Dlaczego Irish Puby są tak bardzo popularne – nie tylko w Dzień Świętego Patryka? Są w każdym większym polskim mieście
Irish Puby są bardzo popularne na Wyspach Brytyjskich, ale nie tylko – w praktycznie każdym średniej wielkości mieście na świecie znajduje się co najmniej jeden irlandzki pub. Miejsca te także w naszym kraju mają wielu bywalców. I to mimo tego, że nie celebrujemy specjalnie Dnia Świętego Patryka. Na czym polega fenomen pubów w stylu irlandzkim?
Wyobraź sobie chłodny wieczór w centrum Warszawy, Krakowa czy Torunia. Przez zaparowane okna widać okna ludzi śmiejących się przy ciemnym barze, zza którego nalewane jest piwo Guinness. Nie potrzeba paszportu ani biletu lotniczego, żeby przenieść się do prawdziwego irlandzkiego baru – takie znajdują się wielu polskich miastach i nie ma się co dziwić: naszym krajanom bardzo przypadła do gustu irlandzka zasada, że „nie ma obcych – są przyjaciele, których jeszcze nie spotkałeś”. Doskonale sprawdza się w naszych realiach. Fenomen Irish Pubów w Polsce Klimat i detale rodem z Dublina Według bywalców prawdziwy Irish Pub to nie tylko wystrój na miarę tradycyjnych wyspiarskich lokali: połączenia ciemnego drewna, skóry, beczek czy szyldów. Przepis na sukces w Polsce polega na autentyczności: Polacy lubią miejsca z duszą i historią, a więc pub, w których słychać muzykę na żywo, który podaje określony rodzaj piwa czy przekąsek natychmiast zdobywa wiernych gości. Najlepsze puby tego typu powstają przy współpracy z Irlandczykami, ale wiele z ich właścicieli po prostu jest zachwyconych tamtejszą kulturą spędzania wolnego czasu. Guinnness i sport Co łączy bywalców pubów od Galway po Gdańsk? Legendarna irlandzka kuchnia i piwo. W wielu irlandzkich barach dostępne są śniadania podawane do późnego popołudnia, ale umówmy się – pierwsze skrzypce gra najpopularniejsze irlandzkie piwo świata: ciemny i aksamitny stout Guinness. To niemal kult: jego idealna piana i sposób serwowania stały się znakiem jakości. W polskich Irish Pubach liczą się też emocje sportowe – transmisje meczów Premier League (chociaż nie tylko) ściągają tłumy i budują atmosferę wspólnoty. Pubowe wydarzenia integrują Polaków Irish Puby są często nie tylko barami, ale chcą być także częścią lokalnej kultury. To w nich często będziemy mieli okazję wziąć udział w pub quizach czy posłuchać koncertów. Poczucie przynależności do grupy jest jednym z kluczowych powodów, dla których Polacy wybierają puby w stylu irlandzkim, a nie nowoczesne kluby czy bary. Irish Puby mają za sobą kawał historii Najstarszy nieprzerwanie działający Irish Pub to Sean’s Bar w irlandzkim – a jakże – Athlone. Istnieje od ponad 1100 lat, co zostało potwierdzone badaniami archeologicznymi i wpisem w Księdze Rekordów – z resztą – Guinnessa. Czy to możliwe, że są trochę stronniczy? Polskie puby w stylu irlandzkim to często nie są żadne „podrabiańce” – niektóre z nich mogą poszczycić się autentycznym irlandzkim wystrojem, którego elementy – od paneli ściennych aż po bar – zostały zaprojektowane, wykonane i wysłane w całości z Zielonej Wyspy przez wyspecjalizowane firmy, które dbają o ich wyjątkową tożsamość na całym świecie – np. Irish Pub Company. Dlaczego moda na Irish Puby nie przemija? Jasne, o Irish Pubach przypominamy sobie głównie w czasie obchodów Dnia Świętego Patryka – to coroczne pubowe szaleństwo pełne zielonych symboli, irlandzkiej muzyki i lejącego się strumieniami Guinessa. Ale prawdziwa popularność tych miejsc buduje się każdego dnia. Irish Puby w Polsce są odporne na sezonowe mody, bo na stałe wpisały się w krajobraz naszych miast. To zasługa elastyczności – szybka adaptacja do lokalnych gustów i oczekiwań, a jednocześnie zachowanie klimatu, którego oczekują goście. Należy jednak pamiętać, że dręczą je podobne bolączki, co wszystkie bary na całym świecie (niezależnie od kręgu kulturowego, z którego się wywodzą): odwiedza je coraz mniej klientów. Jeśli jeszcze nie odwiedziliście żadnego pubu w stylu irlandzkim, to warto się do niego wybrać – chociażby po to, by poczuć atmosferę, której w nowoczesnych barach próżno szukać. To światowy fenomen, który idealnie dopasował się do polskiej kultury. Źródło: falstaff, dw.com, Irish Pub Company, irishcentral.com, Sean's Bar Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowy raport o długości życia w Europie. Mieszkańcy Unii Europejskiej żyją coraz dłużej, ale Polska wypada słabo
W Unii Europejskiej stale rośnie długość życia – Eurostat poinformował, że wynosi ona obecnie przeciętnie 81,5 roku, czyli najwięcej w całej historii. „Europejski rekord” nie obowiązuje jednak wszędzie – Polacy ciągle stoją na szarym końcu kontynentu.
Jeszcze pół wieku temu przeciętny Europejczyk miał nadzieję dożyć sześćdziesiątki. Dziś szczęśliwie świętuje 80. urodziny i planuje, co dalej. Wszystko dzięki postępowi medycyny, opiece geriatrycznej, większej jakości życia czy mniejszej śmiertelności dzieci i niemowląt. To nieprzerwany marsz ku długowieczności, przerwany tylko przez pandemię COVID-19, które na chwilę zatrzymała zwyżkowy trend. Długość życia w całej UE znowu wzrasta, ale nie wszędzie z tą samą dynamiką. Kraje europejskie z najdłuższą i najkrótszą średnią długością życia Gdzie Europejczycy żyją najdłużej? Liderem jest Lichtenstein (ze średnią długością życia wynoszącą 84,2 lata), a tuż za nim plasuje się Hiszpania (84) i Włochy (83,7), w których dieta śródziemnomorska i nieco wolniejszy styl życia naprawdę wpływają na zdrowie. Świetnie radzi sobie także Szwecja (83,8). Najdłużej żyje się w regionie Comunidad de Madrid (85,7 lat), Trentino i Sztokholmie. Nie cała mapa jest jednak radośnie niebieska, a kontynent wyraźnie oznaczony jest bladością reminiscencji poprzedniego ustroju. Po drugiej stronie skali znajduje się Bułgaria (ze średnią wynoszącą 75,8 lat), Rumunia (76,5), Węgry (76,8) oraz Litwa (77,5). Ciekawym przypadkiem jest Francja, w której średnia długość życia wynosi 83 lata, ale w jednym jej regionie – Majottcie (wyspie w kanale mozambickim na Oceanie Indyjskim) – średnia wynosi zaledwie 74,5 lat. Średnia długość życia w Polsce. Naprawdę jesteśmy w ogonie? Polsce zdecydowanie bliżej do Węgier czy Litwy, niż do Hiszpanii, bo średnia długość życia w naszym kraju jest zdecydowanie niższa od średniej Unii Europejskiej. Przeciętny Polak dożyje 78 lat i 6 miesięcy – będzie żył niemal trzy lata krócej niż przeciętny obywatel Unii. Co ciekawe, przez lata skracaliśmy dystans do Europy Zachodniej, ale pandemia wyhamowała ten pościg. Nie pomagają anty-medyczne ruchy coraz bardziej popularne w naszym kraju. Gdzie w Polsce żyje się najdłużej, a gdzie najkrócej? Nie każdy Polak ma takie same szanse na długie życie. Najlepiej pod tym względem wypadają mieszkańcy Podlasia, Pomorza i Małopolski (nawet powyżej 79 lat). Najkrócej – mieszkańcy województwa łódzkiego (77,5), szczególnie w miejscowościach oddalonych od Łodzi. Dlaczego? To efekt kumulacji czynników: dostępności lekarzy, poziomu zanieczyszczeń, stylu życia i ekonomii. Dlaczego Europejczycy żyją coraz dłużej? Nie chodzi o to, że na zachodzie Europy jest „lepsze powietrze” – chociaż jego zanieczyszczenie też odgrywa pewną rolę, a spokojniejsze życia południa kontynentu przyczynia się do mniejszej ilości chorób układu krwionośnego. Za długowiecznością stoją przede wszystkim nowoczesna diagnostyka i profilaktyka. Ważna jest także rosnąca świadomość tego, jak dbać o zdrowie – potwierdzają to badania publiczne i naukowe. Nadużywanie alkoholu, poważny problem dotyczący Polski (i wielu krajów byłego „bloku wschodniego”), także zbiera swoje żniwo. Różnice długości życia pomiędzy kobietami a mężczyznami W Europie – i w Polsce – kobiety żyją znacznie dłużej. Średnio o 5 lat (w niektórych krajach nawet więcej!). To efekt biologii, ale też zachowania – mężczyźni częściej palą papierosy, gorzej się odżywiają i rzadziej korzystają z pomocy lekarza. Co Polska może zrobić, by poprawić długość życia swoich obywateli? Eksperci nie mają wątpliwości: inwestować w profilaktykę (badania, szczepienia), edukację zdrowotną i równy dostęp do medycyny. Promować ruch, zdrowe jedzenie, eliminować ubóstwo i zanieczyszczenia. Polska ma sporo do nadrobienia, ale nasze „nadganianie Europy” może przyspieszyć, jeśli wdrożymy skuteczne polityki społeczne. Przecież wszystkim nam zależy, żeby żyć jak najdłużej. Dużym wyzwaniem jest długowieczność: potrzebujemy znacznie lepszej opieki geriatrycznej. W Polsce coraz więcej osób ma powyżej 65 lat. To już nie odległa przyszłość – to rzeczywistość, wystarczy rozejrzeć się na ulicach w naszym kraju. Odpowiedzią powinny być programy wsparcia dla seniorów i skuteczna polityka zdrowotna nakierowana właśnie na ich potrzeby. Źródło: Eurostat, stat.gov.pl, European Commision, University of Oxford Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nastolatkowie śpią znacznie krócej niż 20 lat temu. Ogromne badanie wskazuje, że to nie ich wina
W ciągu zaledwie kilkunastu lat przeciętny nastolatek stracił około godziny snu każdej nocy. Badania pokazują, że jeszcze na początku XXI wieku około siedmio-ośmiogodzinny sen był standardem u młodzieży, a dzisiaj to… rzadkość. Co się stało?
Wyobraźmy sobie Maję, licealistkę spod Warszawy. Codzienne rano wstaje przed 6, żeby zdążyć do szkoły w centrum miasta – chociaż jeszcze kilka lat temu mogłaby spać godzinę dłużej. Wieczorem kładzie się spać później niż jej rodzice, bo – jak większość rówieśników – po 22 uczestniczy w towarzyskich rytuałach na mediach społecznościowych, bez których mogłaby zostać wykluczona z grupy. Chociaż wie, że powinna spać więcej, nie może się powstrzymać. Jak zmieniała się długość snu nastolatków w ostatnich dekadach? Wyniki najnowszego badania statystycznego z lat 2007–2023 Przełomowe badanie zespołu dr. Tannera J. Bommersbacha z Mayo Clinic objęło ponad 120 000 amerykańskich licealistów. Wyniki są jednoznaczne: w 2007 roku prawie 69% nastolatków spało za krótko, a w 2023 – już niemal 77%. Jeszcze gorzej wygląda liczba tych, którzy śpią bardzo krótko (5 godzin dziennie lub mniej): odsetek ten wzrósł z 16% do 23%. Polskie dane także potwierdzają ten trend – liczba nastolatków przesypiających zalecaną liczbę godzin spada z roku na rok. A jak było kiedyś? W latach 90. niedobór snu nie był aż tak masowym problemem. W 1991 roku ponad 70% polskich piętnastolatków deklarowało sen trwający co najmniej 7 godzin. Dziś jest to już mniej niż 60%. Kto śpi najmniej? Problem dotyczy wszystkich, ale szczególnie narasta u dziewcząt, uczniów starszych klas i młodzieży w trudniejszej sytuacji materialnej – ta częściej musi poświęcać więcej czasu np. na dojazd do szkoły czy ma wieczorne zajęcia. Badania potwierdzają też, że niedobór snu częściej dotyka tych, którzy zmagają się z depresją czy lękami. Czemu młodzież śpi mniej niż kiedyś? Rola mediów społecznościowych i nowych technologii Główny winowajca? Smartfony i media społecznościowe. Jak pokazuje raport „Nastolatki 3.0”, niemal wszyscy młodzi ludzie korzystają z urządzeń elektronicznych przed snem. Niebieskie światło z ekranów zaburza produkcję melatoniny, co dodatkowo utrudnia zasypianie i skraca sen. To jednak nie wina nastolatków, a dorosłych, u których podpatrują takie same zachowania. Przykład idzie z góry. Wpływ organizacji dnia szkolnego i startu lekcji Równie istotny jest sztywny grafik szkolny, który nie zmienia się od dziesiątek lat. Młodzi, biologicznie przestawieni na późniejsze zasypianie, muszą wstawać na wczesne lekcje. Rekomendacje ekspertów są jednak jasne: gdyby szkoły zaczynały zajęcia później, nastolatkowie mogliby być nie tylko zdrowsi, ale także lepiej chłonąć wiedzę. To nie ich wina, że potrzebują więcej snu. Skutki zdrowotne niedoboru snu u nastolatków No właśnie, z pewnością nie jest to zaskakujące, że zbyt krótki sen przekłada się nie tylko na zdrowie, ale także gorsze wyniki w nauce. Badania Stanford University wykazały, że chroniczny niedobór snu oznacza nawet o 30% słabsze wyniki testów poznawczych. Sen reguluje także nastrój. Jego niedobór zwiększa ryzyko depresji i lęków, co potwierdzają wspominane wcześniej, wieloletnie badania Mayo Clinic na amerykańskich licealistach. Ale ryzyko jest jeszcze większe: zbyt mało snu zwiększa ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2, chorób serca czy obniżenia odporności. Co można zrobić? Nie możemy po prostu odebrać nastolatkom telefonów – to ich okno na świat i narzędzie komunikacji ze znajomymi, bez którego będą one wykluczone społecznie. Można jednak spróbować wprowadzać w domu dobre nawyki korzystania z technologii, ale trzeba pamiętać, że sami musimy o to dbać. Nie możemy egzekwować czegoś, czego sami nie pilnujemy. Innym pomysłem jest zmiana godzin lekcji na późniejsze – to realne rozwiązanie (chociaż wymagające zmian systemowych), które już przynosi pozytywne rezultaty w niektórych szkołach na świecie. Może jednak warto? Zdrowy sen to inwestycja na całe życie. Źródła: JAMA, gov.pl, Cornell University, Instytut Badań Edukacyjnych Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
Niemowlę jeszcze nie potrafi mówić, ale już wie, kiedy muzyka przyspiesza, kiedy zwalnia, a kiedy melodia robi się bardziej łagodna. Naukowcy udowodnili, że ludzie są „zwierzętami muzycznymi”, a umiejętność rozumienia dźwięków jest częścią naszej biologii, a nie kultury.
Prof. Henkjan Honing z Uniwersytetu w Amsterdamie dowiódł, że jesteśmy genetycznie zaprogramowani do bycia „zwierzętami muzycznymi”. Dwie dekady badań – od psychologii po genetykę – pokazały, że muzykalność nie jest wyłącznie wytworem kultury. Słuch muzyczny jest głęboko zakorzeniony w naszym mózgu. Rytm jest z nami od kołyski Już noworodki instynktownie wyczuwają rytm i rozpoznają melodie. Jak pokazują eksperymenty z holenderskiej uczelni, nawet śpiące niemowlęta reagują na zmiany tempa i wysokości dźwięków. Maluchy są jeszcze za małe, by uczyć się tego od rodziców – mają to zapisane w genach. – To umiejętności pojawiające się spontanicznie. Niemowlęta reagują na muzykę, zanim jeszcze nauczą się języka – wyjaśnia prof. Honing. Ta wrodzona muzykalność nie zależy od miejsca urodzenia ani tradycji muzycznej – niezależnie czy słyszymy gamelan w Indonezji, czy kołysanki w Polsce, dzieci intuicyjnie rozpoznają wzorce muzyczne. Rozwiązanie logopedycznej zagadki: muzyka nie jest tylko dodatkiem do mowy Długo sądzono, że muzyka to uboczny efekt rozwoju mowy – jej rozumienie miało rozwijać się przypadkiem wraz z rozwojem zdolności komunikacji. Badania pokazują jednak, że muzyka i język angażują zupełnie różne części mózgu. Osoby z zaburzeniami mowy potrafią czasem śpiewać nawet, gdy cierpią na afazję, czyli nie są w stanie mówić. To dowód, że „bycie umuzykalnionym” to coś więcej niż tylko znajomość nut czy rytmiki – to fundament naszego człowieczeństwa. – Muzyka to nie tylko język z ozdobami. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że słuch muzyczny to starożytna zdolność biologiczna, prawdopodobnie starsza niż sam język – komentuje Honing. Muzyka to mozaika umiejętności Nasza „muzykalność” to nie jedna cecha, lecz ich cały zestaw: mamy wrodzone wyczucie rytmu, umiejętność śledzenia linii melodycznych czy reagujemy emocjonalnie na dźwięki. Chociaż muzyka jest bardzo zróżnicowana na całym świecie, to powtarzające się wzorce (czyli właśnie np. relacje wysokości dźwięków czy struktury rytmiczne) pojawiają się konsekwentnie na całym globie. Każdy element tej mozaiki ma własną historię ewolucyjną. U ludzi – i nie tylko, bo małpy też mają poczucie rytmu – muzykalność osiągnęła niezwykłą złożoność i uniwersalność. – Muzykalność mogła powstać w wyniku połączenia w nowy sposób elementów percepcyjnych, motorycznych i emocjonalnych – wyjaśnia profesor. Muzyka rozwija nas na każdym poziomie Wiedza o wrodzonej muzykalności pozwala nam lepiej spojrzeć nie tylko na rozwój dzieci, ale także na występujące w populacji zaburzenia. Dziś już wiemy, że wczesna ekspozycja na dźwięki, śpiew czy wspólną zabawę z rytmem wpływa na rozwój języka, motoryki czy emocji. Muzyka – jako osobny, niezależny od języka kanał komunikacji – może wspomóc zarówno terapie logopedyczne, jak i psychologiczne. – To zmienia sposób, w jaki postrzegamy siebie. Z natury jesteśmy „zwierzętami muzycznymi” – konstatuje Honing. Słuch muzyczny to element naszego biologicznego wyposażenia. Rodzimy się z miłością do muzyki, a pierwsze reakcje na nią są tak samo naturalne jak pierwsze kroki czy uśmiech. Pamiętajmy, jak bardzo jest ważna. I korzystajmy z naszej „supermocy”. Źródło: University of Amsterdam Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Stosowanie czosnku doodbytniczo w celu zwiększenia odporności” – z jakiegoś powodu chatboty AI udzielają katastrofalnych porad
Szukanie recepty na chorobę nowotworową, diagnozowanie bólu podbrzusza czy porady psychologiczne – nawet 40 milionów osób dziennie korzysta z „medycznych” porad chatbotów AI, a wiele z nich bezkrytycznie przyjmuje udzielane przez nich wskazówki: niezależnie od tego, jak absurdalne by nie były. Czemu chatboty każą nam wkładać czosnek tam, gdzie nie dociera słońce?
Niestety, nawet najbardziej zaawansowane systemy często nie rozróżniają faktów od dezinformacji. Badania dowodzą, że mają problem szczególnie wtedy, gdy porady zapisane są formalnym medycznym językiem. Naukowcy wykazali, że chatboty nie są lepsze od zwykłego wyszukiwania w internecie. Podawanie czosnku doodbytniczo Badanie opublikowane w „The Lancet Digital Health” pokazało, że chatboty AI są znacznie bardziej podatne na fałszywe informacje, jeśli te brzmią „naukowo”. Następnie przekazują je dalej z taką samą pewnością, jak te prawidłowe. Modele językowe, zamiast sprawdzać fakty oceniają, czy coś „brzmi” wiarygodnie. Dlatego mogą bezrefleksyjnie zalecać czosnek doodbytniczo w celu zwiększenia odporności – jakkolwiek drastycznie by to nie brzmiało – jeśli poradę tę napisano gdzieś w internecie jak profesjonalny raport medyczny. Modele językowe są zaprojektowane tak, by odpowiadać na zadawane przez użytkowników pytania w sposób naturalny i prosty – niezależnie od tego, jak skomplikowanego zagadnienia by nie dotyczyły. Muszą w tym celu „konsumować” wiele źródeł na raz i często mają problem, by odróżnić rzeczywistość od opakowanego w ładne ramy kłamstwa. Warto jednak pamiętać, że chatboty AI nie mają swojej własnej „wiedzy”. Wykorzystują to, co już ktoś napisał. Tylko kim jest ten „ktoś”? Rola forów i mediów społecznościowych Nie pomaga im to, co sami tworzymy w internecie – a dzięki AI fałszywe zalecenia w trymiga zaczynają żyć własnym życiem w sieci. Chatboty – ucząc się na bazie publicznych dyskusji na platformie Reddit czy X (dawniej Twitter), łatwo przejmują nawet najbardziej niedorzeczne rekomendacje. Na szczęście język może być dla nich blokadą. Chatboty lubią teksty napisane językiem naukowym W styczniu 2026 roku badacze sprawdzili, skąd chatboty AI biorą swoje informacje i jak dobrze radzą sobie z dezinformacją medyczną. W testach okazało się, że aż 46% z nich uznało zalecenie doodbytniczego podania czosnku za poprawne, jeśli opisano je językiem klinicznym. Gdy tę samą dezinformację sformułowano potocznie, w stylu np. wspomnianego Reddita, AI była o wiele bardziej sceptyczna (tylko 9% uznało ją za poprawną). Chociaż to pozornie dobra wiadomość, to ta wiedza może pozwolić różnorodnym „szarlatanom” jeszcze sprawniej rozsiewać swoje treści. Jak często chatboty AI się mylą? Naukowcy chcieli dowiedzieć się także, jak 20 różnych modeli AI zareaguje na ponad 3 miliony „podejrzanych” zapytań zdrowotnych. Okazało się, że co trzecia udzielana przez nie porada była błędna lub nawet… potencjalnie niebezpieczna. Wnioski były jednoznaczne: chatbotom brakowało realnej oceny ryzyka, typowej dla lekarzy. Cóż, one nie miały gdzie wetknąć sobie czosnku... Dlaczego chatboty nie potrafią skutecznie oceniać zaleceń zdrowotnych? AI nie myśli jak człowiek – nie weryfikuje źródeł ani nie „czuje” niepewności. Zawsze odpowiada z taką samą pewnością, niezależnie od treści. To szczególnie groźne w medycynie, gdzie skutki złej rady mogą być poważne. Jak korzystać z porad medycznych w sieci? Zawsze sprawdzaj źródło informacji. Wybieraj strony instytucji naukowych i rządowych. Nie traktuj chatbotów jako ostatecznego autorytetu zdrowotnego. Każda nietypowa czy budząca wątpliwości rada – szczególnie o charakterze inwazyjnym – wymaga konsultacji z lekarzem. Pamiętaj: AI nie zastąpi profesjonalisty, a „rewolucyjne” metody z forów internetowych to ryzyko, którego nie warto podejmować. Źródło: Nature Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ryzyko tsunami na Morzu Śródziemnym: dlaczego Nicea i inne miasta Lazurowego Wybrzeża muszą przygotować się na ewakuację?
W naszej wyobraźni tsunami to problem, który dotyka wyłącznie regiony Oceanu Spokojnego i Indyjskiego – a my, w Europie, nie mamy się o co martwić. To nieprawda: w przeszłości – wcale nie tak dawno temu – fale tsunami uderzały w północno-zachodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Naukowcy ostrzegają, że na 100 proc. w ciągu najbliższych lat dojdzie do kolejnego, a miasta wybrzeża przygotowują się na tę katastrofalną ewentualność.
UNESCO ostrzega, że w ciągu najbliższych 30 lat na Morzu Śródziemnym niemal na pewno wystąpi tsunami o wysokości przynajmniej jednego metra. Lazurowe Wybrzeże, w tym Nicea, to jeden z najbardziej narażonych obszarów w Europie. Zagęszczenie ludności i turystów dodatkowo znacznie zwiększa potencjalną liczbę poszkodowanych. Czym jest tsunami i czy może być groźne też w Europie? Tsunami (z japońskiego: „fala portowa”) to seria dużych morskich fal wywołanych najczęściej przez podwodne trzęsienia ziemi, osuwiska czy erupcje wulkanów. Są dużo groźniejsze niż fale powstające pod wpływem wiatru, bo rozprzestrzeniają się z ogromną prędkością i niosą olbrzymią ilość energii. Na samym morzu nie wyglądają jednak zbyt spektakularnie – gwałtownie rosną dopiero wtedy, gdy zbliżają się do płytkich wód przybrzeżnych. Przez swój ogrom i zasięg wdzierają się daleko w głąb lądu z wielką siłą, powodując szybkie i nieoczekiwane zalania. Charakterystyczne dla tsunami jest także to, że pierwsza fala rzadko jest największa – kolejne mogą być znacznie wyższe i silniejsze, a seria uderzeń potrafi trwać nawet kilkadziesiąt minut. Ciśnienie wywierane przez takie fale na infrastrukturę wybrzeża osiąga kilka ton na metr kwadratowy. Dlaczego Nicea powinna być gotowa na tsunami? Tsunami na Morzu Śródziemnym nie są wyłącznie teorią czy przykrą ewentualnością. W przeszłości fale uderzały w wybrzeże Francji ponad 20 razy. Historyczne tsunami w Nicei w 1979 roku zabiło 8 osób i spowodowało poważne zniszczenia. Źródłem zagrożenia mogą być zarówno podmorskie trzęsienia ziemi (np. w okolicach Algierii lub Ligurii), jak i podwodne osuwiska tuż przy wybrzeżu. Fale mogą dotrzeć do Nicei nawet w ciągu 10 minut, co ogranicza skuteczność klasycznych systemów ostrzegania. Francja ma jednak swoje sposoby. Gotowość i plany ewakuacji Nicea wdrożyła nowoczesny system ostrzegania (Cenalt, FR-Alert) i wyznaczyła strefy zagrożenia: do 200 metrów od morza oraz do wysokości 5 metrów n.p.m. Opracowano szybkie trasy ewakuacyjne i ponad 100 punktów schronienia, a procedury regularnie testuje się podczas ćwiczeń z udziałem mieszkańców i turystów. Podstawą skutecznej ochrony są szybka reakcja i edukacja społeczeństwa – każda minuta ma znaczenie. W Nicei funkcjonują interaktywne mapy stref ewakuacji, a od 2026 r. miasto systematycznie oznakowuje zagrożone obszary. Aktywnie promuje się program UNESCO „Tsunami Ready” – ten model może być wdrażany także w innych śródziemnomorskich miastach. Podstawową zasadą jest natychmiastowe opuszczenie strefy zagrożenia na pierwsze ostrzeżenie lub widoczne cofnięcie się wody. Wielkie wyzwanie dla regionu Skala potencjalnych strat jest ogromna: według szacunków na wybrzeżu francuskim zagrożonych jest 187 miast i przynajmniej 164 000 mieszkańców, a w sezonie letnim nawet 835 000 plażowiczów. Podobne działania prewencyjne do tych z Nicei wdrażają także inne kraje regionu. Włochy także otrzymały oficjalny status „Tsunami Ready” dla wybranych miast (m.in. Minturno), co pokazuje, że zagrożenie traktowane jest poważnie w całym basenie Morza Śródziemnego. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy trzmiele potrafią oddychać pod wodą? Entomolodzy przecierali oczy ze zdumienia
Gdy gniazdo trzmieli zostaje zalane, los zamkniętej w błotnistym tunelu królowej wydaje się być przesądzony. Jednak, wbrew wszelkim oczekiwaniom, po tygodniu woda opada… a z podmokłego tunelu powoli wyłania się żywy trzmiel. To nie bajka – tak wyglądały eksperymenty, które wstrząsnęły królestwem owadów.
Entomolodzy przypadkowo odkryli, że królowe trzmieli mogą przetrwać pod wodą nawet przez tydzień. Jak im się to udaje? Czy naprawdę oddychają? Owady mają przed nami jeszcze wiele, wiele tajemnic. Ile trzmieli przeżywa zanurzenie i jak to sprawdzić? To był przypadek. Kilka królowych trzmieli, przygotowanych do badań i zahibernowanych, przez pomyłkę trafiło do pojemników zalanych wodą. Naukowcy uważali, że wszystko stracone, że owady po prostu się utopiły. Jednak po kilku dniach – zamiast martwych owadów – naukowcy zobaczyli powoli budzące się do życia królowe. Gdy badacze powtórzyli eksperymenty w kontrolowanych warunkach, 81% hibernujących trzmieli przeżyło tydzień pod wodą. W grupie kontrolnej, która nie była zanurzona, przeżyło 88%. Dla nauki to prawdziwa rewolucja. – Nie mogłam w to uwierzyć – komentuje Sabrina Rondeau, ekolożka z Uniwersytetu w Guelph, która zauważyła żywe trzmiele w zalanych pojemnikach. Diapauza umożliwia przeżycie w najgorszych warunkach Sercem tej historii jest diapauza – trzmiele bowiem zimują, „zamrażając” swoje potrzeby. W tym stanie letargu ich metabolizm zwalnia, a zapotrzebowanie na tlen spada. Organizm staje się oszczędny, gotowy na przetrwanie miesięcy w bezruchu i chłodzie. Kiedy gniazdo zostaje zalane, królowa po prostu jeszcze bardziej „przycina” swój organizm do trybu „ultraoszczędnego” – i to ratuje jej życie. W porównaniu z trzmielami w diapauzie, ale hibernującymi poza wodą, te zanurzone w wodzie wydychały pierwszego dnia o 75% mniej CO2, co wskazuje na zmniejszenie tempa ich metabolizmu jeszcze o ponad połowę. – To naprawdę ogromny spadek – podkreśla Kendra Greenlee, fizjolożka z North Dakota State University. Jakie mechanizmy chronią trzmiele przed utonięciem? Jak można było się spodziewać, nie chodzi o to, że owady nagle zaczynają oddychać pod wodą. Naukowcy sądzą, że podczas podtopienia trzmiele zamykają swoje przetchlinki – otwory oddechowe – nie dopuszczając wilgoci do wnętrza organizmu. Pomaga im też hydrofobowa (czyli odpychająca wodę) warstwa na powierzchni ciała oraz gęste włoski. Dodatkowo ich ciała pokrywają się cienką warstwą powietrza, działającą niczym miniaturowe „skafandry”. To dzięki niej mogą wymieniać gazy z otaczającą je cieczą – nazywa się to „skrzelami fizycznymi”. Ta adaptacja nie jest powszechna u owadów, a u trzmieli musi być doskonalona przez miliony lat ewolucji. Dodatkowo trzmiel wchodzi w tryb oddychania beztlenowego, zupełnie jak człowiek podczas krótkiego sprintu – wytrzymuje dłużej bez tlenu, choć w organizmie gromadzi się wtedy nieco szkodliwych produktów ubocznych. Wszystko to jest jednak lepsze niż śmierć w wyniku utopienia. Zmieniający się klimat odbiera trzmielom „supermoce” Trzmiele są kluczowymi zapylaczami, a ich odporność na podtopienia ma kluczowe znaczenie dla przetrwania gatunku. Zmiany klimatu przynoszą coraz więcej powodzi, więc dzięki tej niezwykłej zdolności trzmiele mają większe szanse na przetrwanie i utrzymanie populacji tam, gdzie inne owady giną. Niestety, rosnące temperatury spowodowane tymi samymi zmianami klimatu mogą przyspieszyć metabolizm owadów w okresie diapauzy, co osłabia ich wyjątkowe mechanizmy i dodatkowo zmniejsza płodność. Naukowcy będą teraz szukać genów i procesów, które pozwalają trzmielom przetrwać to, co dla innych byłoby wyrokiem śmierci. Ta wiedza może pomóc uratować nie tylko trzmiele, ale i nasze ekosystemy, dla których są one niezbędne. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Planetoida „zabójca miast” o włos minie Księżyc. Teleskop Jamesa Webba bacznie ją obserwuje
Gdy w 2024 roku naukowcy obliczyli trajektorię nowoodkrytej planetoidy 2024 YR4, wstrzymali oddech. Szansa na to, że „zabójca miast” uderzy w Księżyc wynosiła 4,3%, a w Ziemię 3,1% – był to absolutny astronomiczny rekord. Planetoida tej wielkości mogłaby zniszczyć całe miasta, zyskała więc miano jednego z najgroźniejszych obiektów bliskich Ziemi.
Zainteresowanie mającą ok. 60 metrów średnicy planetoidą 2024 YR4 – której nadano wiele mówiący przydomek „Zabójca miast” – wzrosło po odkryciu jej realnego ryzyka kolizji z Ziemią lub Księżycem w 2032 roku. Najnowsze obserwacje prowadzone przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba pozwoliły jednak naukowcom z NASA wykluczyć możliwość astronomicznej katastrofy. Jednak może odbyć się to na kosmiczne „żyletki”. Kosmiczny wyścig z czasem i technologią Chociaż ryzyko kolizji z Ziemią zostało zdementowane już jakiś czas temu, to ciągle niepewne były losy naszego satelity. Gdyby rzeczywiście doszło do zderzenia, wybuch na Księżycu mógłby być widoczny z Ziemi gołym okiem, a w przestrzeń kosmiczną zostałoby wyrzucone nawet 100 milionów kilogramów materiału. Przez wiele miesięcy orbita 2024 YR4 była niepewna – aż do lutego 2026 roku. Wtedy do akcji wkroczył Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Choć planetoida była praktycznie niewidoczna z Ziemi i dla innych obserwatoriów, Webb dzięki swoim instrumentom podczerwonym uchwycił ją na granicy możliwości technologii. I trochę nas uspokoił. Naukowcy mogą odetchnąć – 2024 YR4 minie Księżyc Obserwacje potwierdzone w marcu 2026 roku przez NASA i ESA ostatecznie wykluczyły możliwość uderzenia planetoidy. Teleskop Webba wykazał, że przeleci ona obok Księżyca w odległości 21 200 kilometrów – bliżej, niż krążą niektóre sztuczne satelity Ziemi. To odsunęło ryzyko katastrofy: szansa na zderzenie spadła z 4,3% do zera, a Ziemia pozostaje poza zasięgiem zagrożenia na setki tysięcy kilometrów. Jak Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba zdołał to zaobserwować? JWST to nie tylko „najpotężniejsze oko ludzkości” w kosmosie, ale też najbardziej precyzyjne narzędzie do przewidywania trajektorii kosmicznych pocisków. Obserwacje 2024 YR4 to jeden z najtrudniejszych eksperymentów w historii astronomii – naukowcy musieli wytropić niemal niewidzialny obiekt i przewidzieć jego położenie z dokładnością do tysięcy kilometrów na siedem lat do przodu. Dzięki technologii projektu NASA, ESA i CSA umieszczonego 1,5 mln kilometrów od Ziemi (bo tym właśnie jest Teleskop Webba) udało się rozwiać globalne obawy i przetestować realne scenariusze ochrony planetarnej. Czy na pewno nie ma zagrożenia? 2024 YR4 zostaje pod lupą. W 2028 roku JWST ponownie przyjrzy się jej trajektorii, a doświadczenia zdobyte podczas tych obserwacji będą fundamentem metod monitorowania zagrożeń kosmicznych. Dziś wiemy, że skuteczna ochrona Ziemi wymaga ścisłej współpracy naukowców i rozwoju narzędzi takich jak JWST – bez nich żyjemy w niepewności. Teraz jednak zarówno Księżyc, jak i Ziemia są bezpieczne. Nauka pokonała strach. Źródło: NASA, LiveScience, ESA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ultradźwięki pomogą przetrwać jeżom. Naukowcy znaleźli sposób na to, by nie ginęły na ulicy
Nocna ulica w podmiejskiej dzielnicy Warszawy. To tam, ukryty w cieniu i nie niepokojony przez nikogo, wyrusza na żer sympatyczny ssak – jeż europejski, który przez następne godziny do wschodu Słońca będzie wybawiał nas od problemu ogrodowych szkodników czy uciążliwych owadów. Niestety, 1/3 z jego pobratymców nie przeżyje tej nocnej eskapady… i zginie pod kołami samochodów. Naukowcy wpadli jednak na prosty do zastosowania sposób, który pozwoli je uratować.
Przez ostatnią dekadę populacja jeża europejskiego (Erinaceus europaeus) – zamieszkującego od Skandynawii, przez Europę Zachodnią, Polskę, po zachodnią Rosję – skurczyła się aż o 30%. Został on wpisany jako gatunek bliski zagrożenia na czerwoną listę IUCN. Teraz naukowcy chcą chronić jeże ultradźwiękami. Co się dzieje z jeżami? Przez lata próbowano wielu rozwiązań ochrony jeży. Powstawały specjalne mosty dla zwierząt, kampanie edukacyjne, stosowano nawet ograniczenia prędkości. Jeż jednak nie rozumie znaków drogowych, a jego strategia – czyli zawinięcie się w kulkę i przeczekanie niebezpieczeństwa – nie zatrzyma rozpędzonego auta. Przełom nastąpił dopiero w 2024 roku, kiedy naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego odkryli, że jeże słyszą ultradźwięki. Dzięki temu wpadli na nowy sposób chronienia gatunku. Jak ultradźwięki mogą chronić jeże na drogach? Według badaczy wystarczy wyposażyć samochód w niewielkie, niegroźne urządzenie. Kiedy pojazd zbliża się do potencjalnego przejścia dla zwierząt, emituje on niesłyszalne dla człowieka dźwięki – ultradźwięki. Jeż, słysząc sygnał ostrzegawczy, rezygnuje z wejścia na jezdnię. To nie science-fiction, ale wynik najnowszych badań biologów, którzy testowali zdolności słuchowe jeży na 20 osobnikach z duńskich ośrodków rehabilitacji. Co wiemy o słuchu jeży europejskich? Słyszą jak nietoperze Okazało się, że te sympatyczne ssaki słyszą dźwięki nawet do 85 kHz, z największą czułością w okolicach 40 kHz. To znacznie więcej niż ludzie – my słyszymy dźwięki do ok. 20 kHz. Zaawansowana diagnostyka obrazowa (mikro-CT) wykazała również, że uszy jeży zbudowane są podobnie do uszu nietoperzy, które słyną z echolokacji – ich kości wibrują wyjątkowo szybko i sprawnie przekazują drgania o wysokiej częstotliwości. Jeż więc nie tylko rejestruje wysokie dźwięki, ale także szybko na nie reaguje, co można wykorzystać w prewencji wypadków. Urządzenia chroniące jeże już powstają Prototypy urządzeń już powstają – niewielkie repellery mogą być montowane zarówno w samochodach, jak i w maszynach ogrodowych, np. robotach koszących programowanych na nocne koszenie (te także stanowią śmiercionośne zagrożenie dla jeży, a tnące noże łatwo przebijają się przez ich skórę). Emitowane dźwięki są nieszkodliwe dla ludzi i większości zwierząt domowych, ale dla jeża to jasny sygnał: nie zbliżaj się, tu grozi niebezpieczeństwo! Dlaczego śmiertelność jeży na ulicach jest tak wysoka? Jeże, szczególnie młode, często przemieszczają się nocą i nie potrafią uciec przed pojazdem. Ostre światła i hałas ich nie odstrasza: wręcz przeciwnie, zostają na drodze i zwijają się w kolczastą kulkę. Statystyki są bezlitosne – jeże zginęłyby bez pomocy człowieka, a na wielu terenach grozi im całkowite wyginięcie. Co możesz zrobić, by pomóc jeżom w swojej okolicy? Nie trzeba jednak czekać, by nowa technologia została wprowadzona, a kierowcy przestali na nią narzekać. Co możesz zrobić już dzisiaj? Nie programuj koszenia na noc – to śmiertelne zagrożenie dla jeży. Zostaw kupkę liści w ogrodzie (w niej jeże na pewno znajdą coś dla siebie), zabezpiecz ogrodzenie i informuj innych o trudach, które muszą znosić te sympatyczne ssaki. Każdy jeż, który uniknie śmierci na drodze (lub w ogrodzie), to wygrana dla całego ekosystemu. Są nie tylko słodkie, ale także bardzo pożyteczne! Źródła: University of Oxford, Biological Conservation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego koty tak często chorują na nerki? Jest nowe wytłumaczenie
Kiedy kot zaczyna częściej pić wodę, oddawać mocz i tracić apetyt, większość opiekunów wpada w panikę. Mogą to być pierwsze sygnały przewlekłej choroby nerek. Statystyki są bezlitosne: nawet co trzeci kot po 7. roku życia zaczyna mieć z nimi kłopoty. Dotąd nauka wskazywała na geny, dietę i infekcje, jednak przełomowe odkrycie może na zawsze może zmienić profilaktykę chorób nerek u kotów.
Zespół brytyjskich naukowców z Uniwersytetu w Nottingham odkrył, dlaczego koty tak często chorują na nerki. W ich komórkach gromadzą się bardzo nietypowe tłuszcze. Nietypowe nagromadzenie tłuszczów Badacze przeprowadzili dogłębną analizę tkanek nerkowych kotów domowych, dzikich szkockich żbików oraz psów. Co się okazało? W nerkach kotów domowych znaleziono skupiska bardzo nietypowych tłuszczów – zmodyfikowanych trójglicerydów, których nie było u psów, a u żbików występowały one śladowo. Te tłuszcze, o skomplikowanej strukturze chemicznej (z tzw. wiązaniami eterowymi), gromadzą się w nerkach kotów już od młodego wieku. Lipidy, które są tykającą bombą Dlaczego to tak ważne odkrycie? Te wyjątkowe tłuszcze bardzo długo się rozkładają i mogą wywoływać przewlekły stres w komórkach nerkowych. Prowadzi to do powolnego uszkadzania tkanek. Naukowcy podejrzewają, że to właśnie ten ukryty mechanizm odpowiada za tak powszechne przypadki przewlekłej choroby nerek u kotów domowych. Psy w ogóle nie mają takich zmian, a szkockie żbiki tylko okazjonalnie. To dowód, że koty domowe mają specyficzny metabolizm tłuszczów. Uważa się, że ewolucja i proces udomowienia sprawiły, że koty wytwarzają te tłuszcze w większych ilościach – być może przez szczególne konsekwencje diety mięsożerców. Dlaczego tłuszcze odkładają się właśnie w nerkach kota domowego? Kocia fizjologia jest wyjątkowa: mają one bardzo specyficzne enzymy, które inaczej niż u psów czy żbików przetwarzają tłuszcze. Zamiast rozkładać nietypowe trójglicerydy, koty odkładają je w komórkach nerkowych. Efektem jest to, że już młode osobniki mogą nieświadomie „pracować” na przyszłą chorobę. Czy nowe odkrycia dadzą kotom dłuższe życie? To niewątpliwie przełom. Badacze liczą, że zidentyfikowanie tej specyficznej „bomby tłuszczowej” w nerkach pozwoli stworzyć nowe diety lub suplementy zapobiegające odkładaniu szkodliwych lipidów. Być może powstaną też skuteczniejsze testy diagnostyczne, dzięki którym choroba nerek będzie wykrywalna zanim pojawią się objawy. Co dzisiaj możesz zrobić dla swojego kota? Obserwuj: jeśli kot dużo pije, często oddaje mocz, wymiotuje lub wyraźnie chudnie, natychmiast zgłoś się do weterynarza. Diagnozuj: wczesne badania moczu i krwi oraz USG mogą wykryć chorobę na początkowym etapie. Dbaj o dietę: badania – takie jak to omawiane dzisiaj – dowodzą, że jakość pożywienia ma kluczowe znaczenia dla zdrowia kocich nerek. To dopiero początek nowego leczenia kotów. Przez lata byliśmy bezradni wobec podstępnej choroby ich nerek, ale dzięki pracy naukowców to może się zmienić. Trzymamy kciuki. Źródło: Frontiers in Veterinary Science, koty.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trudna osoba w twoim otoczeniu sprawia, że starzejesz się 1,5% szybciej. „Wampiry energetyczne” mają na nas ogromny wpływ
Być może kojarzycie Colina Robinsona z serialu „Co robimy w ukryciu”, wampira energetycznego, który – w odróżnieniu od reszty wampirów – żywił się energią życiową ludzi poprzez ich irytowanie, zanudzanie czy nużące konwersacje. Okazuje się, że podobne „wampiry energetyczne” naprawdę istnieją i mogą realnie skracać nasze życia.
Każdy zna kogoś, kto potrafi zepsuć dzień jednym zdaniem, wywołać niepokój telefonem albo regularnie podważać nasze decyzje. Naukowcy przyjrzeli się wpływowi osób, które określają mianem „trudnych”. Okazuje się, że spędzanie czasu z osobą, która ciągle sprawia problemy, może wyrządzić dużo więcej szkód niż tylko zepsucie nastroju. Odkryli, że stresujące relacje mogą… przyspieszać proces starzenia. „Wampiry energetyczne” naprawdę „zabierają” nam życie Wyobraź sobie, że twoje komórki mają zegar, który tyka szybciej za każdym razem, gdy ktoś narzeka, powoduje stres czy niepokój. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” wykazało, że regularny kontakt z trudnymi ludźmi może podnosić poziom stresu i przyspieszać biologiczne starzenie. A czym ono jest? Starzenie biologiczne odnosi się do szybkości, z jaką starzeją się komórki naszego ciała – nie zawsze odpowiada temu, co mamy wypisane w dowodzie osobistym. Czyli jeśli masz w otoczeniu „wampira energetycznego” twój organizm starzeje się szybciej, niż wskazywałby pesel. O ile starzejemy się przez trudne relacje? W badaniu przeprowadzonym przez naukowców z Indiana University i New York University, uczestnicy oceniali swoje relacje w ostatnich 6 miesiącach – pytano ich, jak często ktoś im „dokuczał” czy „utrudniał życie”. Pobierano także próbki śliny do analizy zmian epigenetycznych, które pokazują, jak szybko starzeją się komórki. Okazało się, że każda dodatkowa trudna osoba w otoczeniu przyspieszała starzenie biologiczne średnio o 1,5% rocznie. Oznacza to, że osoba, w której życiu występują wyjątkowo trudne relacje, może starzeć się o około 1,015 roku biologicznego na każdy rok kalendarzowy. Czym są telomery i dlaczego są ważne dla młodości komórek? Telomery, czyli „czapeczki” na końcach chromosomów, chronią nasze DNA przed uszkodzeniami. Każda porcja stresu (szczególnie przewlekłego) powoduje, że telomery się skracają, a wraz z nimi – skraca się czas życia komórki. To mechanizm dobrze udokumentowany naukowo. Trudne relacje powodują stres – szczególnie u kobiet Już dziecięce traumy – ale też codzienny, powtarzalny stres w relacjach – zostawiają ślad w długości telomerów. Narażenie na toksyczne relacje obniża odporność, pogarsza regenerację, a nawet zwiększa ryzyko chorób przewlekłych. Co ciekawe, według badań to kobiety częściej wskazują na obecność „wampirów energetycznych” w swoim życiu. Nie jest jednak jasne, czy częściej ich zauważają, czy po prostu są bardziej wyczulone na tego rodzaju relacje. Kogo najczęściej postrzegamy jako „wampiry energetyczne”? To nie tylko szef czy złośliwy sąsiad. Najczęściej stresujemy się relacjami z najbliższą rodziną – rodzicami, dziećmi, rodzeństwem. Badania pokazały, że bliscy, z którymi nie da się „zerwać” kontaktu, są źródłem największego przewlekłego stresu. Nie zawsze możemy ograniczyć kontakt, nawet jeśli relacja jest toksyczna. Taki długotrwały stres jest bardziej niszczący. Źródło: PNAS, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Samice żółwi greckich wolą rzucić się z klifu, niż kopulować z samcami. Dlaczego wybierają ucieczkę?
Na skalistej wyspie w Macedonii Północnej życie żółwi greckich toczy się pod nieustającą presją. Tutaj, wśród piekącego słońca i kamieni, samice muszą każdego dnia walczyć o przetrwanie – nie tyle z drapieżnikami, co z… własnym gatunkiem. Od lat badacze zauważali, że żółwic jest tutaj wyjątkowo mało, a samce toczą o nie brutalne walki. Samice więc sięgają po radykalne środki.
Samice żółwi greckich żyjące na wyspie Golem Grad w Macedonii Północnej doświadczają przytłaczającej agresji seksualnej ze strony samców i rzucają się z klifów, by jej uniknąć. Chociaż do tej pory populacja wydawała się prosperująca, to naukowcy szacują, że ostatnia żółwica na wyspie umrze w 2083 roku. Czemu samce są tak zawzięte? W świecie zwierząt walka o przetrwanie i możliwość przekazania genów jest jednym z najsilniejszych instynktów. Dlatego samce żółwi, gdy tylko wyczują gotową do rozrodu samicę, od razu rozpoczynają natarczywe zaloty. Nie pomaga jednak fakt, że – według nowych ustaleń naukowców, jak podaje New York Times – na 1 samicę na wyspie przypada aż 19 samców. Jeśli więc chcą się rozmnażać, muszą być szybkie, silne i zawzięte. Boją się, że konkurent ich uprzedzi i szansa na przekazanie genów przepadnie. Etolodzy z Macedońskiego Towarzystwa Ekologicznego, pod przewodnictwem dr Dragana Arsovskiego, opisują, że samce gryzą ( czasem do krwi), wspinają się na uciekające samice, a na koniec energicznie je szturchają ostrym końcem swojego ogona, żeby je osłabić. Samice chwytają się radykalnych rozwiązań W obliczu takiej agresji samice wykształciły zachowanie, które brzmi jak scenariusz filmu katastroficznego. Najbardziej zdesperowane z nich rzucają się z klifów, byle uciec przed napastnikami. Choć nie zawsze kończy się to śmiercią, to bardzo często odnoszą ogromne obrażenia. Naukowcy podkreślają, że śmiertelność samic w wyniku upadków jest znacznie wyższa niż u samców. To ostateczny akt desperacji, kiedy nie pozostaje już żadna inna droga. Etolodzy podkreślają jednak, że to próba ratunku, a nie samobójstwa. Efekt domina: wymieranie krok po kroku To ironiczne: samcom wydaje się, że próbują zatroszczyć się o przedłużenie gatunku, a osiągają zupełnie odwrotny efekt. Konsekwencje są bowiem dramatyczne nie tylko dla pojedynczych samic, ale dla całej populacji. Ranne i przerażone żółwice mają mniejszą szansę na przeżycie, a ich rozrodczość spada. Obserwacje prowadzone przez 16 lat wykazały, że liczba samic nieuchronnie maleje. Tak właśnie działa „demograficzne samobójstwo” – błędne koło napędzane agresją i dysproporcją płci. Czy to wyjątkowy przypadek? Podobnych strategii desperackiej ucieczki, której ceną jest życie, praktycznie nie obserwuje się w świecie zwierząt bez udziału człowieka (najczęściej to my zmuszamy zwierzęta do drastycznych kroków). U wielu gatunków samice stosują inne mechanizmy obronne – uciekają, kamuflują się, walczą lub manipulują rozrodem, ale tak dramatyczny wybór, jak skok z klifu, to ewenement. Jak tłumaczy Jeanine Refsnider z Uniwersytetu w Toledo, to pokazuje, jak bardzo ekstremalne może być życie samic w sytuacji poważnej nierównowagi płci i jak krytyczne jest monitorowanie takich populacji. Każda zachwiana proporcja to sygnał ostrzegawczy dla ekologów i obrońców przyrody. Źródło: Ecology Letters, The New York Times Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To przedziwny przodek krokodyla. W dorosłości nagle stawał na dwóch nogach… i uciekał
Krokodyle mają starożytnego, tajemniczego przodka, który w młodości poruszał się na czterech nogach, by w dorosłości nauczyć się chodzić na dwóch. Jego odkrycie rzuca nowe światło na ewolucję tych przerażających gadów, których dzieje sięgają prehistorii.
220 milionów lat temu, spomiędzy prastarych drzew na równinach dzisiejszej Arizony i tropikalnych pyłów, spozierał wielkimi oczami przedziwny stwór – taki, w którego istnienie naukowcy nie mogli wprost uwierzyć. Zwierzę wielkości pudla, z dużymi oczodołami i bezzębnym dziobem wyglądem przypominało dinozaura, ale w rzeczywistości było… krewnym dzisiejszych krokodyli. Sonselasuchus cedrus najbardziej zadziwiał jednak wyjątkowym sposobem chodzenia, który zmieniał się wraz z jego wiekiem. Przedziwny przodek krokodyla Skąd pochodził i kiedy żył ten wyjątkowy gad? Odkrycie Sonselasuchus cedrus w Parku Narodowym Skamieniałego Lasu w Arizonie to prawdziwy paleontologiczny hit. W latach 2014–2024 wydobyto tu setki szczątków tego przedstawiciela grupy Shuvosauridae, który żył na pograniczu świata dinozaurów i przodków krokodyli. Przetrwał w okresie późnego triasu, kiedy Ziemię zamieszkiwały najdziwniejsze istoty, które tylko możemy sobie wyobrazić. Jak wyglądał i czym się wyróżniał na tle krokodyli? Wyobraź sobie zwierzę, które za młodu „raczkuje” na czterech łapach, a gdy osiąga dorosłość – odkrywa, że może się podnieść i nagle… biec na dwóch. Dorosły Sonselasuchus cedrus przypominał bardziej dinozaura-struśca niż klasycznego krokodyla. Smukły, lekki, z pustymi kośćmi i ogromnymi oczami. Różnił się od współczesnych krokodyli dosłownie wszystkim – poza przynależnością do tego samego drzewa genealogicznego. Jak przebiegał proces nauki chodzenia na dwóch nogach? Wizja tego, że współczesne krokodyle miałyby nagle wstać i gonić nas na dwóch nogach, jest dosyć niepokojąca. Nie było to jednak nic trudnego dla ich przodka. Młode osobniki poruszały się jak typowe czworonogi, ale w miarę jak rosły, ich tylne kończyny zaczynały być coraz silniejsze – wydłużały się i stawały się bardziej umięśnione. W końcu dorosły Sonselasuchus odważał się wstać i poruszać wyłącznie na dwóch łapach, niczym prehistoryczny ptak. To ewenement nie tylko wśród krokodyli, ale i w całym królestwie gadów. Sonselasuchus nie był jedyny – skąd ewolucja dwunożności u krokodyli? W Korei Południowej także odkryto ślady pradawnych krokodyli, które „uczyły się chodzić” na dwóch nogach. Ewolucja wyraźnie nie lubiła nudy. Dlaczego jednak gady się na to decydowały? Odpowiedź tkwi w środowisku – triasowe lasy, pełne przeszkód i szybko zmieniających się zagrożeń, premiowały spryt i zwinność. Dwunożność mogła być biletem do lepszego życia – ucieczki przed drapieżnikami czy skuteczniejszego polowania. Zresztą nie tylko Sonselasuchus zasmakował w dwunożności. Była ona popularna wśród gadów triasowych i kredowych. Brazylijski Montealtosuchus arrudacamposi czy argentyński Kostensuchus atrox również wykazywały podobne adaptacje. Park Narodowy Skamieniałego Lasu – kopalnia wiedzy o triasie Odkrycie 950 szczątków Sonselasuchus cedrus w jednym miejscu to jak wygrana na paleontologicznej loterii. Dzięki temu badacze mogli krok po kroku prześledzić, jak ewoluował każdy aspekt budowy tego zwierzęcia – od proporcji kończyn, przez strukturę kości, aż po sposób poruszania się. Park Narodowy Skamieniałego Lasu w Arizonie to prawdziwa kopalnia wiedzy o prehistorii – szczególnie o triasie. Poza przodkami krokodyli znaleziono tu szczątki ryb, płazów, dinozaurów i innych gadów. Każdy nowy fragment pozwala lepiej zrozumieć prehistoryczny świat. Czy Sonselasuchus cedrus to najdziwniejszy przodek krokodyla, który kiedykolwiek stąpał po Ziemi – chociaż tylko na dwóch łapach? Wszystko na to wskazuje. A może jeszcze coś czeka na odkrycie? Źródła: Journal of Vertebrate Paleontology, Uniwersytet Warszawski, Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Inteligentne gawrony znikają z Polski. Ekspert: „To jeden z najszybszych spadków liczebności”
Gawron to inteligentny ptak, który towarzyszy Polsce od setek lat. Jest gatunkiem osiadłym, który ramię w ramię z nami mierzy się się z zimowymi mrozami, chłodem i jesienną słotą (ale niektóre osobniki lubią odwiedzić zimą Lazurowe Wybrzeże). Chociaż wciąż można zauważyć go w większych grupach – szczególnie w miastach – to z roku na rok gawronów jest coraz mniej. Skala zanikania budzi niepokój przyrodników.
– Ogólna sytuacja gawronów w Polsce i Europie jest dramatyczna – mówi PAP Przemysław Wylegała, ekspert Polskiego towarzystwa ochrony przyrody „Salamandra”. – Nie jest to jeszcze gatunek szczególnie rzadki, ale wykazuje bardzo szybki spadek liczebności, rzędu 4–5% rocznie. Chociaż może brzmieć to niepozornie, to jeden z szybszych spadków liczebności ptaków, które obserwujemy w Polsce i sprawia, że w perspektywie najbliższych lat gawrony po prostu… znikną. Skala i tempo zanikania gawronów w Polsce Spadek liczebności gawrona Dawniej w Polsce było niemal pół miliona par lęgowych gawronów. Dzisiaj najnowsze szacunki mówią o liczbie 137–178 tys. par. W niektórych regionach – takich jak północna Wielkopolska czy Ziemia Lubuska – populacja gawronów zmalała o ponad połowię w zaledwie dekadę. W poszczególnych częściach Polski sytuacja jest zupełnie inna Zdecydowanie najgłębsze spadki obserwuje się na zachodzie i północy kraju – tam, gdzie nowoczesne rolnictwo wyparło tradycyjną mozaikę pól i łąk, stawiając na wielkoobszarowe monokultury. Tam gawrony znikają w zastraszającym tempie. Tymczasem na Lubelszczyźnie czy Podlasiu, gdzie pola są mniejsze, a krajobraz bardziej urozmaicony, populacje są stabilniejsze. Jak wygląda sytuacja w Europie? Nie tylko Polska notuje ten spadek. Według publikacji naukowców Instytutu Ochrony Przyrody PAN i danych „Biological Conservation”, populacje gawrona maleją w większości krajów Europy Środkowej i Zachodniej. Tak jak i w Polsce, proces ten postępuje tam, gdzie krajobraz rolniczy upodabnia się do wielkich zachodnioeuropejskich upraw – jednorodnych i ubogich w miejsca do żerowania i gniazdowania. Przyczyny gwałtownego spadku populacji gawronów Nowoczesne rolnictwo odbiera gawronom miejsce do życia Gawrony to niezwykle inteligentne krukowate, które słyną z tworzenia prostych narzędzi i rozwiązywania skomplikowanych zadań logicznych. Chociaż te monogamiczne ptaki pochodzą z azjatyckich stepów, to od setek lat upodobały sobie polską wieś. Ich kolonie zakładane były w śródpolnych laskach, na cmentarzach, przy kościołach. Nowoczesne rolnictwo sprawia, że z krajobrazu znikają pastwiska, łąki i zboża jare, które są dla gawronów kluczowe, zwłaszcza w maju – w okresie wychowu młodych. Ogromne pola kukurydzy i rzepaku oraz intensywne stosowanie środków ochrony roślin zmniejszają bazę pokarmową i ograniczają możliwości żerowania ptaków. To ludzie gawronom zgotowali ten los – ptasio-człowiecze konflikty sąsiedzkie Kiedy gawrony tracą miejsca do życia na wsiach, coraz częściej przenoszą się do miast. Obecnie nawet 80% gniazd znajduje się w obszarach miejskich. Jednak tu napotykają na inny problem – konflikt z ludźmi. Ptaki są płoszone, ich gniazda niszczone, a kolonie rozpraszane. – To trudne sąsiedztwo. Są miejsca, gdzie gawrony faktycznie brudzą infrastrukturę i zmniejszają komfort użytkowania przestrzeni. W efekcie ptaki są często eksterminowane – mówi przyrodnik Przemysław Wylegała. Choć gawron jest w Polsce gatunkiem objętym ochroną, prawo pozwala na usuwanie jego gniazd w miastach ze względów sanitarnych lub bezpieczeństwa. Według analiz OTOP, w latach 2020–2022 wydano ponad 400 decyzji zezwalających na płoszenie lub niszczenie kolonii gawrona. Praktyka ta, stosowana często bez merytorycznego wsparcia ornitologów, dodatkowo pogłębia kryzys liczebności tych ptaków. Gawrony są nam potrzebne Mało kto pamięta, że gawron to ptak bardzo pożyteczny. Żywi się przede wszystkim larwami owadów, które mogą być groźnymi szkodnikami upraw. Żerując na łąkach i polach, wspomaga rolników w naturalnej ochronie roślin przed plagami. Gawrony to również niezwykle społeczne ptaki – potrafią ostrzegać się nawzajem przed zagrożeniami i przekazywać informacje o źródłach pokarmu. Czy da się odwrócić trend? Wiele zależy od tego, jak szybko zmienimy nasze nastawienie. Jeśli nie zaczniemy chronić miejsc lęgowych, wspierać zrównoważonego rolnictwa i ograniczać presji w miastach, gawron może stać się symbolem zaniedbanej przyrody. Nadal mamy jednak szansę, by zachować go dla przyszłych pokoleń. Źródła: naukawpolsce.pl, Czerwona lista ptaków Polski, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Avian Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czemu koty zawsze lądują na cztery łapy? W powietrzu wykonują skomplikowane akrobacje, które umykają ludzkiemu oku
Koty słyną z umiejętności lądowania na czterech łapach i zdaje się, że upadek na grzbiet jest dla nich niemożliwy. To jednak żadna kocia „magia”, a doskonale zaprogramowany odruch, ewolucyjnie rozwinięta anatomia „drapieżcy” i sprawny zmysł równowagi. Nie zawsze im się jednak udaje.
Wyjątkowo elastyczny odcinek kręgosłupa pozwala spadającym kotom obracać przednią i tylną połowę ciała kolejno, tak aby bezpiecznie wylądować. Jest on w stanie skręcić się bardziej niż przypuszczaliśmy, a każdy upadek z wysokości włącza zakodowany od wieków w genach „odruch wyprostny”. Domowe drapieżniki ciągle są w stanie nas zaskoczyć. Po co kotom umiejętność lądowania na cztery łapy? Koty przez tysiące lat były doskonałymi łowcami wiodącymi prym na bardzo zróżnicowanym terenie – nadal nimi są, chociaż trochę „zasiedziały się” na naszych kanapach. Wspinały się na drzewa, skakały po gałęziach, eksplorowały skaliste tereny. Przy tym trybie życia ryzyko potencjalnego wypadku było dosyć duże, a każdy upadek skutkować mógł ograniczonymi możliwościami polowania. To zaś powodowało śmierć. Dzisiejsze koty nie muszą już skakać po drzewach. „Dar” odziedziczony po przodkach pozwala im jednak swobodnie poruszać się po wysokich meblach, parapetach czy płotach, a w razie potknięcia czy nieuwagi – ograniczyć skutki upadku. Wyjątkowa anatomia kota Rola elastycznego kręgosłupa i budowy ciała kota Koci kręgosłup jest wyjątkowo giętki, szczególnie w odcinku piersiowym, który według badań Uniwersytetu Yamaguchi ma 3 razy większą ruchomość niż odcinek lędźwiowy. Pozwala to na niezależne obracanie przedniej i tylnej części ciała. Brak obojczyków i smukłe kończyny sprzyjają akrobatycznym ruchom. Znaczenie błędnika i zmysłu równowagi W kocim uchu wewnętrznym – tak samo jak w ludzkim – znajduje się błędnik, który odpowiada za orientację w przestrzeni. Jego błyskawiczna reakcja oraz współpraca czujnego wzroku i receptorów czucia głębokiego umożliwia szybkie uruchomienie odruchu wyprostnego i właściwe ustawienie ciała podczas spadania. Niestety, tak jak i ludzie, koty także mają chorobę lokomocyjną. Rozwój odruchu wyprostnego u kociąt Koty nabywają niezwykłej umiejętności „lądowania na cztery łapy” już około 3. tygodnia życia. Pełną sprawność osiągają w 7. tygodniu. Jak koty obracają się w powietrzu? Naukowcy opisują dwa główne modele: bend-and-twist (gięcie i skręt) oraz tuck-and-turn (przyciągnięcie i obrót). Kot wygina ciało i skręca przód oraz tył w przeciwnych kierunkach lub najpierw rotuje przednią, a potem tylną część ciała. Filmy z eksperymentów pokazują, że przednie łapy zawsze lądują chwilę przed tylnymi. Czy ogon ma znaczenie? Co ciekawe, koty bez ogona również potrafią skutecznie lądować – nie jest on niezbędny do uruchomienia odruchu wyprostnego. Czy kot zawsze ląduje na cztery łapy? To popularny mit Niestety, wysokość nie zawsze pozwala na wykonanie pełnego manewru. Kocie zdolności i tak są imponujące – są w stanie wykonać swój trik spadając nawet z niecałego metra. Nie oznacza to oczywiście, że kot może beztrosko spadać z dowolnej wysokości. Jego „manewr” nie zabezpiecza całkowicie przed upadkiem, a jedynie minimalizuje szkody. Wiek, otyłość czy choroby kota dodatkowo zmniejszają sprawność jego odruchu wyprostnego. Gruby kot spada „na plecy”. Umiejętność lądowania na cztery łapy to efekt ewolucyjnej selekcji, która pozwoliła kotom przeżyć tam, gdzie inni traciliby równowagę. To biologiczna „poduszka powietrzna”, którą zawdzięczają skomplikowanej budowie kręgosłupa. Źródła: The Anatomical Records, koty.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Boisz się pająków? Prawdziwym horrorem jest świat, w którym ich brakuje
Marzy ci się letni wieczór bez bzyczenia komarów i poranne porządki bez pajęczyn w kącie? Na pierwszy rzut oka brzmi to jak raj, ale świat bez pająków i owadów to katastrofa, której skutki byłyby dla nas odczuwalne każdego dnia.
Naukowcy z University of Massachusetts Amherst ustalili, że 88,5% wszystkich gatunków owadów i pajęczaków nie jest objętych żadną ochroną. Przestajemy zauważać ich rolę, skupiając się na popularnych fobiach i nie dostrzegając tego, jak bardzo są nam potrzebne. A to może przynieść nam zgubę. Jaką rolę pełnią pająki w środowisku naturalnym? Pająki codziennie toczą niedostrzegalną walkę na naszych polach, w lasach i ogrodach. Każdy pajęczy łowca usuwa tysiące szkodników, chroniąc nasze plony i zmniejszając ilość używanych chemikaliów. To dzięki nim nie utonęliśmy jeszcze w morzu much, komarów czy mszyc. Są też pokarmem dla wielu ptaków i drobnych ssaków – bez nich łańcuch pokarmowy rozpadłby się jak domek z kart. Dlaczego pajęczaki i owady są zagrożone wyginięciem? Brak danych i działań ochronnych dla tej grupy jest wręcz szokujący. Jak zauważa Laura Figueroa z University of Massachusetts Amherst, większość z nich nie doczekała się nawet podstawowego rozpoznania, a chronimy głównie „atrakcyjne” gatunki, takie jak motyle. W efekcie świat zmierza ku tzw. „apokalipsie owadów” – zjawisku masowego wymierania, które uderzy także w ludzi. A pająkom i owadom zagrażamy głównie my. Urbanizacja, przemysł, rolnictwo – to wszystko niszczy ich domy. Tam, gdzie króluje przemysł wydobywczy, ochrona owadów i pajęczaków praktycznie nie istnieje. Tam, gdzie społeczeństwo ceni ekologię – chroni się więcej gatunków. Pajęczaki nie dają już rady Każda porcja pestycydu to cios dla dzikiego świata bezkręgowców. Utrata siedlisk i zmieniający się klimat dodatkowo komplikują ich życie. Susze, powodzie i gwałtowne zmiany temperatur burzą rytm przyrody, w którym pajęczaki są kluczowym ogniwem. Nie wiemy nawet, jak liczne są pajęczaki w naszym sąsiedztwie. Podstawą powinien być monitoring gatunków, ale większość państw nawet nie zaczęła go wdrażać dla tej grupy. Bez danych nie da się prowadzić realnej ochrony. Konsekwencje zaniku pajęczaków dla ludzi i przyrody Wyobraź sobie pole bez brzęczenia pszczół, ogród bez sieci pajęczych, a las bez ptaków. Taki świat byłby pełen szkodników, zdziesiątkowanych plonów i chorób przenoszonych przez insekty. Zniknięcie pajęczaków to realne zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego, zdrowia i stabilności całych ekosystemów. Co możemy zrobić, by chronić pajęczaki i owady? Przede wszystkim musimy przestać się ich bać – zacznijmy je doceniać. Warsztaty dla dzieci (w bajkach dla których pająki zwykle są skrajnie „negatywnymi” postaciami), kampanie edukacyjne czy lokalne projekty ekologiczne pomagają zmienić nastawienie i pokazują, że te „straszne” istoty są tak naprawdę naszymi sprzymierzeńcami. Gdzie podejmuje się skuteczne działania ochronne? Hotele dla owadów w parkach, ograniczanie pestycydów, specjalne rezerwaty czy zielone korytarze – w krajach Europy Zachodniej już teraz podejmuje się konkretne działania na rzecz bezkręgowców, chociaż rzadko dla samych pająków. A szkoda. Takie inicjatywy to przyszłość także dla Polski. Nauka, organizacje pozarządowe i lokalne społeczności powinny działać razem. Sukces w ochronie ptaków pokazuje, że szeroka koalicja może przynieść realną zmianę. Pajęczaki potrzebują takiej samej uwagi i wsparcia – nie tylko od naukowców, ale od każdego z nas. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Przerażeni Włosi i Węgrzy. Uprawy pomidorów i papryki mają nowego, niszczycielskiego wroga
W krajach, w których pomidory i papryka są symbolem kuchni i tradycji, dzwony biją na alarm. Rolnicy zauważyli, że ich rośliny – dotychczas zdrowe – zaczęły więdnąć, na liściach pojawiły się niepokojące plamy, a owoce straciły swój apetyczny wygląd. Na razie daleko nam do katastrofy, ale naukowcy wskazali, co chce pozbyć się ulubionych warzyw Europejczyków.
Nowy wirus na uprawach pomidorów i papryki dziesiątkuje plony. Pojawił się już w Europie, a korzystają na nim szkodniki, które omijają dotychczasowe bariery odporności. Naukowcy próbują znaleźć lekarstwo, które pomoże rolnikom. Co dokładnie zagraża warzywom? Nowe wirusy wśród pomidorów i papryki Wirusy roślinne od dawna towarzyszą ludzkości, ale ich aktualne odmiany zaskakują odpornością i sprytem. Przykłady? ToBRFV, którego ogniska wykryto m.in. we Włoszech i w Niemczech, ToMMV kryjący się w nasionach oraz PeWBVYV przenoszony przez szkodniki. ToBRFV to zabójca uniwersalny ToBRFV (ang. tomato brown rugose fruit virus) sieje postrach, ponieważ atakuje zarówno pomidory, jak i paprykę. Powoduje mozaikowe plamy na liściach, deformacje i brązowienie owoców, a co najgorsze – plony przestają nadawać się do sprzedaży. Wirus przenosi się błyskawicznie: przez nasiona, narzędzia, wodę i dotyk ludzi. Rolnicy zgodnie przyznają, że pierwszy raz mają do czynienia z tak agresywną chorobą. Uśpiony agresor i wirus z własną armią: ToMMV i PeWBVYV Nie mniej groźny jest wirus ToMMV (ang. tomato mottle mosaic virus) znany najpierw z Meksyku, a obecnie notowany także w Hiszpanii i Europie Środkowej. ToMMV prowadzi do zniekształceń i mozaikowatości liści oraz znacznej utraty plonów. Co ciekawe, potrafi przetrwać w nasionach przez wiele sezonów, czekając na właściwy moment, by uderzyć. Na południu Hiszpanii z kolei pojawił się nowy wróg papryki – PeWBVYV (ang. Pepper whitefly-borne vein yellows virus) . Jego pojawienie się sprawiło, że setki hektarów upraw w krótkim czasie stały się nieopłacalne. Główną rolę w przenoszeniu wirusa odgrywa niewielki, lecz bardzo liczny owad – mączlik ostroskrzydły. Dlaczego dotychczasowe strategie zawodzą? Czy wirusy są „inteligentne”? Wielu rolników sądziło, że naprzemienne sadzenie pomidorów i papryki oraz korzystanie z nowych, odpornych odmian pozwoli spać spokojnie. Niestety, wirusy błyskawicznie się „uczą” i ewoluują. Najnowsze badania prowadzone przez zespół z Plant Virus Department DSMZ, włoski CNR i BASF-Nunhems Italy dowiodły, że istnieją już szczepy znanego wirusa TSWV (wirusa brązowej plamistości pomidora), które potrafią przełamać odporność zarówno u pomidorów, jak i papryki. To przełom: dotąd różne geny odporności traktowano jako barierę nie do sforsowania. Obecnie jednak jedno ognisko infekcji może zagrozić całym plantacjom, nawet jeśli uprawy są oddalone i stosuje się różnorodne środki prewencyjne. Wektorami są nie tylko owady, lecz także zanieczyszczone narzędzia czy ubrania pracowników. Szczególnie zagrożone są plantacje, na których uprawia się oba gatunki – wirus ma szerokie pole do popisu, a presja środowiskowa tylko sprzyja jego rozwojowi. Jak skutecznie chronić europejskiego pomidora? Najważniejszym sprzymierzeńcem rolnika jest dziś wiedza. Regularne oględziny plantacji i szybka diagnostyka laboratoryjna pozwalają wykryć wirusa, zanim rozprzestrzeni się na dużą skalę. Dzięki pracy naukowców wiemy w ogóle, że on istnieje i jak dokładnie działa. To bardzo dużo. Nowoczesne metody molekularne umożliwiają badanie nawet pojedynczych roślin. Nie wolno zapominać także o walce z owadami przenoszącymi wirusy. Nowoczesna ochrona biologiczna i mechaniczna, regularny nadzór oraz szybkie usuwanie zakażonych roślin jest dzisiaj minimum tego, co możemy zrobić. Wirus to jednak wróg, z którym można wygrać – wszystko dzięki pracy badaczy i rolników. Na przyszłość warto stawiać na zróżnicowanie genetyczne odmian i elastyczne podejście do zarządzania uprawą. To nie jest już pojedyncza walka – to długofalowy wyścig między nauką a ciągle zmieniającym się przeciwnikiem. Wspólne europejskie wyzwanie Ostatecznie, jak pokazują przykłady z Europy, tylko współpraca rolników, naukowców i służb fitosanitarnych daje realną szansę na ograniczenie strat. Wymiana informacji i doświadczeń może uratować niejedną plantację – bo dzisiejsza opowieść o walce z chorobami roślin to już nie tylko lokalny problem, ale wspólne europejskie wyzwanie. Źródła: Virology, Warzywa i Owoce, gospodarka.sos Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Twierdzi, że znalazła zaginione dzieło Michała Anioła. Przez cały czas było w rzymskim kościele
Wczesnym marcowym rankiem świat sztuki zatrząsł się w posadach. Włoszka Valentina Salerno, dotąd znana bardziej z powieści niż prac naukowych, stanęła przed kamerami i ogłosiła dumnie: „Znalazłam zaginione dzieło Michała Anioła”. Dziś cały świat zadaje sobie pytanie: czy to rzeczywiście praca samego mistrza renesansu?
Marmurowe popiersie Chrystusa w Bazylice św. Agnieszki za Murami w Rzymie do tej pory było anonimowe, niemal zapomniane. Chociaż już w XIX wieku podejrzewano, że mógł wykonać je Michał Anioł, to pogląd ten szybko zdementowano. Nowa dokumentacja odnaleziona przez włoską pisarkę sprawia jednak, że dyskusja wraca. Salerno twierdzi przy okazji, że znalazła trop „sekretnego pokoju” wielkiego artysty. Od powieściopisarki do tropicielki zaginionych dzieł sztuki Valentina Salerno nie dokonała odkrycia przez przypadek. Przez dekadę przeszukiwała testamenty, inwentarze kościelne, dokumenty notarialne oraz prywatną korespondencję uczniów i przyjaciół Michała Anioła – chciała napisać powieść o ostatnich latach jego życia. Analiza archiwów doprowadziła ją do serii dokumentów z XVI i XVII wieku, w których pojawia się wzmianka o marmurowym popiersiu Chrystusa, przekazanym przez artystę osobie szczególnie mu bliskiej – Tomasowi de’ Cavalieri. To właśnie ten trop okazał się decydujący. Popiersie Chrystusa – nowe dzieło Michała Anioła? Michał „Anioł” Buonarroti żył w latach 1475–1564 i stworzył jedne z najbardziej spektakularnych dzieł renesansu: imponujący posąg Dawida we Florencji, zjawiskową Pietę w Bazylice Świętego Piotra, sufit Kaplicy Sykstyńskiej czy fresk „Sąd Ostateczny”. Popiersie Chrystusa nie było do tej pory jednym z nich: włoskie Ministerstwo Kultury uznawało je za anonimowe dzieło pochodzące ze szkoły rzymskiej z XVI wieku. Salerno ustaliła, że rzeźba była przez lata przechowywana w prywatnych zbiorach, następnie – przez skomplikowany łańcuch dziedziczeń i przechodzenia z rąk do rąk – trafiła do kościoła. W aktach notarialnych z epoki odnalazła opisy dzieła odpowiadające wyglądowi popiersia, jakie dziś znajduje się w Bazylice św. Agnieszki. Najważniejszym argumentem okazała się seria powtarzających się zapisów inwentarzowych, w których podawano, że rzeźba pochodzi z „pracowni Buonarrottiego” lub była dziełem „Michała, zwanego Aniołem”. Sceptycy i studzący emocje eksperci Świat nauki, a zwłaszcza badacze renesansu, zareagował z rezerwą. Prof. William Wallace z Washington University w St. Louis przyznaje, że Salerno dotarła do intrygujących dokumentów, ale podkreśla, że – jak w przypadku każdej sensacji – potrzebna jest skrupulatna weryfikacja stylu i badania materiałowe. Przypomina, że od początku XXI wieku zgłaszano już ponad 40 potencjalnych nowych odkryć dzieł Michała Anioła, z których żadne nie zmieniło trwale kanonu. Niektórzy historycy wskazują, że przekaz o popiersiu pojawiał się już w XIX-wiecznych źródłach, ale nigdy nie został naukowo potwierdzony. Wątpliwości budzi także fakt, że Salerno nie jest zawodowym historykiem sztuki, a swoje badania opublikowała na portalu academia.edu, omijając tradycyjną naukową recenzję. Mimo to sama zainteresowana zapewnia, że jest gotowa oddać wszystkie dokumenty pod lupę ekspertów. Szkic Michała Anioła sprzedany za 27,2 mln dolarów Odkrycie włoskiej pisarki budzi szczególny niepokój po tym, gdy niedawno zaprezentowany szkic stopy przypisano właśnie Michałowi Aniołowi – mimo tego, że przez wielu specjalistów był opisywany jako falsyfikat – i został on sprzedany na aukcji za 27,7 miliona dolarów. Autentyczność nie zawsze jest najważniejsza, gdy w grę wchodzą emocje. Tajemnica „pokoju o trzech kluczach” Najbardziej intrygujący element układanki to tajemniczy „pokój trzech kluczy”. Salerno odkrywa w dokumentach ślad sekretnych ustaleń pomiędzy uczniami Michała Anioła i ich spadkobiercami. Okazuje się, że najważniejsze dzieła artysty po jego śmierci miały trafić do specjalnego pomieszczenia, zabezpieczonego trzema zamkami – każdy klucz był w rękach innej, zaufanej osoby. To miało zapewnić, że żaden z bezcennych artefaktów nie zostanie zagubiony, skradziony lub zniszczony. Brzmi to trochę jak fabuła książki Dana Browna, prawda? Dziś rzymska Bazylika św. Agnieszki jest pod baczną obserwacją i zabezpieczeniem, a wokół popiersia pojawił się system alarmowy. Niezależnie od tego, czy jest ono dziełem mistrza, czy nie, stało się jednym z najgłośniejszych symboli fascynacji Michałem Aniołem, więc może przyciągnąć niechcianą uwagę i „lepkie” ręce. Czy kolejne badania potwierdzą hipotezę Salerno? Być może już wkrótce „pokój trzech kluczy” przestanie być tylko legendą w annałach historii sztuki, a my poznamy więcej dzieł Michała Buonarrotiego. Źródło: phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Karaluchy zjadają sobie nawzajem skrzydła. Wszystko po to, by mieć związki „na wyłączność”
Karaluchy to nie tylko upór, to także... mroczny romantyzm. Wewnątrz gnijących pieńków pary tych owadów celebrują drastyczny rytuał: wzajemne odgryzanie skrzydeł. Ten akt „miłości przez poświęcenie” pozbawia ich możliwości ucieczki i zmuszając do dożywotniej współpracy. To jeden z najbardziej surowych, a zarazem fascynujących dowodów na to, jak natura potrafi cementować relacje
Naukowcy odkryli, że niektóre karaluchy – z niektórych zaniedbanych mieszkań wiemy, że owady stroniące od samotności – wydają się tworzyć związki „na wyłączność” ze swoimi partnerami. Ale jak to robią? Zjadając sobie nawzajem skrzydła. Jak zjadanie skrzydeł wzmacnia więź? To symbol poświęcenia Zjadanie skrzydeł u karaluchów Salganea taiwanensis to nie przypadek. To złożony akt, po którym następuje radykalna zmiana zachowania. Dwie niezależne istoty stają się odtąd niemal całkowicie nierozłączne. Powodem jest… poświęcenie. Gdy jeden z partnerów traci skrzydła, traci możliwość szybkiego opuszczenia gniazda – a więc zostaje przy rodzinie. To powiązanie przypominające strategię spotykaną raczej wśród ptaków niż wśród owadów. Rytuał, który tworzy wspólnotę Kiedy badacze testowali zachowanie par po rytuale zjadania skrzydeł, rezultat był jasny: pojawienie się obcego wywoływało natychmiastową, wspólną agresję. Karaluchy po rytuale nie pozwalały nikomu zbliżyć się do ani do partnera, ani do gniazda. Ataki i groźby kierowane były zawsze w stronę obcego – partner pozostawał praktycznie nienaruszony. Tam, gdzie rytuału nie było, nie obserwowano terytorialnych wojen. Dzięki zjadaniu skrzydeł para zyskuje coś, co w świecie owadów rzadko spotykane: wyłączność. Agresja, która wcześniej nie była skierowana przeciwko nikomu, teraz jest nakierowana na każdego obcego. To współpraca – i determinacja, by chronić rodzinę. Taka strategia sprzyja nie tylko obronie potomstwa, ale i stabilności społecznej wśród owadów. Monogamia w świecie owadów – czy to się zdarza? Chociaż u mrówek i termitów budowa kolonii i relacje w kastach bywają równie złożone, to rytuał fizycznego okaleczania partnera dla wyłączności jest ewenement. Najczęściej spotykane strategie to blokady chemiczne lub feromonowe, a nie trwałe pozbawianie możliwości lotu. Monogamia u zwierząt, a w szczególności u owadów, jest dosyć rzadka. Korzyści z długotrwałej współpracy i trwałych związków Partnerstwo, które gwarantuje spokój gniazda i bezpieczeństwo potomstwa, jest w świecie zwierząt bardzo cenne. Salganea taiwanensis zyskały przewagę – współpraca dwojga dorosłych przy opiece nad młodymi i przy obronie terytorium zwiększa szanse przetrwania całej rodziny. Dodatkowo, w odróżnieniu od większości karaczanów, u Salganea taiwanensis oboje rodziców angażuje się w wychowanie młodych. Takie rozwiązanie spotyka się głównie u gatunków, w której przetrwanie młodych zależy od długotrwałej ochrony i dostępu do pożywienia. Karaluchy są ciekawsze, niż sądziliśmy Odkrycie naukowców udowadnia, że karaluchy nie powinny być tylko symbolem przetrwania, ale przykładem na to, że nawet najprostsze organizmy mogą wykształcać skomplikowane strategie społeczne. Rzuca też nowe światło na ewolucję partnerstwa u innych owadów. Wciąż tak wiele o nich nie wiemy. Czy podobne strategie istnieją u innych owadów? Co sprawia, że w tym przypadku ewolucja wybrała taką ścieżkę? I czy presja środowiskowa może doprowadzić do wykształcenia jeszcze innych form wyłączności i współpracy? Rytuał karaluchów – chociaż bolesny i nieodwracalny – pokazuje, że w walce o przetrwanie najważniejsza bywa bliskość i lojalność. Kto by przypuszczał, że możemy się czegoś nauczyć od karaczanów? Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ta rodzina od pokoleń nie ma zębów. Pochodzący z niej lekarz odkrył tajemniczą mutację genu
Brak zębów był u rodziny Grahamów czymś więcej niż chorobą – był rodzinnym piętnem. Od pokoleń usta kolejnych dzieci pozostawały puste, niezależnie od upływu lat. Rodzina musiała czekać dekady, aż w ich szeregach narodzi się genialny medyk zdolny rzucić wyzwanie „klątwie” i odkryć prawdę ukrytą w ich genach.
Rodzina dr. Johna Grahama, profesora genetyki medycznej i pediatrii w Cedars-Sinai w Los Angeles, od lat nie ma zębów. Uparty naukowiec odkrył powodującą to tajemnicza mutację genu, która została jednoznacznie zidentyfikowana jako przyczyna agenezji zębów w pięciu pokoleniach rodziny. Teraz może pomóc innym. Historia rodziny bez zębów – medyczny sekret, który trwał pokolenia Ten niemal symboliczny brak zębów ciążył nad rodziną podczas codziennych posiłków, nauki mowy u dzieci, w trakcie dorastania. Brak lub zanik zębów wpływał na poczucie własnej wartości, wybory życiowe i relacje społeczne. Z biegiem lat niektóre dzieci miały nie w pełni wykształcone pojedyncze zęby, inne miały ich nawet kilka, ale nikt nie mógł mówić o pełnym, zdrowym uśmiechu. Tradycją stały się drogie implanty i protezy, ale także milcząca frustracja: czemu właśnie my? Lekarz, który leczył innych – i siebie John Graham – wnuk i syn osób dotkniętych rodzinną agenezją zębów – wybrał ścieżkę medycyny i genetyki: nic dziwnego, że tak go fascynowała. Całe życie diagnozował innych, pomagając rodzinom z rzadkimi chorobami. Jednak to jego własna historia, rodzinna anomalia, okazała się największym wyzwaniem zawodowym. Przez lata zbierał medyczne akta, analizował rodowody i przeszukiwał literaturę naukową. Z pomocą przyjaciela i współpracownika, dr. Pedro Sancheza, rozpoczął genetyczne śledztwo na skalę, jakiej w tej rodzinie jeszcze nie było. Używając najnowszych narzędzi do sekwencjonowania DNA, Graham i Sanchez porównali materiał genetyczny dwóch osób dotkniętych agenezją i dwóch zdrowych krewnych. Tajemnicza mutacja w genie KDF1 Efektem ich badań i było odkrycie jednego, kluczowego genu, który różnił się u osób z agenezją i zdrowych. Chodziło o mutację genie KDF1, a dokładnie niewielką zmianę w chromosomie 1 dotycząca fragmentu odpowiedzialnego za prawidłowy rozwój skóry i zębów. Badania potwierdziły, że ta rzadka mutacja genetyczna pojawiała się wyłącznie u osób bez zębów w rodzinie Grahama. Przy użyciu modelowania komputerowego naukowcy wykazali, że przez tę pojedynczą zmianę białko KDF1 stawało się niestabilne i nie mogło właściwie wspierać procesu rozwoju zębów. Tak powstała odpowiedź na wielopokoleniową rodzinną zagadkę – tak jak się spodziewano (chociaż 150 lat temu nie było to tak oczywiste) wina leżała nie w stylu życia, lecz w dziedziczonej, ukrytej do tej pory mutacji. Agenezja zębów – co oznacza taka diagnoza? Dla rodziny Grahama wyjaśnienie źródła problemu było ogromną ulgą. Agenezja zębów w tej postaci jest niezwykle rzadka – dotyczy mniej niż 0,5% populacji, a większość przypadków to pojedyncze braki, nie całkowity zanik uzębienia. Dla porównania, łagodniejsze formy agenezji spotykają nawet 10% populacji. Brak zębów to jednak nie tylko kwestia estetyki. Osoby z agenezją zębów mierzą się z problemami w żuciu, mowie, a także z zaburzeniami samooceny. U dzieci i nastolatków może prowadzić do poważnych problemów emocjonalnych. Leczenie, czyli implanty i protezy, jest kosztowne i często nierefundowane, co sprawia, że życie z tą wadą wiąże się z licznymi ograniczeniami. Nadzieja na zmianę – nowe perspektywy dla rodzin dotkniętą agenezją Zlokalizowanie mutacji KDF1 daje nową szansę. Pozwala lepiej rozumieć mechanizmy dziedziczenia i daje podstawę do nowoczesnej diagnostyki genetycznej. Chociaż leczenie przyczynowe agenezji zębów nadal nie istnieje, naukowcy są coraz bliżej terapii genowych, które w przyszłości mogą odmienić losy kolejnych pokoleń. Dla rodziny Grahama to zamknięcie pewnej epoki – i otwarcie drzwi dla tysięcy innych osób zmagających się z rodzinnymi wadami uzębienia. Źródło: International Dental Journal Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W Stronie Śląskim powstaje biblioteka, jakiej nie ma nigdzie na świecie. Wypożyczysz tu tylko książki z autografem
To będzie jedyna taka biblioteka na świecie. Joanna Lamparska, dziennikarka związana z National Geographic Polska, tworzy w Stroniu Śląskim kolekcję książek z autografami i osobistymi dedykacjami autorów z całej Polski. To część akcji „Z książką się powodzi”, która wspiera odbudowę zniszczonej przez ostatnią powódź biblioteki w Stroniu.
Stronie Śląskie doświadczyło w 2024 roku strasznej tragedii – woda wdarła się do miasta i zniszczyła jego dużą część, odbierając mieszkańcom możliwość normalnego życia. Wielu domów, mieszkań czy instytucji kultury wciąż nie udało się odbudować, ale to nie odbiera ducha mieszkańców – w Stroniu powstaje niezwykła biblioteka, którą wspierają autorzy z całej Polski. Tu wypożyczysz tylko książki z dedykacją Idea akcji zakłada stworzenie w Stroniu Śląskim wyjątkowego księgozbioru – kolekcji książek z autografami i osobistymi dedykacjami autorów z całej Polski. Organizatorzy apelują do pisarzy, dziennikarzy, poetów i twórców literatury o przekazywanie podpisanych egzemplarzy swoich publikacji, które staną się symbolem solidarności środowiska literackiego z lokalną społecznością. Jak zdobyć tak niepowtarzalne egzemplarze? – Okazuje się, że dla autora nie ma nic trudniejszego niż wyprawa na pocztę, stąd na niektóre książki czekamy miesiącami – śmieje się Joanna Lamparska, opowiadając National Geographic Polska o inicjatywie. W wielu wypadkach trud pozyskiwania autografów wzięły na siebie wydawnictwa. Joannę i jej fundację „Projekt Historia” wspiera Jerzy Misiurski, dyrektor Biblioteki Publicznej im. Stefana Janasa w Opocznie. Odrodzenie po dramatycznej powodzi – Chcemy, żeby z tragedii powodzi narodziło się coś niezwykłego: biblioteka, w której każda książka ma swoją historię i osobisty ślad autora – tłumaczy Joanna. – To nie tylko odbudowa księgozbioru, ale także budowanie mostu między twórcami a czytelnikami. Pokazujemy, że kultura potrafi jednoczyć i realnie pomagać, tym bardziej, że o Dolnym Śląsku poszkodowanym we wrześniu 2024 roku przez powódź wiele osób już zapomniało. Stronie Śląskie w 2026 roku Stronie jest w trakcie intensywnej odbudowy po niszczycielskiej powodzi września 2024 roku, która przerwała tamę na Morawce i zalała nie tylko miasto, ale i całą okolicę. Jej efekty można spotkać na Śląsku na każdym kroku. Chociaż Wody Polskie zabezpieczyły zniszczony zbiornik, przywracając mu częściową zdolność retencyjną, a miasto funkcjonuje, to jednak wciąż występują utrudnienia w infrastrukturze. Niszczycielski żywioł po prostu „widać”. Trwają naprawy zniszczonych dróg i budynków. Region stara się odbudować po tragedii, działają znane atrakcje turystyczne – np. Jaskinia Niedźwiedzia – a powstająca biblioteka ma wlać kolejny promyk nadziei w serca mieszkańców. Znani autorzy wspierają bibliotekę w Stroniu Śląskim Wojciech Chmielarz, Marek Krajewski, Szczepan Twardoch czy Krzysztof Skiba to zaledwie garstka nazwisk w powodzi nadsyłanych książek, a liczba kartonów stale rośnie – wciąż może być jednak lepiej! Część dedykacji ma bardzo osobisty i emocjonalny charakter i wspiera mieszkańców zniszczonego Stronia Śląskiego. Autorzy na pierwszych stronach piszą nie tylko słowa wsparcia, ale także, m.in. wiersze. Z powodu samych tych wpisów kolekcja staje się małym dziełem sztuki. Biblioteka w Stroniu Śląskim zostanie ponownie otwarta w marcu 2026 roku (dokładny termin nie jest jeszcze znany), więc niezmiennie zachęcamy Autorów do stania się częścią jedynego takiego zbioru na świecie. Gdzie można wysyłać książki? Książki można przesyłać na jeden z adresów: Fundacja Joanny Lamparskiej na Rzecz Ochrony Dziedzictwa Kulturowego „Projekt Historia” Paczkomat WRO207M, telefon: +48 664 228 846, mail: fundacja@projekthistoria.pl Jerzy Misiurski, Biblioteka Publiczna im. Stefana Janasa w Opocznie, Plac Kościuszki 15, 26-300 Opoczno. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Osoby z autyzmem są 6 razy bardziej narażone na wystąpienie choroby Parkinsona. Naukowcy starają się znaleźć powód
Wyobraź sobie młodego dorosłego z autyzmem, który – poza codziennymi wyzwaniami wynikającymi ze spektrum (a raczej jego społecznego niezrozumienia) – nie podejrzewa, że jego mózg już teraz może nosić cichy ślad choroby Parkinsona. To wszystko zmienił naukowiec z Uniwersytetu w Missouri, który podczas rutynowych badań wykazał korelację pomiędzy tym schorzeniem a autyzmem.
Historia niezwykłego odkrycia zaczyna się w trakcie rutynowych badań, podczas których prof. David Beversdorf postanowił sprawdzić, czy charakterystyczne dla autyzmu ruchy powtarzalne (np. machanie rękami i kołysanie się do przodu i do tyłu) są powiązane z nieprawidłowościami w transporcie dopaminy. Napotkał jednak coś niespodziewanego. Przypadkowe badanie ujawniło zaskakujący mechanizm By sprawdzić transport dopaminy, wykonał specyficzne skany mózgów 12 młodych osób z autyzmem – takie same, jakie wykorzystuje się do wykrywania m.in. choroby Parkinsona u osób starszych. Okazało się, że aż 2 z 12 młodych dorosłych wykazywały nieprawidłowości typowe właśnie dla tej choroby neurodegeneracyjnej. Dlaczego główną rolę gra dopamina? Dopamina jest neuroprzekaźnikiem niezbędnym m.in. do sterowania ruchem, emocjami i motywacją. Transportery dopaminy działają jak system recyklingu: zbierają jej nadmiar z synaps, aby utrzymać właściwą równowagę chemiczną w mózgu. Kiedy ten system zawodzi, jak w chorobie Parkinsona, zaczynają pojawiać się problemy z ruchem i inne objawy. Co dokładnie odkryto w mózgach młodych osób z autyzmem? W omawianym badaniu Uniwersytetu Missouri użyto skanów DaT, które pozwalają ocenić stan transporterów dopaminy. U 2 z 12 osób z autyzmem potwierdzono niepokojące zmiany, choć nie wykazywały one jeszcze typowych objawów choroby Parkinsona. U kolejnych dwóch sytuacja była niejasna. Naukowcy zaczęli się zastanawiać: czy to oznacza, że mózg części osób z autyzmem starzeje się pod tym względem szybciej? Czy każdy z autyzmem zachoruje na Parkinsona? Zdecydowanie nie. Profesor Beversdorf podkreśla, że na razie to jedynie sygnał ostrzegawczy, nie wyrok. Jednak wnioski są ważne: osoby z autyzmem mogą być bardziej narażone, bo już w młodości ich mózg może „pamiętać” coś, co u innych pojawia się dopiero z wiekiem. Statystyki sugerują, że ryzyko Parkinsona w tej grupie jest aż sześciokrotnie większe niż w populacji ogólnej. Co dalej? Powiązanie autyzmu z Parkinsonem Odkrycie z Missouri otwiera nowe ścieżki: naukowcy chcą rozszerzyć badania na większą liczbę osób i różne grupy wiekowe. Być może już za kilka lat da się wcześnie przewidywać, kto jest naprawdę zagrożony, i wdrażać środki prewencyjne, zanim dojdzie do nieodwracalnych zmian w mózgu. Jedno jest pewne – osoby z autyzmem i ich rodziny powinny być świadome, że monitorowanie zdrowia neurologicznego może być w ich przypadku kluczem do lepszej przyszłości. Źródło: Autism Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tak wyglądał krwawy księżyc. Miliardy ludzi obserwowały zaćmienie
Pojawiły się pierwsze zdjęcia całkowitego zaćmienia Księżyca, tzw. Krwawego Księżyca. Późną nocą 3 marca mogli obserwować je mieszkańcy Ameryki Północnej, Australii i Wschodniej Azji. To wyjątkowy spektakl, którego w Europie możemy zazdrościć.
Nawet 3 mld ludzi na całym świecie miało 3 marca 2026 roku okazję zobaczyć przynajmniej część zaćmienia Księżyca. Nie było widoczne w Polsce, ale świat obiegły fascynujące zdjęcia z tego wyjątkowego, „krwawego” wydarzenia. Zaćmienie 3 marca 2026 – krwawy księżyc widoczny na pięciu kontynentach Kulminacyjna faza zaćmienia trwała około godziny, ale całe spektakularne zjawisko trwało aż 5 godzin i 39 minut, więc wiele osób miało wystarczająco dużo czasu na obserwację. Pomogło to, że zjawisko można było podziwiać na wielu kontynentach: cieszyli się nim zarówno mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, jak i Meksyku, Australii, Azji Wschodniej, Nowej Zelandii, Filipin, Indii czy Chin. Według wstępnych szacunków było to jedno z najliczniej obserwowanych zjawisk astronomicznych ostatnich lat. Dlaczego księżyc jest „krwawy”? Podczas całkowitego zaćmienia Księżyca jego tarcza przybiera czerwonawą barwę – stąd jego przydomek „krwawy”. Efekt ten spowodowany jest zjawiskiem „rozpraszania Rayleigha”. Krótsze fale światła słonecznego – niebieskie – są rozpraszane w ziemskiej atmosferze (a podczas zaćmienia Księżyca Ziemia znajduje się idealnie pomiędzy nim a Słońcem), natomiast te dłuższe – czerwone – docierają do Księżyca. Dlatego właśnie Księżyc staje się „krwawy”. To samo zjawisko odpowiada za czerwony kolor nieba podczas zachodu i wschodu Słońca. Warto pamiętać, że to jedynie efekt optyczny, a nie astronomiczny. Księżyc tak naprawdę nie zmienia swojej barwy. Gdzie najlepiej było widać krwawy Księżyc? Najlepsze warunki do obserwacji miały osoby mieszkające w strefach czasowych CST (w Chinach) i PST (na zachodnim wybrzeżu Ameryki), a mieszkańcy wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych mogli zaobserwować moment przybierania czerwonawej barwy tuż przed zachodem. Z kolei mieszkańcy Meksyku, Australii, Nowej Zelandii czy Filipin podziwiali pełnię zjawiska niemal przez całą noc. W Chinach krwawy księżyc zbiegł się z obchodami Festiwalu Lampionów, czyli święta kończącego obchody Chińskiego Nowego Roku, co nadało wydarzeniu szczególne znaczenie kulturowe. Intensywność koloru krwawego księżyca zależy od czystości atmosfery, wysokości Księżyca nad horyzontem oraz zanieczyszczeń powietrza. W regionach, gdzie powietrze jest wyjątkowo czyste, krwawy księżyc może być jaśniejszy, z kolei większa ilość pyłów i zanieczyszczeń nadaje mu ciemniejszy, wręcz brunatny odcień. Jak potwierdzają obserwacje, w 2026 roku mieszkańcy południowej Azji mogli oglądać bardziej intensywnie czerwony księżyc niż ci z Ameryki Północnej. Globalna społeczność obserwatorów Zaćmienie Księżyca 2026 roku pokazało, jak astronomia może łączyć ludzi na całym świecie. Szacuje się, że nawet 3 miliardy osób obserwowały zaćmienie – czy to bezpośrednio, czy za pośrednictwem transmisji internetowych i relacji w mediach społecznościowych. Wspólne obserwacje organizowano w planetariach, szkołach oraz parkach narodowych, a liczne konkursy fotograficzne i sesje Q&A z naukowcami popularyzowały wiedzę astronomiczną w szerokich kręgach społecznych. Kiedy kolejne zaćmienie Księżyca? Chociaż tym razem nie było nam dane obejrzeć zaćmienia na własne oczy, to na kolejne nie będziemy musieli długo czekać – raptem kilka lat. Najbliższe będziemy mogli obserwować z terytorium Polski już 31 grudnia 2028 roku. W Stanach Zjednoczonych kolejne całkowite zaćmienie Księżyca będzie widoczne dopiero w czerwcu 2029 roku. To całkiem niedługo, szczególnie w kontekście, że najbliższe całkowite zaćmienie Słońca w Polsce czeka nas dopiero w 2135 roku... Ale nic straconego, bo w 2026 roku zaćmienie Słońca będzie widoczne w Hiszpanii. Najlepsze miejsca do obserwacji są już jednak dawno zarezerwowane. Źródła: LiveScience, NASA, urania.edu.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
7 godzin i 18 minut jest optymalną długością snu. Według naukowców pozwala uniknąć cukrzycy... i nie tylko
Czy optymalna długość snu może być tak bardzo precyzyjna? Według naukowców z BMJ Open Diabetes Research & Care – tak! Wystarczy 7 godzin i dokładnie 18 minut każdej nocy, aby drastycznie obniżyć ryzyko insulinooporności, która często prowadzi do cukrzycy typu 2. Dlaczego tyle, a nie więcej?
Za długo, za krótko, czy w sam raz? Intuicyjnie wiemy, że długość snu w przedziale 7–8 godzin służy nam najbardziej – a przynajmniej mi, piszącemu ten tekst. Chociaż różnice osobnicze są udowodnione naukowo (np. nastolatki potrzebują więcej snu niż osoby starsze, a na długość snu wpływają także pory roku), to teraz mamy konkretny czas – dokładnie 7 godzin i 18 minut ma chronić przed cukrzycą. Dlaczego właśnie 7 godzin i 18 minut? Tysiące dorosłych, różne style życia, różne długości snu – jak naukowcy odnaleźli złoty środek? Badanie na grupie ponad 23 000 osób (w wieku od 20 do 80 lat) wykazało, że ryzyko insulinooporności układa się w krzywą Gaussa (czyli rozkład normalny), która ma kształt odwróconej litery „U”. A jej sam środek znajdował się… w 7 godzinach i 18 minutach snu. To czas, przy którym organizm najlepiej radzi sobie z metabolizmem glukozy. Każdy kolejny kwadrans snu poprawiał metabolizm, jednak po przekroczeniu granicy 7 godzin i 18 minut – każdy dodatkowy kwadrans zaczynał szkodzić. Co ciekawe, efekt ten był wyraźniejszy u kobiet oraz osób w wieku 40–59 lat. Badanie oparło się na danych z amerykańskiego Narodowego Badania Zdrowia i Odżywiania (NHANES) z lat 2009–2023. Uczestnicy zgłaszali, ile śpią w tygodniu oraz czy i jak nadrabiają sen w weekendy. Kluczowy był tu wskaźnik eGDR, który odzwierciedla zdolność organizmu do „utylizacji” glukozy – im wyższy, tym lepiej radzimy sobie z cukrem. Skąd tak dokładna liczba? Wyjątkowość tego badania polega na ogromnej próbie i zaawansowanych metodach statystycznych. Naukowcy mogli z bardzo dużą precyzją zidentyfikować punkt, w którym ryzyko metaboliczne jest najniższe. Stąd właśnie 7 godzin i 18 minut – nieprzypadkowa, wyliczona naukowo wartość. Weekendowe nadrabianie snu – czy rzeczywiście pomaga? Spanie mniej niż 6 godzin dziennie jest często normą dla wchodzących w dorosłość studentów czy pracujących mam. Wiele osób „nadrabia” niedospanie w weekendy i na krótką metę wydaje się, że to wystarcza. Badania jednak ostatecznie udowadniają, że ta taktyka po prostu nie działa. Naukowcy udowodnili, że dla osób, które nie dosypiają w tygodniu, dodatkowa godzina czy dwie w weekend podnosiła wskaźnik eGDR, czyli pomagała radzić sobie z glukozą. Jednak Ci, którzy spali ponad 7 godzin 18 minut w tygodniu, a w weekend dodatkowo „nadrabiali”, pogarszali swój metabolizm. To pułapka – myślisz, że odpoczywasz i że ci się to należy jak psu buda, ale organizm wpada w metaboliczny chaos. W grę wchodzi nie tylko ilość, ale i rytm snu. Nie da się wyspać „na zapas”. Czy za mało i za dużo snu jest naprawdę groźne? Tak. Krótszy sen to nie tylko większa szansa na insulinooporność (co wiemy dzięki najnowszym badaniom), ale również na nadciśnienie, otyłość czy depresję. Z kolei długotrwały nadmiar snu (ponad 9 godzin) może świadczyć o ukrytych zaburzeniach metabolicznych i osłabiać nasze zdrowie. Warto pamiętać, że te wyniki oparte są na badaniu obserwacyjnym – nie oznaczają jeszcze, że zmiana długości snu na pewno rozwiąże wszystkie problemy. Pokazują jednak wyraźny kierunek: sen jest kluczowym, codziennym narzędziem prewencji chorób przewlekłych. Często, w ciągłym pędzie, zdajemy się o tym zapominać. Źródła: BMJ Open Diabetes Research & Care, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Grecy podczas starożytnych rytuałów pili ten psychodeliczny napój. „Antyczne LSD” przygotowywano ze sporyszu
W samym sercu starożytnej Grecji, w cieniu świątyni Eleusis, tysiące pielgrzymów zbierało się co roku na misteriach eleuzyjskich – jednym z najciekawszych religijnych rytuałów antycznego świata. Zanim przekroczono progi świątyni Demeter, każdy przechodził wielodniowy post i oczyszczenie. Wszyscy czekali na kulminacyjny moment: wspólne wypicie kykeonu. Wyglądał niepozornie – ot, woda z jęczmieniem i miętą – ale jego działanie zapierało dech.
Wyobraź sobie starożytną grecką noc, podczas której filozofowie, artyści i władcy zjeżdżali się do niewielkiego miasteczka Eleusis. Każdy z nich wiedział, że za chwilę przeżyje coś, co odmieni jego postrzeganie świata. Czekał ich rytuał misteriów eleuzyjskich (według niektórych źródeł odprawianych przez niemal 2000 lat), których centrum stanowił tajemniczy napój kykeon, mający prowadzić ku mistycznym wizjom. Współcześnie bywa nazywanym „antycznym LSD”, który przyrządzały miejscowe kapłanki. Czym był „magiczny napój” i kto go przyrządzał? Kapłanki z Eleusis były strażniczkami jednej z największych tajemnic starożytności. To one, w noc poprzedzającą kulminację misteriów, szykowały „magiczny napój” dla setek inicjowanych. Według zachowanych przekazów kykeon składał się z wody, jęczmienia i mięty, lecz coraz więcej naukowców podejrzewa, że w tej mieszance kryło się coś więcej – sporysz, czyli grzyb wywołujący potężne zmiany świadomości. Podczas misteriów uczestnicy po długim poście spożywali kykeon. Wielu z nich opisywało potem wizje światła, spotkania z boginią Demeter i poczucie całkowitego odrodzenia. Tajemnicza receptura była przekazywana ustnie, a za złamanie milczenia groziła kara śmierci – to tylko podsycało aurę sekretnych rytuałów. Sporysz – trujący grzyb czy psychodeliczny klucz do świadomości? Przez wieki ten sekret antyku był przykryty pyłem dziejów. Dopiero współczesne badania rzucają nowe światło na tajemnicę kapłanek z Eleusis. Sporysz (Claviceps purpurea) pasożytuje na zbożach, a spożycie jego surowej postaci może prowadzić do zatrucia, halucynacji, a nawet śmierci. Jednak, jak udowodnili naukowcy z Uniwesytetu w Atenach, po odpowiednim przetworzeniu – czyli gotowaniu w ługu przez kilka godzin – toksyczność znika, a pozostają substancje psychoaktywne pokrewne LSD: LSA oraz izo-LSA. Kapłanki mogły więc posiadać niezwykłą wiedzę botaniczno-chemiczną, pozwalającą przekształcić trujący grzyb w „napój bogów”, umożliwiający uczestnikom wejście w mistyczny kontakt z bóstwami. Psychodelia w służbie religii Co się działo po spożyciu kykeonu? Uczestnicy relacjonowali ekstazę, wizje światła, poczucie śmierci i odrodzenia. Rytuał miał pomagać przezwyciężyć lęk przed śmiercią i dać przedsmak życia wiecznego. Kykeon stawał się więc nie tylko środkiem doświadczania boskości, lecz także narzędziem duchowej transformacji i zjednoczenia wspólnoty inicjowanych. Miał ugruntować ich przekonania religijne. Relacje o tych wizjach przeniknęły do filozofii Platona i literatury, stając się inspiracją dla całej kultury greckiej. Misteria eleuzyjskie pozostawiły ślad w historii religii jako jeden z najwcześniejszych i najbardziej wyrafinowanych przykładów użycia psychodelików w praktyce duchowej. Czy znamy wszystkie tajemnice misteriów eleuzyjskich? Chociaż badania archeochemiczne są coraz bardziej dokładne, to do dziś nie odnaleziono niepodważalnych pozostałości psychoaktywnych substancji w naczyniach z Eleusis. Jednak zarówno teksty starożytnych autorów, jak i wyniki współczesnych eksperymentów przekonują, że „antyczne LSD” mogło być rzeczywistością, a nie tylko legendą. Misteria eleuzyjskie fascynują naukowców, religioznawców i antropologów do dziś, stanowiąc klucz do zrozumienia korzeni duchowości i roli substancji zmieniających świadomość w historii europejskiej cywilizacji. Współczesna nauka coraz śmielej przyznaje, że sekrety Eleusis to nie tylko opowieść o dawnych boginiach i rytuałach, ale także o granicach poznania, alchemii natury i odwiecznym pragnieniu przekroczenia ludzkich ograniczeń. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.