielorakie formy relacji towarzyskich zapisanych w przestrzeni publicznej – podkreślają we wstępie swojej pracy, która ukazała się na stronie internetowej Parku Archeologicznego w Pompejach. Korytarz pełen wyznań Korytarz w pompejskim teatrze ma ok. 27 metrów długości. Już wcześniej badacze odkryli tu graffiti przedstawiające m.in. rzymskie imiona, rysunki zwierząt i statków, a nawet obelgi. – To, co czyni to miejsce wyjątkowym, to nie tylko ilość graffiti, ale także jego społeczny charakter. W przeciwieństwie do oficjalnych inskrypcji, wykonanych na czyjeś zlecenie, te znaki były nieformalne, spontaniczne i osobiste. Pozostawili je zwykli ludzie: widzowie, miejscowi, podróżni, zapisujący ulotne myśli w miejscu publicznym – wyjaśniają autorzy. Jedną z inskrypcji, którą udało się naukowcom odczytać było niekompletne zdanie „Erato amat”. Pierwsze słowo może odnosić się do muzy miłości, której imię tłumaczy się jako „ukochana” lub „pożądana”. Z kolei amat po łacinie oznacza „kocha”, „miłuje” lub „jest zakochany”. – Imię Erato pojawia się również w innych kontekstach rzymskich, często kojarzonych z niewolnicami lub wyzwolonymi kobietami – twierdzą badacze. Emocje w starożytnym Rzymie Naukowcy wskazują, że to niedokończone zdanie jest kolejnym dowodem na to, jak ekspresja uczuć w starożytnym Rzymie była ważna dla jego mieszkańców. W tym samym korytarzu przed laty odnaleziono inne miłosne wyznanie, w którym to Methe wyznaje miłość swojemu mężczyźnie i prosi boginię rzymską Wenus o przychylność. – Te teksty pokazują, że uczucia, pożądanie, tęsknota, były równie ważną częścią życia Pompejów – podkreślają uczeni. Ponadto archeolodzy odkryli także niezwykle misternie wykonany rysunek przedstawiający walkę dwóch gladiatorów. Scenę charakteryzuje precyzyjne przedstawienie ruchu obydwu mężczyzn. – Kompozycja sugeruje ruch, równowagę i napięcie, a nie statyczną symbolikę – zauważają badacze w swojej pracy. – Nasz projekt ma na celu zanurzenie się w codziennym świecie zwykłych użytkowników miejsca publicznego w świecie rzymskim. To odkrycie pozwala nam usłyszeć głosy, do których upływ czasu rzadko pozwala nam dotrzeć – podsumowali kanadyjsko-francuscy badacze. Źródło: Pompei Sites Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Ludzie łowili rekiny już 7000 lat temu. Dowód znaleziono na… pustyni
Naukowcy z Czech przebadali masowy grób z czasów neolitu w Omanie. Analiza izotopowa wykazała, że dieta pochowanych w nim ludzi mogła składać się z ryb drapieżnych, w tym rekinów. Badacze sugerują, że to najwcześniejszy dowód na to, że ludzie łowili i jedli te niebezpieczne zwierzęta.
Zespół archeologów z Czeskiej Akademii Nauk prowadził badania dużego, megalitycznego grobowca w dolinie Wadi Nafūn w Omanie, datowanego na pierwszą połowę 5. tysiąclecia p.n.e. Wykopaliska na tym stanowisku trwają nieprzerwanie od 2020 roku. W kurhanie badacze zidentyfikowali szczątki nawet 70 osób w różnym wieku. Okazało się, że w grobie tym składano ludzi przez ok. 300 lat. Co skrywał najstarszy grobowiec Arabii? Wiek grobowca czyni go najstarszym w południowej części Półwyspu Arabskiego. Naukowcy podkreślają, że stanowisko to jest istną kopalnią wiedzy o neolitycznych społecznościach. – Zabytek ten jest czymś więcej niż tylko miejscem pochówku. Stał się kluczowym źródłem informacji na temat strategii przetrwania, wzorców mobilności, zachowań rytualnych i adaptacji do środowiska w pierwszej połowie piątego tysiąclecia p.n.e. – podkreślają autorzy odkrycia w artykule opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Naukowcy uważają ponadto, że stanowisko pełniło funkcję miejsca rytualnego, jednoczącego wiele neolitycznych grup w południowej Arabii. – Ten grobowiec nie został wzniesiony przez jedną małą grupę. Reprezentuje współpracę oraz wspólne wierzenia – podkreśla dr Alžběta Danielisova, kierowniczka badań. Zęby i izotopy Naukowcy postanowili dowiedzieć się więcej o życiu społeczności, które zostały pochowane w megalitycznym grobie. Pobrali w tym celu próbki zębów i fragmenty różnych kości od kilkunastu osobników. Wykorzystując zaawansowaną analizę stabilnych izotopów węgla, tlenu, strontu i azotu, naukowcy zrekonstruowali zarówno dietę, jak i wzorce tego, jak i gdzie przemieszczali się ci ludzie. Rekiny podstawą diety na… pustyni – Wyniki były uderzające. Sygnatury izotopowe ujawniły niezwykle wysoki udział stworzeń morskich w diecie, pomimo śródlądowego położenia stanowiska – mówi dr Danielisova. – Co więcej, podwyższone wartości izotopów azotu wskazywały na spożycie białka z samego szczytu morskiego łańcucha pokarmowego – dodaje badaczka sugerując, że neolityczni ludzie zamieszkujący tę krainę łowili nie tylko małe ryby, ale także drapieżniki, takie jak rekiny pływające w Morzu Arabskim. Na podstawie analiz izotopowych naukowcy stwierdzili również, że mięso tego zwierzęcia nie było sporadycznym źródłem pożywienia, lecz podstawą diety neolitycznej w tym regionie. – Wartości izotopów sugerują regularne spożywanie drapieżników szczytowych, najprawdopodobniej rekinów – wyjaśnia Danielisova. Co naprawdę wynika z analiz izotopowych? Jednocześnie badacze podkreślają, że wnioski te opierają się na analizach pośrednich, a dalsze badania – m.in. biomolekularne analizy kamienia nazębnego – mogą dostarczyć jeszcze bardziej bezpośrednich dowodów na spożywanie mięsa rekinów. – Badanie pokazuje, jak ludzka innowacyjność i zdolność adaptacji pozwoliły populacjom neolitycznym rozwijać się w środowiskach wcześniej uważanych za trudne do życia – podkreślają w artykule uczeni. Rekiny jako symbol i pożywienie Hipotezę zespołu wspierają również znaleziska archeologiczne z samego grobowca i jego otoczenia. Wśród nich znajdują się zawieszki wykonane z zębów rekinów, w tym żarłacza białego i żarłacza tygrysiego, kolce płaszczek oraz inne artefakty związane z rybołówstwem. – Wszystkie te przedmioty sugerują zarówno symboliczne, jak i praktyczne relacje między społecznością a dużymi zwierzętami morskimi – podkreślają autorzy badań. Jeśli dalsze analizy potwierdzą te ustalenia, odkrycie z Wadi Nafūn znacząco zmieni nasze rozumienie neolitu w suchych regionach Bliskiego Wschodu. Pokazuje bowiem, że społeczności sprzed 7000 lat potrafiły łączyć mobilny tryb życia, złożone rytuały i zaawansowane strategie pozyskiwania pożywienia, w tym polowania na jedne z najgroźniejszych zwierząt mórz i oceanów. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
Kinowa premiera filmu „Hamnet” to okazja do przyjrzenia się prywatnym losom rodziny najsłynniejszego dramaturga wszech czasów. Brytyjski badacz poddał analizie kopię zaginionego dokumentu, który przez lata błędnie przypisywano ojcu pisarza. Wnikliwe śledztwo dowiodło, że za tekstem stoi w rzeczywistości ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Słynny „człowiek lodu” był nosicielem groźnego wirusa. Jego mumię odkryto w Alpach
Ötzi to doskonale zachowana mumia mężczyzny z epoki miedzi, którą odkryto w 1991 roku w lodowcu Alp Ötzalskich. Przez lata był jednym z najważniejszych obiektów badań o życiu w neolicie. Teraz naukowcy odkryli, że Człowiek Lodu był nosicielem groźnego wirusa.
Ötzi, czyli „człowiek z Similaun” lub „człowiek lodu” zmarł ok. 5300 lat temu w dolinie Ötztal w austriackich Alpach. Jego zwłoki zostały zamrożone przez lód surowego klimatu Południowego Tyrolu. Dopiero 19 września 1991 roku mężczyzna został odnaleziony przez niemieckich turystów, Helmuta Simona i jego żonę Erikę podczas górskiej wędrówki. Para na początku sądziła, że natrafiła na zwłoki alpinisty, ale szybko okazało się, że znalezisko ma znacznie większe znaczenie. Dzięki późniejszym badaniom ustalono, że Ötzi żył w późnym neolicie. Kim był Ötzi? Miał 157 cm wzrostu, ważył około 50 kg i zmarł w wieku 40–53 lat. Na ciele stwierdzono 61 tatuaży, a niektóre z nich zostały stworzone w miejscach uważanych za punkty akupunktury dla chorób, na które cierpiał. To między innymi zmiany zwyrodnieniowe stawów i bóle brzucha wywołane zakażeniem Trichuris trichiura. Naukowcy ustalili, że był szatynem, prawdopodobnie miał brązowe oczy i grupę krwi „0”. Liczne analizy i badania wykazały, że również, że człowiek lodu cierpiał na nietolerancję laktozy oraz że mimo swojego wieku miał genetyczne predyspozycje do choroby wieńcowej i cierpiał na arteriosklerozę. Badacze stwierdzili, że nie prowadził siedzącego trybu życia, nie miał nadwagi, nie cierpiał z głodu, a jego dieta była zrównoważona, choć mimo to zagrażały mu choroby serca i układu krążenia. Niemieccy uczeni wykryli u niego także boreliozę spowodowaną najprawdopodobniej ukąszeniem kleszcza. Ötzi zginął od ran odniesionych w walce z innymi ludźmi. Najprawdopodobniej został trafiony strzałą i zmarł chwilę po zranieniu. Naukowcy zbadali DNA Ötziego i Ust’-Iszyma Najnowsze badania dodają kolejną informację do życiorysu neolitycznego mężczyzny z Południowego Tyrolu. Ale nie tylko jego, bo również Ust’-Iszyma, prehistorycznego człowieka, który żył na Syberii 45 tys. lat temu. Naukowcy z Brazylii przeanalizowali ich materiał genetyczny i odkryli, że obydwaj byli zarażeni wirusem HPV16. Praca została opublikowana na portalu naukowych preprintów BioRxiv. Autorzy badania twierdzą, że udało im się właśnie odkryć najwcześniejszy molekularny dowód na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego typu 16 u współczesnego człowieka. To jeden z typów wirusa HPV, który należy do grupy tzw. wysokiego ryzyka onkologicznego. Jest przenoszony głównie drogą płciową. Infekcja często przebiega bezobjawowo i może utrzymywać się w organizmie przez wiele lat. Przewlekłe zakażenie HPV16 znacząco zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów, a zwłaszcza raka szyjki macicy, raka gardła, jamy ustnej, a nawet odbytu i prącia. Wirus ten jest odpowiedzialny za około 50% wszystkich przypadków raka szyjki macicy na świecie. – Zbadaliśmy obecność HPV u Ötzi i Ust’-Iszyma poprzez analizę danych z sekwencjonowania genomu. Wykryliśmy fragmenty wirusa brodawczaka o wysokiej wiarygodności u obu osobników. Dalsze analizy filogenetyczne i porównawcze wykazały, że zrekonstruowane sekwencje należą do HPV16, czyli najbardziej onkogennej linii HPV – twierdzą naukowcy. HPV mógł ewoluować od setek milionów lat Badacze podkreślają, że ich odkrycie podważa tezę, że wirus HPV16 przeniknął do Homo sapiens poprzez krzyżowanie się z neandertalczykami. Dotychczas podejrzewano, że to właśnie po tym gatunku człowieka odziedziczyliśmy tego wirusa. – Nasze wyniki sugerują, że wirus HPV16 był już obecny u współczesnych ludzi w górnym paleolicie, co wskazuje na długotrwały związek nosiciel-wirus, niezależny od transmisji neandertalskiej – podkreślają uczeni. Zespół podkreśla jednak, że dwuosobowa próba jest niewielka, dlatego trudno na razie określić, skąd dokładnie pochodzi wirus HPV16. – Wyniki wskazują, że wirus był jest związany anatomicznie współczesnymi ludźmi od bardzo dawna, prawdopodobnie na długo przed głównymi podziałami populacji poza Afryką, czyli 50 000–60 000 lat temu – powiedział Marcelo Briones, jeden z autorów badania. – To potwierdza tezę, że onkogenne wirusy brodawczaka ludzkiego nie są nowymi patogenami, lecz długowiecznymi towarzyszami swoich nosicieli, ewoluującymi wraz z naczelnymi i ludźmi – dodał badacz. Autorzy sugerują, że wirus brodawczaka mógł ewoluować z kręgowcami przez nawet setki milionów lat. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
To najważniejsze odkrycie o pochodzeniu człowieka od dekad. Sensacja w Maroku
W marokańskiej Casablance archeolodzy odnaleźli kości, które mogły należeć do ostatniego przodka człowieka, neandertalczyka i denisowianina. Szczątki mają ok. 773 tys. lat.
Niezwykłe odkrycie zostało opisane na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Badacze z kilku europejskich uniwersytetów dokonali analizy kilku kości odkrytych w jaskini Grotte à Hominidés, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „Jaskinię Człowiekowatych”. Grota znajduje się w Casablance w Maroku. To ważne stanowisko archeologiczne. W przeszłości odnaleziono tu wiele skamieniałości hominidów sprzed setek tysięcy lat, które były istotne dla rekonstrukcji historii naszego gatunku. Ostatni wspólny przodek człowieka, neandertalczyka i denisowianina? Tym razem badacze analizowali grupę kości, które należały do jednego osobnika. Były to trzy części żuchwy, kilka kręgów, a także kilka zębów. Analiza wykazała, że należały do człowiekowatego, który żył ok. 773 tysięcy lat temu. Było to możliwe dzięki połączeniu kilku metod badawczych, w tym analiz stratygraficznych, paleomagnetycznych oraz porównania z zespołami narzędzi kamiennych kultury aszelskiej, znalezionymi w tych samych warstwach osadów. Dalsze badania pozwoliły naukowcom wysnuć tezę, że mógł być to ostatni wspólny przodek Homo sapiens, neandertalczyka i człowieka z Denisowej Jaskini. – Dowody paleogenetyczne sugerują, że ostatni wspólny przodek współczesnych ludzi, neandertalczyków i denisowian żył około 765–550 tysięcy lat temu. Jednak zarówno rozmieszczenie geograficzne, jak i morfologia tych przodków pozostawały niepewne – podkreślają uczeni we wstępie swojej pracy. Badacze uważają, że skamieniałości z Casablanki są zbliżone wiekiem do przedstawicieli Homo antecessor, ale różnią się morfologicznie „prezentując połączenie cech prymitywnych i pochodnych, przypominających późniejsze H. sapiens. – To potwierdza głęboko afrykańskie pochodzenie Homo sapiens i przeczy euroazjatyckim scenariuszom – powiedział Jean-Jacques Hublin, paleoantropolog z Instytutu Maxa Plancka. Potrzebne są dalsze badania w tej części Afryki – Konieczne są dalsze badania nad wyjątkowo bogatym zapisem kopalnym Afryki Północnej, aby poszerzyć wiedzę na temat pochodzenia człowieka, opartą głównie na Afryce wschodniej i południowej – dodał Hublin. – Zwłaszcza że najwyraźniejsze wczesne dowody na istnienie naszego gatunku pochodzą ze stanowiska w Dżabal Irhoud w Maroku sprzed 300 tys. lat – dodał badacz. Co ważne, autorzy podkreślają, że skupienie przyszłych badań na tym regionie może przynieść odpowiedzi na pytania o rozłam między Homo sapiens a kuzynami człowieka, czyli neandertalczykami i denisowianinami. – Chociaż nie możemy twierdzić, że pojawienie się linii rozwojowej prowadzącej do Homo sapiens nastąpiło wyłącznie w Afryce Północnej, to marokańskie skamieniałości sugerują, że w tamtym czasie obecne były tam populacje, które oscylowały między linią H. sapiens a liniami prowadzącymi do neandertalczyków i denisowian – wyjaśnia Hublin. Rola północnej Afryki w kluczowych etapach ewolucji Autorzy pracy twierdzą jednak, że nie chodzi o wskazanie jednego, jasno zdefiniowanego gatunku będącego „ostatnim wspólnym przodkiem”, lecz raczej o identyfikację populacji homininów bardzo bliskiej momentowi rozdzielenia linii prowadzących do Homo sapiens, neandertalczyków i denisowian. Mozaikowy charakter cech anatomicznych – łączący elementy prymitywne z cechami znanymi z późniejszych form Homo – sugeruje, że ewolucja człowieka nie była procesem liniowym ani ograniczonym do jednego regionu. Wyniki badań opublikowanych w „Nature" wspierają model, w którym Afryka, a szczególnie jej północna część, odgrywała znacznie większą rolę w kluczowych etapach ewolucji rodzaju ludzkiego, niż wcześniej sądzono. Jednocześnie odkrycie to pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia w zapisie kopalnym Afryki i jak istotne mogą być przyszłe badania tego regionu dla zrozumienia pochodzenia i wczesnej historii naszego gatunku. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
W starożytnej Europie żyły wielbłądy! W Bazylei odkryto szczątki hybrydy dwóch gatunków tego zwierzęcia
Szwajcarscy archeolodzy odnaleźli dowody na to, że wielbłądy mogły być powszechnie znane w starożytnej Europie za czasów Cesarstwa Rzymskiego. W Bazylei odkryto fragmenty kości zwierzęcia będącego hybrydą dromadera i baktriana.
Wielbłądy to zwierzęta kojarzące się głównie z pustynnymi regionami Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Choć ich obecność w Europie w czasach starożytnych może wydawać się zaskakująca, warto pamiętać, że granice Cesarstwa Rzymskiego sięgały daleko poza kontynent europejski. Umożliwiało to intensywną wymianę towarów, ludzi, a także zwierząt z odległymi regionami leżącymi na peryferiach imperium. W efekcie pojedyncze osobniki pozaeuropejskich gatunków – w tym wielbłądy – bywały sprowadzane także do Europy. Szczątki hybrydy wielbłąda odkryte w Bazylei Zespół szwajcarskich archeologów odnalazł właśnie dowód na obecność wielbłądów w starożytnym Rzymie. Jednak ich badania sugerują, że zwierzęta te nie były pojedynczo sprowadzane na kontynent, lecz żyły i były wykorzystywane przez ludzi na terenie dzisiejszej Szwajcarii ok. 1700 lat temu. Badacze prowadzili wykopaliska w centrum Bazylei. Naukowcy odnaleźli początkowo żuchwę, która na pierwszy rzut oka nie zrobiła na nich większego wrażenia. Dopiero szczegółowa analiza ujawniła, że kość ta należała do wielbłąda, który był krzyżówką jednogarbnego dromadera z dwugarbnym baktrianem. Autorzy odkrycia stwierdzili, że zwierzęta te były wykorzystywane przez Rzymian do transportu ciężkiego sprzętu, a także działań wojskowych. – To niezwykłe odkrycie nie tylko poszerza naszą wiedzę na temat rzymskiego handlu i mobilności ich wojska, ale także podkreśla zaskakującą rolę Bazylei w rozległej, wzajemnie powiązanej sieci Cesarstwa Rzymskiego – napisali w oświadczeniu badacze pod kierunkiem archeolog Barbary Stopp. Z odległej Afryki do Cesarstwa Rzymskiego Hybryda dwóch gatunków wielbłąda była w starożytności dobrze znana i bardzo ceniona, choć nie w całym świecie śródziemnomorskim, lecz głównie na obszarach Azji i Bliskiego Wschodu. Zwierzęta te były zwykle większe i silniejsze niż oba gatunki, z których powstawała ta krzyżówka. Lepiej znosiły zarówno zimno, jak i upały. Hybrydy te w dawnych kronikach np. perskich znane były jako tülü lub bukht. Kości wielbłąda w Bazylei odkryto wzdłuż rzymskiej drogi, która łączyła ufortyfikowaną osadę na Münsterhügel z większymi szlakami transportowymi. Co ciekawe, ta sama droga przebiegała przez miasto Augusta Raurica, rzymską osadę w Szwajcarii, w której również znaleziono szczątki wielbłądów. Zespół archeologów uważa, że to właśnie legiony stacjonujące w tym regionie mogły być odpowiedzialne za sprowadzenie wielbłądów z Afryki. Badacze podkreślają, że szczątki wielbłądów pochodzą z IV wieku n.e. Był to okres konsolidacji wojsk wzdłuż Renu. – W tym okresie rzymski dowódca, a później cesarz Walentynian I, stacjonował ze swoją armią w Bazylei, wzmacniając fortyfikacje i organizując kampanie przeciwko grupom germańskim po drugiej stronie rzeki – podkreślają badacze. Co wielbłądy robiły w starożytnej Europie? W kontekście częstego przemieszczania wojsk i znacznych ruchów piechoty wielbłądy mogły być nieocenionymi zwierzętami jucznymi. Badacze uważają, ze hybrydy te nie były tam traktowane jako egzotyczne ciekawostki, lecz jako stały element krajobrazu rzymskich prowincji. Zostały włączone w wojskową logistykę, biorąc udział w transporcie sprzętu i żywności. – To odkrycie to coś więcej niż fascynująca lokalna anegdota. Stanowi przekonujący dowód na dalekosiężne powiązania, które ukształtowały Cesarstwo Rzymskie. Podróż wielbłąda z regionów pustynnych do doliny Renu odzwierciedla zaawansowane sieci handlowe, systemy zaopatrzenia wojskowego i wymianę międzyregionalną łączącą odległe prowincje – podkreślają szwajcarscy badacze. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Dlaczego niektórzy ludzie dożywają 100 lat i więcej? Odpowiedź tkwi w genach z epoki lodowcowej
Nowe badania wykazały, że zagadkę długowieczności niektórych ludzi może wyjaśniać DNA starożytnych łowców-zbieraczy. Pewien wariant genetyczny może znacząco zwiększać szanse dożycia 100 lat.
Współcześnie średnia długość życia w Polsce wynosi 78,6 lat. Według najnowszych danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 r. mężczyźni żyli przeciętnie 74,9, a kobiety 82,3 roku. To i tak dużo, bo np. 60 lat temu panowie przeciętnie nie dożywali nawet 66 lat, a dla pań statystycznie 71 urodziny były często już ostatnimi. Ta różnica wynika przede wszystkim z postępu medycyny, poprawy warunków życia, edukacji i lepszej diety. Dlaczego niektórzy dożywają 100 lat? Długowieczność zależy jednak również od genów. Mają one wpływ np. na tempo starzenia komórek, odporność na choroby, czy gospodarkę lipidową i cukrową. Najnowsze badania wykazały, że ludzie, których geny pochodzą od neolitycznych łowców-zbieraczy, mają większe szanse na dożycie setki. Badanie, które na to wskazuje, zostało właśnie opublikowane na łamach czasopisma „GeroScience”. „Genetykę ludzkiej długowieczności badano głównie przy użyciu klasycznych metod opracowanych w badaniach asocjacyjnych całego genomu. Dzięki najnowszym postępom w paleogenomice możliwe jest zbadanie, w jakim stopniu pradawni przodkowie przyczyniają się do złożonych cech u współczesnych ludzi” – piszą w pracy autorzy z włoskich uniwersytetów w Bolonii, Florencji i Mediolanu. Dobre geny od łowców-zbieraczy W badaniu naukowcy przeanalizowali rolę starożytnych komponentów genetycznych w ludzkiej długowieczności. Skupili się na genach łowców-zbieraczy z Półwyspu Apenińskiego. Włochy bowiem mają jeden z najwyższych na świecie współczynników osób dożywających 100 lat lub więcej. Wynika to przede wszystkim z diety śródziemnomorskiej, czy stylu życia. Ale okazuje się, że nie tylko. W badaniu przeanalizowano genomy 333 włoskich stulatków i 690 zdrowych osób w wieku ok. 50 lat, porównując ich skład z materiałem genetycznym 103 szczątków czterech starożytnych populacji, które tworzą współczesną „pulę genową”. Byli to łowcy-zbieracze: pierwotni mieszkańcy Europy po epoce lodowej, anatolijscy rolnicy neolityczni, grupy koczownicze epoki brązu oraz starożytne grupy z Iranu i Kaukazu. Badanie wykazało, że stulatkowie częściej posiadali DNA odziedziczone po tych właśnie grupach, niż inne badane osoby. – Nasza praca po raz pierwszy pokazała, że konkretne geny przyczyniają się do długowieczności w populacji Włoch – twierdzą badacze. Warianty z epoki lodowcowej Uczestnicy badania posiadali mieszankę DNA pochodzącą od wszystkich czterech starożytnych grup, ale tylko jeden konkretny fragment genetyczny (WHG) był powiązany z długowiecznością. Autorzy obliczyli, że z każdym nawet niewielkim wzrostem tego materiału, prawdopodobieństwo dożycia 100 lat rosło aż o 38%. Chodzi jednak o wzrost względny w modelu statystycznym. Prawdopodobieństwo to było większe u kobiet. Panie miały ponad dwukrotnie większe szanse na dożycie setki, jeśli miały nawet nieco wyższy odsetek tego starożytnego DNA. – Zakładamy, że warianty genów odpowiedzialne za długowieczność mogły zostać wprowadzone do włoskiej puli genów bardzo dawno temu – powiedziała Stefania Sarno z Uniwersytetu w Bolonii, główna autorka pracy. Jak działają geny długowieczności? Zespół przedstawił w swoim artykule również teorię, w jaki sposób geny WHG mogą pomagać ludziom dożywać tak dojrzałego wieku. – Te warianty genetyczne zostały wyselekcjonowane podczas ostatniej epoki lodowcowej, kiedy nasi przodkowie musieli przetrwać w ekstremalnie trudnych warunkach przy ograniczonych zasobach żywności – twierdzą badacze. Prawdopodobnie geny te usprawniały metabolizm, aby wydajniej przetwarzać pokarm oraz wzmacniały układ odpornościowy, co chroniło organizm przed stresem związanym ze starzeniem. Warto jednak podkreślić, że geny WHG zwiększają szansę, ale nie gwarantują długowieczności. Źródło: GeroScience Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Niedźwiedzie z Apeninów stały się mniejsze i mniej agresywne. To „zasługa” człowieka
Najnowsze badania wykazały, że rzadkie apenińskie niedźwiedzie brunatne zmieniły się znacznie na skutek bliskiego kontaktu z ludźmi. Zwierzęta te żyją głównie w środkowej części Włoch.
Ewolucja biologiczna to zazwyczaj niezwykle długi, niekiedy trwający nawet miliony lat proces zmian dziedzicznych w populacjach organizmów z biegiem pokoleń. Zmiany te wynikają z dziedzicznych różnic między osobnikami oraz działania czynników takich jak dobór naturalny, mutacje, czy migracje. Dzięki ewolucji organizmy stopniowo przystosowują się do warunków środowiska, a w długiej perspektywie mogą powstawać nawet nowe gatunki. Włoskie niedźwiedzie ewoluowały Najnowsze badanie włoskich naukowców potwierdza, że ewolucję można wykryć we współczesnych populacjach i nie zawsze potrzeba kilku epok, żeby zaobserwować pewne zmiany. Na łamach czasopisma naukowego „Molecular Biology and Evolution” badacze opisują, że żyjące we Włoszech endemiczne niedźwiedzie brunatne (Ursus arctos marsicanus) znacząco odróżniły się od innych przedstawicieli tego samego gatunku żyjących w innych częściach świata. – Zmiany klimatu i użytkowania gruntów nasiliły interakcje między człowiekiem a dziką przyrodą, potencjalnie zmniejszając zagęszczenie dzikich gatunków i prowadząc do adaptacji behawioralnych zwierząt do środowisk zurbanizowanych – zauważają w swojej pracy autorzy. W badaniu włoscy uczeni scharakteryzowali różnorodność genomową apenińskich niedźwiedzi brunatnych i zidentyfikowali sygnały adaptacyjne charakterystyczne dla tej populacji, porównując nowo wygenerowane dane z genomem niedźwiedzi brunatnych z Apeninów, Europy Środkowej i Ameryki Północnej. Wszystko przez działalność człowieka – Niedźwiedzie brunatne z Apeninów charakteryzowały się zmniejszoną różnorodnością genomową, wyższym wskaźnikiem kojarzenia krewniaczego i większym zrealizowanym obciążeniem genetycznym w porównaniu z innymi niedźwiedziami brunatnymi – wskazują badacze. Oznacza to, że niedźwiedzie te są genetycznie „uboższe”, co jest skutkiem długotrwałej izolacji i małej liczebności. Bo rzeczywiście, populacja ta oddzieliła się od innych europejskich niedźwiedzi brunatnych ok. 2000–3000 lat temu i pozostaje całkowicie odizolowana już od czasów rzymskich. – Jedną z głównych przyczyn tej izolacji było prawdopodobnie wylesianie związane z rozprzestrzenianiem się rolnictwa i rosnącą gęstością zaludnienia w środkowych Włoszech – powiedział Andrea Benazzo, główny autor artykułu. Współcześnie różnice pomiędzy niedźwiedziami z Apeninów a innymi przedstawicielami gatunku brunatnych objawiają się przede wszystkim tym, że są one mniejsze, mają unikatowe cechy głowy i pyska oraz są mniej agresywne niż populacje z innych części Europy, Ameryki Północnej i Azji. Do dziś nie wiadomo było jednak, dlaczego tak jest. Ewolucja skutkiem ubocznym działalności ludzi – Udało nam się wykazać, że niedźwiedzie brunatne z Apeninów posiadają również selektywne sygnatury w genach związanych ze zmniejszoną agresywnością – powiedziała Giulia Fabbri, jedna z autorek pracy. Odkrycie wskazuje, że selekcja wariantów genetycznych, które związane są z zachowaniem, była prawdopodobnie spowodowana przez działanie człowieka, który na tym terenie eliminował bardziej agresywne niedźwiedzie. Autorzy podkreślają, że nie wszystkie obserwowane różnice w zachowaniu muszą mieć wyłącznie podłoże genetyczne, jednak analizy genomowe wskazują na istotną rolę doboru naturalnego. Odkrycie sugeruje jednak, w jaki sposób ingerencja człowieka w przyrodę doprowadziła nie tylko do zwiększenia ryzyka wyginięcia danego gatunku, ale także nieumyślnego napędzenia procesu ewolucyjnego. Tutaj na szczęście skutkiem ubocznym było „tylko” stworzenie łagodnego niedźwiedzia, który żyje w towarzystwie ludzi. – Interakcje między ludźmi a dzikimi zwierzętami często stanowią zagrożenie dla przetrwania gatunku, ale mogą również sprzyjać ewolucji cech redukujących konflikty – podsumowali włoscy badacze. Źródło: Molecular Biology and Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Czym były Szczodre Gody? To słowiańskie Boże Narodzenie
Wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebrowano przesilenie zimowe oraz zwycięstwo światła nad ciemnością. Jak wyglądało słowiańskie Boże Narodzenie?
W tym artykule: Czym są Szczodre Gody? Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Słowianie, którzy zamieszkiwali polskie ziemie przed przyjęciem chrztu przez Mieszka w 966 roku, byli ludem rolniczym, który szanował i wielbił przyrodę. Do tego stopnia, że ich kalendarz i wierzenia były jej podporządkowane. Chrześcijanie nazywali ich wówczas poganami. Zresztą jak wszystkich, którzy wierzyli wówczas w innych bogów. Wiara Słowian była bowiem politeistyczna. Większość z bóstw była swoistą personifikacją zjawisk i żywiołów natury. Tak Swarożyc był bogiem ognia, a Dadźbóg – słońca. Dziewanna była boginią dzikiej przyrody, księżyca i łowów, a Marzanna uosabiała wegetację, śmierć i zimę. Dla Słowian najważniejszymi bogami był Perun, władca gromowładny i Weles, który panował nad podziemiami. Czym są Szczodre Gody? Jednak nie o różnicę w wierzeniach tu chodzi, lecz podobieństwa tradycji. A tych jest wiele. Dawni Słowianie również kolędowali, żeby życzyć innym rolnikom pomyślności w Nowym Roku. Obchodzili również Śmigus-Dyngus, jako pożegnanie zimy i przywitanie wiosny. Co więcej, nasi przodkowie praktykowali święto, które do złudzenia przypomina Boże Narodzenie, drugie po Wielkanocy najważniejsze święto chrześcijan. Ponieważ Słowianie zajmowali się rolnictwem, byli uważnymi obserwatorami pogody, natury i kosmosu. Zwracali uwagę na to, jak przyroda wpływa na ich życie. Chociaż (prawdopodobnie) nie znali się na fizyce i astronomii, to z uwagą i pokorą patrzyli w niebo. Na tej podstawie potrafili zidentyfikować niektóre gwiazdy i planety oraz określić ich położenie na niebie i dopasować to do cyklu rocznego. W zależności od pory roku, składali modły różnym bóstwom i dziękowali im za dary ziemi, wody i światła. Rok obrzędowy dawnych Słowian rozpoczynał się 21 grudnia. Celebrowano w ten sposób przesilenie zimowe i zwycięstwo dnia nad nocą, światła nad ciemnością. Nasi przodkowie radowali się wtedy, ponieważ od tego momentu dni stawały się dłuższe i cieplejsze. Właśnie wtedy rozpoczynało się świętowanie Szczodrych Godów, zwanych również jako Godowe Święto. Pierwszym punktem obchodów był Szczodry Wieczór, który odbywał się w nocy z 21 na 22 grudnia. Spożywano wówczas 12 różnych potraw, które symbolizowały 12 miesięcy w roku. W tym dniu rozpoczynano również wróżby na kolejny rok. Bogiem, którego czczono w tym czasie, był Weles, opiekun bogactwa i magii. Ludzie w tym czasie dzielili się chlebem. Z siana lub słomy pod nakryciami robiono przepowiednie. Każdy losował słomkę, a im ładniejsza i dłuższa była słomka, tym lepszy miał być następny rok. Dawano sobie również drobne podarunki – najczęściej były to orzechy i jabłka, ale także drożdżowe placki, które nazywano „szczodrakami”. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Świętowanie Szczodrych Godów trwało przez kilkanaście dni, aż do 6 stycznia. Warto zwrócić uwagę na symbolikę Trzech Króli, którzy w tradycji chrześcijańskiej mieli podążać za gwiazdą betlejemską w kierunku miejsca narodzin Jezusa. W tradycji Słowian ową gwiazdą był Syriusz. To ciało niebieskie, które najjaśniej rozświetla niebo i leży w jednej linii z trzema jasnymi gwiazdami Pasa Oriona. Szczodre Gody miały również wymiar upamiętnienia tych, którzy odeszli. W trakcie dni celebracji na cmentarzach rozpalano ogniska na cześć zmarłych i organizowano uczty na ich cześć. Słowianie kładli również na stołach dodatkowy talerz, który miał czekać na ducha jednego ze zmarłych członków z rodziny. Palenie ognisk w trakcie świętowania miało również wymiar magiczny. Słowianie chcieli w ten sposób pomóc Dadźbogowi w walce z mrokiem. Co ciekawe, Słowianie również mieli swoją choinkę. Wyglądała jednak zupełnie inaczej. W domach stawiano snopki zboża lub jemiołę, które miały symbolizować życie. Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Podobieństw Godowych Świąt do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia jest bardzo dużo. Największą różnicą jest zaś termin rozpoczęcia celebracji. Wyznawcy chrześcijaństwa rozpoczynają świętowanie cztery dni później. Dlaczego? Prawdopodobnie chodziło o kompromis jeszcze z czasów starożytnego Rzymu. Cesarz Konstantyn przyjmując chrześcijaństwo, próbował pogodzić głęboką jeszcze wiarę „pogańską” z nowo przyjętą religią. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Szczodre Gody są obchodzone do dziś przez niektóre związki wyznaniowe, czasem również jako wspomnienie folkloru i tradycji naszych przodków. Niezależnie od tego w co wierzymy, warto pamiętać o tym, co ukształtowało współczesną rzeczywistość. Szczególnie, że kluczem do zrozumienia świata jest nie tylko nauka, ale i wiedza o przeszłości. Źródła: Leszek Matela „Tajemnice Słowian”, Barbara Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, Ziemisław Grzegorzewic „O bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego” Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Rzymianie również tworzyli gipsowe odlewy ciał zmarłych. Tak wyglądał ten rytuał
Najnowsze odkrycie archeologów ujawnia nieznane dotąd praktyki gipsowania zmarłych przed pochówkiem. Ślady tego rytuału znaleziono w rzymskim grobowcu w Wielkiej Brytanii.
Zespół naukowców z brytyjskiego Uniwersytetu w Yorku prowadził badania archeologiczne w ramach projektu „Widząc umarłych” („Seeing the Dead”). Uczeni postanowili przeanalizować rzymskie groby z hrabstwa Yorkshire. Już w przeszłości zauważono, że wśród szczątków znajdował się gips. Jednak jeden pochówek szczególnie zainteresował badaczy, a który odkryto w latach 70. XIX wieku. Nietypowa praktyka w cesarstwie rzymskim Był to kamienny sarkofag, który nigdy wcześniej nie był dobrze zbadany. Badacze odkryli w nim rzecz zaskakującą, która może rzucić nowe światło na metody pochówków w czasach cesarstwa. – Kiedy podnieśliśmy pokrywę sarkofagu i rozpoczęliśmy czyszczenie oraz skanowanie 3D, odkryliśmy odcisk dłoni z palcami na fragmencie gipsu. Byliśmy zdumieni – powiedziała Live Science Maureen Carroll, archeolożka i historyczka Rzymu z Uniwersytetu w Yorku. – Nigdy wcześniej nie widziano tych śladów, ani nikt nigdy nie zdjął obudowy sarkofagu – podkreśla uczona. Według Carroll odkrycie sugeruje, że gips ktoś celowo rozprowadzał ręcznie po szczątkach. Grobowiec ten ma ok. 1800 lat, czyli pochodzi z czasów, gdy Brytania była rzymską prowincją. Odkrycie sugeruje, że ludzie, którzy przygotowywali ciała do pochówku tworzyli masę gipsową i następnie pokrywali nią zwłoki. – Obecność odcisków palców w tej masie oznacza jednak, że mieszanka gipsowa była prawdopodobnie miękką pastą, którą ktoś wygładził na ciele w trumnie. Gips został rozprowadzony bardzo blisko krawędzi trumny, więc odciski palców nie były widoczne gołym okiem – twierdzi Carroll. Relacje Rzymian ze zmarłymi Zespół brytyjskich badaczy uważa, że ślady dłoni w gipsie mogą sugerować bardzo bliskie i osobiste relacje Rzymian ze zmarłymi. – Odciski te są uderzającym śladem ludzkiej aktywności, który nie zachowałby się, gdyby nie zaprawa gipsowa – dodaje Carroll. Co ciekawe, według naukowców ich odkrycie może być dodatkową wskazówką, która ujawni, kto pochował zmarłego. Czy była to osoba obca, np. zawodowy grabarz, czy członek rodziny. – Mamy nadzieję, że uda nam się wyekstrahować potencjalne fragmenty DNA z odcisku dłoni – powiedziała archeolożka. Materiał genetyczny następnie zostanie przekazany Instytutowi Francisa Cricka w Londynie, gdzie mogłyby zostać przeprowadzone dodatkowe badania. – To mało prawdopodobne, ale w najlepszym wypadku będziemy w stanie określić płeć tej osoby, co byłoby ogromnym osiągnięciem – stwierdziła. Dlaczego Rzymianie robili gipsowy odlew zmarłych? Najnowsze badanie ujawnia zupełnie nowe praktyki pogrzebowe z czasów rzymskich. Choć w pewnym sensie sam proces przypomina „mumifikację”, to tego rodzaju pochówki nie były nigdy powszechne w Rzymie. Zdarzało się jednak, że ciała były balsamowane np. olejkami, żywicą czy mirrą, ale nigdy nie miało to wymiaru religijnego. Często chodziło o to, aby zakonserwować zwłoki, aby móc przewieźć je na uroczystości pogrzebowe. Oczywiście zwłoki były mumifikowane w rzymskim Egipcie. Choć tamtejsza ludność była poddawana romanizacji, to wciąż rdzenni mieszkańcy tego kraju praktykowali mumifikację i balsamowanie bliskich w celach duchowych. Jednak gipsowanie ciała w taki sposób do tej pory nie było znane w żadnej rzymskiej prowincji. Zdarzały się gipsowe „trumny” w Syrii, Egipcie, a nawet w Italii, choć nie nakładano gipsu bezpośrednio na ciało w takiej formie. Bardzo możliwe, że ludność z Yorkshire chciała w ten sposób zachować kształt zmarłego. Po co? To mogą wykazać dalsze badania. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, redakcje, poprawki oraz próby ujednolicenia tekstu, co sprawiło, że w obiegu funkcjonowały różne wersje przekładu. Najstarsze niemal kompletne odpisy Septuaginty pochodzą z IV wieku n.e. i zachowały się w postaci Kodeksu Synajskiego, Kodeksu Watykańskiego i Kodeksu Aleksandryjskiego. Septuaginta nie tylko tłumaczy, ale także interpretuje, dostosowując niektóre fragmenty do realiów kultury greckiej i filozofii epoki hellenistycznej. Dlatego badacze często podkreślają jej nie tylko filologiczne, ale też teologiczne znaczenie dla zrozumienia, jak rozwijało się myślenie religijne w starożytności. Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Czym zatem jest Kodeks Synajski i jakie znaczenie ma dla historii Biblii? To jedno z najstarszych i najcenniejszych świadectw tekstu biblijnego, obejmujące zarówno tekst Septuaginty, jak i Nowego Testamentu. Manuskrypt pochodzi z IV wieku n.e., co czyni go jednym z najwcześniejszych zachowanych kodeksów biblijnych. Kodeks Synajski (Codex Sinaiticus) jest napisany po grecku, a jego nazwa pochodzi od klasztoru św. Katarzyny na górze Synaj, gdzie został odkryty w XIX wieku przez niemieckiego biblistę Konstantina von Tischendorfa. Oryginalnie zawierał całość Starego i Nowego Testamentu, ale do dziś zachował się w pełni tylko tekst Nowego Testamentu, natomiast część Starego Testamentu przetrwała we fragmentach z licznymi lukami. Uznawany jest za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu, a jego znaczenie dla krytyki tekstualnej Bibliijest nieocenione. Tekst kodeksu pozwala porównywać wczesne warianty przekładów i lepiej rozumieć rozwój kanonu chrześcijańskiego. To również jedyny spośród tzw. czterech wielkich kodeksów biblijnych (obok Kodeksu Watykańskiego, Kodeksu Aleksandryjskiego i Kodeksu Efrema) zachowany w formie pisma uncjalnego (majuskuły), zawierający pełny tekst Nowego Testamentu. Pismo uncjalne to charakterystyczny typ starogreckiego alfabetu używanego w rękopisach od IV do IX wieku, charakteryzujący się brakiem łączeń liter i stosowaniem wyłącznie wielkich liter. Choć część Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim jest niekompletna, dokument pozostaje bezcennym źródłem wiedzy o starożytnym piśmiennictwie biblijnym, zarówno dla teologów, jak i filologów, historyków oraz paleografów. Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Kodeks Synajski został odkryty przez Lobegotta Friedricha Konstantina von Tischendorfa, niemieckiego protestanckiego biblistę i filologa, który odegrał kluczową rolę w badaniach nad najstarszymi rękopisami Biblii. Tischendorf był wybitnym specjalistą w zakresie języków starożytnych, na które tłumaczono Pismo Święte, i w trakcie swojej kariery odkrył aż dwadzieścia kodeksów majuskułowych. W roku 1844 wyruszył do Egiptu, kierując się ku półwyspowi Synaj, gdzie znajdował się klasztor św. Katarzyny – najstarszy funkcjonujący do dziś klasztor chrześcijański, położony u stóp Góry Synaj. To właśnie tam dokonał największego odkrycia swojego życia – odnalazł fragmenty Kodeksu Synajskiego zawierające tekst Starego Testamentu w wersji Septuaginty. Choć pierwsze fragmenty zabrał już podczas tej wyprawy, dopiero w 1859 roku – przy wsparciu cara Aleksandra II – Tischendorfowi udało się sprowadzić pełniejszy zbiór kart kodeksu do Petersburga i rozpocząć szczegółowe badania. Wśród manuskryptów znajdował się pełny tekst Nowego Testamentu, co uczyniło Kodeks Synajski bezcennym źródłem dla krytyki tekstu biblijnego. Podczas analizy rękopisu Tischendorf zauważył, że kodeks nie zawiera dwóch ostatnich wierszy Ewangelii Jana. Co więcej, odkrył, że wers 21,24 został pierwotnie zapisany, a następnie starty i zastąpiony kolofonem – czyli informacją końcową dotyczącą tekstu, która często była dodawana przez kopistów. Co ciekawe, Tischendorf nie został od razu uznany za odkrywcę tak ważnego dokumentu. Wielu badaczy sceptycznie podchodziło do jego twierdzeń. Dopiero w latach 30. XX wieku, dzięki badaniom Teodora Cressy'ego Skeata i Herberta Johna Mansfielde’a Milne’a, którzy zastosowali lampę ultrafioletową do analizy kodeksu, potwierdzono jego autentyczność i przyznano Tischendorfowi rację. Dziś jego wkład w odkrycie i zachowanie Kodeksu Synajskiego jest powszechnie uznawany za jeden z najważniejszych momentów w historii biblistyki. Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Kodeks Synajski, mimo że stanowi jeden z najważniejszych zabytków chrześcijańskiej kultury piśmienniczej, nie zachował się w całości i jego fragmenty są dziś rozproszone po kilku krajach. Łącznie przetrwało około 400 kart manuskryptu, przy czym największa ich część znajduje się w Wielkiej Brytanii. Obecnie ponad 2/3 zachowanego tekstu – około 346 kart – jest przechowywanych w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie, gdzie są udostępnione w ramach specjalnej kolekcji manuskryptów. To właśnie tutaj znajdują się najlepiej zachowane fragmenty Nowego Testamentu. Kolejne 43 karty znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu w Lipsku (Leipziger Universitätsbibliothek), dokąd trafiły bezpośrednio z rąk Konstantina von Tischendorfa po jego wyprawie na Synaj. 12 kart pozostało w klasztorze św. Katarzyny, w miejscu, gdzie manuskrypt został odnaleziony. Klasztor ten, będący najstarszym nieprzerwanie funkcjonującym klasztorem chrześcijańskim na świecie, do dziś przechowuje i chroni te fragmenty jako element dziedzictwa religijnego. Dodatkowo, 3 niewielkie fragmenty manuskryptu znajdują się w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu – to jedyne części kodeksu znajdujące się w Rosji po tym, jak większa część została przekazana carowi Aleksandrowi II i później odsprzedana do Wielkiej Brytanii. Dzięki współczesnej digitalizacji, Kodeks Synajski można dziś przeglądać online w wysokiej rozdzielczości dzięki wspólnemu projektowi instytucji posiadających jego fragmenty. To otworzyło nowe możliwości dla badaczy i miłośników historii Biblii na całym świecie. Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski to jeden z najbardziej kompletnych i najstaranniej wykonanych manuskryptów w historii Biblii. Według badaczy, oryginalnie składał się z 740 pergaminowych kart, co czyni go jednym z największych znanych rękopisów biblijnych. Parametry fizyczne manuskryptu Karty mają wymiary 37,8 × 34,3 cm, choć pierwotnie ich rozmiar mógł wynosić nawet 40 × 70 cm, zanim zostały przycięte. Rękopis zapisany jest jako jedyny znany manuskrypt biblijny w czterech kolumnach na stronę, z 48 wierszami tekstu w każdej kolumnie. Każdy wiersz zawiera od 12 do 14 znaków, co świadczy o ogromnej precyzji skrybów. Księgi poetyckie Starego Testamentu (np. Psalmy, Mądrość Syracha) zapisano w układzie stychometrycznym – to znaczy w formie ponumerowanych wersów, w dwóch kolumnach na stronie. Do wykonania rękopisu użyto cienkiego, wysokiej jakości pergaminu, którego kunszt można porównać jedynie z Kodeksem Watykańskim i Kodeksem Bezy. Treść Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim Kodeks zawiera przekłady z języka hebrajskiego na grecki tekstów, które znalazły się w kanonie Biblii Hebrajskiej, a także liczne księgi deuterokanoniczne (uznawane przez Kościół katolicki, ale nie przez judaizm) oraz apokryfy. Zachowane fragmenty Starego Testamentu obejmują m.in.: Fragmenty Księgi Rodzaju Fragmenty Księgi Liczb 1 Księgę Kronik – fragmenty 9,27–19,17 Księgę Nehemiasza – od 9,9 2 Księgę Ezdrasza Księgę Psalmów – Mądrość Syracha Księgę Estery Księgi prorockie: Joela do Malachiasza, Izajasza, Jeremiasza, Lamentacje Księgi deuterokanoniczne Choć wiele ksiąg przetrwało jedynie we fragmentach, ich obecność w kodeksie świadczy o szerokim kanonie używanym przez chrześcijan w Egipcie w IV wieku. Nowy Testament i teksty apokryficzne Nowy Testament w Kodeksie Synajskim jest kompletny i usystematyzowany według porządku: Ewangelie Listy św. Pawła Dzieje Apostolskie Listy powszechne Apokalipsa św. Jana Unikalnym elementem jest dołączenie do Nowego Testamentu dwóch tekstów apokryficznych: „List Barnaby” – tekst wczesnochrześcijański o charakterze katechetycznym, zawierający interpretacje symboliczne Starego Testamentu „Pasterz Hermasa” – dzieło uznawane przez niektóre wspólnoty chrześcijańskie za natchnione, choć w Kościele nie weszło do kanonu Biblii Te dodatkowe księgi wskazują na różnorodność tradycji wczesnochrześcijańskich i potwierdzają, że kanon biblijny w IV wieku nie był jeszcze jednolity. Kodeks Synajski pozostaje dziś fundamentalnym źródłem dla badań nad historią Biblii, rozwojem kanonu, językiem Septuaginty oraz wczesnymi przekładami chrześcijańskimi. Źródło: CodexSinaiticus.org, National Geographic Polska linki, pełne zdjęcie, 4 dodatkowe Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.