National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-05-01T10:14:08.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Brakuje ci sił na treningu? Badania wykazują, że ulubiona playlista może zwiększyć wytrzymałość nawet o 20%
items: Dziobak jest jeszcze dziwniejszy, niż sądziliśmy. Oprócz dzioba ma też inne cechy ptaków
items: Według badań zachodnia muzyka staje się coraz prostsza. To dlatego świat pokochał Angine de Poitrine
items: „Vinci” w prawdziwym życiu. Ojciec i córka z Polski podrobili setki dzieł sztuki i sprzedali je za miliony w USA
items: Ultraprzetworzona żywność szkodzi nie tylko ciału. Ona nas po cichu ogłupia
items: To będzie najdłuższa kolej linowa w Polsce. Krynica-Zdrój buduje 4,5-kilometrową rekordzistkę, która zawiezie na sam szczyt
items: Dlaczego twój kot nie chce jeść? Wcale nie jest wybredny – naukowcy rozwiązali zagadkę
items: Historyczny sukces Orientarium w Łodzi. Przyszedł na świat pierwszy w Polsce orangutan sumatrzański
items: Rekordowa liczba niedźwiedzi w Tatrach. Nowy raport Instytutu Ochrony Przyrody PAN
items: „Rzeka za bardzo skręca” a „ptaki są strasznie głośne”. Podlasie publikuje „negatywne” recenzje regionu i podbija serca internautów
items: Największy stream charytatywny w historii świata. Łatwogang i Bedoes 2115 pokazali, że Polacy ciągle potrafią się zjednoczyć
items: To najbardziej niebezpieczny moment, w którym można przytyć. Naukowcy ostrzegają, kiedy szczególnie trzeba uważać
items: Ten prawdziwy Kraken żył w czasach dinozaurów. Odkryto gigantyczną ośmiornicę sprzed 100 mln lat, która radziła sobie z gadami
items: Wielki Kanion powstał z „potopu”? Nowe dowody na gigantyczne jezioro, które pękło i wyrzeźbiło Arizonę
items: Myśleli, że to początek horroru lub jajo obcego. Prawda o złotej kuli z oceanicznej otchłani jest jeszcze dziwniejsza
items: Kukułki jednak nie przynoszą jaj do gniazd innych ptaków? Ornitolodzy obalają długoletni mit
items: Szybszy niż mrugnięcie okiem. Poznaj Ace’a – robota, który ośmiesza zawodowców przy stole do ping-ponga
items: Polska oczami agresorów. Do Archiwum Akt Nowych trafiły unikatowe zdjęcia z pierwszych miesięcy wojny
items: Kopernikit – nowy minerał, który przyleciał z kosmosu. Pochodzi z meteorytu, który uderzył pod Poznaniem
items: Niepełnosprawna papuga Bruce z Nowej Zelandii stała się samcem alfa. Wszystko dzięki niezwykłemu stylowi walki
items: Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
items: „Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
items: To nie ty masz ochotę na słodycze? Mikroby w twoich jelitach mogą zmieniać apetyt i preferencje
items: Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
items: Co było modne, gdy budowano piramidy? Archeolodzy naprawili odważną suknię z koralików sprzed 4500 lat

Brakuje ci sił na treningu? Badania wykazują, że ulubiona playlista może zwiększyć wytrzymałość nawet o 20%
type: item
date: 2026-05-01T10:13:46.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: ćwiczenia siłowe
subject: ćwiczenia wytrzymałościowe
subject: muzyka
subject: Sport
description: Trening to walka przede wszystkim z własnymi słabościami. Mięśnie płoną, oddech się urywa, a nasz mózg robi wszystko, byśmy tylko przerwali ćwiczenia. Okazuje się jednak, że przesunięcie granicy wytrzymałości nie wymaga morderczej dyscypliny, lecz po prostu… odpowiedniej playlisty. Najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu w Jyväskylä (JYU) dowodzą, że słuchanie ulubionej muzyki pozwala trenować średnio o 20% dłużej, nie zwiększając przy tym subiektywnego odczucia wyczerpania.
encoded: Fińskie badanie opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Psychology of Sport and Exercise” pozwala nam lepiej zrozumieć to, jak bodźce dźwiękowe wpływają na naszą fizjologię. Jego wyniki są jednoznaczne: osoby słuchające ulubionych utworów podczas testu kolarskiego do tzw. upadłego, wytrzymywały średnio o 6 minut dłużej niż te trenujące w ciszy. W skali całego treningu oznacza to wzrost wytrzymałości o blisko 20%. Rytm, który oszukuje ból Kluczem do sukcesu nie jest jednak jakakolwiek muzyka, lecz ta samodzielnie wybrana przez ćwiczącego. W eksperymencie wzięło udział 29 aktywnych rekreacyjnie osób (czyli nie profesjonalnych sportowców), które poddano testom przy obciążeniu wynoszącym 80% ich mocy szczytowej. Uczestnicy wybierali utwory o tempie oscylującym między 120 a 140 uderzeniami na minutę (BPM) – to rytm idealnie synchronizujący się z tętnem podczas intensywnego cardio. – Muzyka nie zmienia magicznie naszej kondycji fizycznej ani nie sprawia, że serce nagle pracuje wydajniej – wyjaśnia dr Andrew Danso, główny autor badania z JYU’s Center of Excellence in Music, Mind, Body and Brain. – Ona po prostu pomaga nam lepiej tolerować długotrwały wysiłek. To narzędzie, które pozwala wejść w tzw. strefę bólu i pozostać w niej dłużej, bez poczucia, że ćwiczenia stały się cięższe. Dlaczego to działa? Mechanizm dysocjacji W psychologii sportu zjawisko to nazywane jest dysocjacją. Muzyka działa jak filtr odciągający uwagę mózgu od negatywnych sygnałów płynących z organizmu – takich jak pieczenie mięśni czy narastające tętno. Co fascynujące, naukowcy odnotowali, że choć uczestnicy ćwiczyli dłużej i spalili więcej energii, ich poziom kwasu mlekowego oraz tętno w momencie zakończenia próby były identyczne w obu grupach. Oznacza to, że muzyka nie maskuje fizycznego wyczerpania, ale zwiększa motywację do kontynuowania wysiłku mimo dyskomfortu. Entrainment Co ciekawe, zjawisko synchronizacji ruchu z rytmem muzyki nazywamy entrainmentem. Badania wykazują, że kiedy nasze kr…

GettyImages-1182369700-fca8d80.jpg
width: 3686
height: 2457

Dziobak jest jeszcze dziwniejszy, niż sądziliśmy. Oprócz dzioba ma też inne cechy ptaków
type: item
date: 2026-05-01T07:14:08.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: australia
subject: ssaki
subject: zwierzęta
description: Dziobak od zawsze był biologiczną zagadką. Kiedy w 1799 roku pierwszy wypchany okaz dotarł do Europy, przyrodnicy byli przekonani, że to oszustwo – zszyta z różnych zwierząt hybryda. Dziś, ponad dwieście lat później, to niewielkie zwierzę z rzek wschodniej Australii wciąż potrafi zszokować świat nauki. Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Biology Letters” ujawniają, że dziobak posiada cechę, której nie ma żaden inny znany ssak na Ziemi.
encoded: Do znanej listy dziwactw dziobaka – dzioba kaczki, ogona bobra, gadziego składania jaj (dziobaki to obok kolczatek jedyne żyjące stekowce – ssaki składające jaja) oraz jadowitych ostróg u samców jak u węża – naukowcy dopisali właśnie kolejny punkt. Okazuje się, że dziobak jest jedynym ssakiem posiadającym puste struktury melaniny, co dotychczas uznawano wyłącznie za domenę ptaków. Zagadka ukryta w sierści U kręgowców pigment zwany melaniną odpowiada nie tylko za kolor skóry, futra czy piór, ale również chroni przed promieniowaniem UV i pomaga regulować temperaturę ciała. Melanina jest zamknięta w mikroskopijnych strukturach wewnątrz komórek, zwanych melanosomami. Ich kształt zazwyczaj zdradza barwę. Eulomelanina odpowiada za odcienie czerni i ciemnego brązu i znajduje się zwykle melanosomach podłużnych. Za kolory czerwone, żółte i pomarańczowe odpowiada feomelanina, która występuje w melanosomach sferycznych. U wszystkich badanych dotąd ssaków – od gryzoni po naczelne – struktury te są zawsze lite (pełne). Tymczasem u ptaków melanosomy bywają puste lub płaskie, co pozwala im tworzyć olśniewające, opalizujące kolory, jak w przypadku pawich piór. Na pewno nie zaskoczy was, że dziobaki mają zupełnie inaczej niż pozostałe ssaki. Zaskakujące i ekscytujące dziobaki Zespół pod kierownictwem Jessiki Leigh Dobson z Uniwersytetu w Gandawie dokonał odkrycia podczas tworzenia bazy danych melanosomów ssaków. Badacze zauważyli dwie anomalie: Melanosomy dziobaka są głównie sferyczne, co teoretycznie powinno dawać rudawe futro, tymczasem zwierzę jest ciemnobrązowe. Część tych struktur jest całkowicie pusta w środku, dokładnie tak jak u ptaków. – Według naszej najlepszej wiedzy to jedyny przykład pustych melanosomów u ssaków – przyznała Dobson. W przeciwieństwie do ptaków, u dziobaka są one jednak rozmieszczone losowo w korze włosa, co oznacza, że nie tworzą efektu opalizacji (zmiennych barw w zależności od kąta padania światła). Dlaczego dziobaki mają melanosomy jak ptaki? To pytan…

GettyImages-92544834-36d1be0.jpg
width: 5100
height: 3414

Według badań zachodnia muzyka staje się coraz prostsza. To dlatego świat pokochał Angine de Poitrine
type: item
date: 2026-04-30T13:30:49.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Kultura
subject: muzyka
subject: sztuczna inteligencja
description: Masz czasem wrażenie, że nowa piosenka w radiu brzmi niemal identycznie jak hit sprzed miesiąca? Jeśli tak, to twoja intuicja idzie w parze z twardymi dowodami. Włoski zespół naukowców przeanalizował ponad 20 000 utworów powstałych na przestrzeni ostatnich 400 lat. Wniosek jest nieubłagany: muzyka zachodnia przechodzi proces drastycznego upraszczania i ujednolicania. Ale nie wszyscy się uginają.
encoded: Spis treści: Naukowa mapa dźwięków: od barokowych klasyków do Ricka Astleya Muzyczna ciekawość upadła Dlaczego tracimy różnorodność? Bunt Angine de Poitrine Otacza nas bezkresne Morze Przewidywalności, więc nic dziwnego, że przez lata – chociaż sami o tym nie wiedzieliśmy – czekaliśmy na taki zespół jak Angine de Poitrine. Odświeżające, nieszablonowe podejście kanadyjskiego duetu do kompozycji (i rozumienia muzyki jako takiej) udowodniło wielu zrezygnowanym słuchaczom, że jeszcze nie wszystko stracone. Podczas gdy zewsząd otacza nas powtarzalna muzyka AI, groteskowi artyści stali się jednym z ostatnich bastionów naszej wrodzonej kreatywności. Ale od początku. Czy naprawdę przechodzimy regres? Naukowa mapa dźwięków: od barokowych klasyków do Ricka Astleya Aby zrozumieć, co dzieje się z muzyką, włoscy badacze potraktowali każdy utwór jak cyfrową mapę połączeń. Zamiast słuchać, „widzieli” całe utwory zapisane w strukturze MIDI. Swoje wnioski opublikowali w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Records”. W ten sposób wyróżnili węzły (ang. nodes), czyli unikalne nuty, krawędzie (ang. edges), czyli przejścia między nutami (np. między nutą A i nutą H) i ich wagę (ang. weight), czyli liczbę powtórzeń danego przejścia; im częściej motyw wracał, tym grubsza stawała się linia na mapie. Dane czerpano z plików MIDI, które stanowią cyfrową transkrypcję zapisu nutowego, precyzyjnie określając czas trwania i wysokość dźwięków. Wizualizację tych zależności można zobaczyć na poniższym schemacie: Muzyczna ciekawość upadła Badania wykazały, że utwory sprzed 400 lat charakteryzują się znacznie wyższą tzw. wydajnością ważoną (ang. weighted efficiency). Oznacza to, że muzyka klasyczna nie budowała narracji wokół kilku powtarzanych w kółko schematów. Przeciwnie – eksplorowała szerszy zakres kombinacji nut, co czyniło ją bogatszą, mniej przewidywalną i strukturalnie głębszą. Współczesne gatunki, takie jak pop, rock, elektronika czy hip-hop, wykazują znacznie niższe wartości wydajności. Opiera…

Anginedepoitrine20-3dd52b5.jpg
width: 5940
height: 3487

„Vinci” w prawdziwym życiu. Ojciec i córka z Polski podrobili setki dzieł sztuki i sprzedali je za miliony w USA
type: item
date: 2026-04-30T10:10:52.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Ludzie
subject: dzieła sztuki
subject: malarstwo
subject: obrazy
subject: sztuka
description: Filmowy scenariusz „Vinci” stał się rzeczywistością, choć tym razem to nie Kraków, a New Jersey stały się sceną jednego z najbardziej zuchwałych oszustw na współczesnym rynku sztuki. Mający polskie korzenie ojciec i córka sprzedawali fałszywe obrazy wielkich mistrzów (i nie tylko), których wykonanie zlecali w Polsce. Wyłudzili blisko 2 miliony dolarów.
encoded: Erwin Bankowski (50 l.) i jego córka Karolina (26 l.) przyznali się przed sądem federalnym do prowadzenia trwającego pięć lat procederu, w ramach którego wprowadzili do obrotu ponad 200 sfałszowanych dzieł światowej klasy artystów. Ich wielkim błędem było nie poprzestanie na malarzach, a sięgnięcie po dziedzictwo kulturowe rdzennych Amerykanów. Teraz grozi im 20 lat więzienia. Warhol „made in Poland” – fałszerstwo nad Wisłą Choć Bankowscy działali z terenu Stanów Zjednoczonych, to linia produkcyjna falsyfikatów znajdowała się w Polsce. To właśnie tam duet zlecał anonimowemu artyście tworzenie kopii dzieł takich ikon jak Andy Warhol, Banksy czy Pablo Picasso. Malarz, dysponujący nieprzeciętnym warsztatem, był w stanie imitować techniki i style, od pop-artowskich serigrafii po ekspresjonistyczne płótna. Jeden z podrabianych sitodruków Warhola, przedstawiający parę aktów w neonowych barwach z serii „Love” (1983), sprzedano za 5500 dolarów. Eksperci zauważają, że współczesna technologia druku oraz biegłość fałszerzy sprawiają, iż kopie stają się niemal nieodróżnialne od oryginałów dla niewprawnego oka. Wielcy manipulatorzy o polskich korzeniach Kluczem do sukcesu Bankowskich było nie tyle doskonałe fałszerstwo, ale proweniencja – tworzyli wiarygodną historię dzieła, charakteryzując się w tym zakresie niemal naukową precyzją. Brzmi to naprawdę jak scenariusz filmu. Korzystali ze wiekowych papierów, które wycinali ze starych książek, by drukować na nich fałszywe certyfikaty autentyczności. Te sprawiały wrażenie, jakby pochodziły sprzed dekad i tak datowali je specjaliści. Wykorzystywali też motyw „galeryjnej mgły” – swoje dzieła opisywali jako pochodzące z zamkniętych od lat galerii, upadłych korporacji lub niedostępnych kolekcji prywatnych, co utrudniało weryfikację ich pochodzenia. – Ludzie bez doświadczenia na rynku sztuki rzadko zadają właściwe pytania przed sfinalizowaniem transakcji – komentuje sprawę dla „New York Times” Gareth Fletcher, dyrektor ds. przestępstw pr…

FABRIC-KOLAZ-32-2026-04-30T105458.922-1c96825.jpg
width: 2813
height: 1875

Ultraprzetworzona żywność szkodzi nie tylko ciału. Ona nas po cichu ogłupia
type: item
date: 2026-04-30T07:41:12.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: diety
subject: jedzenie
subject: mózg
subject: żywność
description: Są tanie, smaczne i gotowe do spożycia w kilka minut. Produkty ultraprzetworzone (UPF) zdominowały światową dietę, stając się nieodłącznym elementem naszych jadłospisów. Badania opublikowane w kwietniu 2026 roku dowodzą jednak, że cena za tę wygodę jest niezwykle wysoka. Okazuje się, że przemysłowo produkowane posiłki i przekąski uderzają bezpośrednio w nasze procesy poznawcze, upośledzając zdolność do skupienia uwagi.
encoded: Spis treści: Czym jest ultraprzetworzona żywność? Paczka czipsów a sprawność intelektualna Demencja zaczyna się na talerzu? Czemu żywność ultraprzetworzona szkodzi koncentracji? Czas na zmiany, korelacja jest zbyt silna Analiza przeprowadzona przez zespół pod kierownictwem dr Barbary Cardoso z Monash University w Australii objęła ponad 2000 uczestników w wieku od 40 do 70 lat. Wyniki opublikowane na łamach czasopisma „Alzheimer’s & Dementia” powinny nas zaalarmować – każda kolejna porcja wysoko przetworzonego jedzenia to wyraźny, mierzalny krok w stronę osłabienia sprawności umysłowej. Czy naprawdę lasagna z dyskontu nas ogłupia? Czym jest ultraprzetworzona żywność? Ultraprzetworzona żywność (UPF) to produkty przemysłowe składające się z więcej niż pięciu składników i zawierające emulgatory, konserwanty, barwniki czy utwardzone oleje. To gotowe do spożycia „śmieciowe jedzenie”, które często ma długi termin przydatności i intensywny smak. Od dawna wiemy, że tego typu produkty (jak gotowe do odgrzania dania, chipsy czy napoje gazowane) mają destruktywny wpływ na organizm, ale teraz wiemy też, że osłabiają nasze zdolności poznawcze. Warto wiedzieć, że w klasyfikacji NOVA za ultraprzetworzone (inaczej: wysokoprzetworzone) uznaje się produkty, które zawierają składniki niemal niewystępujące w domowej kuchni – m.in. hydrolizowane białka, utwardzone tłuszcze czy barwniki i emulgatory. Ich produkcja często niszczy naturalną strukturę pokarmu (tzw. matrycę żywności), co zmienia sposób, w jaki nasz organizm ją przyswaja. Paczka chipsów a sprawność intelektualna Naukowcy odkryli, że w badanej grupie ultraprzetworzona żywność stanowiła średnio 41% całkowitego spożycia energii. Co gorsza, odsetek ten był znacznie wyższy u mężczyzn oraz osób młodszych. Zależność jest prosta i bezlitosna: każdy wzrost udziału UPF o 10% w codziennej diecie wiązał się z wyraźnym spadkiem zdolności do koncentracji. – Aby uzmysłowić sobie skalę problemu, wzrost o 10% to mniej więcej tyle, co dodanie j…

GettyImages-2195276961-dd8e910.jpg
width: 8192
height: 5464

To będzie najdłuższa kolej linowa w Polsce. Krynica-Zdrój buduje 4,5-kilometrową rekordzistkę, która zawiezie na sam szczyt
type: item
date: 2026-04-30T05:56:44.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: beskidy
subject: krynica zdrój
subject: polskie góry
subject: szlaki turystyczne
subject: turystyka
description: To jedna z najbardziej wyczekiwanych inwestycji turystycznych w powojennej historii Beskidów. Po niemal sześciu dekadach planowania, Krynica-Zdrój przygotowuje się do uruchomienia gigantycznego systemu kolei gondolowej. Projekt ma połączyć centrum miasta z masywem Jaworzyny Krynickiej i stworzy najdłuższą trasę linową w Polsce, liczącą ponad 4,5 kilometra. Otwarcie już niedługo.
encoded: W ostatnich latach głośno było o otwarciu kolei nad zaporą w Solinie. Ta jednak mierzy „jedynie” 1,5 kilometra, a teraz koronę lidera – i to niekwestionowaną – zamierza przywdziać małopolska Krynica-Zdrój. Nowa inwestycja ma przyciągnąć turystów, ale także przeprowadzić rewolucję komunikacyjną – pozwoli przemieścić się z Hali Lodowej w centrum miasta na szczyt góry bez konieczności wsiadania w samochód. Inżynieryjny zryw po 60 latach Historia tego projektu sięga lat 60. XX wieku, jednak przez dekady brakowało funduszy i kluczowych pozwoleń. Dopiero rok 1997 przyniósł budowę pierwszego etapu – znanej wszystkim kolei z Czarnego Potoku na Jaworzynę Krynicką. Brakującym ogniwem pozostawał odcinek łączący centrum Krynicy z dolną stacją obecnej gondoli. Dziś inwestycja wartą około 50 mln złotych, realizowana przez Polskie Koleje Linowe (PKL), wchodzi w fazę finalną. Projekt posiada już niezbędne decyzje środowiskowe i geologiczne, a prace budowlane mają ruszyć jeszcze w te wakacje. – 7 stycznia nadałem klauzulę ostateczności decyzji środowiskowej dla projektu kolei gondolowej, która połączy centrum Krynicy-Zdroju z Czarnym Potokiem. To inwestycja, która realnie zmieni komunikację i atrakcyjność miasta – podkreśla w mediach społecznościowych Piotr Ryba, Burmistrz Krynicy-Zdroju. Ponad 4,5 km w powietrzu. Jak to będzie działać? Nowy system będzie składał się z dwóch połączonych odcinków: Odcinek I (nowy) – prowadzący z centrum Krynicy-Zdroju, przez malowniczą Górę Krzyżową, aż do Czarnego Potoku. Jego długość przekroczy 2 kilometry. Odcinek II (już istniejący) – prowadzący z Czarnego Potoku na szczyt Jaworzyny Krynickiej (2,2 kilometra). Łącznie turyści pokonają ponad około 4,5 kilometra, co uczyni ten kompleks najdłuższą górską koleją linową w kraju. Dla porównania, popularna kolej na Kasprowy Wierch (również dzielona na dwa odcinki) mierzy łącznie ok. 4,2 km. Nowa kolej linowa odciąży wąską drogę do doliny Zakończenie prac planowane jest na sezon 2027. Inwestycja ma na ce…

shutterstock1588942264-e6d8c48.jpg
width: 3000
height: 2000

Dlaczego twój kot nie chce jeść? Wcale nie jest wybredny – naukowcy rozwiązali zagadkę
type: item
date: 2026-04-29T10:12:29.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: jedzenie
subject: koty
subject: zwierzęta
description: Znasz to? Twój kot z niecierpliwością – i bardzo dosadnie – domaga się posiłku, a po kilku kęsach odchodzi od pełnej miski, by za chwilę po raz kolejny miauczeć o jedzenie. Przez lata uznawaliśmy to za przejaw kociej wybredności, ale naukowcy z Uniwersytetu Iwate w Japonii udowodnili, że się myliliśmy. Za tym zachowaniem stoi nie brak głodu czy złośliwość, ale specyficzny mechanizm psychofizjologiczny.
encoded: Mechanizm ten, znany u ludzi jako olfaktoryczne nasycenie sensoryczne (ang. olfactory sensory-specific satiety), tłumaczy, dlaczego możemy czuć się „pełni” po zjedzeniu pizzy, ale nagle odzyskujemy apetyt, gdy poczujemy zapach deseru. U kotów ten proces jest jednak znacznie bardziej radykalny, co udowodnili naukowcy w swojej pracy opublikowanej w kwietniu 2026 roku w czasopiśmie „Physiology & Behavior”. Ewolucyjne dziedzictwo samotnika Dlaczego koty jedzą inaczej niż inne zwierzęta? Aby to zrozumieć, musimy spojrzeć na ich przodków. Psy, wywodzące się od polujących w stadzie wilków, mają tendencję do pochłaniania pokarmu najszybciej jak to możliwe – to ewolucyjna strategia przetrwania, by zjeść jak najwięcej, zanim zrobią to inni. Koty domowe pochodzą jednak od kota nubijskiego (Felis lybica), który był samotnym łowcą. Polował na małe ofiary wiele razy w ciągu doby. W efekcie dzisiejsze mruczki są zaprogramowane na spożywanie wielu małych posiłków. – Koty często przerywają jedzenie przed opróżnieniem miski, nawet po długim poście, by wrócić do niej po krótkiej przerwie. To sugeruje, że zakończenie posiłku nie wynika wyłącznie z sygnałów płynących z żołądka – zauważa dr Masao Miyazaki, weterynarz i behawiorysta zwierzęcy. Eksperyment: 12 kotów i puste miski Zespół badawczy z Japonii poddał testom 12 zdrowych kotów domowych różnych ras (żaden z nich nie był wykastrowany), stosując rygorystyczny reżim karmienia. Po 16-godzinnej głodówce kotom podano 20 gramów suchej karmy. Tylko cztery osobniki zjadły całą porcję w ciągu 10 minut. Większość kotów dobrowolnie przerywała jedzenie po skonsumowaniu zaledwie jednej trzeciej porcji. Kluczowym elementem badania było sprawdzenie, jak na apetyt wpływa nowość sensoryczna. Naukowcy użyli specjalnych dwukomorowych misek, które pozwalały na zmianę zapachu docierającego do kociego nosa bez zmiany samej karmy. Siła zapachu: nowość reaktywuje apetyt Badania potwierdziły, że motywacja kota do jedzenia spada wraz z przyzwyczajeniem się …

GettyImages-1787722994-05dc60e.jpg
width: 5424
height: 3616

Historyczny sukces Orientarium w Łodzi. Przyszedł na świat pierwszy w Polsce orangutan sumatrzański
type: item
date: 2026-04-28T14:00:29.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: łódź
subject: małpy
subject: orangutan
subject: zoo
description: To wydarzenie, na które polska zoologia czekała od lat. W Orientarium ZOO Łódź przyszedł na świat mały orangutan sumatrzański – jeden z najrzadszych i najbardziej zagrożonych ssaków na naszej planecie. To pierwsze narodziny tego krytycznie zagrożonego gatunku w historii Polski oraz wydarzenie o znaczeniu globalnym – w ciągu ostatniego roku na całym świecie odnotowano zaledwie pięć takich przypadków.
encoded: Orangutany sumatrzańskie (Pongo abelii) to jedni z naszych najbliższych krewnych, dzielący z ludźmi aż 97% materiału genetycznego. Ich obecność w ogrodach zoologicznych nie jest jedynie atrakcją dla zwiedzających, ale przede wszystkim krytycznie ważnym elementem „bezpiecznika” dla populacji żyjącej w naturze, która drastycznie się kurczy. – Łódź ma dziś powód do dumy, który wykracza daleko poza granice miasta. To ogromna radość i dowód, że nasze zoo jest miejscem o światowym znaczeniu – podkreśla Hanna Zdanowska, Prezydent Miasta Łodzi. – Jestem dumna z zespołu Orientarium, bo za tym sukcesem stoją wiedza, cierpliwość i codzienna praca ludzi, którzy naprawdę rozumieją, czym jest odpowiedzialna ochrona zagrożonych gatunków. Cały zoologiczny świat patrzy na Łódź O sukcesie w łódzkim zoo aż huczy w całym środowisku zoologicznym. Dlaczego? W ostatnim roku w światowych ogrodach zoologicznych urodziło się zaledwie pięć osobników tego gatunku. Co więcej, w skali całej Europy, Orientarium łódzkiego ZOO jest jedyną placówką, której udało się w tym okresie powitać na świecie małego orangutana. Rodzicami malucha są samica Ketawa oraz samiec Budi. Dla młodej matki jest to pierwsze potomstwo, co budziło pewne obawy opiekunów. Jednak instynkt macierzyński okazał się silniejszy niż brak doświadczenia. – Młoda samica wykazuje silne zachowania opiekuńcze i instynkt macierzyński, co bardzo nas cieszy – podkreśla Michał Cichoń, opiekun orangutanów w łódzkim zoo. Dlaczego narodziny małego orangutana są takim wydarzeniem? Aby zrozumieć wagę tego sukcesu trzeba poznać biologię tych niezwykłych zwierząt. Orangutany charakteryzuje najdłuższy okres między narodzinami spośród wszystkich ssaków lądowych. Samice rodzą młode średnio raz na 7 do 9 lat. To sprawia, że każda strata w populacji jest niezwykle trudna do odrobienia, a każde narodziny są na wagę złota. W naturze orangutany sumatrzańskie występują wyłącznie na indonezyjskiej wyspie Sumatra. Niestety, ich dom – tropikalne lasy deszczowe…

orangutan-sumatrzanski-fot.-Pawel-Lacheta-1-760b05f.jpg
width: 2011
height: 2682

Rekordowa liczba niedźwiedzi w Tatrach. Nowy raport Instytutu Ochrony Przyrody PAN
type: item
date: 2026-04-28T12:00:26.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: dzikie zwierzęta
subject: niedźwiedzie
subject: tatry
description: W tatrzańskich lasach tupot wielkich łap słychać bardziej, niż kiedykolwiek w ostatnim stuleciu. Najnowsze analizy genetyczne, przeprowadzone na zlecenie Tatrzańskiego Parku Narodowego nie pozostawiają wątpliwości: populacja niedźwiedzia brunatnego w tej części Karpat wyraźnie rośnie. Choć te wielkie drapieżniki rzadko szukają kontaktu z człowiekiem, ich rosnąca liczba stawia przed przyrodnikami i turystami nowe wyzwania. Musimy koegzystować.
encoded: Z raportu przygotowanego przez Instytut Ochrony Przyrody PAN wynika, że w polskich Tatrach bytuje obecnie co najmniej 64 osobników. To znaczący wzrost w porównaniu z ubiegłymi latami – w 2017 roku szacowano populację na 56 zwierząt, a jeszcze dekadę temu, w 2013 roku, doliczono się zaledwie 45 osobników. DNA nie kłamie Jak policzyć drapieżniki, który potrafią w ciągu jednej nocy pokonać dziesiątki kilometrów i skutecznie unikać wzroku strażników parku? Naukowcy porzucili tradycyjne metody obserwacji na rzecz nowoczesnej genetyki. Od marca do października 2023 roku w terenie zbierano próbki sierści oraz odchodów. Izolacja DNA w laboratorium pozwoliła na stworzenie unikalnych profili genetycznych. Dzięki temu wiemy, że wśród zidentyfikowanej grupy znajduje się 38 samic i 24 samce. Co ważne, liczba 64 to absolutne minimum – część zebranego materiału była zbyt uszkodzona, by uzyskać pełny profil, co sugeruje, że rzeczywista liczba niedźwiedzi może być wyższa. Granice istnieją tylko na mapach, niedźwiedzie o nich nie wiedzą Niedźwiedzie brunatne to prawdziwi „obywatele świata”. Z danych telemetrycznych wynika, że aż 80 proc. populacji w Polsce wykazuje aktywność transgraniczną. Tatrzańskie drapieżniki regularnie migrują między Polską a Słowacją, podążając za dostępnością pokarmu. Zauważono ciekawą prawidłowość: latem więcej zwierząt przebywa po polskiej stronie Tatr, co może być związane z innym rozkładem roślinności i bazy pokarmowej. Władca o wadze 300 kilogramów Mimo statusu potężnego drapieżnika, niedźwiedź brunatny to przede wszystkim oportunistyczny wszystkożerca. Jego dieta to fascynujący miks roślinności (głównie pędy, jagody, borówki i grzyby) oraz białka zwierzęcego (drobne ssaki, ryby, a przede wszystkim padlina, która pełni kluczową rolę w oczyszczaniu ekosystemu). Dorosłe samce mogą osiągać masę do 300 kg i dożywać w stanie dzikim imponującego wieku 50 lat. Jednak ich cykl rozrodczy jest wolny – samica rodzi od 1 do 3 młodych raz na dwa lata, a opieka nad „p…

GettyImages-1269220490-053104f.jpg
width: 3072
height: 2048

„Rzeka za bardzo skręca” a „ptaki są strasznie głośne”. Podlasie publikuje „negatywne” recenzje regionu i podbija serca internautów
type: item
date: 2026-04-28T08:01:55.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: instagram
subject: natura
subject: podlasie
subject: recenzja
description: „Rozczaruj się w naturze” – tak brzmi nowe hasło województwa podlaskiego, które wybrało nietypowy sposób na przyciągnięcie uwagi turystów. Postawili na szczerość, publikując w swojej kampanii malownicze widoki z Podlasia, ale okraszone jedno-gwiazdkowymi recenzjami „rozczarowanych” odwiedzających, które pokazują skalę tego, z czym mierzą się w social-mediach. Wiecie, że śpiewające ptaki mogą przeszkadzać w rozmowie, a jezioro być „zbyt przezroczyste”?
encoded: Nowa kampania województwa podlaskiego to nie tylko marketingowy strzał w dziesiątkę, ale także ważna lekcja biologii i ekologii. Pokazuje nam, że w szalonym pędzie miejskiego życia zapominamy, że Natura nie będzie dostosowywać się do naszych wymagań – i to jest w niej właśnie najpiękniejsze. Na Podlasiu widać to jak na dłoni. „Rzeka ciągle skręca, zamiast płynąć prosto” Jednogwiazdkowe recenzje zwykle mają zniechęcić nas do odwiedzenia restauracji, ale w przypadku Podlasia... działa to nieco inaczej. Województwo celuje w jasno określonego turystę – innego niż Pani Barbara, dla której spływ kajakowy meandrującą Narwią był prawdziwą udręką – z powodu nadmiernej ilości skrętów. Innego niż Pani Anna, dla której skandalem było to, że podczas 5-kilometrowego spaceru widziała tylko stare, przewrócone drzewa, których „nikomu nie chce się sprzątnąć”. Innego niż Pan Mateusz, dla którego przezroczystość Czarnej Hańczy jest „trochę straszna”, bo nawet na jej środku widać dno, co jest „nienormalne”. Nie takiego, jak Pan Paweł, który nie mógł pływać na motorówce przez strefę ciszy i musiał wiosłować „jak w średniowieczu”. I wreszcie innego niż Pan Jan, dla którego ptaki były zbyt głośnie i „nie szło pogadać”. Podlaska natura kompletnie ignoruje ludzkie potrzeby Na szczęście dla wielu nie ma nic bardziej zachęcającego do odwiedzin niż takie „negatywne” recenzje. Podlasie chce przyciągnąć tych, z którymi rezonuje nowe hasło województwa: „Rozczaruj się w Naturze. To najlepsze, co może Cię spotkać”. Za kampanię odpowiada agencja White Bits. Dlaczego to działa? Kampania Podlaskiego to podręcznikowy przykład marketingu autentyczności, ale wykorzystanego w słusznej sprawie. Ludzie przecież podświadomie szukają miejsc, które nie są „pod linijkę”. Podlasie pokazując, że miejsce jest zbyt dzikie, zbyt naturalne i zbyt nieprzewidywalne, przyciąga konkretną grupę odbiorców. To zaproszenie dla świadomego turysty, który zamiast prostego, uregulowanego kanału, wybierze „trudną” rzekę, a zamiast…

FABRIC-KOLAZ-32-2026-04-27T134838.186-eec718c.jpg
width: 2813
height: 1875

Największy stream charytatywny w historii świata. Łatwogang i Bedoes 2115 pokazali, że Polacy ciągle potrafią się zjednoczyć
type: item
date: 2026-04-27T11:19:17.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Ludzie
subject: akcje charytatywne
subject: internet
subject: nowotwory
description: Wczoraj w małej, 30-metrowej kawalerce na warszawskim Gocławiu zakończył się prawdziwy maraton pomocy. Byliśmy świadkami rzeczy wielkich: największego streamu charytatywnego w historii świata. Dzięki determinacji jednego chłopaka oraz wsparciu milionów Polaków, na konto Fundacji Cancer Fighters trafiło niewiarygodne 251 000 000 złotych na leczenie dzieci dotkniętych chorobą nowotworową. A to dopiero początek.
encoded: Wszystko zaczęło się od rapera Bedoesa 2115, który wspólnie z Fundacją Cancer Fighters (i dzielną 11-letnią Mają Mecan) 14 kwietnia 2026 wydał utwór „Ciągle tutaj jestem (diss na raka)”. Poruszony tą piosenką twórca internetowy Łatwogang rozpoczął 9-dniowy charytatywny stream na żywo, podczas którego chciał zebrać 500 tysięcy złotych. Nie wiedział, że rozpoczyna największy tego typu zryw w historii nie tylko Polski, ale i świata. Nikt w internecie nie zebrał więcej. Lawina dobroczynności zaczęła się od filmiku na Tiktoku W dniu premiery piosenki Łatwogang na krótkim wideo zapowiedział, że za każde jego polubienie będzie słuchał „Dissu na raka” przez sekundę. Polubień było tak dużo, że tiktoker musiał rozpocząć 9-dniowego streama. I rozpoczęło się szaleństwo. View oEmbed on the source website Początkowo Łatwo streamował sam, a na żywo było z nim kilka tysięcy ludzi. Akcja jednak stopniowo zaczęła docierać do coraz szerszego grona, a kawalerkę twórcy odwiedzali goście – początkowo były to głównie osoby znane z przestrzeni internetowej, jednak wkrótce 30-metrowe mieszkanko wypełniło się gwiazdami znanymi z telewizji, artystami czy sportowcami. To, co rozpoczęło się skromnie, przerodziło się w jeden z największych, charytatywnych ruchów społecznych w historii naszego kraju. Wraz z nimi na streamie przybywało oglądających, a na koncie fundacji wpłat. O akcji wkrótce huczało nie tylko w całej Polsce, ale też poza granicami kraju. Transmisję na żywo transmitowano w dużych telewizjach, w centrach handlowych, w elektromarketach, w pubach czy na meczach piłki nożnej (np. ekstraklasowego meczu Korona Kielce vs. GKS Katowice). Kto pojawił się na streamie Łatwoganga? Łatwiej chyba powiedzieć, kogo tam nie było. Jedną z pierwszych dużych „nieinternetowych” gościń Łatwoganga była Doda, która na wizji dzwoniła m.in. do Roberta Makłowicza i do Magdy Gessler. Na transmisji przewinął się także Robert Lewandowski, który hojnie wsparł zbiórkę i nagłośnił ją za granicą, Wojciech Szczęsny…

FABRIC-KOLAZ-32-2026-04-27T123941.033-e50aa46.jpg
width: 2813
height: 1875

To najbardziej niebezpieczny moment, w którym można przytyć. Naukowcy ostrzegają, kiedy szczególnie trzeba uważać
type: item
date: 2026-04-27T07:56:36.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: nadwaga
subject: otyłość
subject: wiek
subject: Zdrowie
description: Przez lata sądzono, że dla organizmu liczy się przede wszystkim to, ile ważymy „tu i teraz”. Gigantyczne badanie przeprowadzone przez szwedzkich naukowców wywraca jednak to myślenie do góry nogami. Okazuje się, że dla naszego życia i zdrowia kluczowy jest nie tylko sam fakt nadmiaru kilogramów, ale moment, w którym one się pojawiają. Krytycznie ważna jest wczesna dorosłość, która bezpośrednio decyduje o długości naszego życia.
encoded: Zespół epidemiologów z Uniwersytetu w Lund w Szwecji, pod kierownictwem dr Tanji Stocks, przeanalizował dane medyczne ponad 600 000 osób. Naukowcy nie opierali się na pojedynczym pomiarze, lecz śledzili zmiany wagi uczestników na przestrzeni dziesięcioleci – od 17. do 60. roku życia. Wyniki opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „eClinicalMedicine” są bardzo interesujące. Zabójcze 70 procent Najważniejszym wnioskiem z badania jest to, że otyłość rozwijająca się między 17. a 29. rokiem życia wiąże się z najwyższym ryzykiem przedwczesnej śmierci. Osoby, które przekroczyły próg BMI powyżej 30 w tym przedziale wiekowym były o 70 procent bardziej narażone na zgon z jakiejkolwiek przyczyny w okresie obserwacji w porównaniu do osób, które zachowały prawidłową wagę do 60. roku życia. Dla lepszego zobrazowania skali problemu: jeśli w grupie osób bez wczesnej otyłości umierało średnio 10 na 1000 osób, to w grupie „wczesnej otyłości” liczba ta wzrastała do 17 na 1000. Choć liczby te mogą wydawać się niewielkie, w skali całej populacji oznaczają tysiące przedwczesnych zgonów, których można by uniknąć. W młodości zaciągamy biologiczny dług Dlaczego to właśnie młodość jest tak ryzykowna? Naukowcy sugerują, że kluczowym czynnikiem nie jest sam przyrost wagi w starszym wieku, ale całkowity czas ekspozycji organizmu na negatywne skutki otyłości. Długotrwałe zmaganie się z nadwagą to dla ciała potężny stres biologiczny. Tkanka tłuszczowa jest nie tylko magazynem energii – to aktywny organ endokrynny, który uwalnia tzw. adipocytokiny. Te substancje chemiczne prowadzą do przewlekłego stanu zapalnego w całym organizmie, wystąpienia insulinooporności, co prosto prowadzi do cukrzycy typu 2 czy zjawiska hiperkoagulacji, czyli nadmiernej krzepliwości krwi, co drastycznie zwiększa ryzyko zawałów i udarów. Osoba, która staje się otyła w wieku 20 lat, funduje swojemu sercu i naczyniom krwionośnym „zużycie”, które u osób szczuplejszych pojawia się kilka dekad później. To biologiczny dług, który…

GettyImages-481682943-286937d.jpg
width: 5100
height: 3403

Ten prawdziwy Kraken żył w czasach dinozaurów. Odkryto gigantyczną ośmiornicę sprzed 100 mln lat, która radziła sobie z gadami
type: item
date: 2026-04-26T08:04:10.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: kreda
subject: ośmiornica
subject: potwór
description: Przez dekady uważano, że oceany ery dinozaurów były domeną wyłącznie potężnych kręgowców – mozozaurów i plezjozaurów. Jednak najnowsze odkrycie naukowców z Uniwersytetu Hokkaido wywraca tę hierarchię do góry nogami. W głębinach kredowych mórz czaił się nieznany bezkręgowy drapieżnik, który rozmachem ramion mógł przyćmić niejednego morskiego gada. Poznajcie prawdziwego Krakena sprzed 100 milionów lat.
encoded: Zidentyfikowanie giganta Nanaimoteuthis haggarti było możliwe dzięki analizie 27 skamieniałych szczęk ośmiornic, odnalezionych w Japonii oraz na wyspie Vancouver. Ponieważ ośmiornice są zwierzętami o miękkim ciele, ich tkanki niemal nigdy nie ulegają fosylizacji. Kluczem do rozwiązania zagadki okazały się jednak ich twarde aparaty gębowe (dzioby), które dzięki nowoczesnej technologii cyfrowego wydobywania skamielin oraz sztucznej inteligencji pozwoliły ujawnić sekrety ukryte przez miliony lat głęboko w skałach. Zdecydowanie nie docenialiśmy bezkręgowców. Prawdziwy gigant, który przerósł legendy Wyniki badań opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” wskazują na istnienie dwóch nowych gatunków wymarłych ośmiornic płetwiastych: Nanaimoteuthis jeletzkyi oraz kolosa nazwanego Nanaimoteuthis haggarti. Skala tego drugiego gatunku jest porażająca. Na podstawie rozmiarów szczęk naukowcy oszacowali, że dorosłe osobniki mogły osiągać od 7 do nawet 19 metrów długości całkowitej. Dla porównania współczesna rzadka kałamarnica olbrzymia (Architeuthis dux) mierzy maksymalnie około 12 metrów, a słynne mozozaury z okresu kredy współczesne wielkiej ośmiornicy osiągały najwyżej 17 metrów. Dzisiejsze ośmiornice to przy nich maluszki – największa z nich, ośmiornica olbrzymia nie przekracza 5–6 metrów… ale rozpiętości ramion. To czyni N. haggarti prawdopodobnie największym bezkręgowcem, jakiego kiedykolwiek odkryto w historii Ziemi. Jak odtworzyć morskiego potwora z kawałka szczęki? Zespół pod kierownictwem prof. Yasuhiro Iba wykorzystał tomografię szlifowania o wysokiej rozdzielczości. Pozwoliło to na stworzenie precyzyjnych, cyfrowych modeli 3D ukrytych wewnątrz kamieni struktur. Badacze ustalili, że u współczesnych ośmiornic istnieje ścisła korelacja między wielkością szczęki a długością płaszcza. Stosując te proporcje do znalezisk sprzed milionów lat, otrzymali dowód na istnienie behemotów o ogromnej sile. „Kraken” z łatwością miażdżył pancerze ofiar Analiza szczęk dostarczyła …

FABRIC-KOLAZ-32-2026-04-24T145031.558-407b50f.jpg
width: 2813
height: 1875

Wielki Kanion powstał z „potopu”? Nowe dowody na gigantyczne jezioro, które pękło i wyrzeźbiło Arizonę
type: item
date: 2026-04-25T13:17:00.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: geologia
subject: kolorado
subject: wielki kanion kolorado
description: Wielki Kanion to jeden z najbardziej rozpoznawalnych cudów natury na świecie, który co roku przyciąga ponad cztery miliony turystów. Mimo jego sławy, geolodzy od dekad spierają się, jak i kiedy dokładnie powstał ten gigantyczny wąwóz. Chyba właśnie znaleźli wyjaśnienie.
encoded: Najnowsze badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” dostarcza mocnych dowodów na poparcie jednej z najbardziej fascynujących teorii dotyczącej kanionu – hipotezy „przelania się jeziora” (ang. lake spillover). Według autorów, system rzeki Kolorado nie żłobił Wielkiego Kanionu powoli przez dziesiątki milionów lat. Stało się to w wyniku gwałtownego zdarzenia geologicznego. Jezioro Bidahochi – zbiornik, który stworzył kanion Zgodnie z wynikami badań, około 6,6 miliona lat temu rzeka Kolorado (w swojej wczesnej formie) wpłynęła do basenu w północnej Arizonie, tworząc tam gigantyczny akwen zwany jeziorem Bidahochi (znanym również jako jezioro Hopi). Przez setki tysięcy lat rzeka systematycznie wypełniała to zagłębienie, aż poziom wody stał się tak wysoki, że przelał się przez formację geologiczną znaną jako Łuk Kaibab. Woda, która gwałtownie ruszyła na zachód, zaczęła szybko żłobić dzisiejsze koryto rzeki, wycinając w krajobrazie monumentalne ściany Wielkiego Kanionu. Geologiczne odciski palców Jak naukowcy zdołali odtworzyć wydarzenia sprzed milionów lat? Posłużyli się metodami niemal detektywistycznymi, pobierając 19 próbek piaskowca z obszaru Bidahochi Basin. Wewnątrz nich odnaleźli tysiące kryształów cyrkonu, które są niezwykle trwałe i działają jak „odcisk palca” rzeki. Dzięki technice mierzącej rozpad promieniotwórczy uranu do ołowiu, badacze mogli precyzyjnie określić wiek i pochodzenie tych drobinek. Analiza wykazała, że cyrkony z basenu Bidahochi idealnie pasują do osadów niesionych przez rzekę Kolorado w tamtym okresie. Dodatkowymi dowodami były gwałtowana akumulacja osadów w basenie, stosunki izotopów strontu w węglanach oraz obecność skamieniałych ryb typowych dla systemów rzecznych. Rozwiązanie zagadki „zaginionego czasu” To odkrycie pozwala wreszcie wypełnić 5-milionową lat lukę w historii rzeki, która od dawna intrygowała geologów. Dotychczasowa oś czasu była niespójna: wiedzieliśmy, że rzeka Kolorado istniała już 11 milionów lat temu (na ter…

GettyImages-627106231-eb185d5.jpg
width: 5500
height: 3667

Myśleli, że to początek horroru lub jajo obcego. Prawda o złotej kuli z oceanicznej otchłani jest jeszcze dziwniejsza
type: item
date: 2026-04-24T12:30:28.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: alaska
subject: głębia
subject: oceany
subject: tajemnice
description: W 2023 roku, w głębinach, do których nie dociera światło słoneczne, operatorzy zdalnie sterowanej łodzi podwodnej Deep Discover natrafili na coś, co zmusiło ich do przetarcia oczu. Przytwierdzona do skały złota kula o średnicy około 10 centymetrów lśniła blaskiem reflektorów pojazdu i wyglądała jak rekwizyt z filmu science-fiction. Po trzech latach intensywnych badań tajemnica „złotego jaja” z Alaski została w końcu wyjaśniona.
encoded: Znalezisko znajdowało się na głębokości 3250 metrów pod powierzchnią wody, gdzie panuje miażdżące ciśnienie (ponad 300 razy większe niż na powierzchni) i wieczny ziąb. Początkowo badacze z pokładu statku NOAA „Okeanos Explorer” spekulowali, że może to być porzucona osłonka jaja nieznanego gatunku morskiego potwora. – Mam tylko nadzieję, że kiedy to szturchniemy, nic nie zdecyduje się wyjść ze środka – żartował jeden z naukowców podczas transmisji na żywo w 2023 roku, porównując sytuację do wstępu do horroru. Dziś wiemy już, że prawda, choć mniej przerażająca, jest z biologicznego punktu widzenia równie fascynująca. Podwodni detektywi chcieli się upewnić, że nie budzą „obcego” Zidentyfikowanie obiektu okazało się niezwykle trudne. Wstępne testy DNA nie dawały jasnych odpowiedzi, ponieważ próbka była gęsto zasiedlona przez mikroskopijne organizmy morskie. Dopiero sekwencjonowanie całego genomu oraz drobiazgowa analiza morfologiczna pozwoliły wskazać winowajcę. Złoty obiekt okazał się kutikulą, czyli rodzajem „skóry” lub zewnętrznej powłoki, zrzuconą przez rzadki gatunek ukwiału głębinowego – Relicanthus daphneae. Gatunek ten, opisany po raz pierwszy dopiero w 2006 roku, to prawdziwy gigant ciemności. Należy on do rzędu Hexacorallia, a jego czułki mogą osiągać ponad 2 metry długości. Ukwiały należą do gromady koralowców i są bezkręgowymi zwierzętami osiadłymi. View Ediplayer on the source website Dlaczego ukwiał zrzuca skórę? Naukowcy odkryli, że złota kula składa się głównie z chityny – tego samego twardego materiału, który buduje pancerze chrząszczy i ściany komórkowe grzybów. Ukwiały z tego gatunku wydzielają chitynową powłokę przez swoje tkanki zewnętrzne. Pozostaje jednak pytanie: dlaczego ją porzucają? Badacze wysnuli dwie hipotezy. Jedną jest migracja – ukwiał może odrywać się od swojej powłoki, gdy zdecyduje się na zmianę miejsca bytowania na dnie oceanu. Drugim pomysłem jest rozmnażanie bezpłciowe – „złote jajo” może być pozostałością po procesie zwanym lacera…

NMNH-IZ1699903LabImage6-fe6a5fc.jpg
width: 5472
height: 3648

Kukułki jednak nie przynoszą jaj do gniazd innych ptaków? Ornitolodzy obalają długoletni mit
type: item
date: 2026-04-23T13:53:37.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: jajka
subject: ptaki
subject: zwierzęta
description: Kukułka to jeden z najbardziej wyrafinowanych oszustów w świecie natury, a o jej zachowaniu uczymy się już w szkole podstawowej. Jednak sposób, w jaki ta mistrzyni pasożytnictwa lęgowego umieszcza swoje jaja w ciasnych dziuplach innych ptaków, przez tysiąclecia pozostawał zagadką. Tak wielką, że próbowali wyjaśnić ją już nawet starożytni mędrcy. Najnowsze nagrania z ukrytych kamer w Finlandii wreszcie obalają mit powtarzany od czasów Arystotelesa: kukułki jednak nie przenoszą jaj w dziobie do gniazd innych ptaków. Robią coś innego.
encoded: Międzynarodowy zespół ornitologów, prowadzony przez prof. Roberta Thomsona z Uniwersytetu w Kapsztadzie oraz prof. Tomáša Grima z Uniwersytetu w Ostrawie, opublikował na łamach czasopisma „Animal Behaviour” wyniki czteroletnich obserwacji prowadzonych w Finlandii. Dzięki monitoringowi wideo ponad 60 przypadków podrzucania jaj, naukowcy mogli zajrzeć tam, gdzie ludzkie oko wcześniej nie sięgało. Mit Arystotelesa obalony Przez stulecia w literaturze przyrodniczej dominowało przekonanie, że kukułka zwyczajna (Cuculus canorus), chcąc wykorzystać cudze gniazdo ukryte w wąskiej dziupli, składa jajo na ziemi, a następnie przenosi je w dziobie do celu. Teorię tę lansował już Arystoteles, a mimo braku bezpośrednich obserwacji uznawano ją za fakt. – Nasze nagrania pokazują jednoznacznie: kukułki składają jaja bezpośrednio do gniazd, nawet w sytuacjach, gdy przeniesienie ich w dziobie wydawałoby się znacznie łatwiejsze – wyjaśnia Michal Kysučan, jeden z autorów badania. Okazuje się, że ptak ten wypracował dwie ekstremalne strategie, by pokonać bariery architektoniczne stawiane przez gospodarzy, takich jak pleszka zwyczajna (Phoenicurus phoenicurus). Te budują swoje gniazda by były tak wąskie, żeby ewentualny intruz się w nich zaklinował. Snajper czy włamywacz? Dwa sposoby kukułki Badania ujawniły, że kukułki wykazują niezwykłą elastyczność behawioralną, dostosowując metodę „dostawy” do wielkości otworu wlotowego dziupli: Metoda „zewnętrzna” (pociskowa): samica kukułki czepia się wejścia do dziupli i dosłownie „wstrzeliwuje” jajo do środka. Jest to strategia bezpieczna dla matki – nie ryzykuje ona utknięcia w ciasnym otworze ani ataku ze strony powracających gospodarzy. Ma jednak wadę: jajo może nie trafić do czary gniazda lub rozbić się o dno. Metoda „wewnętrzna” (włamanie): jeśli otwór na to pozwala, kukułka wciska się do środka i składa jajo bezpośrednio do gniazda. Ta metoda gwarantuje precyzyjne umieszczenie jaja, ale niesie ogromne ryzyko – ptak może zostać uwięziony, zaa…

GettyImages-645826543-be43744.jpg
width: 3543
height: 2480

Szybszy niż mrugnięcie okiem. Poznaj Ace’a – robota, który ośmiesza zawodowców przy stole do ping-ponga
type: item
date: 2026-04-23T09:59:52.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Technologia
subject: inżynieria
subject: roboty
subject: Sport
subject: tenis
description: W 1997 roku świat wstrzymał oddech, gdy komputer Deep Blue pokonał Garry’ego Kasparowa w szachy. Niemal dwie dekady później AlphaGo udowodniło dominację maszyn w skomplikowanej grze Go. Te sukcesy miały jednak miejsce w świecie cyfrowym, ale teraz sztuczna inteligencja wykonała kolejny, znacznie trudniejszy krok. Z determinacją wkroczyła na arenę sportową, na której oprócz strategii liczy się zręczność, szybkość, dokładność i umiejętność adaptacji – czyli cechy wcześniej przypisywane wyłącznie ludziom. Poznajcie Ace’a – robota, który gromi mistrzów ping-ponga.
encoded: Opracowany przez Sony AI autonomiczny robot Ace nie jest tylko ciekawostką techniczną. To maszyna wyposażona w niezwykle zręczne ramię z ośmioma stawami oraz system czujników, który pozwala jej rywalizować z ludźmi na poziomie eksperckim. Choć na razie przypomina ramię z fabrycznej linii montażowej otoczone siecią kamer, jego umiejętności wprawiły w osłupienie nawet olimpijczyków. Cyfrowy mózg, ludzka zwinność Sukces Ace’a opiera się na trzech filarach. Po pierwsze, robot wykorzystuje czujniki oparte na zdarzeniach (ang. event-based sensors). Zamiast analizować każdy piksel obrazu, Ace skupia się wyłącznie na zmianach ruchu i jasności, co pozwala mu błyskawicznie śledzić tor lotu piłeczki oraz jej rotację – odczytuje ją nawet poprzez analizę logo nadrukowanego na piłce. Po drugie, Ace uczył się grać poprzez uczenie przez wzmacnianie bezmodelowe (ang. model-free reinforcement learning). Zamiast programować mu każdą trajektorię, naukowcy pozwolili AI „trenować” w symulacji. Robot spędził tysiące godzin w wirtualnej rzeczywistości, rozgrywając mecze z samym sobą, co pozwoliło mu wypracować własną, unikatową taktykę. Po trzecie, kluczowa jest szybkość reakcji. Podczas gdy zawodowy sportowiec potrzebuje około 230 milisekund na reakcję, całkowite opóźnienie systemu Ace wynosi zaledwie 20 milisekund. To sprawia, że maszyna jest w stanie odpowiedzieć na zagrania, które dla człowieka są niemal niewidoczne. To aż przerażające. Pogromca sportowców W badaniu opublikowanym w prestiżowym czasopiśmie „Nature” Ace początkowo zmierzył się z grupą graczy o wysokich umiejętnościach. Wynik? Wygrał wszystkie mecze z wyjątkiem dwóch starć z elitarnymi zawodowcami. Jednak naukowcy z Sony AI nie poprzestali na tym. W grudniu 2025 roku Ace po raz pierwszy pokonał zawodowego gracza, a wiosną 2026 roku odniósł zwycięstwa nad kolejnymi profesjonalistami, w tym nad Miyuu Kiharą, zawodniczką z pierwszej 25-tki światowego rankingu. Kinjiro Nakamura, były olimpijczyk, przyznał po obserwacji Ace’a,…

EN016762402005-b7c440b.jpg
width: 7008
height: 4672

Polska oczami agresorów. Do Archiwum Akt Nowych trafiły unikatowe zdjęcia z pierwszych miesięcy wojny
type: item
date: 2026-04-23T08:43:19.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: II wojna światowa
subject: Naziści
subject: niemcy
subject: polska
subject: zdjęcia
description: Historia kampanii wrześniowej zazwyczaj dociera do nas poprzez relacje obrońców lub oficjalną, wygładzoną propagandę III Rzeszy. Jednak najnowszy nabytek Archiwum Akt Nowych (AAN) oferuje wgląd w coś znacznie bardziej surowego i osobistego. Blisko 250 wyjątkowych fotografii to intymny zapis wojny widziany przez wizjery aparatów niemieckich żołnierzy. To nie tylko kronika zniszczeń, ale przede wszystkim świadectwo mentalności sprawców.
encoded: Zbiór składa się z dwóch albumów przekazanych dzięki Instytutowi Strat Wojennych im. Jana Karskiego, które dokumentują szlak bojowy jednostek Wehrmachtu – od górskich przełęczy na południu, po zrujnowane ulice Warszawy. Jak podkreśla dr hab. Damian Markowski z ISW, materiały te są „rzadkim i niezwykle sugestywnym źródłem”, które pokazuje pierwsze miesiące globalnego konfliktu w nowym świetle. Okiem ludzi, którzy nie różnili się tak bardzo od nas, a mimo to dokonywali bestialskich czynów. Szlak 3. Dywizji Górskiej – od Słowacji po Zagłębie Naftowe Pierwszy, mniejszy album, należał do żołnierza 3. Dywizji Górskiej, wchodzącej w skład Grupy Armii „Południe” stanowiącej część kampanii wrześniowej. Fotografie szczegółowo dokumentują drogę, jaką pokonali agresorzy, wkraczając do Polski od strony Słowacji. W obiektywie Niemca utrwalono malownicze, a wkrótce tragiczne krajobrazy Spiszu, Beskidu Wyspowego i Pogórza Karpackiego. Na zdjęciach widać m.in.: zniszczoną infrastrukturę: wysadzone przez Wojsko Polskie mosty na Popradzie, Dunajcu i Wisłoce, zajęte miejscowości: Limanową, Nowy Sącz, Krosno oraz Drohobycz – kluczowy punkt Zagłębia Naftowego, scenki rodzajowe: od kwaterowania wojsk, po „turystyczną” obserwację lokalnych zabytków. Niektóre fotografie niepokojąco przypominają zdjęcia młodych chłopaków z wakacji. Szczególnie poruszające są zdjęcia o charakterze propagandowo-ideologicznym. Niemiecki żołnierz uwiecznił na nich polskich Żydów (m.in. w Nowym Sączu i Grybowie), opatrując odbitki złośliwymi, antysemickimi komentarzami. To pokazuje jak głęboko nazistowska ideologia była zakorzeniona w świadomości zwykłych żołnierzy już w pierwszych dniach wojny. Marsz na Warszawę i „Parada Zwycięstwa” Drugi, obszerniejszy album, dokumentuje działania prawdopodobnie jednej z dywizji piechoty nacierającej od południowego zachodu. Autor zdjęć brał udział w starciach z Armią „Prusy” i podchodził pod stolicę przez Tomaszów Mazowiecki oraz Grójec. Największą wartość historyczną mają uj…

FABRIC-KOLAZ-32-2026-04-22T122509.190-bcdf911.jpg
width: 2813
height: 1875

Kopernikit – nowy minerał, który przyleciał z kosmosu. Pochodzi z meteorytu, który uderzył pod Poznaniem
type: item
date: 2026-04-23T06:38:19.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: chemia
subject: meteoryty
subject: minerały
subject: poznań
description: Około pięć tysięcy lat temu niebo nad dzisiejszą Wielkopolską rozdarł potężny błysk. Asteroida o masie przynajmniej kilku ton uderzyła w Ziemię, tworząc na północnych krańcach dzisiejszego Poznania siedem imponujących kraterów. Dziś to miejsce, znane jako Rezerwat Przyrody Meteoryt Morasko, po raz kolejny stało się centrum naukowego świata. Wszystko za sprawą kopernikitu – nowego minerału tak małego, że niemal niedostrzegalnego. Jest przybyszem z kosmosu.
encoded: Na początku 2026 roku Międzynarodowa Asocjacja Mineralogiczna (CNMNC-IMA) oficjalnie potwierdziła odkrycie zespołu naukowców z Uniwersytetu Śląskiego oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Kopernikit, o wzorze chemicznym K(Ti7Cr)O16, to czwarty nowy minerał zidentyfikowany w tym konkretnym meteorycie, obok moraskoitu, czochralskiitu oraz kryzaitu. Detektywistyczna praca w skali mikro Odkrycie nowego minerału w XXI wieku nie przypomina już przygód poszukiwaczy złota. Ale czy da się odkryć nowe? W końcu na świecie znanych jest ich obecnie już 6300. Da się, ale to żmudna praca z użyciem mikroskopów skaningowych i dyfrakcji rentgenowskiej. Kopernikit ma zaledwie 0,3 mm średnicy – jest mniejszy niż ziarnko piasku. – Trzeba wiedzieć, gdzie szukać. My z żoną jesteśmy „łowcami” minerałów ze skał pirometamorficznych. To są skały powstające w temperaturach powyżej 1000 stopni Celsjusza przy bardzo niskim ciśnieniu – tłumaczy w rozmowie z PAP prof. Evgeny Galuskin, jeden z liderów zespołu badawczego. Naukowcy przeanalizowali ponad 70 precyzyjnie przygotowanych fragmentów meteorytu. Kluczem okazały się tzw. nodule siarczkowe (troilitowe). Można je porównać do hermetycznych „kapsuł czasu”, w których miliardy lat temu, w sercu formującego się Układu Słonecznego, uwięzione zostały rzadkie pierwiastki. Czym jest kopernikit? To przybysz z kosmosu Pod mikroskopem skaningowym kopernikit wygląda jak szarawe ziarenko, jednak w świetle mikroskopu optycznego ujawnia swoją prawdziwą naturę – intensywnie zieloną barwę. Odpowiada za nią obecność chromu. Badacze są pewni: kopernikit nie jest produktem uderzenia w Ziemię ani ziemskiego wietrzenia. To minerał wysokotemperaturowy, który powstał prawdopodobnie w wyniku potężnych kolizji w pasie asteroid. Co niezwykłe, jest to minerał tlenkowy, co w przypadku żelaznych meteorytów zdarza się niezwykle rzadko. Sugeruje to, że w miejscu jego narodzin musiało dojść do gwałtownego zwiększenia ilości tlenu. Minerał spoza Ziemi może mieć zastosowanie w…

FABRIC-KOLAZ-32-2026-04-22T141223.972-3ad81af.jpg
width: 2813
height: 1875

Niepełnosprawna papuga Bruce z Nowej Zelandii stała się samcem alfa. Wszystko dzięki niezwykłemu stylowi walki
type: item
date: 2026-04-22T11:20:08.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: adaptacja
subject: papugi
subject: ptaki
subject: rajskie ptaki
subject: walka
description: Bruce stracił górną część dzioba prawdopodobnie w wyniku starcia z pułapką na szczury, gdy był jeszcze młody. Został uratowany przez nowozelandzkich biologów i trafił do azylu, gdzie od ponad dekady zadziwia opiekunów swoją pomysłowością. Teraz wywalczył sobie drogę na szczyt… walcząc jak prawdziwy rycerz. Na koniu.
encoded: Papugi kea (Nestor notabilis) to jedne z najbardziej inteligentnych i psotnych ptaków na świecie. Te oliwkowozielone papugi o rozmiarze kruka mają ognistopomarańczowe pióra pod skrzydłami i żyją w górach Wyspy Południowej Nowej Zelandii. Są niezwykłe: potrafią rozwiązywać skomplikowane zagadki, obsługiwać ekrany smartfonów, a nawet wzajemnie rozśmieszać. Bruce udowodnił jednak, że potęga ptasiego umysłu może pokonać nawet potężną barierę fizyczną – mimo braku górnej części dzioba „wdrapał” się na szczyt hierarchii, stając się samcem alfa. Inne papugi go czyszczą i ma priorytet w dostępie do pożywienia. Jak to możliwe? Dziób jak szwajcarski scyzoryk Dla papugi kea dziób jest niczym wbudowany szwajcarski scyzoryk – służy do podważania przedmiotów, pielęgnacji piór i usuwania pasożytów. Utrata jego części w naturze oznaczałaby niemal pewny wyrok. Bruce nie tylko jednak przeżył, ale stał się pierwszym udokumentowanym przypadkiem niepełnosprawnego zwierzęcia, które osiągnęło status samca alfa wyłącznie dzięki innowacji behawioralnej, bez wsparcia sojuszników. Już wcześniej Bruce stał się sławny dzięki temu, że nauczył się używać kamieni do pielęgnacji piór, trzymając je między językiem a dolną częścią dzioba. Teraz naukowcy na łamach czasopisma „Current Biology” opisali, jak ta sama kreatywność pomogła rezydentowi Willowbank Wildlife Reserve w Christchurch wygrywać walki o dominację. Bruce w pełni wykorzystał swój półdziób. Styl walki rodem z rycerskich turniejów Badacze pod kierunkiem Alexa Grabbhama analizowali interakcje Bruce’a z ośmioma innymi samcami na przestrzeni 12 lat. Odkryli, że wypracował on wyjątkową technikę ataku – podczas gdy inne kea próbują gryźć przeciwników w szyję, Bruce naciera na nich jak rycerz na koniu, wykorzystując swój półdziób jako prowizoryczną „kopię”. Gdy przeciwnik traci równowagę – co zdarza się w blisko 75 procentach jego starć – Bruce kończy robotę swoją dolną szczęką, zadając ciosy w plecy, głowę i skrzydła niczym bokser sypiący seri…

Bruce-papuga-0647eab.jpeg
width: 1280
height: 853

Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
type: item
date: 2026-04-21T06:38:54.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dojrzewanie
subject: dzieci
subject: marihuana
subject: mózg
subject: rozwój
description: Okres dorastania to dla ludzkiego mózgu czas „wielkiego programowania”. Właśnie wtedy formują się kluczowe połączenia odpowiadające za logiczne myślenie, pamięć i koncentrację. Najnowsze dane z gigantycznego projektu badawczego ABCD (Adolescent Brain Cognitive Development) pierwszy raz na tak olbrzymią skale pokazują, jak kontakt z konopiami modyfikuje ten ważny proces. Okazuje się, że u nastolatków palących marihuanę postęp w rozwoju zdolności poznawczych jest wyraźnie wolniejszy niż u ich rówieśników.
encoded: Badacze z University of California San Diego przeanalizowali dane od ponad 11 000 osób. To największe tego typu długofalowe badanie w historii Stanów Zjednoczonych. Naukowcy śledzili dzieci od 9. roku życia aż do późnej adolescencji (16–17 lat), monitorując zarówno ich wyniki testów psychologicznych, jak i kontakt z substancjami psychoaktywnymi. Wyniki są niepokojące, szczególnie dla rodziców. Efekt płaskowyżu. Dlaczego powinien nas martwić wolniejszy rozwój? Najbardziej niepokojącym wnioskiem z badania, opublikowanego w kwietniu 2026 r. w czasopiśmie „Neuropsychopharmacology”, nie jest to, że nastolatki nagle tracą inteligencję. Problem leży w zahamowaniu naturalnego rozwoju. W normalnych warunkach mózg nastolatka z roku na rok staje się sprawniejszy w zapamiętywaniu informacji i przetwarzaniu danych. Jednak u młodych ludzi regularnie sięgających po marihuanę naukowcy zaobserwowali ograniczony przyrost tych umiejętności. Choć jako dzieci często wypadali w testach równie dobrze (lub nawet lepiej) niż rówieśnicy, po rozpoczęciu używania konopi ich wykres rozwoju „wypłaszczał się” jak płaskowyż, podczas gdy reszta grupy dalej pięła się w górę. W jakich obszarach odnotowano spowolnienie? Pamięć operacyjna, czyli zdolność do przechowywania i czerpania z informacji podczas rozwiązywania zadań. Utrzymywanie uwagi i odporność na rozpraszacze. Szybkość przetwarzania informacji. THC na celowniku Aby wykluczyć błędy w deklaracjach (nastolatki nie zawsze mówią prawdę o używkach), zespół dr Natashy Wade zastosował testy biologiczne – analizowano próbki włosów, moczu i śliny. Pozwoliło to precyzyjnie wykryć obecność kannabinoidów nawet sprzed wielu miesięcy. Badanie wykazało, że głównym winowajcą jest THC (tetrahydrokannabinol) – składnik psychoaktywny marihuany. To on wydaje się „hakować” system endokannabinoidowy w mózgu, który w okresie dojrzewania zarządza procesem synaptycznego przycinania (usuwania niepotrzebnych połączeń, by mózg działał wydajniej). Co ciekawe, u małej gr…

GettyImages-139690618-fac826a.jpg
width: 3072
height: 2040

„Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
type: item
date: 2026-04-20T12:18:48.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: gryzonie
subject: ssaki
subject: zwierzęta
description: Mało jest stworzeń tak fascynujących, charakterystycznych i bezwzględnych jak golce piaskowe. Nagie, pomarszczone kretoszczury żyją w podziemnych tunelach Afryki Subsaharyjskich w strukturach przypominających ule, a biolodzy do tej pory byli przekonani, że władza w tych koloniach opiera się wyłącznie na terrorze długich, pożółkłych zębów i pazurów. Do tej pory, bo golce demokratycznie wybrały nową królową.
encoded: Zazwyczaj w koloniach golców piaskowych (Heterocephalus glaber) panuje żelazna dyscyplina. Królowa jest jedyną samicą w kolonii, która ma prawo do rozrodu, a dopóki monarchini żyje, pozostałe samice są brutalnie tłamszone. Gdy jednak królowa umiera, w kolonii wybucha chaos. Dawniej uległe samice stają do krwawej walki o tron, zabijając młode rywalki i tocząc pojedynki na śmierć i życie, dopóki jedna z nich nie wyłoni się jako absolutna dominatorka. Amerykanie przeprowadzili eksperyment na demokracji Zespół naukowców z Salk Insitute w Kalifornii pod kierownictwem dr Janelle Ayres postanowił sprawdzić, czy w sztywnej hierarchii golców jest miejsce na elastyczność. Badacze obserwowali małą, stabilną rodzinę golców: królową o imieniu Teré, jednego reprodukcyjnego samca (ciekawe, czy był to Łukasz, czy Paweł?) oraz ich potomstwo. Naukowcy nie chcieli uśmiercać urzędującej królowej, więc zaczęli manipulować środowiskiem kolonii, by sprawdzić, jak wpłynie to na jej autorytet. Kluczowym momentem okazała się przeprowadzka do nowego wiwarium. Zmiana otoczenia sprawiła, że królowa Teré przestała rozmnażać się na blisko rok. Przekazanie władzy odbyło się pokojowo W tym czasie wydarzyło się coś, czego nauka nigdy wcześniej nie zarejestrowała. Dwie córki Teré zaczęły sekwencyjnie wykazywać zdolności rozrodcze, a pod koniec 2025 roku jedna z nich – Arwen – przejęła rolę jedynej królowej. Cały proces odbył się bez jednej kropli krwi i bez walki o dominację. Czy to możliwe, że golcevwybrały nową przywódczynię? Eusocjalność i cena przemocy Golce piaskowe to jedne z nielicznych eusocjalnych ssaków. Oznacza to, że dzielą się na kasty: reproduktorów oraz personel pomocniczy, który dba o tunele i szuka pożywienia. Ta strategia sprawdza się w stabilnym środowisku, ale ma swoje wady. Często obserwuje się ją u owadów, np. pszczół. Przemoc, którą królowa stosuje, by utrzymać dominację, jest kosztowna energetycznie i prowadzi do kontuzji wewnątrz grupy. Co więcej, poleganie na genach tylko je…

shutterstock1015655410-15d7881.jpg
width: 5436
height: 3549

To nie ty masz ochotę na słodycze? Mikroby w twoich jelitach mogą zmieniać apetyt i preferencje
type: item
date: 2026-04-14T08:02:48.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: bakterie
subject: diety
subject: mózg
subject: Zdrowie
description: Wyobraź sobie, że nagła, nieodparta ochota na pączka lub krwisty stek nie jest wynikiem twojej wolnej woli, lecz subtelną sugestią wysłaną przez miliardy lokatorów zamieszkujących twoje jelita. W ludzkim przewodzie pokarmowym zidentyfikowano ponad 3000 gatunków bakterii, które – jak wiemy od dawna – pomagają w trawieniu i wspierają odporność. Najnowsze doniesienia sugerują jednak, że te mikroorganizmy aktywnie wpływają na nasze preferencje żywieniowe. Czy jesteśmy tylko gospodarzami na usługach mikroskopijnych, wynajmujących nasze ciała smakoszy?
encoded: Spis treści: Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Serotonina: hormon szczęścia powstaje w jelitach Bakterie jak ozempic? Najnowsze odkrycia Czy mamy jeszcze wolną wolę? Czy wiesz, że liczba komórek bakteryjnych w twoim ciele jest niemal równa liczbie twoich własnych, ludzkich komórek? To oznacza, że pod względem liczebności jesteśmy w połowie ludźmi, a w połowie ekosystemami mikrobów. Te od lat fascynują badaczy. Już w 2014 roku na łamach czasopisma „BioEssays” naukowcy postawili odważną hipotezę: mikroby jelitowe mogą wymuszać na nas jedzenie produktów, które sprzyjają ich rozwojowi, a nawet wywoływać złe samopoczucie, gdy nie dostarczamy im odpowiedniego paliwa. Najnowsza badania potwierdzają tę hipotezę i wskazują coraz więcej gatunków, które potajemnie sterują ludzkimi upodobaniami. Nasze interesy nie zawsze są jednak zbieżne z interesami naszych bakterii. Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Klasycznym przykładem „hakerstwa”, które bakterie wykonują na naszych organizmach, jest bakteria Salmonella typhimurium. W normalnych warunkach infekcja przewodu pokarmowego powoduje utratę apetytu – organizm oszczędza energię na walkę z chorobą. Jednak salmonella potrafi zakłócić komunikację między jelitami a mózgiem, zmuszając żywiciela do dalszego jedzenia. Dzięki temu bakteria ma stały dopływ pożywienia i może intensywniej namnażać się w odchodach, infekując kolejne ofiary. Choć to ekstremalny przypadek patogenu, naukowcy podejrzewają, że podobne, choć subtelniejsze mechanizmy, działają w naszym codziennym życiu. Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Przełom weryfikujący te teorie nastąpił w 2022 roku. Dr Kevin Kohl (Uniwersytet w Pittsburgu) i dr Brian Trevelline (Uniwersytet Cornella) przeprowadzili eksperyment. Przeszczepili mikrobiomy dzikich gryzoni o różnych dietach – mięsożerców, roślinożerców i wszystkożerców – do organizmów sterylnych myszy (pozbawionych własnych bakterii). Wy…

GettyImages-904136518-b439f04.jpg
width: 5132
height: 3425

Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
type: item
date: 2026-04-14T05:55:17.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: diety
subject: ewolucja
subject: Homo erectus
subject: mięso
subject: słonie
description: Wyobraźmy sobie zwierzę niemal dwukrotnie większe od współczesnego słonia afrykańskiego, osiągające wagę ponad 10 ton i mierzace 4,5 metra. To Elephas recki – prehistoryczny tytan, który przemierzał tereny dzisiejszej Tanzanii blisko 2 mln lat temu. Teraz wyobraźmy sobie grupę naszych przodków stojących nad jego truchłem, ćwiartujących je i przygotowujących do spożycia. Choć brzmi to surrealistycznie, to najnowsze odkrycia archeologiczne dowodzą, że polowanie na giganty było codziennością homininów znacznie wcześniej, niż przypuszczaliśmy.
encoded: Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali nad tym, kiedy nasi przodkowie zaczęli polować na megafaunę (czyli zwierzęta ważące ponad 1000 kg) lub wykorzystywać ją padlinożernie. Nowe badania w słynnym wąwozie Olduvai w Tanzanii przesunęły tę granicę. Na stanowisku EAK zidentyfikowano dowody na ćwiartowanie słonia datowane na 1,8 miliona lat temu. To o 300 tysięcy lat wcześniej, niż wskazywały poprzednie szacunki dla tego regionu. Homo erectus musieli czymś zasilić swoje mózgi. Archeologiczna detektywistyka W archeologii tradycyjnym dowodem na ćwiartowanie mięsa są nacięcia pozostawione na kościach przez kamienne narzędzia. Jednak w przypadku gigantów, takich jak słonie, dowody te są niezwykle trudne do zdobycia. Skóra słonia ma kilka centymetrów grubości, a masa mięśniowa jest tak ogromna, że kamienne narzędzie mogło nigdy nie dotknąć kości. Dodatkowo miliony lat erozji często zacierają subtelne ślady. Skąd wiemy, że nasi przodkowie jedli słonie? Zespół badawczy musiał więc spojrzeć na problem szerzej, analizując tzw. tafonomię przestrzenną, czyli wyjątkowy „odcisk palca”, jaki na miejscu zdarzenia zostawia każdy drapieżnik. Porównując układ kości z Olduvai do współczesnych padłych słoni badanych w Botswanie, naukowcy odkryli, że szczątki na stanowisku EAK nie rozsypały się naturalnie ani nie zostały rozwleczone przez hieny. Ich skupienie oraz duże zagęszczenie narzędzi kamiennych wokół konkretnych części szkieletu wskazuje na intensywną, celową obróbkę wykonaną ludzką ręką. Kluczowym dowodem okazały się jednak specyficzne uszkodzenia, znane jako „zielone złamania”. Są to pęknięcia powstałe w momencie, gdy kość była jeszcze świeża i pełna wartościowego szpiku. W ekosystemie sawanny nie ma drapieżnika poza człowiekiem, który byłby w stanie rozłupać tak masywne kości nóg dorosłego słonia. Nawet hieny cętkowane, dysponujące potężnym naciskiem szczęk, kapitulują przed kośćcem tej skali. Obecność takich pęknięć na stanowisku EAK, w połączeniu z precyzyjnym rozkładem artef…

GettyImages-520117604-1c18e6c.jpg
width: 4288
height: 2868

Co było modne, gdy budowano piramidy? Archeolodzy naprawili odważną suknię z koralików sprzed 4500 lat
type: item
date: 2026-04-13T10:44:41.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: moda
subject: odkrycia archeologiczne
subject: starożytny egipt
subject: ubrania
description: Podczas gdy robotnicy w pocie czoła wznosili Wielką Piramidę Cheopsa w Gizie, egipska arystokracja miała nieco inne zajęcia. Nie różniła się wiele od obecnej – kreowała trendy i bawiła się modą. Archeolodzy znaleźli w jednym z grobowców tysiące rozsypanych paciorków, które po latach żmudnej pracy okazały się elementami jednej z najstarszych i najbardziej luksusowych kreacji w historii ludzkości – tzw. beadnet dress. Nie powstydziłyby się jej najlepsze współczesne domy mody, ale jej noszenie wymagało odwagi. I siły.
encoded: Choć lniane sznurki łączące koraliki uległy rozkładowi przez tysiąclecia, ich położenie w grobowcu oraz wizerunki w starożytnej sztuce pozwoliły ekspertom na rekonstrukcję misternej sukni. Okazało się, że składa się ona z blisko 7000 paciorków, tworząc geometryczny, niemal nowoczesny wzór. Z pewnością działała na wyobraźnię. Błękit Nilu i ceramiczny high-tech Głównym materiałem użytym do produkcji sukni był egipski fajans – rodzaj szkliwionej ceramiki wykonanej ze zmielonego kwarcu. Dla Egipcjan nie był to zwykły materiał, bo dzięki domieszce miedzi uzyskiwano barwy niebieską i niebiesko-zieloną, które miały imitować drogocenne kamienie: lapis lazuli i turkus. Kolorystyka ta nie była przypadkowa. Jak wyjaśnia Tom Hardwick, egiptolog z Houston Museum of Natural Science, barwy te symbolizowały Nil oraz wiosnę, co w wierzeniach Egipcjan było bezpośrednio powiązane z ideą zmartwychwstania i odrodzenia w zaświatach. Kreacja ta nie była więc tylko ubiorem, ale potężnym talizmanem mającym zapewnić życie wieczne. Jak starożytne Egipcjanki nosiły suknie typu „beadnet”? Suknia o długości midi posiada charakterystyczny dół ułożony w diamentowy wzór oraz dopasowany gorset z pionowo nawleczonych paciorków. Wykończono ją okrągłym dekoltem oraz obszyciem z muszli ślimaków morskich (dokładnie mitr), które pełniły rolę ozdobnych frędzli. Wbrew pozorom, suknia z siateczki prawdopodobnie nie była noszona bezpośrednio na ciało. Eksperci przypuszczają, że: była nakładana na klasyczną, białą suknię z lnu, mogła być przyszywana bezpośrednio do lnianego materiału, aby utrzymać misterną strukturę koralików, ze względu na kruchość fajansu, mogła być używana wyłącznie podczas wyjątkowych okazji lub stworzona specjalnie jako całun pogrzebowy. Ciekawostka: Janet Johnstone, specjalistka od starożytnego krawiectwa, podczas rekonstrukcji podobnej sukni odkryła, że jest ona zbyt ciężka do regularnego noszenia. Waga tysięcy ceramicznych koralików sprawiała, że kreacja była sztywna i ograniczała ruch…

FABRIC-KOLAZ-32-2026-04-13T105833.757-c8b1bbf.jpg
width: 2700
height: 1800