Brakuje ci sił na treningu? Badania wykazują, że ulubiona playlista może zwiększyć wytrzymałość nawet o 20%
Trening to walka przede wszystkim z własnymi słabościami. Mięśnie płoną, oddech się urywa, a nasz mózg robi wszystko, byśmy tylko przerwali ćwiczenia. Okazuje się jednak, że przesunięcie granicy wytrzymałości nie wymaga morderczej dyscypliny, lecz po prostu… odpowiedniej playlisty. Najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu w Jyväskylä (JYU) dowodzą, że słuchanie ulubionej muzyki pozwala trenować średnio o 20% dłużej, nie zwiększając przy tym subiektywnego odczucia wyczerpania.
Fińskie badanie opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Psychology of Sport and Exercise” pozwala nam lepiej zrozumieć to, jak bodźce dźwiękowe wpływają na naszą fizjologię. Jego wyniki są jednoznaczne: osoby słuchające ulubionych utworów podczas testu kolarskiego do tzw. upadłego, wytrzymywały średnio o 6 minut dłużej niż te trenujące w ciszy. W skali całego treningu oznacza to wzrost wytrzymałości o blisko 20%. Rytm, który oszukuje ból Kluczem do sukcesu nie jest jednak jakakolwiek muzyka, lecz ta samodzielnie wybrana przez ćwiczącego. W eksperymencie wzięło udział 29 aktywnych rekreacyjnie osób (czyli nie profesjonalnych sportowców), które poddano testom przy obciążeniu wynoszącym 80% ich mocy szczytowej. Uczestnicy wybierali utwory o tempie oscylującym między 120 a 140 uderzeniami na minutę (BPM) – to rytm idealnie synchronizujący się z tętnem podczas intensywnego cardio. – Muzyka nie zmienia magicznie naszej kondycji fizycznej ani nie sprawia, że serce nagle pracuje wydajniej – wyjaśnia dr Andrew Danso, główny autor badania z JYU’s Center of Excellence in Music, Mind, Body and Brain. – Ona po prostu pomaga nam lepiej tolerować długotrwały wysiłek. To narzędzie, które pozwala wejść w tzw. strefę bólu i pozostać w niej dłużej, bez poczucia, że ćwiczenia stały się cięższe. Dlaczego to działa? Mechanizm dysocjacji W psychologii sportu zjawisko to nazywane jest dysocjacją. Muzyka działa jak filtr odciągający uwagę mózgu od negatywnych sygnałów płynących z organizmu – takich jak pieczenie mięśni czy narastające tętno. Co fascynujące, naukowcy odnotowali, że choć uczestnicy ćwiczyli dłużej i spalili więcej energii, ich poziom kwasu mlekowego oraz tętno w momencie zakończenia próby były identyczne w obu grupach. Oznacza to, że muzyka nie maskuje fizycznego wyczerpania, ale zwiększa motywację do kontynuowania wysiłku mimo dyskomfortu. Entrainment Co ciekawe, zjawisko synchronizacji ruchu z rytmem muzyki nazywamy entrainmentem. Badania wykazują, że kiedy nasze kroki lub obroty pedałów zrównują się z tempem utworu, organizm staje się o ok. 7% wydajniejszy metabolicznie, ponieważ ruchy stają się bardziej płynne i powtarzalne. Wykorzystaj to na siłowni i skonstruuj swoją playlistę mocy Wnioski płynące z Finlandii mają ogromne znaczenie nie tylko dla profesjonalnych sportowców, ale przede wszystkim dla osób, które mają problem z utrzymaniem regularności treningów. Zamiast polegać na przypadkowej muzyce puszczanej z głośników na siłowni, warto poświęcić kilka minut na stworzenie własnego zestawu utworów. Takich, które dobrze rezonują z charakterem. Szukaj piosenek, które budzą pozytywne emocje i trzymają tempo 120–140 BPM (odpowiada to tempu energicznego marszu lub szybkiego biegu). – Odpowiednia playlista może sprawić, że najcięższe sesje staną się nie tylko wykonalne, ale i satysfakcjonujące – podsumowuje dr Andrew Danso. W czasach walki z chorobami cywilizacyjnymi wynikającymi z braku ruchu, muzyka może okazać się najtańszą i najskuteczniejszą zachętą do dbania o kondycję. Źródło: Psychology of Sport and Exercise Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dziobak jest jeszcze dziwniejszy, niż sądziliśmy. Oprócz dzioba ma też inne cechy ptaków
Dziobak od zawsze był biologiczną zagadką. Kiedy w 1799 roku pierwszy wypchany okaz dotarł do Europy, przyrodnicy byli przekonani, że to oszustwo – zszyta z różnych zwierząt hybryda. Dziś, ponad dwieście lat później, to niewielkie zwierzę z rzek wschodniej Australii wciąż potrafi zszokować świat nauki. Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Biology Letters” ujawniają, że dziobak posiada cechę, której nie ma żaden inny znany ssak na Ziemi.
Do znanej listy dziwactw dziobaka – dzioba kaczki, ogona bobra, gadziego składania jaj (dziobaki to obok kolczatek jedyne żyjące stekowce – ssaki składające jaja) oraz jadowitych ostróg u samców jak u węża – naukowcy dopisali właśnie kolejny punkt. Okazuje się, że dziobak jest jedynym ssakiem posiadającym puste struktury melaniny, co dotychczas uznawano wyłącznie za domenę ptaków. Zagadka ukryta w sierści U kręgowców pigment zwany melaniną odpowiada nie tylko za kolor skóry, futra czy piór, ale również chroni przed promieniowaniem UV i pomaga regulować temperaturę ciała. Melanina jest zamknięta w mikroskopijnych strukturach wewnątrz komórek, zwanych melanosomami. Ich kształt zazwyczaj zdradza barwę. Eulomelanina odpowiada za odcienie czerni i ciemnego brązu i znajduje się zwykle melanosomach podłużnych. Za kolory czerwone, żółte i pomarańczowe odpowiada feomelanina, która występuje w melanosomach sferycznych. U wszystkich badanych dotąd ssaków – od gryzoni po naczelne – struktury te są zawsze lite (pełne). Tymczasem u ptaków melanosomy bywają puste lub płaskie, co pozwala im tworzyć olśniewające, opalizujące kolory, jak w przypadku pawich piór. Na pewno nie zaskoczy was, że dziobaki mają zupełnie inaczej niż pozostałe ssaki. Zaskakujące i ekscytujące dziobaki Zespół pod kierownictwem Jessiki Leigh Dobson z Uniwersytetu w Gandawie dokonał odkrycia podczas tworzenia bazy danych melanosomów ssaków. Badacze zauważyli dwie anomalie: Melanosomy dziobaka są głównie sferyczne, co teoretycznie powinno dawać rudawe futro, tymczasem zwierzę jest ciemnobrązowe. Część tych struktur jest całkowicie pusta w środku, dokładnie tak jak u ptaków. – Według naszej najlepszej wiedzy to jedyny przykład pustych melanosomów u ssaków – przyznała Dobson. W przeciwieństwie do ptaków, u dziobaka są one jednak rozmieszczone losowo w korze włosa, co oznacza, że nie tworzą efektu opalizacji (zmiennych barw w zależności od kąta padania światła). Dlaczego dziobaki mają melanosomy jak ptaki? To pytanie pozostaje na razie bez jednoznacznej odpowiedzi. Naukowcy spekulują, że puste melanosomy mogły pomóc przodkom dziobaków (które były zwierzętami wodnymi i grzebiącymi) w lepszej izolacji termicznej podczas życia w wodzie. Teoria ta rodzi jednak kolejne wątpliwości: jeśli puste struktury melaninowe faktycznie pomagają w termoregulacji w wodzie, to dlaczego nie wyewoluowały u innych ssaków wodnych, takich jak wydry czy foki? Współczesny dziobak to żywy dowód na to, jak elastyczna potrafi być ewolucja. Jako jeden z nielicznych jadowitych ssaków (samce mają na tylnych łapach ostrogi uwalniające jad), teraz zyskał dowód na to, jak bardzo różni się od reszty swojej gromady. Naukowcy zapowiadają dalsze badania, aby zrozumieć, jaką funkcję pełni ta „ptasia” cecha w australijskich rzekach. Co jeszcze kryją dziobaki? Źródło: Biology Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Według badań zachodnia muzyka staje się coraz prostsza. To dlatego świat pokochał Angine de Poitrine
Masz czasem wrażenie, że nowa piosenka w radiu brzmi niemal identycznie jak hit sprzed miesiąca? Jeśli tak, to twoja intuicja idzie w parze z twardymi dowodami. Włoski zespół naukowców przeanalizował ponad 20 000 utworów powstałych na przestrzeni ostatnich 400 lat. Wniosek jest nieubłagany: muzyka zachodnia przechodzi proces drastycznego upraszczania i ujednolicania. Ale nie wszyscy się uginają.
Spis treści: Naukowa mapa dźwięków: od barokowych klasyków do Ricka Astleya Muzyczna ciekawość upadła Dlaczego tracimy różnorodność? Bunt Angine de Poitrine Otacza nas bezkresne Morze Przewidywalności, więc nic dziwnego, że przez lata – chociaż sami o tym nie wiedzieliśmy – czekaliśmy na taki zespół jak Angine de Poitrine. Odświeżające, nieszablonowe podejście kanadyjskiego duetu do kompozycji (i rozumienia muzyki jako takiej) udowodniło wielu zrezygnowanym słuchaczom, że jeszcze nie wszystko stracone. Podczas gdy zewsząd otacza nas powtarzalna muzyka AI, groteskowi artyści stali się jednym z ostatnich bastionów naszej wrodzonej kreatywności. Ale od początku. Czy naprawdę przechodzimy regres? Naukowa mapa dźwięków: od barokowych klasyków do Ricka Astleya Aby zrozumieć, co dzieje się z muzyką, włoscy badacze potraktowali każdy utwór jak cyfrową mapę połączeń. Zamiast słuchać, „widzieli” całe utwory zapisane w strukturze MIDI. Swoje wnioski opublikowali w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Records”. W ten sposób wyróżnili węzły (ang. nodes), czyli unikalne nuty, krawędzie (ang. edges), czyli przejścia między nutami (np. między nutą A i nutą H) i ich wagę (ang. weight), czyli liczbę powtórzeń danego przejścia; im częściej motyw wracał, tym grubsza stawała się linia na mapie. Dane czerpano z plików MIDI, które stanowią cyfrową transkrypcję zapisu nutowego, precyzyjnie określając czas trwania i wysokość dźwięków. Wizualizację tych zależności można zobaczyć na poniższym schemacie: Muzyczna ciekawość upadła Badania wykazały, że utwory sprzed 400 lat charakteryzują się znacznie wyższą tzw. wydajnością ważoną (ang. weighted efficiency). Oznacza to, że muzyka klasyczna nie budowała narracji wokół kilku powtarzanych w kółko schematów. Przeciwnie – eksplorowała szerszy zakres kombinacji nut, co czyniło ją bogatszą, mniej przewidywalną i strukturalnie głębszą. Współczesne gatunki, takie jak pop, rock, elektronika czy hip-hop, wykazują znacznie niższe wartości wydajności. Opierają się one na uproszczonych ścieżkach melodycznych i harmonicznych, w których dominują powtarzalne przejścia. Kolejnym sygnałem alarmowym jest wzrost tzw. wzajemności (ang. reciprocity) – czyli szybkich, dwukierunkowych przeskoków między tą samą parą nut (np. z C do G i natychmiastowy powrót do C). To właśnie ten mechanizm sprawia, że współczesna muzyka wpada w ucho, ale jednocześnie staje się nużąca i wtórna. Nie uchronił się nawet jazz Co ciekawe, choć jazz tradycyjnie kojarzy się z ogromną złożonością i improwizacją, badania MIDI wykazują, że on również uległ trendowi spadku wydajności strukturalnej w ostatnich dekadach. Nawet gatunki uchodzące za elitarne nie uciekły przed ogólnym procesem upraszczania języka muzycznego. Dlaczego tracimy różnorodność? Naukowcy sugerują, że za ten stan rzeczy odpowiada sposób, w jaki konsumujemy muzykę. Zmiana jest drastyczna. Kiedyś, w erze przedtechnologicznej, muzyka była wydarzeniem na żywo – ograniczonym przez umiejętności wykonawcy i czas koncertu. W erze zapisu jednak wszystko się zmieniło, a płyty i kasety oddały muzykę w ręce masowego odbiorcy. Ten jednak wciąż był przyzwyczajony do wielkich emocji związanych z konsumowaniem muzyki. Gwóźdź do trumny wbiła trwająca obecnie era algorytmów, w której streaming i media społecznościowe faworyzują muzykę prostą i przewidywalną. Jeśli piosenka nie „złapie” słuchacza w ciągu pierwszych kilku sekund przewidywalną melodią, zostaje pominięta. To kształtuje nie tylko nasze gusta, ale i przyszłe trendy – twórcy podświadomie (lub celowo) upraszczają swoje dzieła, by dopasować się do dyktatury polubień. Bunt Angine de Poitrine To właśnie przez to kanadyjski duet Angine de Poitrine wygląda nie jako kolejny zespół, lecz jako błąd w systemie – romantyczny manifest humanizmu ukryty pod maskami kosmitów w kropki. Khn i Klek de Poitrine, tajemniczy muzycy z Quebecu, stworzyli wizerunek międzygalaktycznych podróżników, którzy tak bardzo pokochali ziemskiego rocka, że postanowili poddać go procesowi muzycznej dekonstrukcji. Ich orężem jest math rock i skrajnie trudna w odbiorze sztucznej inteligencji mikrotonalność – co w ich przypadku sprowadza się do używania dźwięków pomiędzy tradycyjnymi progami gitary. Podczas gdy AI i algorytmy streamingowe opierają się na matematycznej powtarzalności i 12-tonowej skali (jak większość muzyki zachodniej), muzyka Angine de Poitrine jest dla nich nieczytelnym kodem. Dzięki polirytmii i nieregularnym metrom, duet ten zmusza nasz umysł do pracy, której algorytm (naśladujący przecież wyłącznie to, co już zostało przez ludzi stworzone) nigdy nie potrafiłby przewidzieć. View oEmbed on the source website „Pogromcy AI” Internauci okrzyknęli Angine de Poitrine pogromcami AI, widząc w ich technicznej maestrii – m.in. wirtuozerskim wykorzystaniu dwugryfowej gitary domowej roboty i zapętlaniu dźwięku na żywo – dowód na najwyższy muzyczny kunszt. Choć ich kompozycje przypominają skomplikowane równania matematyczne, paradoksalnie pozostają pulsujące i taneczne. To właśnie ten paradoks – połączenie kosmicznej groteski z surowym, ludzkim geniuszem – sprawił, że ludzie godzinami zachwycają się ich muzyką. Angine de Poitrine udowadniają, że w świecie zmierzającym ku muzycznej entropii, ratunek może przyjść z najbardziej nieoczywistej strony – od dwóch „kosmitów”, którzy musieli przypomnieć nam, że muzyka to nie tylko dane, ale przede wszystkim nieobliczalna, autentyczna ekspresja, której żadna maszyna nie zdoła w pełni podrobić. Póki co. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Vinci” w prawdziwym życiu. Ojciec i córka z Polski podrobili setki dzieł sztuki i sprzedali je za miliony w USA
Filmowy scenariusz „Vinci” stał się rzeczywistością, choć tym razem to nie Kraków, a New Jersey stały się sceną jednego z najbardziej zuchwałych oszustw na współczesnym rynku sztuki. Mający polskie korzenie ojciec i córka sprzedawali fałszywe obrazy wielkich mistrzów (i nie tylko), których wykonanie zlecali w Polsce. Wyłudzili blisko 2 miliony dolarów.
Erwin Bankowski (50 l.) i jego córka Karolina (26 l.) przyznali się przed sądem federalnym do prowadzenia trwającego pięć lat procederu, w ramach którego wprowadzili do obrotu ponad 200 sfałszowanych dzieł światowej klasy artystów. Ich wielkim błędem było nie poprzestanie na malarzach, a sięgnięcie po dziedzictwo kulturowe rdzennych Amerykanów. Teraz grozi im 20 lat więzienia. Warhol „made in Poland” – fałszerstwo nad Wisłą Choć Bankowscy działali z terenu Stanów Zjednoczonych, to linia produkcyjna falsyfikatów znajdowała się w Polsce. To właśnie tam duet zlecał anonimowemu artyście tworzenie kopii dzieł takich ikon jak Andy Warhol, Banksy czy Pablo Picasso. Malarz, dysponujący nieprzeciętnym warsztatem, był w stanie imitować techniki i style, od pop-artowskich serigrafii po ekspresjonistyczne płótna. Jeden z podrabianych sitodruków Warhola, przedstawiający parę aktów w neonowych barwach z serii „Love” (1983), sprzedano za 5500 dolarów. Eksperci zauważają, że współczesna technologia druku oraz biegłość fałszerzy sprawiają, iż kopie stają się niemal nieodróżnialne od oryginałów dla niewprawnego oka. Wielcy manipulatorzy o polskich korzeniach Kluczem do sukcesu Bankowskich było nie tyle doskonałe fałszerstwo, ale proweniencja – tworzyli wiarygodną historię dzieła, charakteryzując się w tym zakresie niemal naukową precyzją. Brzmi to naprawdę jak scenariusz filmu. Korzystali ze wiekowych papierów, które wycinali ze starych książek, by drukować na nich fałszywe certyfikaty autentyczności. Te sprawiały wrażenie, jakby pochodziły sprzed dekad i tak datowali je specjaliści. Wykorzystywali też motyw „galeryjnej mgły” – swoje dzieła opisywali jako pochodzące z zamkniętych od lat galerii, upadłych korporacji lub niedostępnych kolekcji prywatnych, co utrudniało weryfikację ich pochodzenia. – Ludzie bez doświadczenia na rynku sztuki rzadko zadają właściwe pytania przed sfinalizowaniem transakcji – komentuje sprawę dla „New York Times” Gareth Fletcher, dyrektor ds. przestępstw przeciwko dziełom sztuki ze Sotheby’s Institute of Art. Uderzenie w tożsamość rdzennych Amerykanów Najpoważniejszym błędem Bankowskich było uderzenie w dziedzictwo kulturowe rdzennych mieszkańców Ameryki. Sprzedaż falsyfikatu autorstwa Richarda Mayhewa za 160 000 dolarów oraz podrabianie prac Fritza Scholdera ściągnęło na nich dodatkowe zarzuty z mocy ustawy „Indian Arts and Crafts Act”. Zarzut ten dotyczy nie tylko kradzieży finansowej, ale przede wszystkim podważania integralności całego rynku sztuki tubylczej, który jest ściśle chroniony przed podróbkami niszczącymi reputację i dochody rdzennych twórców. Globalny rynek iluzji. Gdzie są prawdziwe dzieła sztuki? Fałszerstwa stają się lukratywnym, choć ryzykownym biznesem. Globalna wartość rynku sztuki jest szacowana na 57,5 mld dolarów, więc nie ma się co dziwić, że przypadek Bankowskich nie jest odosobniony. W październiku 2025 r. w Niemczech rozbito grupę produkującą falsyfikaty Rembrandta i Fridy Kahlo (jeden obraz próbowano sprzedać za 150 mln dolarów), a w 2024 r. ujawniono sprawę Norvala Morrisseaua (tzw. „Picassa Północy”), w której przez lata sprzedano blisko 10 000 podróbek, generując 100 mln dolarów zysku. Wyrok i konsekwencje dla fałszerzy Polsko-amerykańskiemu, rodzinnemu duetowi grozi teraz do 20 lat więzienia. Sąd nałożył na nich również obowiązek zapłaty co najmniej 1,9 mln dolarów odszkodowania na rzecz oszukanych ofiar. Ta sprawa to brutalne przypomnienie dla kolekcjonerów: nawet najpiękniejsza historia na pożółkłym papierze może być jedynie sprawnie wykonanym kłamstwem. Nie można jednak odmówić Bankowskim zuchwałości – szkoda jednak, że ich historia nie zakończyła się jak historia „Cumy” i „Szerszenia”. Źródło: The New York Times, Smithosonian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ultraprzetworzona żywność szkodzi nie tylko ciału. Ona nas po cichu ogłupia
Są tanie, smaczne i gotowe do spożycia w kilka minut. Produkty ultraprzetworzone (UPF) zdominowały światową dietę, stając się nieodłącznym elementem naszych jadłospisów. Badania opublikowane w kwietniu 2026 roku dowodzą jednak, że cena za tę wygodę jest niezwykle wysoka. Okazuje się, że przemysłowo produkowane posiłki i przekąski uderzają bezpośrednio w nasze procesy poznawcze, upośledzając zdolność do skupienia uwagi.
Spis treści: Czym jest ultraprzetworzona żywność? Paczka czipsów a sprawność intelektualna Demencja zaczyna się na talerzu? Czemu żywność ultraprzetworzona szkodzi koncentracji? Czas na zmiany, korelacja jest zbyt silna Analiza przeprowadzona przez zespół pod kierownictwem dr Barbary Cardoso z Monash University w Australii objęła ponad 2000 uczestników w wieku od 40 do 70 lat. Wyniki opublikowane na łamach czasopisma „Alzheimer’s & Dementia” powinny nas zaalarmować – każda kolejna porcja wysoko przetworzonego jedzenia to wyraźny, mierzalny krok w stronę osłabienia sprawności umysłowej. Czy naprawdę lasagna z dyskontu nas ogłupia? Czym jest ultraprzetworzona żywność? Ultraprzetworzona żywność (UPF) to produkty przemysłowe składające się z więcej niż pięciu składników i zawierające emulgatory, konserwanty, barwniki czy utwardzone oleje. To gotowe do spożycia „śmieciowe jedzenie”, które często ma długi termin przydatności i intensywny smak. Od dawna wiemy, że tego typu produkty (jak gotowe do odgrzania dania, chipsy czy napoje gazowane) mają destruktywny wpływ na organizm, ale teraz wiemy też, że osłabiają nasze zdolności poznawcze. Warto wiedzieć, że w klasyfikacji NOVA za ultraprzetworzone (inaczej: wysokoprzetworzone) uznaje się produkty, które zawierają składniki niemal niewystępujące w domowej kuchni – m.in. hydrolizowane białka, utwardzone tłuszcze czy barwniki i emulgatory. Ich produkcja często niszczy naturalną strukturę pokarmu (tzw. matrycę żywności), co zmienia sposób, w jaki nasz organizm ją przyswaja. Paczka chipsów a sprawność intelektualna Naukowcy odkryli, że w badanej grupie ultraprzetworzona żywność stanowiła średnio 41% całkowitego spożycia energii. Co gorsza, odsetek ten był znacznie wyższy u mężczyzn oraz osób młodszych. Zależność jest prosta i bezlitosna: każdy wzrost udziału UPF o 10% w codziennej diecie wiązał się z wyraźnym spadkiem zdolności do koncentracji. – Aby uzmysłowić sobie skalę problemu, wzrost o 10% to mniej więcej tyle, co dodanie jednej paczki chipsów do codziennego jadłospisu – wyjaśnia dr Cardoso, autorka badania. W testach klinicznych przekładało się to na konsekwentnie niższe wyniki w zadaniach mierzących uwagę wizualną oraz szybkość przetwarzania informacji. Demencja zaczyna się na talerzu? Badanie nie ograniczyło się jedynie do doraźnych problemów z koncentracją. Wykorzystując zaawansowane narzędzia do prognozowania zdrowia długoterminowego, zespół badawczy oszacował ryzyko wystąpienia demencji w ciągu najbliższych 20 lat. Wyniki pokazały, że miłośnicy tzw. gotowców są znacznie bardziej narażeni na choroby neurodegeneracyjne. Każde dodatkowe 10% żywności UPF w diecie podnosiło wynik w skali ryzyka demencji o 0,24 punktu. Co ciekawe, naukowcy nie odnotowali bezpośredniego wpływu przetworzonej diety na bezpośrednie wyniki testów pamięciowych, co sugeruje, że pierwszym bastionem, który pada pod wpływem złej diety, jest nasza uwaga i szybkość myślenia. Czy da się balansować złą dietę? Wiele osób wierzy, że negatywne skutki okazjonalnego jedzenia fast foodów można zniwelować, stosując na co dzień dietę śródziemnomorską. Badanie z Monash University przynosi tu brutalne otrzeźwienie: nawet zdrowy model żywienia nie chronił mózgu, jeśli w jadłospisie nadal regularnie pojawiały się produkty ultraprzetworzone. Sugeruje to, że to nie tylko brak cennych składników odżywczych (takich jak błonnik czy witaminy) nam szkodzi. Kluczowy może być sam stopień przetworzenia żywności. Czemu żywność ultraprzetworzona szkodzi koncentracji? Naukowcy mają kilka teorii wyjaśniających ten destrukcyjny wpływ. Pierwszym pomysłem jest struktura i chemia żywności. Ultraprzetwarzanie niszczy naturalną architekturę żywności i wprowadza dodatki oraz chemikalia procesowe, które mogą wywoływać stany zapalne w organizmie. Inną teoria skupia się bezpośrednio na mechanizmach metabolicznych. Dieta bogata w UPF prowadzi do otyłości, nadciśnienia i cukrzycy, a każda z tych przypadłości jest udowodnionym czynnikiem niszczącym naczynia krwionośne w mózgu. Jeszcze innym pomysłem jest wytłumaczenie tej zależności mechanizmem błędnego koła. Istnieje podejrzenie, że osoby z już osłabioną koncentracją i gorszą funkcją wykonawczą mózgu częściej sięgają po łatwe i szybkie posiłki, co pogłębia ich stan. Czas na zmiany, korelacja jest zbyt silna Choć badania obserwacyjne nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie przyczyny i skutku, korelacja jest zbyt silna, by ją ignorować. Skoro UPF szkodzi nie tylko ciału, ale także umysłowi, warto odłożyć gotową lasagnę i sięgnąć po warzywa czy produkty pełnoziarniste. Albo chociaż przygotować domowy makaron. Twoja zdolność do skupienia uwagi za dziesięć czy dwadzieścia lat może zależeć od tego, co włożysz do koszyka podczas dzisiejszych zakupów. Źródło: Alzheimer's & Dementia Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To będzie najdłuższa kolej linowa w Polsce. Krynica-Zdrój buduje 4,5-kilometrową rekordzistkę, która zawiezie na sam szczyt
To jedna z najbardziej wyczekiwanych inwestycji turystycznych w powojennej historii Beskidów. Po niemal sześciu dekadach planowania, Krynica-Zdrój przygotowuje się do uruchomienia gigantycznego systemu kolei gondolowej. Projekt ma połączyć centrum miasta z masywem Jaworzyny Krynickiej i stworzy najdłuższą trasę linową w Polsce, liczącą ponad 4,5 kilometra. Otwarcie już niedługo.
W ostatnich latach głośno było o otwarciu kolei nad zaporą w Solinie. Ta jednak mierzy „jedynie” 1,5 kilometra, a teraz koronę lidera – i to niekwestionowaną – zamierza przywdziać małopolska Krynica-Zdrój. Nowa inwestycja ma przyciągnąć turystów, ale także przeprowadzić rewolucję komunikacyjną – pozwoli przemieścić się z Hali Lodowej w centrum miasta na szczyt góry bez konieczności wsiadania w samochód. Inżynieryjny zryw po 60 latach Historia tego projektu sięga lat 60. XX wieku, jednak przez dekady brakowało funduszy i kluczowych pozwoleń. Dopiero rok 1997 przyniósł budowę pierwszego etapu – znanej wszystkim kolei z Czarnego Potoku na Jaworzynę Krynicką. Brakującym ogniwem pozostawał odcinek łączący centrum Krynicy z dolną stacją obecnej gondoli. Dziś inwestycja wartą około 50 mln złotych, realizowana przez Polskie Koleje Linowe (PKL), wchodzi w fazę finalną. Projekt posiada już niezbędne decyzje środowiskowe i geologiczne, a prace budowlane mają ruszyć jeszcze w te wakacje. – 7 stycznia nadałem klauzulę ostateczności decyzji środowiskowej dla projektu kolei gondolowej, która połączy centrum Krynicy-Zdroju z Czarnym Potokiem. To inwestycja, która realnie zmieni komunikację i atrakcyjność miasta – podkreśla w mediach społecznościowych Piotr Ryba, Burmistrz Krynicy-Zdroju. Ponad 4,5 km w powietrzu. Jak to będzie działać? Nowy system będzie składał się z dwóch połączonych odcinków: Odcinek I (nowy) – prowadzący z centrum Krynicy-Zdroju, przez malowniczą Górę Krzyżową, aż do Czarnego Potoku. Jego długość przekroczy 2 kilometry. Odcinek II (już istniejący) – prowadzący z Czarnego Potoku na szczyt Jaworzyny Krynickiej (2,2 kilometra). Łącznie turyści pokonają ponad około 4,5 kilometra, co uczyni ten kompleks najdłuższą górską koleją linową w kraju. Dla porównania, popularna kolej na Kasprowy Wierch (również dzielona na dwa odcinki) mierzy łącznie ok. 4,2 km. Nowa kolej linowa odciąży wąską drogę do doliny Zakończenie prac planowane jest na sezon 2027. Inwestycja ma na celu odciążenie wąskiej drogi prowadzącej do doliny Czarnego Potoku, która w sezonie zimowym regularnie paraliżowana jest przez korki. Dzięki gondoli, narciarze i kuracjusze zostawią auta na parkingach w centrum lub przyjadą pociągiem, wsiadając do wagonika niemal bezpośrednio po wyjściu z kwatery. Czy wiesz, że… Jaworzyna Krynicka (1114 m n.p.m.) jest najwyższym szczytem wschodniej części Beskidu Sądeckiego? Dzięki specyficznemu mikroklimatowi, pokrywa śnieżna utrzymuje się tu często przez około 150 dni w roku, co czyni nową kolej kluczowym elementem infrastruktury narciarskiej w tej części Europy. Źródło: portalsamorządowy.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego twój kot nie chce jeść? Wcale nie jest wybredny – naukowcy rozwiązali zagadkę
Znasz to? Twój kot z niecierpliwością – i bardzo dosadnie – domaga się posiłku, a po kilku kęsach odchodzi od pełnej miski, by za chwilę po raz kolejny miauczeć o jedzenie. Przez lata uznawaliśmy to za przejaw kociej wybredności, ale naukowcy z Uniwersytetu Iwate w Japonii udowodnili, że się myliliśmy. Za tym zachowaniem stoi nie brak głodu czy złośliwość, ale specyficzny mechanizm psychofizjologiczny.
Mechanizm ten, znany u ludzi jako olfaktoryczne nasycenie sensoryczne (ang. olfactory sensory-specific satiety), tłumaczy, dlaczego możemy czuć się „pełni” po zjedzeniu pizzy, ale nagle odzyskujemy apetyt, gdy poczujemy zapach deseru. U kotów ten proces jest jednak znacznie bardziej radykalny, co udowodnili naukowcy w swojej pracy opublikowanej w kwietniu 2026 roku w czasopiśmie „Physiology & Behavior”. Ewolucyjne dziedzictwo samotnika Dlaczego koty jedzą inaczej niż inne zwierzęta? Aby to zrozumieć, musimy spojrzeć na ich przodków. Psy, wywodzące się od polujących w stadzie wilków, mają tendencję do pochłaniania pokarmu najszybciej jak to możliwe – to ewolucyjna strategia przetrwania, by zjeść jak najwięcej, zanim zrobią to inni. Koty domowe pochodzą jednak od kota nubijskiego (Felis lybica), który był samotnym łowcą. Polował na małe ofiary wiele razy w ciągu doby. W efekcie dzisiejsze mruczki są zaprogramowane na spożywanie wielu małych posiłków. – Koty często przerywają jedzenie przed opróżnieniem miski, nawet po długim poście, by wrócić do niej po krótkiej przerwie. To sugeruje, że zakończenie posiłku nie wynika wyłącznie z sygnałów płynących z żołądka – zauważa dr Masao Miyazaki, weterynarz i behawiorysta zwierzęcy. Eksperyment: 12 kotów i puste miski Zespół badawczy z Japonii poddał testom 12 zdrowych kotów domowych różnych ras (żaden z nich nie był wykastrowany), stosując rygorystyczny reżim karmienia. Po 16-godzinnej głodówce kotom podano 20 gramów suchej karmy. Tylko cztery osobniki zjadły całą porcję w ciągu 10 minut. Większość kotów dobrowolnie przerywała jedzenie po skonsumowaniu zaledwie jednej trzeciej porcji. Kluczowym elementem badania było sprawdzenie, jak na apetyt wpływa nowość sensoryczna. Naukowcy użyli specjalnych dwukomorowych misek, które pozwalały na zmianę zapachu docierającego do kociego nosa bez zmiany samej karmy. Siła zapachu: nowość reaktywuje apetyt Badania potwierdziły, że motywacja kota do jedzenia spada wraz z przyzwyczajeniem się do zapachu danej karmy. Kiedy naukowcy wprowadzali nowy aromat (nawet jeśli sama karma pozostawała ta sama), apetyt kotów natychmiast wracał. Co ciekawe, koty jadły więcej, gdy otrzymywały sekwencję różnych pokarmów, niż gdy dostawały wielokrotnie tę samą ulubioną karmę. – Motywacja do jedzenia maleje, gdy kot przyzwyczaja się do aromatu. Nowość zapachowa może błyskawicznie reaktywować chęć do jedzenia – wyjaśnia Miyazaki. Zjawisko to jest znacznie słabsze u psów, dlatego wykorzystuje się je do tropienia np. materiałów wybuchowych – ich nosy nie „nudzą się” tak szybko konkretnym zapachem. Jak dzięki nowej wiedzy lepiej dbać o koty? Odkrycie japońskich naukowców ma ogromne znaczenie dla medycyny weterynaryjnej i codziennej opieki. Może przyczynić się do walki z otyłością – według statystyk nawet 50–60% kotów w krajach rozwiniętych cierpi na nadwagę. Zrozumienie roli zapachu może pomóc w opracowaniu strategii ograniczania przejadania się bez konieczności stosowania drastycznych diet. Modulowanie zapachu karmy może stać się też kluczem do zachęcenia do jedzenia kotów starszych i chorych, które cierpią na brak apetytu. Nowa wiedza pozwoli też nareszcie przestać postrzegać koty jako złośliwe lub wybredne. Pozostawianie resztek to po prostu biologiczna reakcja na habituację węchową. Badania z Uniwersytetu Iwate po raz kolejny udowadniają nam, że kot – gatunek, który tysiące lat spędził u boku człowieka – wciąż pozostaje w połowie dzikim, fascynującym samotnikiem. Źródło: Physiology & Behavior, The Japan Times Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Historyczny sukces Orientarium w Łodzi. Przyszedł na świat pierwszy w Polsce orangutan sumatrzański
To wydarzenie, na które polska zoologia czekała od lat. W Orientarium ZOO Łódź przyszedł na świat mały orangutan sumatrzański – jeden z najrzadszych i najbardziej zagrożonych ssaków na naszej planecie. To pierwsze narodziny tego krytycznie zagrożonego gatunku w historii Polski oraz wydarzenie o znaczeniu globalnym – w ciągu ostatniego roku na całym świecie odnotowano zaledwie pięć takich przypadków.
Orangutany sumatrzańskie (Pongo abelii) to jedni z naszych najbliższych krewnych, dzielący z ludźmi aż 97% materiału genetycznego. Ich obecność w ogrodach zoologicznych nie jest jedynie atrakcją dla zwiedzających, ale przede wszystkim krytycznie ważnym elementem „bezpiecznika” dla populacji żyjącej w naturze, która drastycznie się kurczy. – Łódź ma dziś powód do dumy, który wykracza daleko poza granice miasta. To ogromna radość i dowód, że nasze zoo jest miejscem o światowym znaczeniu – podkreśla Hanna Zdanowska, Prezydent Miasta Łodzi. – Jestem dumna z zespołu Orientarium, bo za tym sukcesem stoją wiedza, cierpliwość i codzienna praca ludzi, którzy naprawdę rozumieją, czym jest odpowiedzialna ochrona zagrożonych gatunków. Cały zoologiczny świat patrzy na Łódź O sukcesie w łódzkim zoo aż huczy w całym środowisku zoologicznym. Dlaczego? W ostatnim roku w światowych ogrodach zoologicznych urodziło się zaledwie pięć osobników tego gatunku. Co więcej, w skali całej Europy, Orientarium łódzkiego ZOO jest jedyną placówką, której udało się w tym okresie powitać na świecie małego orangutana. Rodzicami malucha są samica Ketawa oraz samiec Budi. Dla młodej matki jest to pierwsze potomstwo, co budziło pewne obawy opiekunów. Jednak instynkt macierzyński okazał się silniejszy niż brak doświadczenia. – Młoda samica wykazuje silne zachowania opiekuńcze i instynkt macierzyński, co bardzo nas cieszy – podkreśla Michał Cichoń, opiekun orangutanów w łódzkim zoo. Dlaczego narodziny małego orangutana są takim wydarzeniem? Aby zrozumieć wagę tego sukcesu trzeba poznać biologię tych niezwykłych zwierząt. Orangutany charakteryzuje najdłuższy okres między narodzinami spośród wszystkich ssaków lądowych. Samice rodzą młode średnio raz na 7 do 9 lat. To sprawia, że każda strata w populacji jest niezwykle trudna do odrobienia, a każde narodziny są na wagę złota. W naturze orangutany sumatrzańskie występują wyłącznie na indonezyjskiej wyspie Sumatra. Niestety, ich dom – tropikalne lasy deszczowe – znika w zastraszającym tempie. Orangutany są nazywane „ogrodnikami lasu”. Przemierzając korony drzew, roznoszą nasiona owoców na ogromne odległości, co czyni je kluczowymi dla przetrwania całego ekosystemu wyspy. Ile orangutanów sumatrzańskich żyje w naturze? Populacja orangutanów sumatrzańskich w naturze jest szacowana na zaledwie 14 tysięcy osobników, co daje im status gatunku krytycznie zagrożonego wyginięciem. Głównymi przyczynami tego niepokojącego stanu są: wycinka lasów pod plantacje palmy olejowej – gwałtowna utrata siedlisk zmusza zwierzęta do opuszczania bezpiecznych terenów, nielegalny handel – młode orangutany wciąż padają ofiarą kłusowników szukających egzotycznych zwierząt domowych, konflikty z ludźmi – często dochodzi do nich na obrzeżach kurczących się lasów. Teraz łódzkie zoo ma ogromny wkład w międzynarodowy program ochrony tego gatunku. – To dowód na najwyższy poziom opieki hodowlanej oraz ogromna odpowiedzialność – mówi Michał Gołędowski, Dyrektor ds. Hodowli i Rozwoju w łódzkiej placówce. Co czeka małego mieszkańca Łodzi? Obecnie maluch wraz z mamą znajduje się pod stałym nadzorem lekarzy weterynarii i doświadczonego zespołu opiekunów. Należy zapewnić im spokój i komfort, by relacja między matką i dzieckiem mogła się prawidłowo rozwijać. Dobra wiadomość dla miłośników przyrody jest taka, że odwiedzający Orientarium ZOO Łódź mają już możliwość zobaczenia nowego mieszkańca. Maluch powoli staje się symbolem nadziei dla całego gatunku, przypominając o potrzebie ochrony dzikiej przyrody. Trzeba przyznać – jest przesłodki, ale ma też bardzo ważne zadanie. Źródło: Zoo Łódź Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rekordowa liczba niedźwiedzi w Tatrach. Nowy raport Instytutu Ochrony Przyrody PAN
W tatrzańskich lasach tupot wielkich łap słychać bardziej, niż kiedykolwiek w ostatnim stuleciu. Najnowsze analizy genetyczne, przeprowadzone na zlecenie Tatrzańskiego Parku Narodowego nie pozostawiają wątpliwości: populacja niedźwiedzia brunatnego w tej części Karpat wyraźnie rośnie. Choć te wielkie drapieżniki rzadko szukają kontaktu z człowiekiem, ich rosnąca liczba stawia przed przyrodnikami i turystami nowe wyzwania. Musimy koegzystować.
Z raportu przygotowanego przez Instytut Ochrony Przyrody PAN wynika, że w polskich Tatrach bytuje obecnie co najmniej 64 osobników. To znaczący wzrost w porównaniu z ubiegłymi latami – w 2017 roku szacowano populację na 56 zwierząt, a jeszcze dekadę temu, w 2013 roku, doliczono się zaledwie 45 osobników. DNA nie kłamie Jak policzyć drapieżniki, który potrafią w ciągu jednej nocy pokonać dziesiątki kilometrów i skutecznie unikać wzroku strażników parku? Naukowcy porzucili tradycyjne metody obserwacji na rzecz nowoczesnej genetyki. Od marca do października 2023 roku w terenie zbierano próbki sierści oraz odchodów. Izolacja DNA w laboratorium pozwoliła na stworzenie unikalnych profili genetycznych. Dzięki temu wiemy, że wśród zidentyfikowanej grupy znajduje się 38 samic i 24 samce. Co ważne, liczba 64 to absolutne minimum – część zebranego materiału była zbyt uszkodzona, by uzyskać pełny profil, co sugeruje, że rzeczywista liczba niedźwiedzi może być wyższa. Granice istnieją tylko na mapach, niedźwiedzie o nich nie wiedzą Niedźwiedzie brunatne to prawdziwi „obywatele świata”. Z danych telemetrycznych wynika, że aż 80 proc. populacji w Polsce wykazuje aktywność transgraniczną. Tatrzańskie drapieżniki regularnie migrują między Polską a Słowacją, podążając za dostępnością pokarmu. Zauważono ciekawą prawidłowość: latem więcej zwierząt przebywa po polskiej stronie Tatr, co może być związane z innym rozkładem roślinności i bazy pokarmowej. Władca o wadze 300 kilogramów Mimo statusu potężnego drapieżnika, niedźwiedź brunatny to przede wszystkim oportunistyczny wszystkożerca. Jego dieta to fascynujący miks roślinności (głównie pędy, jagody, borówki i grzyby) oraz białka zwierzęcego (drobne ssaki, ryby, a przede wszystkim padlina, która pełni kluczową rolę w oczyszczaniu ekosystemu). Dorosłe samce mogą osiągać masę do 300 kg i dożywać w stanie dzikim imponującego wieku 50 lat. Jednak ich cykl rozrodczy jest wolny – samica rodzi od 1 do 3 młodych raz na dwa lata, a opieka nad „puchatymi” noworodkami trwa około 1,5 roku. Co ciekawe, niedźwiedzie brunatne mają niezwykle czuły węch – potrafią wyczuć pożywienie z odległości nawet kilku kilometrów, co sprawia, że porzucona przez turystę kanapka jest dla nich sygnałem wyczuwalnym niemal natychmiast. Spotkanie z niedźwiedziem może zakończyć się dramatem Wzrost populacji i coraz większa presja turystyczna sprawiają, że do spotkań na linii człowiek-niedźwiedź dochodzi coraz częściej. Choć niedźwiedzie z natury unikają ludzi, takie spotkania mogą być tragiczne w skutkach: niedźwiedź brunatny to nie wielka przytulanka, a wielki drapieżnik szczytowy. Przypominają o tym niedawne wydarzenia, które wstrząsnęły regionem – w tym tragiczna śmierć kobiety, która została zaatakowana niedaleko wsi Płonna przez drapieżnika podczas poszukiwań poroża. Znacznie oddaliła się od zabudowań. Takie zdarzenia, choć ekstremalnie rzadkie w skali milionów turystów odwiedzających góry, są bolesnym przypomnieniem, że Tatry to dom niedźwiedzi, w którym my jesteśmy gośćmi. Eksperci podkreślają, że większość ataków wynika z zaskoczenia zwierzęcia lub obrony młodych przez samicę. Jak zachować się przy spotkaniu z niedźwiedziem? Nie uciekaj – bieg może wyzwolić w niedźwiedziu instynkt łowiecki. A drapieżnik biega z prędkością do 50 km/h. Wycofuj się powoli – odchodź tyłem, nie odwracając się plecami, aby kontrolować sytuację. Nie nawiązuj kontaktu wzrokowego – te dla drapieżnika jest sygnałem wyzwania. Zachowaj ciszę – głośne krzyki mogą przestraszyć zwierzę i sprowokować do ataku. Nie panikuj – jeśli zwierzę szarżuje, ale się zatrzymuje, jest to tzw. szarża demonstracyjna. Jeśli jednak zaatakuje fizycznie, najlepiej położyć się na brzuchu, osłaniać rękami szyję i udawać martwego. Obecność niedźwiedzi powinna nas cieszyć Większa liczba niedźwiedzi w Tatrach świadczy o dobrym stanie ekosystemu i tym, że wysiłki ekologów przynoszą rezultaty. Jednak to, czy drapieżniki te będą mogły bezpiecznie dzielić przestrzeń z ludźmi, zależy od naszej odpowiedzialności. Zabieranie resztek jedzenia ze szlaków i trzymanie się wyznaczonych ścieżek to nie tylko zasady parku, a podstawa przetrwania dla tych majestatycznych zwierząt i gwarancja naszego bezpieczeństwa. Źródło: naukawpolsce.pl, Przewodnik Tatrzański Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Rzeka za bardzo skręca” a „ptaki są strasznie głośne”. Podlasie publikuje „negatywne” recenzje regionu i podbija serca internautów
„Rozczaruj się w naturze” – tak brzmi nowe hasło województwa podlaskiego, które wybrało nietypowy sposób na przyciągnięcie uwagi turystów. Postawili na szczerość, publikując w swojej kampanii malownicze widoki z Podlasia, ale okraszone jedno-gwiazdkowymi recenzjami „rozczarowanych” odwiedzających, które pokazują skalę tego, z czym mierzą się w social-mediach. Wiecie, że śpiewające ptaki mogą przeszkadzać w rozmowie, a jezioro być „zbyt przezroczyste”?
Nowa kampania województwa podlaskiego to nie tylko marketingowy strzał w dziesiątkę, ale także ważna lekcja biologii i ekologii. Pokazuje nam, że w szalonym pędzie miejskiego życia zapominamy, że Natura nie będzie dostosowywać się do naszych wymagań – i to jest w niej właśnie najpiękniejsze. Na Podlasiu widać to jak na dłoni. „Rzeka ciągle skręca, zamiast płynąć prosto” Jednogwiazdkowe recenzje zwykle mają zniechęcić nas do odwiedzenia restauracji, ale w przypadku Podlasia... działa to nieco inaczej. Województwo celuje w jasno określonego turystę – innego niż Pani Barbara, dla której spływ kajakowy meandrującą Narwią był prawdziwą udręką – z powodu nadmiernej ilości skrętów. Innego niż Pani Anna, dla której skandalem było to, że podczas 5-kilometrowego spaceru widziała tylko stare, przewrócone drzewa, których „nikomu nie chce się sprzątnąć”. Innego niż Pan Mateusz, dla którego przezroczystość Czarnej Hańczy jest „trochę straszna”, bo nawet na jej środku widać dno, co jest „nienormalne”. Nie takiego, jak Pan Paweł, który nie mógł pływać na motorówce przez strefę ciszy i musiał wiosłować „jak w średniowieczu”. I wreszcie innego niż Pan Jan, dla którego ptaki były zbyt głośnie i „nie szło pogadać”. Podlaska natura kompletnie ignoruje ludzkie potrzeby Na szczęście dla wielu nie ma nic bardziej zachęcającego do odwiedzin niż takie „negatywne” recenzje. Podlasie chce przyciągnąć tych, z którymi rezonuje nowe hasło województwa: „Rozczaruj się w Naturze. To najlepsze, co może Cię spotkać”. Za kampanię odpowiada agencja White Bits. Dlaczego to działa? Kampania Podlaskiego to podręcznikowy przykład marketingu autentyczności, ale wykorzystanego w słusznej sprawie. Ludzie przecież podświadomie szukają miejsc, które nie są „pod linijkę”. Podlasie pokazując, że miejsce jest zbyt dzikie, zbyt naturalne i zbyt nieprzewidywalne, przyciąga konkretną grupę odbiorców. To zaproszenie dla świadomego turysty, który zamiast prostego, uregulowanego kanału, wybierze „trudną” rzekę, a zamiast wygrabionego parku – prawdziwy, tętniący życiem las. Takiego, który zamiast pójść do zoo, woli wstać o świcie i spokojnie, we mgle, czekać na stado żubrów obserwowane z daleka. Podlaskie: ostatni bastion dzikości Statystyki są bezlitosne – w Europie uregulowano już ponad 80% rzek. Podlaskie z Narwią (nazywaną polską Amazonią) oraz Biebrzą pozostaje jednym z ostatnich miejsc na mapie kontynentu, gdzie natura wciąż „robi błędy”. Ta kampania to genialne przypomnienie, że w przyrodzie brak perfekcji jest najwyższą formą doskonałości. Zamiast walczyć z opiniami o „komarach, błocie i krętych drogach”, Podlasie uczyniło z nich swój znak rozpoznawczy. I słusznie. Bo jeśli ktoś narzeka, że w lesie jest za dużo drzew, to znaczy, że Puszcza Białowieska wykonuje swoją robotę idealnie. Źródło: Województwo Podlaskie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Największy stream charytatywny w historii świata. Łatwogang i Bedoes 2115 pokazali, że Polacy ciągle potrafią się zjednoczyć
Wczoraj w małej, 30-metrowej kawalerce na warszawskim Gocławiu zakończył się prawdziwy maraton pomocy. Byliśmy świadkami rzeczy wielkich: największego streamu charytatywnego w historii świata. Dzięki determinacji jednego chłopaka oraz wsparciu milionów Polaków, na konto Fundacji Cancer Fighters trafiło niewiarygodne 251 000 000 złotych na leczenie dzieci dotkniętych chorobą nowotworową. A to dopiero początek.
Wszystko zaczęło się od rapera Bedoesa 2115, który wspólnie z Fundacją Cancer Fighters (i dzielną 11-letnią Mają Mecan) 14 kwietnia 2026 wydał utwór „Ciągle tutaj jestem (diss na raka)”. Poruszony tą piosenką twórca internetowy Łatwogang rozpoczął 9-dniowy charytatywny stream na żywo, podczas którego chciał zebrać 500 tysięcy złotych. Nie wiedział, że rozpoczyna największy tego typu zryw w historii nie tylko Polski, ale i świata. Nikt w internecie nie zebrał więcej. Lawina dobroczynności zaczęła się od filmiku na Tiktoku W dniu premiery piosenki Łatwogang na krótkim wideo zapowiedział, że za każde jego polubienie będzie słuchał „Dissu na raka” przez sekundę. Polubień było tak dużo, że tiktoker musiał rozpocząć 9-dniowego streama. I rozpoczęło się szaleństwo. View oEmbed on the source website Początkowo Łatwo streamował sam, a na żywo było z nim kilka tysięcy ludzi. Akcja jednak stopniowo zaczęła docierać do coraz szerszego grona, a kawalerkę twórcy odwiedzali goście – początkowo były to głównie osoby znane z przestrzeni internetowej, jednak wkrótce 30-metrowe mieszkanko wypełniło się gwiazdami znanymi z telewizji, artystami czy sportowcami. To, co rozpoczęło się skromnie, przerodziło się w jeden z największych, charytatywnych ruchów społecznych w historii naszego kraju. Wraz z nimi na streamie przybywało oglądających, a na koncie fundacji wpłat. O akcji wkrótce huczało nie tylko w całej Polsce, ale też poza granicami kraju. Transmisję na żywo transmitowano w dużych telewizjach, w centrach handlowych, w elektromarketach, w pubach czy na meczach piłki nożnej (np. ekstraklasowego meczu Korona Kielce vs. GKS Katowice). Kto pojawił się na streamie Łatwoganga? Łatwiej chyba powiedzieć, kogo tam nie było. Jedną z pierwszych dużych „nieinternetowych” gościń Łatwoganga była Doda, która na wizji dzwoniła m.in. do Roberta Makłowicza i do Magdy Gessler. Na transmisji przewinął się także Robert Lewandowski, który hojnie wsparł zbiórkę i nagłośnił ją za granicą, Wojciech Szczęsny, Borys Szyc, obsada serialu „1670” (Katarzyna Herman odśpiewała „Bogurodzicę”), Tomasz Karolak, Maciej Musiał, Małgorzata Kożuchowska (miała kolejne spotkanie z kartonami), bracia Golec, Mrozu, Mata, Dariusz Szpakowski, Sławomir Peszko czy Agata Kulesza. Raper Tede na wizji po 17 latach pogodził się z Peją, a swoje piosenki zaśpiewali Sanah czy Kwiat Jabłoni. Cyfrowo z oglądającymi połączył się także wokalista „Coldplay” Chris Martin. To jednak tylko kropla w morzu, a wszystkich wspierających nie sposób wymienić. Na transmisji przez wiele dni gościli także twórcy z przestrzeni internetowej, którzy zachęcali swoich widzów do wpłat. Łatwoganga odwiedziła także była redaktorka naczelna National Geographic Polska – Martyna Wojciechowska – oraz Jakub Patecki, niedawny zdobywca Korony Ziemi, z którym miałem przyjemność o tym wyczynie porozmawiać. Chociaż stream miał się zakończyć równo po 9 dniach, czyli w niedzielę 26 kwietnia o godzinie 16:05, to trwał dalej – aż do 21:37, w towarzystwie rapera Bedoesa, od którego wszystko się zaczęło, oraz dzieci – podopiecznych Fundacji Cancer Fighters. To były historyczne chwile, podczas których trudno było opanować łzy. Solidarność mierzona maszynką do włosów Jednym z najbardziej wzruszających symboli akcji było golenie głów na łyso na znak solidarności z dziećmi po chemioterapii. Na ten gest zdecydowało się ponad 100 osób w studiu i tysiące w całej Polsce. Głowy ogolili m.in. Łatwogang, Bedoes, Patec, a także Katarzyna Nosowska, Vito Bambino i Maffashion. – Łysa głowa to najbardziej „szefowska” fryzura – przekonywał organizator w rozmowie z podopiecznymi fundacji. Udało się zebrać ponad 251 milionów, ale to nie koniec – Nie ma tutaj drugiego dna. Wszystkie pieniądze idą w stu procentach do dzieciaków – tłumaczył wielokrotnie tiktoker zarówno w trakcie transmisji, jak i w wywiadach dla dużych telewizji, które regularnie odwiedzały kawalerkę. – Każdy dokłada swoją cegiełkę, każda cegiełka jest wielka, a tymi cegiełkami zbudujemy wielką fortecę dla tych dzieciaków. – Niech to wybrzmi – rozmawialiśmy dzisiaj z założycielem fundacji i wszystko zostanie rozpisane. Jest powołana specjalna rada z najlepszymi specjalistami w dziedzinie onkologii. Będziemy liczyć każdą złotówkę, nasza działalność nie kończy się teraz, to jest początek, a nie koniec. Mam apel – niech 26 kwietnia będzie Dniem Walki z Rakiem u Dzieci. Proszę polityków – weźcie się w garść, zrobiliśmy wielką rzecz – apelował na koniec zbiórki Łatwogang. Nie tylko wpłaty Chociaż zebrano przyprawiającą o zawrót głowy – szczególnie Łatwoganga, który początkowo zamierzał zebrać znacznie mniej – kwotę 251 000 000 złotych, to jeszcze nie koniec. W trakcie trwania transmisji wielu artystów, twórców czy sportowców przekazywało na rzecz fundacji przedmioty czy doświadczenia, które w najbliższym czasie zostaną zlicytowane. To między innymi mecz z reprezentantami Polski w piłkę nożną, pojedynek golfowy z Wojciechem Szczęsnym i Borysem Szycem czy gadżety od znanych influencerów. Wylicytować będzie można także m.in. ukulele Sanah, podpisane koszulki zawodników FC Barcelony od Roberta Lewandowskiego czy medal olimpijski łyżwiarza Władimira Siemirunnija, który sam powiedział, że „chciałby oddać coś krajowi, który przyjął go pod swoje skrzydła”. Cała zebrana kwota z transmisji trafiła na konto fundacji. Ze swojej prowizji zrezygnowali także operatorzy płatności, którzy odpowiadali za logistyczne zaplecze wpłat. Nie ma chyba lepszego zakończenia niż to, którym pożegnał się z widzami Bedoes 2115. „Jeśli ktoś myślał, że są rzeczy niemożliwe, to Piotrek udowodnił wszystkim, że nie ma”. Polacy pokazali, że w obliczu tragedii najmłodszych potrafią stworzyć największą cyfrową fortecę dobra na świecie. Warto dodać, że kwota uzbierana podczas transmisji niemal dorównuje tej z ostatniego finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy (263 mln zł). Nakłady na całą onkologię w Polsce wyniosły ponad 22 mld zł w 2024 r. Nadal można wspierać Mimo końca to transmisji, zbiórka ciągle trwa. Pod tym linkiem można nadal dokonywać wpłat do skarbonki Łatwogang x Cancer Fighters: https://www.siepomaga.pl/latwogang Źródła: youtube.com, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To najbardziej niebezpieczny moment, w którym można przytyć. Naukowcy ostrzegają, kiedy szczególnie trzeba uważać
Przez lata sądzono, że dla organizmu liczy się przede wszystkim to, ile ważymy „tu i teraz”. Gigantyczne badanie przeprowadzone przez szwedzkich naukowców wywraca jednak to myślenie do góry nogami. Okazuje się, że dla naszego życia i zdrowia kluczowy jest nie tylko sam fakt nadmiaru kilogramów, ale moment, w którym one się pojawiają. Krytycznie ważna jest wczesna dorosłość, która bezpośrednio decyduje o długości naszego życia.
Zespół epidemiologów z Uniwersytetu w Lund w Szwecji, pod kierownictwem dr Tanji Stocks, przeanalizował dane medyczne ponad 600 000 osób. Naukowcy nie opierali się na pojedynczym pomiarze, lecz śledzili zmiany wagi uczestników na przestrzeni dziesięcioleci – od 17. do 60. roku życia. Wyniki opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „eClinicalMedicine” są bardzo interesujące. Zabójcze 70 procent Najważniejszym wnioskiem z badania jest to, że otyłość rozwijająca się między 17. a 29. rokiem życia wiąże się z najwyższym ryzykiem przedwczesnej śmierci. Osoby, które przekroczyły próg BMI powyżej 30 w tym przedziale wiekowym były o 70 procent bardziej narażone na zgon z jakiejkolwiek przyczyny w okresie obserwacji w porównaniu do osób, które zachowały prawidłową wagę do 60. roku życia. Dla lepszego zobrazowania skali problemu: jeśli w grupie osób bez wczesnej otyłości umierało średnio 10 na 1000 osób, to w grupie „wczesnej otyłości” liczba ta wzrastała do 17 na 1000. Choć liczby te mogą wydawać się niewielkie, w skali całej populacji oznaczają tysiące przedwczesnych zgonów, których można by uniknąć. W młodości zaciągamy biologiczny dług Dlaczego to właśnie młodość jest tak ryzykowna? Naukowcy sugerują, że kluczowym czynnikiem nie jest sam przyrost wagi w starszym wieku, ale całkowity czas ekspozycji organizmu na negatywne skutki otyłości. Długotrwałe zmaganie się z nadwagą to dla ciała potężny stres biologiczny. Tkanka tłuszczowa jest nie tylko magazynem energii – to aktywny organ endokrynny, który uwalnia tzw. adipocytokiny. Te substancje chemiczne prowadzą do przewlekłego stanu zapalnego w całym organizmie, wystąpienia insulinooporności, co prosto prowadzi do cukrzycy typu 2 czy zjawiska hiperkoagulacji, czyli nadmiernej krzepliwości krwi, co drastycznie zwiększa ryzyko zawałów i udarów. Osoba, która staje się otyła w wieku 20 lat, funduje swojemu sercu i naczyniom krwionośnym „zużycie”, które u osób szczuplejszych pojawia się kilka dekad później. To biologiczny dług, który organizm musi spłacić przedwcześnie. Otyłość inaczej wpływa na mężczyzn, a inaczej na kobiety Badanie ujawniło intrygujące różnice w zależności od płci, szczególnie w kontekście chorób nowotworowych. O ile u mężczyzn wczesny przyrost wagi był wyraźnie skorelowany z wyższym ryzykiem zgonu, o tyle u kobiet sytuacja była bardziej złożona. W przypadku raka u kobiet, ryzyko przedwczesnej śmierci było podobnie podwyższone niezależnie od tego, kiedy nastąpił przyrost wagi. Epidemiolodzy podejrzewają, że kluczową rolę mogą tu odgrywać zmiany hormonalne związane z menopauzą. Jak zauważa epidemiolożka dr Huyen Le, u kobiet waga może być raczej „lustrem” zmian zachodzących wewnątrz ciała niż ich bezpośrednią przyczyną. Czego naukowcy jeszcze nie wiedzą? Mimo imponującej liczby uczestników, badanie ma swoje ograniczenia. Naukowcy nie brali pod uwagę diety ani poziomu aktywności fizycznej, które są kluczowe dla ogólnego stanu zdrowia. Ponadto standardowy wskaźnik BMI nie rozróżnia masy mięśniowej od tłuszczowej ani nie uwzględnia dystrybucji tłuszczu (np. otyłości brzusznej, która jest szczególnie groźna). Wnioski dla każdego z nas Przesłanie płynące ze Szwecji jest jasne: zapobieganie otyłości we wczesnym wieku powinno być absolutnym priorytetem zdrowia publicznego. – Najważniejszym odkryciem jest to, że przyrost masy ciała w młodszym wieku wiąże się z wyższym ryzykiem przedwczesnej śmierci w późniejszym życiu – podsumowuje dr Tanja Stocks z Uniwersytetu w Lund, jedna z autorek badania. Dla władz powinien być to sygnał, że programy profilaktyczne powinny być kierowane do młodych dorosłych, a nie tylko do seniorów. Dla nas to przypomnienie, że o zdrowie na starość najlepiej zadbać, gdy wciąż czujemy się młodzi i pełni sił. Źródła: eClinicalMedicine, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten prawdziwy Kraken żył w czasach dinozaurów. Odkryto gigantyczną ośmiornicę sprzed 100 mln lat, która radziła sobie z gadami
Przez dekady uważano, że oceany ery dinozaurów były domeną wyłącznie potężnych kręgowców – mozozaurów i plezjozaurów. Jednak najnowsze odkrycie naukowców z Uniwersytetu Hokkaido wywraca tę hierarchię do góry nogami. W głębinach kredowych mórz czaił się nieznany bezkręgowy drapieżnik, który rozmachem ramion mógł przyćmić niejednego morskiego gada. Poznajcie prawdziwego Krakena sprzed 100 milionów lat.
Zidentyfikowanie giganta Nanaimoteuthis haggarti było możliwe dzięki analizie 27 skamieniałych szczęk ośmiornic, odnalezionych w Japonii oraz na wyspie Vancouver. Ponieważ ośmiornice są zwierzętami o miękkim ciele, ich tkanki niemal nigdy nie ulegają fosylizacji. Kluczem do rozwiązania zagadki okazały się jednak ich twarde aparaty gębowe (dzioby), które dzięki nowoczesnej technologii cyfrowego wydobywania skamielin oraz sztucznej inteligencji pozwoliły ujawnić sekrety ukryte przez miliony lat głęboko w skałach. Zdecydowanie nie docenialiśmy bezkręgowców. Prawdziwy gigant, który przerósł legendy Wyniki badań opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” wskazują na istnienie dwóch nowych gatunków wymarłych ośmiornic płetwiastych: Nanaimoteuthis jeletzkyi oraz kolosa nazwanego Nanaimoteuthis haggarti. Skala tego drugiego gatunku jest porażająca. Na podstawie rozmiarów szczęk naukowcy oszacowali, że dorosłe osobniki mogły osiągać od 7 do nawet 19 metrów długości całkowitej. Dla porównania współczesna rzadka kałamarnica olbrzymia (Architeuthis dux) mierzy maksymalnie około 12 metrów, a słynne mozozaury z okresu kredy współczesne wielkiej ośmiornicy osiągały najwyżej 17 metrów. Dzisiejsze ośmiornice to przy nich maluszki – największa z nich, ośmiornica olbrzymia nie przekracza 5–6 metrów… ale rozpiętości ramion. To czyni N. haggarti prawdopodobnie największym bezkręgowcem, jakiego kiedykolwiek odkryto w historii Ziemi. Jak odtworzyć morskiego potwora z kawałka szczęki? Zespół pod kierownictwem prof. Yasuhiro Iba wykorzystał tomografię szlifowania o wysokiej rozdzielczości. Pozwoliło to na stworzenie precyzyjnych, cyfrowych modeli 3D ukrytych wewnątrz kamieni struktur. Badacze ustalili, że u współczesnych ośmiornic istnieje ścisła korelacja między wielkością szczęki a długością płaszcza. Stosując te proporcje do znalezisk sprzed milionów lat, otrzymali dowód na istnienie behemotów o ogromnej sile. „Kraken” z łatwością miażdżył pancerze ofiar Analiza szczęk dostarczyła dowodów na niezwykle agresywną strategię żerowania. Skamieniałości noszą ślady intensywnego zużycia – odpryski, zadrapania i pęknięcia. Sugeruje to, że te gigantyczne głowonogi używały swoich potężnych dziobów do miażdżenia twardych pancerzy ofiar. Co więcej, naukowcy odkryli coś fascynującego: zużycie szczęk było asymetryczne. Jedna strona była wytarta mocniej niż druga (nawet o 10% długości końcówki). W biologii taka behawioralna lateralizacja (preferowanie jednej strony ciała) jest silnie powiązana z zaawansowanym przetwarzaniem neuronowym. Oznacza to, że te „Krakeny” były nie tylko wielkie, ale również niezwykle inteligentne, co stawiało je na samym szczycie łańcucha pokarmowego. Co ciekawe, lateralizacja u współczesnych ośmiornic objawia się m.in. tym, że konkretne osobniki preferują używanie określonego oka do obserwacji otoczenia lub konkretnego ramienia do badania nowych obiektów. Dinozaury jednak nie władały światem? To odkrycie przesuwa znaną historię ośmiornic o około 5 milionów lat, a ośmiornic płetwiastych (Cirrata) o aż 15 milionów lat wstecz. Skamieniałości N. jeletzkyi datuje się na okres od 100 do 72 milionów lat temu. Przez to zmusza świat nauki do ponownego przemyślenia struktury oceanicznych ekosystemów kredy. Do tej pory sądzono, że szczytowe poziomy sieci pokarmowych przez 400 milionów lat były zarezerwowane dla kręgowców. Teraz wiemy, że bezkręgowce – dzięki utracie zewnętrznego szkieletu i rozwojowi potężnych szczęk oraz inteligencji – rzuciły im skuteczne wyzwanie. Głowonogi u władzy Choć niektórzy eksperci zachowują ostrożność co do maksymalnych szacunków (19 metrów to górna granica błędu statystycznego), nikt nie ma wątpliwości: Nanaimoteuthis był sprawnym i groźnym drapieżnikiem alfa. – Te znaleziska korygują pogląd na ocean kredowy jako świat zdominowany wyłącznie przez duże drapieżniki kręgowe – podsumowuje paleontolog prof. Yasuhiro Iba z japońskiego Uniwersytetu Hokkaido, współautor badania. Historia ośmiornic, dotychczas prawie niewidoczna ze względu na brak kości, w końcu nabiera realnych, gigantycznych kształtów. Źródło: Science, Live Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wielki Kanion powstał z „potopu”? Nowe dowody na gigantyczne jezioro, które pękło i wyrzeźbiło Arizonę
Wielki Kanion to jeden z najbardziej rozpoznawalnych cudów natury na świecie, który co roku przyciąga ponad cztery miliony turystów. Mimo jego sławy, geolodzy od dekad spierają się, jak i kiedy dokładnie powstał ten gigantyczny wąwóz. Chyba właśnie znaleźli wyjaśnienie.
Najnowsze badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” dostarcza mocnych dowodów na poparcie jednej z najbardziej fascynujących teorii dotyczącej kanionu – hipotezy „przelania się jeziora” (ang. lake spillover). Według autorów, system rzeki Kolorado nie żłobił Wielkiego Kanionu powoli przez dziesiątki milionów lat. Stało się to w wyniku gwałtownego zdarzenia geologicznego. Jezioro Bidahochi – zbiornik, który stworzył kanion Zgodnie z wynikami badań, około 6,6 miliona lat temu rzeka Kolorado (w swojej wczesnej formie) wpłynęła do basenu w północnej Arizonie, tworząc tam gigantyczny akwen zwany jeziorem Bidahochi (znanym również jako jezioro Hopi). Przez setki tysięcy lat rzeka systematycznie wypełniała to zagłębienie, aż poziom wody stał się tak wysoki, że przelał się przez formację geologiczną znaną jako Łuk Kaibab. Woda, która gwałtownie ruszyła na zachód, zaczęła szybko żłobić dzisiejsze koryto rzeki, wycinając w krajobrazie monumentalne ściany Wielkiego Kanionu. Geologiczne odciski palców Jak naukowcy zdołali odtworzyć wydarzenia sprzed milionów lat? Posłużyli się metodami niemal detektywistycznymi, pobierając 19 próbek piaskowca z obszaru Bidahochi Basin. Wewnątrz nich odnaleźli tysiące kryształów cyrkonu, które są niezwykle trwałe i działają jak „odcisk palca” rzeki. Dzięki technice mierzącej rozpad promieniotwórczy uranu do ołowiu, badacze mogli precyzyjnie określić wiek i pochodzenie tych drobinek. Analiza wykazała, że cyrkony z basenu Bidahochi idealnie pasują do osadów niesionych przez rzekę Kolorado w tamtym okresie. Dodatkowymi dowodami były gwałtowana akumulacja osadów w basenie, stosunki izotopów strontu w węglanach oraz obecność skamieniałych ryb typowych dla systemów rzecznych. Rozwiązanie zagadki „zaginionego czasu” To odkrycie pozwala wreszcie wypełnić 5-milionową lat lukę w historii rzeki, która od dawna intrygowała geologów. Dotychczasowa oś czasu była niespójna: wiedzieliśmy, że rzeka Kolorado istniała już 11 milionów lat temu (na terenie dzisiejszego stanu Kolorado), ale jej ślady na wylocie z Wielkiego Kanionu pojawiają się dopiero 5,6 miliona lat temu. Pytanie brzmiało: gdzie podziewała się woda przez te kilka milionów lat? Nowa hipoteza wskazuje, że rzeka nie „zniknęła”, lecz około 6,6 miliona lat temu wpłynęła do ogromnego naturalnego zagłębienia, tworząc jezioro Bidahochi. Przez kolejne tysiąclecia rzeka systematycznie wypełniała ten gigantyczny zbiornik, aż w końcu – po osiągnięciu poziomu krytycznego – nastąpił gwałtowny przelew. Czy nauka jest zgodna? Mimo mocnych dowodów, środowisko geologiczne pozostaje ostrożne. Prof. Rebecca Flowers z University of Colorado Boulder zauważa, że choć teoria „przelania” świetnie pasuje do danych, nie wyklucza ona całkowicie innych procesów, takich jak erozja wsteczna czy przepływ wód gruntowych, które mogły pomagać w kształtowaniu terenu. Prof. Karl Karlstrom z University of New Mexico dodaje, że kluczowe szczegóły tej hipotezy wciąż wymagają dalszych testów. Według niego jest trochę „zbyt wygodna”. Ciekawostka: w Wielkim Kanionie pływały „zębate robaki” Choć kanion kojarzy nam się z suchą skałą, ponad pół miliarda lat temu obszar ten był płytkim morzem. Badanie z 2025 roku wykazało, że między 507 a 502 mln lat temu żyły tu mięczaki przypominające ślimaki oraz drapieżne, uzbrojone w zęby robaki, co czyni ten region ważnym w perspektywie ziemskiej ewolucji. Wielki Kanion wciąż broni swoich tajemnic, ale teoria o gigantycznym jeziorze, które nagle pękło, staje się obecnie jednym z najpoważniejszych wyjaśnień jego majestatycznych początków. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Myśleli, że to początek horroru lub jajo obcego. Prawda o złotej kuli z oceanicznej otchłani jest jeszcze dziwniejsza
W 2023 roku, w głębinach, do których nie dociera światło słoneczne, operatorzy zdalnie sterowanej łodzi podwodnej Deep Discover natrafili na coś, co zmusiło ich do przetarcia oczu. Przytwierdzona do skały złota kula o średnicy około 10 centymetrów lśniła blaskiem reflektorów pojazdu i wyglądała jak rekwizyt z filmu science-fiction. Po trzech latach intensywnych badań tajemnica „złotego jaja” z Alaski została w końcu wyjaśniona.
Znalezisko znajdowało się na głębokości 3250 metrów pod powierzchnią wody, gdzie panuje miażdżące ciśnienie (ponad 300 razy większe niż na powierzchni) i wieczny ziąb. Początkowo badacze z pokładu statku NOAA „Okeanos Explorer” spekulowali, że może to być porzucona osłonka jaja nieznanego gatunku morskiego potwora. – Mam tylko nadzieję, że kiedy to szturchniemy, nic nie zdecyduje się wyjść ze środka – żartował jeden z naukowców podczas transmisji na żywo w 2023 roku, porównując sytuację do wstępu do horroru. Dziś wiemy już, że prawda, choć mniej przerażająca, jest z biologicznego punktu widzenia równie fascynująca. Podwodni detektywi chcieli się upewnić, że nie budzą „obcego” Zidentyfikowanie obiektu okazało się niezwykle trudne. Wstępne testy DNA nie dawały jasnych odpowiedzi, ponieważ próbka była gęsto zasiedlona przez mikroskopijne organizmy morskie. Dopiero sekwencjonowanie całego genomu oraz drobiazgowa analiza morfologiczna pozwoliły wskazać winowajcę. Złoty obiekt okazał się kutikulą, czyli rodzajem „skóry” lub zewnętrznej powłoki, zrzuconą przez rzadki gatunek ukwiału głębinowego – Relicanthus daphneae. Gatunek ten, opisany po raz pierwszy dopiero w 2006 roku, to prawdziwy gigant ciemności. Należy on do rzędu Hexacorallia, a jego czułki mogą osiągać ponad 2 metry długości. Ukwiały należą do gromady koralowców i są bezkręgowymi zwierzętami osiadłymi. View Ediplayer on the source website Dlaczego ukwiał zrzuca skórę? Naukowcy odkryli, że złota kula składa się głównie z chityny – tego samego twardego materiału, który buduje pancerze chrząszczy i ściany komórkowe grzybów. Ukwiały z tego gatunku wydzielają chitynową powłokę przez swoje tkanki zewnętrzne. Pozostaje jednak pytanie: dlaczego ją porzucają? Badacze wysnuli dwie hipotezy. Jedną jest migracja – ukwiał może odrywać się od swojej powłoki, gdy zdecyduje się na zmianę miejsca bytowania na dnie oceanu. Drugim pomysłem jest rozmnażanie bezpłciowe – „złote jajo” może być pozostałością po procesie zwanym laceracją. W tym procesie fragment stopy polipa zostaje na skale, by zregenerować się w nowego osobnika, podczas gdy górna część zwierzęcia odpływa dalej. W „złotym jaju” rozkwita życie Choć dla nas złota kula jest biologicznym odpadem, dla ekosystemu głębinowego stanowi kluczowe ogniwo łańcucha pokarmowego. Badania wykazały, że porzucona kutikula staje się mikroskalowym centrum aktywności drobnoustrojów. Bakterie osiedlają się na niej masowo, rozkładając martwą tkankę i uczestnicząc w cyklu azotowym, który zasila ubogie w składniki odżywcze głębiny. To dowód na to, że w naturze nic się nie marnuje – nawet stara skóra gigantycznego ukwiału jest ucztą dla miliardów mikrobów. Dlaczego fascynują nas złote kule gdzieś na dnie oceanu? Odkrycie to jest czymś więcej niż tylko rozwiązaniem zagadki dziwnego kształtu na dnie morza. Jak podkreśla kpt. William Mowitt z NOAA, każda taka wyprawa pozwala lepiej zrozumieć zasoby oceanu, które są niezbędne nie tylko dla zrównoważonego rozwoju planety, ale i bezpieczeństwa narodowego – w tym kontekście Stanów Zjednoczonych. Relicanthus daphneae i jego złota skóra przypominają nam, jak mało wiemy o największym siedlisku na Ziemi. Ponad 80% oceanów pozostaje niezbadanych, a głębiny wciąż skrywają organizmy, których biologia może być kluczem do nowoczesnych technologii medycznych czy materiałowych. Źródło: NOAA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kukułki jednak nie przynoszą jaj do gniazd innych ptaków? Ornitolodzy obalają długoletni mit
Kukułka to jeden z najbardziej wyrafinowanych oszustów w świecie natury, a o jej zachowaniu uczymy się już w szkole podstawowej. Jednak sposób, w jaki ta mistrzyni pasożytnictwa lęgowego umieszcza swoje jaja w ciasnych dziuplach innych ptaków, przez tysiąclecia pozostawał zagadką. Tak wielką, że próbowali wyjaśnić ją już nawet starożytni mędrcy. Najnowsze nagrania z ukrytych kamer w Finlandii wreszcie obalają mit powtarzany od czasów Arystotelesa: kukułki jednak nie przenoszą jaj w dziobie do gniazd innych ptaków. Robią coś innego.
Międzynarodowy zespół ornitologów, prowadzony przez prof. Roberta Thomsona z Uniwersytetu w Kapsztadzie oraz prof. Tomáša Grima z Uniwersytetu w Ostrawie, opublikował na łamach czasopisma „Animal Behaviour” wyniki czteroletnich obserwacji prowadzonych w Finlandii. Dzięki monitoringowi wideo ponad 60 przypadków podrzucania jaj, naukowcy mogli zajrzeć tam, gdzie ludzkie oko wcześniej nie sięgało. Mit Arystotelesa obalony Przez stulecia w literaturze przyrodniczej dominowało przekonanie, że kukułka zwyczajna (Cuculus canorus), chcąc wykorzystać cudze gniazdo ukryte w wąskiej dziupli, składa jajo na ziemi, a następnie przenosi je w dziobie do celu. Teorię tę lansował już Arystoteles, a mimo braku bezpośrednich obserwacji uznawano ją za fakt. – Nasze nagrania pokazują jednoznacznie: kukułki składają jaja bezpośrednio do gniazd, nawet w sytuacjach, gdy przeniesienie ich w dziobie wydawałoby się znacznie łatwiejsze – wyjaśnia Michal Kysučan, jeden z autorów badania. Okazuje się, że ptak ten wypracował dwie ekstremalne strategie, by pokonać bariery architektoniczne stawiane przez gospodarzy, takich jak pleszka zwyczajna (Phoenicurus phoenicurus). Te budują swoje gniazda by były tak wąskie, żeby ewentualny intruz się w nich zaklinował. Snajper czy włamywacz? Dwa sposoby kukułki Badania ujawniły, że kukułki wykazują niezwykłą elastyczność behawioralną, dostosowując metodę „dostawy” do wielkości otworu wlotowego dziupli: Metoda „zewnętrzna” (pociskowa): samica kukułki czepia się wejścia do dziupli i dosłownie „wstrzeliwuje” jajo do środka. Jest to strategia bezpieczna dla matki – nie ryzykuje ona utknięcia w ciasnym otworze ani ataku ze strony powracających gospodarzy. Ma jednak wadę: jajo może nie trafić do czary gniazda lub rozbić się o dno. Metoda „wewnętrzna” (włamanie): jeśli otwór na to pozwala, kukułka wciska się do środka i składa jajo bezpośrednio do gniazda. Ta metoda gwarantuje precyzyjne umieszczenie jaja, ale niesie ogromne ryzyko – ptak może zostać uwięziony, zaatakowany lub uszkodzić strukturę gniazda, co zaalarmuje gospodarza. Ptasi wyścig zbrojeń Pleszka zwyczajna, wybierając na gniazdowanie zamknięte dziuple zamiast otwartych gniazd, stworzyła naturalną barierę, która miała chronić ją przed nieproszonymi gośćmi. Jak jednak pokazuje badanie, kukułki odpowiedziały na to behawioralną plastycznością. To klasyczny przykład ewolucyjnego wyścigu, w którym każda ze stron szuka sposobu na przechytrzenie przeciwnika. Dla kukułek wybór między wślizgnięciem się do środka a „ostrzelaniem” gniazda z zewnątrz to gra o wysoką stawkę. Ryzyko utknięcia w dziupli lub zostania osaczonym przez gospodarza jest dla kukułki realnym zagrożeniem życia. Z kolei nieprecyzyjne złożenie jaja na krawędzi wejścia oznacza utratę szansy na sukces lęgowy w danym sezonie. Ta rzadka zdolność do stosowania alternatywnych trybów składania jaj pokazuje, jak elastyczne potrafią być te ptaki w obliczu trudnych warunków ekologicznych. Wiedza z kamer Ornitolodzy zauważyli, że chociaż metoda „wewnętrzna” jest częściej zakończona sukcesem (jajo trafia idealnie do gniazda), to obie strategie współistnieją w populacji, ponieważ żadna z nich nie jest idealnie bezpieczna. Kukułki nie przynoszą jednak jaj w dziobach. Wciąż tak wiele nie wiemy o ptakach Badania prof. Thomsona i prof. Grima przypominają, że nawet gatunki, które wydają nam się doskonale znane, wciąż potrafią zaskoczyć. Wykorzystanie nowoczesnego monitoringu wideo o wysokiej rozdzielczości pozwoliło ostatecznie odrzucić domysły na rzecz twardych dowodów naukowych. Poznanie zachowań kukułek i ich metod na penetrowanie nawet pozornie zamkniętych gniazd przypomina nam, że przyroda ma przed nami wciąż wiele tajemnic i zachęca do szerszych badań nad ekologią i ewolucją. Pokazuje nam skomplikowane sieci powiązań między gatunkami i obala tysiącletnie mity. Dzisiaj już wiemy – kukułka nie potrzebuje dzioba do transportu, wystarczy jej sokole oko snajpera i ułamki sekund. Źródło: Animal Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Szybszy niż mrugnięcie okiem. Poznaj Ace’a – robota, który ośmiesza zawodowców przy stole do ping-ponga
W 1997 roku świat wstrzymał oddech, gdy komputer Deep Blue pokonał Garry’ego Kasparowa w szachy. Niemal dwie dekady później AlphaGo udowodniło dominację maszyn w skomplikowanej grze Go. Te sukcesy miały jednak miejsce w świecie cyfrowym, ale teraz sztuczna inteligencja wykonała kolejny, znacznie trudniejszy krok. Z determinacją wkroczyła na arenę sportową, na której oprócz strategii liczy się zręczność, szybkość, dokładność i umiejętność adaptacji – czyli cechy wcześniej przypisywane wyłącznie ludziom. Poznajcie Ace’a – robota, który gromi mistrzów ping-ponga.
Opracowany przez Sony AI autonomiczny robot Ace nie jest tylko ciekawostką techniczną. To maszyna wyposażona w niezwykle zręczne ramię z ośmioma stawami oraz system czujników, który pozwala jej rywalizować z ludźmi na poziomie eksperckim. Choć na razie przypomina ramię z fabrycznej linii montażowej otoczone siecią kamer, jego umiejętności wprawiły w osłupienie nawet olimpijczyków. Cyfrowy mózg, ludzka zwinność Sukces Ace’a opiera się na trzech filarach. Po pierwsze, robot wykorzystuje czujniki oparte na zdarzeniach (ang. event-based sensors). Zamiast analizować każdy piksel obrazu, Ace skupia się wyłącznie na zmianach ruchu i jasności, co pozwala mu błyskawicznie śledzić tor lotu piłeczki oraz jej rotację – odczytuje ją nawet poprzez analizę logo nadrukowanego na piłce. Po drugie, Ace uczył się grać poprzez uczenie przez wzmacnianie bezmodelowe (ang. model-free reinforcement learning). Zamiast programować mu każdą trajektorię, naukowcy pozwolili AI „trenować” w symulacji. Robot spędził tysiące godzin w wirtualnej rzeczywistości, rozgrywając mecze z samym sobą, co pozwoliło mu wypracować własną, unikatową taktykę. Po trzecie, kluczowa jest szybkość reakcji. Podczas gdy zawodowy sportowiec potrzebuje około 230 milisekund na reakcję, całkowite opóźnienie systemu Ace wynosi zaledwie 20 milisekund. To sprawia, że maszyna jest w stanie odpowiedzieć na zagrania, które dla człowieka są niemal niewidoczne. To aż przerażające. Pogromca sportowców W badaniu opublikowanym w prestiżowym czasopiśmie „Nature” Ace początkowo zmierzył się z grupą graczy o wysokich umiejętnościach. Wynik? Wygrał wszystkie mecze z wyjątkiem dwóch starć z elitarnymi zawodowcami. Jednak naukowcy z Sony AI nie poprzestali na tym. W grudniu 2025 roku Ace po raz pierwszy pokonał zawodowego gracza, a wiosną 2026 roku odniósł zwycięstwa nad kolejnymi profesjonalistami, w tym nad Miyuu Kiharą, zawodniczką z pierwszej 25-tki światowego rankingu. Kinjiro Nakamura, były olimpijczyk, przyznał po obserwacji Ace’a, że robot wykonał uderzenie, które wcześniej uważał za niemożliwe do zrealizowania. To odkrycie zmotywowało go do refleksji, że być może ludzie również mogą nauczyć się tak ekstremalnych technik. Czy możemy dogonić maszyny? View oEmbed on the source website Robotyczny wyścig zbrojeń Ace nie jest odosobnionym przypadkiem w gwałtownie rozwijającym się świecie robotyki. Jesteśmy świadkami momentu ekstremalnego rozwoju robotyki, a maszyny coraz lepiej radzą sobie w nieprzewidywalnym środowisku fizycznym. Wszyscy żyjemy spektakularnym sukcesem z Pekinu, w którym kilka dni temu humanoidalny robot pobił rekord świata, przebiegając półmaraton w zaledwie 50 minut. Choć bieganie i tenis stołowy wymagają innych kompetencji, oba osiągnięcia łączy jedno: zdolność do adaptacji w czasie rzeczywistym. Czego maszynie wciąż brakuje? Mimo technicznej dominacji, Ace wciąż ma słabe punkty. Zawodnicy, którzy z nim grali, zauważyli, że robot nie posiada twarzy – a profesjonalni gracze często czytają mowę ciała i mimikę przeciwnika, by przewidzieć jego ruch. Z drugiej strony, Ace również nie potrafi blefować ani odczytywać psychologicznych „podpowiedzi” wysyłanych przez ludzi. Obecnie system opiera się na kamerach zewnętrznych rozmieszczonych wokół stołu, ale naukowcy przewidują, że w przyszłości Ace zyska formę humanoidalną, co pozwoli mu na jeszcze większą swobodę ruchu. Przyszłość poza halą sportową Chociaż stół do ping-ponga jest doskonałym poligonem doświadczalnym dla robotyki, to technologia stojąca za Ace’em ma znaczenie szersze zastosowanie. Zdolność do precyzyjnej pracy i adaptacji jest kluczowa dla przemysłu, logistyki czy potencjalnie nawet… medycyny. Autonomiczny robot-chirurg to nie aż tak odległa przyszłość, jak może nam się wydawać. – Gry od dawna służą jako wzorce dla sztucznej inteligencji – mówi Peter Dürr z Sony AI. – Ace oferuje jednak coś, czego nigdy wcześniej nie uchwycono: autentyczną rywalizację atletyczną między robotem a człowiekiem – dodaje. Czy to zapowiedź nowej ery, w której maszyny staną się naszymi treningowymi partnerami, zmuszając do przesuwania granic ludzkiej możliwości? Pojawia się jednak pytanie – kiedy osiągniemy swój limit? A może nigdy już nie dogonimy maszyn? Źródła: Nature, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polska oczami agresorów. Do Archiwum Akt Nowych trafiły unikatowe zdjęcia z pierwszych miesięcy wojny
Historia kampanii wrześniowej zazwyczaj dociera do nas poprzez relacje obrońców lub oficjalną, wygładzoną propagandę III Rzeszy. Jednak najnowszy nabytek Archiwum Akt Nowych (AAN) oferuje wgląd w coś znacznie bardziej surowego i osobistego. Blisko 250 wyjątkowych fotografii to intymny zapis wojny widziany przez wizjery aparatów niemieckich żołnierzy. To nie tylko kronika zniszczeń, ale przede wszystkim świadectwo mentalności sprawców.
Zbiór składa się z dwóch albumów przekazanych dzięki Instytutowi Strat Wojennych im. Jana Karskiego, które dokumentują szlak bojowy jednostek Wehrmachtu – od górskich przełęczy na południu, po zrujnowane ulice Warszawy. Jak podkreśla dr hab. Damian Markowski z ISW, materiały te są „rzadkim i niezwykle sugestywnym źródłem”, które pokazuje pierwsze miesiące globalnego konfliktu w nowym świetle. Okiem ludzi, którzy nie różnili się tak bardzo od nas, a mimo to dokonywali bestialskich czynów. Szlak 3. Dywizji Górskiej – od Słowacji po Zagłębie Naftowe Pierwszy, mniejszy album, należał do żołnierza 3. Dywizji Górskiej, wchodzącej w skład Grupy Armii „Południe” stanowiącej część kampanii wrześniowej. Fotografie szczegółowo dokumentują drogę, jaką pokonali agresorzy, wkraczając do Polski od strony Słowacji. W obiektywie Niemca utrwalono malownicze, a wkrótce tragiczne krajobrazy Spiszu, Beskidu Wyspowego i Pogórza Karpackiego. Na zdjęciach widać m.in.: zniszczoną infrastrukturę: wysadzone przez Wojsko Polskie mosty na Popradzie, Dunajcu i Wisłoce, zajęte miejscowości: Limanową, Nowy Sącz, Krosno oraz Drohobycz – kluczowy punkt Zagłębia Naftowego, scenki rodzajowe: od kwaterowania wojsk, po „turystyczną” obserwację lokalnych zabytków. Niektóre fotografie niepokojąco przypominają zdjęcia młodych chłopaków z wakacji. Szczególnie poruszające są zdjęcia o charakterze propagandowo-ideologicznym. Niemiecki żołnierz uwiecznił na nich polskich Żydów (m.in. w Nowym Sączu i Grybowie), opatrując odbitki złośliwymi, antysemickimi komentarzami. To pokazuje jak głęboko nazistowska ideologia była zakorzeniona w świadomości zwykłych żołnierzy już w pierwszych dniach wojny. Marsz na Warszawę i „Parada Zwycięstwa” Drugi, obszerniejszy album, dokumentuje działania prawdopodobnie jednej z dywizji piechoty nacierającej od południowego zachodu. Autor zdjęć brał udział w starciach z Armią „Prusy” i podchodził pod stolicę przez Tomaszów Mazowiecki oraz Grójec. Największą wartość historyczną mają ujęcia przedstawiające Warszawę pod ostrzałem artylerii. Fotograf uwiecznił strategiczną infrastrukturę miasta oraz jego przedmieścia, które jako pierwsze odczuły impet niemieckiego uderzenia. Wstrząsającym dopełnieniem tej części zbioru są trzy unikatowe fotografie z parady zwycięstwa w Alejach Ujazdowskich, która odbyła się 5 października 1939 roku z udziałem najwyższych dowódców III Rzeszy. Zdjęcia niemieckich żołnierzy wyglądają aż przerażająco „normalnie”: View Gallery on the source website W obiektywie wroga Poza tryumfalnymi pochodami, album zawiera również zdjęcia pobojowisk, polskich jeńców oraz – co istotne dla historyków – mogiły poległych żołnierzy Wehrmachtu, co przypomina, że opór Polaków był dla agresora kosztowny. Perspektywa sprawcy jako narzędzie edukacji Wyjątkowość tego zbioru polega na tym, że nie kończy się on na kapitulacji Polski. Druga część większego albumu pokazuje dalsze losy żołnierza w Europie Zachodniej – na pograniczu z Francją, w krajach Beneluksu oraz w samym Paryżu. Pozwala to badaczom śledzić ewolucję postaw żołnierzy, którzy po sukcesie w Polsce poczuli się „panami Europy” i rozpoczęli II wojnę światową. Przekazanie tych materiałów do Archiwum Akt Nowych w kwietniu 2026 roku to moment przełomowy dla dokumentacji strat wojennych. Jak zauważają eksperci z Instytutu im. Jana Karskiego, zdjęcia te skłaniają do głębokiej refleksji nad tym, jak obraz wojny był kreowany przez tych, którzy go wywołali. Teraz, niemal 90 lat później, te same kadry służą do odkłamywania historii i precyzyjnego opisu tragedii, jaka spotkała Polskę w 1939 roku. Źródła: National Geographic Polska, Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kopernikit – nowy minerał, który przyleciał z kosmosu. Pochodzi z meteorytu, który uderzył pod Poznaniem
Około pięć tysięcy lat temu niebo nad dzisiejszą Wielkopolską rozdarł potężny błysk. Asteroida o masie przynajmniej kilku ton uderzyła w Ziemię, tworząc na północnych krańcach dzisiejszego Poznania siedem imponujących kraterów. Dziś to miejsce, znane jako Rezerwat Przyrody Meteoryt Morasko, po raz kolejny stało się centrum naukowego świata. Wszystko za sprawą kopernikitu – nowego minerału tak małego, że niemal niedostrzegalnego. Jest przybyszem z kosmosu.
Na początku 2026 roku Międzynarodowa Asocjacja Mineralogiczna (CNMNC-IMA) oficjalnie potwierdziła odkrycie zespołu naukowców z Uniwersytetu Śląskiego oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Kopernikit, o wzorze chemicznym K(Ti7Cr)O16, to czwarty nowy minerał zidentyfikowany w tym konkretnym meteorycie, obok moraskoitu, czochralskiitu oraz kryzaitu. Detektywistyczna praca w skali mikro Odkrycie nowego minerału w XXI wieku nie przypomina już przygód poszukiwaczy złota. Ale czy da się odkryć nowe? W końcu na świecie znanych jest ich obecnie już 6300. Da się, ale to żmudna praca z użyciem mikroskopów skaningowych i dyfrakcji rentgenowskiej. Kopernikit ma zaledwie 0,3 mm średnicy – jest mniejszy niż ziarnko piasku. – Trzeba wiedzieć, gdzie szukać. My z żoną jesteśmy „łowcami” minerałów ze skał pirometamorficznych. To są skały powstające w temperaturach powyżej 1000 stopni Celsjusza przy bardzo niskim ciśnieniu – tłumaczy w rozmowie z PAP prof. Evgeny Galuskin, jeden z liderów zespołu badawczego. Naukowcy przeanalizowali ponad 70 precyzyjnie przygotowanych fragmentów meteorytu. Kluczem okazały się tzw. nodule siarczkowe (troilitowe). Można je porównać do hermetycznych „kapsuł czasu”, w których miliardy lat temu, w sercu formującego się Układu Słonecznego, uwięzione zostały rzadkie pierwiastki. Czym jest kopernikit? To przybysz z kosmosu Pod mikroskopem skaningowym kopernikit wygląda jak szarawe ziarenko, jednak w świetle mikroskopu optycznego ujawnia swoją prawdziwą naturę – intensywnie zieloną barwę. Odpowiada za nią obecność chromu. Badacze są pewni: kopernikit nie jest produktem uderzenia w Ziemię ani ziemskiego wietrzenia. To minerał wysokotemperaturowy, który powstał prawdopodobnie w wyniku potężnych kolizji w pasie asteroid. Co niezwykłe, jest to minerał tlenkowy, co w przypadku żelaznych meteorytów zdarza się niezwykle rzadko. Sugeruje to, że w miejscu jego narodzin musiało dojść do gwałtownego zwiększenia ilości tlenu. Minerał spoza Ziemi może mieć zastosowanie w technologii przyszłości Dlaczego odkrycie ziarenka w starym meteorycie jest tak ważne? Kopernikit należy do grupy prideritu, charakteryzującej się strukturami tunelowymi. Wewnątrz tych mikroskopijnych „kanałów” naukowcy mogą umieszczać różne atomy, modyfikując właściwości materiału. Historia pokazuje, że takie odkrycia błyskawicznie znajdują zastosowanie. Kryzait (również pochodzący z podpoznańskiego z Moraska) strukturalnie przypomina superprzewodniki jonowe wykorzystywane w nowoczesnych bateriach, a vorlanit (odkryty przez ten sam zespół) stał się inspiracją dla nowej generacji ogniw fotowoltaicznych. Przyroda od miliardów lat prowadzi eksperymenty, których nie jesteśmy w stanie odtworzyć w ziemskich laboratoriach. Odkrywanie takich skarbów jak kopernikit to nie tylko poznawanie historii kosmosu, ale także znajdowanie gotowych przepisów na materiały, które mogą zmienić naszą codzienność. Naukowcy w sztafecie pokoleń Nazwa minerału to nie tylko hołd dla Mikołaja Kopernika w rocznicę jego urodzin, ale także symbol ciągłości polskiej nauki. Badania nad Moraskiem to prawdziwa sztafeta pokoleń. W skład zespołu weszli wybitni specjaliści, w tym prof. Irina Galuskina, prof. Joachim Kusz, dr Maria Książek oraz dr Grzegorz Zieliński. Impuls do badań dał prof. Andrzej Muszyński z UAM, kontynuując dzieło zmarłych profesorów Ryszarda Kryzy i Łukasza Karwowskiego, którzy również doczekali się minerałów nazwanych na ich cześć. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niepełnosprawna papuga Bruce z Nowej Zelandii stała się samcem alfa. Wszystko dzięki niezwykłemu stylowi walki
Bruce stracił górną część dzioba prawdopodobnie w wyniku starcia z pułapką na szczury, gdy był jeszcze młody. Został uratowany przez nowozelandzkich biologów i trafił do azylu, gdzie od ponad dekady zadziwia opiekunów swoją pomysłowością. Teraz wywalczył sobie drogę na szczyt… walcząc jak prawdziwy rycerz. Na koniu.
Papugi kea (Nestor notabilis) to jedne z najbardziej inteligentnych i psotnych ptaków na świecie. Te oliwkowozielone papugi o rozmiarze kruka mają ognistopomarańczowe pióra pod skrzydłami i żyją w górach Wyspy Południowej Nowej Zelandii. Są niezwykłe: potrafią rozwiązywać skomplikowane zagadki, obsługiwać ekrany smartfonów, a nawet wzajemnie rozśmieszać. Bruce udowodnił jednak, że potęga ptasiego umysłu może pokonać nawet potężną barierę fizyczną – mimo braku górnej części dzioba „wdrapał” się na szczyt hierarchii, stając się samcem alfa. Inne papugi go czyszczą i ma priorytet w dostępie do pożywienia. Jak to możliwe? Dziób jak szwajcarski scyzoryk Dla papugi kea dziób jest niczym wbudowany szwajcarski scyzoryk – służy do podważania przedmiotów, pielęgnacji piór i usuwania pasożytów. Utrata jego części w naturze oznaczałaby niemal pewny wyrok. Bruce nie tylko jednak przeżył, ale stał się pierwszym udokumentowanym przypadkiem niepełnosprawnego zwierzęcia, które osiągnęło status samca alfa wyłącznie dzięki innowacji behawioralnej, bez wsparcia sojuszników. Już wcześniej Bruce stał się sławny dzięki temu, że nauczył się używać kamieni do pielęgnacji piór, trzymając je między językiem a dolną częścią dzioba. Teraz naukowcy na łamach czasopisma „Current Biology” opisali, jak ta sama kreatywność pomogła rezydentowi Willowbank Wildlife Reserve w Christchurch wygrywać walki o dominację. Bruce w pełni wykorzystał swój półdziób. Styl walki rodem z rycerskich turniejów Badacze pod kierunkiem Alexa Grabbhama analizowali interakcje Bruce’a z ośmioma innymi samcami na przestrzeni 12 lat. Odkryli, że wypracował on wyjątkową technikę ataku – podczas gdy inne kea próbują gryźć przeciwników w szyję, Bruce naciera na nich jak rycerz na koniu, wykorzystując swój półdziób jako prowizoryczną „kopię”. Gdy przeciwnik traci równowagę – co zdarza się w blisko 75 procentach jego starć – Bruce kończy robotę swoją dolną szczęką, zadając ciosy w plecy, głowę i skrzydła niczym bokser sypiący seriami ciosów. Co ciekawe, ta technika jest niedostępna dla w pełni sprawnych ptaków. U zdrowych osobników górna część dzioba zakrzywia się nad dolną, przez co ewentualne uderzenie głową byłoby jedynie tępym pchnięciem. Odsłonięty, ostry dolny dziób Bruce’a stał się w tym przypadku jego najgroźniejszą bronią. View oEmbed on the source website Bruce to najbardziej wyluzowany lider Wyniki badań nad hormonami zawartymi w odchodach papug przyniosły kolejne zaskoczenie. Bruce wykazał najniższy poziom hormonów stresu (metabolitów glikokortykoidów) w całym stadzie. Zazwyczaj to osobniki dominujące odczuwają największy stres związany z koniecznością ciągłej obrony swojej pozycji. – Bruce może być tak niekwestionowanym liderem, że po prostu nie musi się martwić ewentualnymi wyzwaniami – sugeruje Alex Grabham. Jego status zapewnia mu priorytetowy dostęp do jedzenia (potrafi zajmować stację karmienia przez 15 minut bez żadnych przeszkód) oraz wyjątkowe traktowanie: jest jedynym samcem, któremu inne samce czyszczą okolice dzioba i głowy. To nie jedyne niepełnosprawne zwierzę, które sobie poradziło Bruce nie jest jedynym znanym przypadkiem pozornie niepełnosprawnego zwierzęcia, które odniosło sukces społeczny. Przykładami są Faben, szympans, który stracił władzę w ręce z powodu polio – co zostało udokumentowane przez nieżyjącą już prymatolożkę Jane Goodall – oraz pewien starszy makak japoński, który nie mógł już chodzić. Jednak tym naczelnym pomagały sojusze z rodzeństwem i partnerami. Bruce natomiast był w stanie osiągnąć sukces samodzielnie. Lekcja z Willowbank – niepełnosprawność to nie wyrok Bruce sprawia, że inaczej zaczynamy myśleć o zwierzętach w niewoli. Jego historia pokazuje, że protezy nie zawsze są najlepszym rozwiązaniem – gdyby otrzymał sztuczny dziób, mógłby nigdy nie rozwinąć swojego niepokonanego stylu walki. Natura zawsze znajdzie sposób. – Kojarzymy niepełnosprawność z walką o przetrwanie i stresem, ale Bruce pokazuje, że może być wręcz przeciwnie – podsumowuje Grabham. Choć na wolności szanse Bruce’a byłyby znacznie mniejsze ze względu na większą konkurencję, jego sukces w azylu jest dowodem na to, że inteligencja i zdolność do adaptacji są potężniejszymi narzędziami niż jakakolwiek część ciała. Źródła: National Geographic, Current Biology, Primate Life Histories, Sex Roles, and Adaptability Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
Okres dorastania to dla ludzkiego mózgu czas „wielkiego programowania”. Właśnie wtedy formują się kluczowe połączenia odpowiadające za logiczne myślenie, pamięć i koncentrację. Najnowsze dane z gigantycznego projektu badawczego ABCD (Adolescent Brain Cognitive Development) pierwszy raz na tak olbrzymią skale pokazują, jak kontakt z konopiami modyfikuje ten ważny proces. Okazuje się, że u nastolatków palących marihuanę postęp w rozwoju zdolności poznawczych jest wyraźnie wolniejszy niż u ich rówieśników.
Badacze z University of California San Diego przeanalizowali dane od ponad 11 000 osób. To największe tego typu długofalowe badanie w historii Stanów Zjednoczonych. Naukowcy śledzili dzieci od 9. roku życia aż do późnej adolescencji (16–17 lat), monitorując zarówno ich wyniki testów psychologicznych, jak i kontakt z substancjami psychoaktywnymi. Wyniki są niepokojące, szczególnie dla rodziców. Efekt płaskowyżu. Dlaczego powinien nas martwić wolniejszy rozwój? Najbardziej niepokojącym wnioskiem z badania, opublikowanego w kwietniu 2026 r. w czasopiśmie „Neuropsychopharmacology”, nie jest to, że nastolatki nagle tracą inteligencję. Problem leży w zahamowaniu naturalnego rozwoju. W normalnych warunkach mózg nastolatka z roku na rok staje się sprawniejszy w zapamiętywaniu informacji i przetwarzaniu danych. Jednak u młodych ludzi regularnie sięgających po marihuanę naukowcy zaobserwowali ograniczony przyrost tych umiejętności. Choć jako dzieci często wypadali w testach równie dobrze (lub nawet lepiej) niż rówieśnicy, po rozpoczęciu używania konopi ich wykres rozwoju „wypłaszczał się” jak płaskowyż, podczas gdy reszta grupy dalej pięła się w górę. W jakich obszarach odnotowano spowolnienie? Pamięć operacyjna, czyli zdolność do przechowywania i czerpania z informacji podczas rozwiązywania zadań. Utrzymywanie uwagi i odporność na rozpraszacze. Szybkość przetwarzania informacji. THC na celowniku Aby wykluczyć błędy w deklaracjach (nastolatki nie zawsze mówią prawdę o używkach), zespół dr Natashy Wade zastosował testy biologiczne – analizowano próbki włosów, moczu i śliny. Pozwoliło to precyzyjnie wykryć obecność kannabinoidów nawet sprzed wielu miesięcy. Badanie wykazało, że głównym winowajcą jest THC (tetrahydrokannabinol) – składnik psychoaktywny marihuany. To on wydaje się „hakować” system endokannabinoidowy w mózgu, który w okresie dojrzewania zarządza procesem synaptycznego przycinania (usuwania niepotrzebnych połączeń, by mózg działał wydajniej). Co ciekawe, u małej grupy badanych, u których wykryto jedynie CBD, nie zaobserwowano podobnych negatywnych zmian, choć badacze ostrzegają, że produkty reklamowane jako „czyste CBD” często i tak zawierają śladowe ilości THC. Czy to na pewno marihuana, a nie coś innego? Naukowcy zadali sobie trud, by sprawdzić, czy za gorsze wyniki nie odpowiadają inne czynniki. W analizie uwzględniono genetykę i historię rodzinną, stan zdrowia psychicznego (np. depresję czy lęki), używanie innych substancji (np. alkoholu czy nikotyny) oraz status socjoekonomiczny. Nawet po odliczeniu tych wpływów, związek między marihuaną a spowolnionym rozwojem poznawczym pozostał statystycznie istotny. Sugeruje to, że konopie mają bezpośredni, biologiczny wpływ na dojrzewający układ nerwowy. Werdykt – czas ma znaczenie. Warto się wstrzymać Mózg kończy swój rozwój dopiero około 25. roku życia. Każdy rok, o który uda się opóźnić inicjację z marihuaną, to realny zysk dla sprawności intelektualnej w dorosłości. – Opóźnienie kontaktu z konopiami wspiera zdrowy rozwój mózgu – podsumowuje dr Natasha Wade. Marihuana jest coraz bardziej dostępna, więc zrozumienie, że dla młodego mózgu nie jest ona substancją obojętną, jest niezwykle ważne dla rodziców, pedagogów i samych nastolatków. Źródło: Neuropsychopharmacology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
Mało jest stworzeń tak fascynujących, charakterystycznych i bezwzględnych jak golce piaskowe. Nagie, pomarszczone kretoszczury żyją w podziemnych tunelach Afryki Subsaharyjskich w strukturach przypominających ule, a biolodzy do tej pory byli przekonani, że władza w tych koloniach opiera się wyłącznie na terrorze długich, pożółkłych zębów i pazurów. Do tej pory, bo golce demokratycznie wybrały nową królową.
Zazwyczaj w koloniach golców piaskowych (Heterocephalus glaber) panuje żelazna dyscyplina. Królowa jest jedyną samicą w kolonii, która ma prawo do rozrodu, a dopóki monarchini żyje, pozostałe samice są brutalnie tłamszone. Gdy jednak królowa umiera, w kolonii wybucha chaos. Dawniej uległe samice stają do krwawej walki o tron, zabijając młode rywalki i tocząc pojedynki na śmierć i życie, dopóki jedna z nich nie wyłoni się jako absolutna dominatorka. Amerykanie przeprowadzili eksperyment na demokracji Zespół naukowców z Salk Insitute w Kalifornii pod kierownictwem dr Janelle Ayres postanowił sprawdzić, czy w sztywnej hierarchii golców jest miejsce na elastyczność. Badacze obserwowali małą, stabilną rodzinę golców: królową o imieniu Teré, jednego reprodukcyjnego samca (ciekawe, czy był to Łukasz, czy Paweł?) oraz ich potomstwo. Naukowcy nie chcieli uśmiercać urzędującej królowej, więc zaczęli manipulować środowiskiem kolonii, by sprawdzić, jak wpłynie to na jej autorytet. Kluczowym momentem okazała się przeprowadzka do nowego wiwarium. Zmiana otoczenia sprawiła, że królowa Teré przestała rozmnażać się na blisko rok. Przekazanie władzy odbyło się pokojowo W tym czasie wydarzyło się coś, czego nauka nigdy wcześniej nie zarejestrowała. Dwie córki Teré zaczęły sekwencyjnie wykazywać zdolności rozrodcze, a pod koniec 2025 roku jedna z nich – Arwen – przejęła rolę jedynej królowej. Cały proces odbył się bez jednej kropli krwi i bez walki o dominację. Czy to możliwe, że golcevwybrały nową przywódczynię? Eusocjalność i cena przemocy Golce piaskowe to jedne z nielicznych eusocjalnych ssaków. Oznacza to, że dzielą się na kasty: reproduktorów oraz personel pomocniczy, który dba o tunele i szuka pożywienia. Ta strategia sprawdza się w stabilnym środowisku, ale ma swoje wady. Często obserwuje się ją u owadów, np. pszczół. Przemoc, którą królowa stosuje, by utrzymać dominację, jest kosztowna energetycznie i prowadzi do kontuzji wewnątrz grupy. Co więcej, poleganie na genach tylko jednej samicy ogranicza różnorodność genetyczną, co może być zgubne w przypadku choroby lub katastrofy ekologicznej. Pokojowa sukcesja sugeruje, że te zwierzęta mają znacznie większą elastyczność reprodukcyjną, niż wcześniej sądzono. Dlaczego golce są tak wyjątkowe? To odkrycie to tylko wierzchołek góry lodowej tajemnic tych „najbrzydszych” gryzoni. Chociaż uroda (według ludzkich kryteriów) niezaprzeczalnie nie jest ich atutem, to golce piaskowe stanowią prawdziwy ewenement biologiczny. Podczas gdy inne gryzonie tej wielkości (np. myszy) żyją zwykle 2–3 lata, golce dożywają nawet ponad 30 lat. To nie wszystko. Ich organizmy mają „wbudowaną” odporność na raka – wyjątkowe mechanizmy zapobiegające niekontrolowanemu namnażaniu się komórek nowotworowych. Ich organizmy wykształciły unikatową zależność od dwutlenku węgla, która stabilizuje ich układ nerwowy. Dzięki specyficznej mutacji białka KCC2, mózgi golców wymagają wysokiego stężenia CO2, aby utrzymać właściwy poziom chlorków w neuronach i umożliwić poprawne działanie neuroprzekaźnika GABA. To sprawia, że świeże powietrze jest dla nich fizjologicznie niebezpieczne, ale ta sama cecha chroni je przed napadami padaczki w dusznych tunelach. A w ich wnętrzach niektóre osobniki mają też specjalne zadania – pełnią rolę profesjonalnych czyścicieli toalet, dbając o higienę wspólnych przestrzeni. Chociaż golce wyglądają na kruche – przez swoją bezwłosą skórę – to jest ona bardzo odporna. Cechuje ją niemalże całkowita niewrażliwość na ból wywołany kwasami czy kapsaicyną (substancją zawartą w papryczkach chilli). Co pokojowa sukcesja golców znaczy dla nauki? Badanie opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” dowodzi, że nawet najbardziej sztywne systemy społeczne w naturze mogą ewoluować w stronę pokojowych rozwiązań, jeśli sprzyjają temu warunki zewnętrzne. Odkrycie Arwen i Teré pokazuje, że w świecie zwierząt zdominowanym przez instynkt przetrwania pokojowe przekazanie pałeczki jest możliwe nawet u najbardziej wojowniczych gatunków. Źródło: Scientific American Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To nie ty masz ochotę na słodycze? Mikroby w twoich jelitach mogą zmieniać apetyt i preferencje
Wyobraź sobie, że nagła, nieodparta ochota na pączka lub krwisty stek nie jest wynikiem twojej wolnej woli, lecz subtelną sugestią wysłaną przez miliardy lokatorów zamieszkujących twoje jelita. W ludzkim przewodzie pokarmowym zidentyfikowano ponad 3000 gatunków bakterii, które – jak wiemy od dawna – pomagają w trawieniu i wspierają odporność. Najnowsze doniesienia sugerują jednak, że te mikroorganizmy aktywnie wpływają na nasze preferencje żywieniowe. Czy jesteśmy tylko gospodarzami na usługach mikroskopijnych, wynajmujących nasze ciała smakoszy?
Spis treści: Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Serotonina: hormon szczęścia powstaje w jelitach Bakterie jak ozempic? Najnowsze odkrycia Czy mamy jeszcze wolną wolę? Czy wiesz, że liczba komórek bakteryjnych w twoim ciele jest niemal równa liczbie twoich własnych, ludzkich komórek? To oznacza, że pod względem liczebności jesteśmy w połowie ludźmi, a w połowie ekosystemami mikrobów. Te od lat fascynują badaczy. Już w 2014 roku na łamach czasopisma „BioEssays” naukowcy postawili odważną hipotezę: mikroby jelitowe mogą wymuszać na nas jedzenie produktów, które sprzyjają ich rozwojowi, a nawet wywoływać złe samopoczucie, gdy nie dostarczamy im odpowiedniego paliwa. Najnowsza badania potwierdzają tę hipotezę i wskazują coraz więcej gatunków, które potajemnie sterują ludzkimi upodobaniami. Nasze interesy nie zawsze są jednak zbieżne z interesami naszych bakterii. Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Klasycznym przykładem „hakerstwa”, które bakterie wykonują na naszych organizmach, jest bakteria Salmonella typhimurium. W normalnych warunkach infekcja przewodu pokarmowego powoduje utratę apetytu – organizm oszczędza energię na walkę z chorobą. Jednak salmonella potrafi zakłócić komunikację między jelitami a mózgiem, zmuszając żywiciela do dalszego jedzenia. Dzięki temu bakteria ma stały dopływ pożywienia i może intensywniej namnażać się w odchodach, infekując kolejne ofiary. Choć to ekstremalny przypadek patogenu, naukowcy podejrzewają, że podobne, choć subtelniejsze mechanizmy, działają w naszym codziennym życiu. Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Przełom weryfikujący te teorie nastąpił w 2022 roku. Dr Kevin Kohl (Uniwersytet w Pittsburgu) i dr Brian Trevelline (Uniwersytet Cornella) przeprowadzili eksperyment. Przeszczepili mikrobiomy dzikich gryzoni o różnych dietach – mięsożerców, roślinożerców i wszystkożerców – do organizmów sterylnych myszy (pozbawionych własnych bakterii). Wyniki były zaskakujące i przeczyły intuicji badaczy: myszy, które otrzymały mikrobiom roślinożercy, zaczęły wybierać dietę wysokobiałkową; myszy z mikrobiomem mięsożercy skłaniały się ku węglowodanom. Mimo że preferencje były odwrotne do oczekiwanych, kluczowy fakt został potwierdzony: zmiana mikrobiomu radykalnie zmieniła wybory żywieniowe zwierząt. Serotonina: hormon szczęścia powstaje w jelitach Jak to możliwe, że bakterie mówią mózgowi, co ma jeść? Kluczem jest oś jelitowo-mózgowa i neuroprzekaźniki. Choć serotoninę kojarzymy głównie z nastrojem, to aż 90% tego związku powstaje w jelitach, a nie w mózgu. Bakterie jelitowe odgrywają bezpośrednią rolę w jego produkcji. Wspomniane wyżej myszy z roślinożernym mikrobiomem miały we krwi znacznie wyższy poziom tryptofanu – aminokwasu będącego budulcem serotoniny. Ponieważ wysoki poziom serotoniny w mózgu hamuje przede wszystkim ochotę na węglowodany, myszy te instynktownie sięgały po białko. To pokazuje, że mikrobiom może kształtować nasz apetyt poprzez regulację dostępności prekursorów hormonów w krwiobiegu. Bakterie jak ozempic? Najnowsze odkrycia Najnowsze badanie z 2025 roku, opublikowane w „Nature Microbiology”, wzięło na tapet gatunek Bacteroides vulgatus. Bakteria ta produkuje metabolit, który stymuluje wydzielanie hormonu GLP-1 (glukagonopodobny peptyd-1) – tego samego, na którego działaniu opierają się nowoczesne leki na otyłość i cukrzycę, takie jak ozempic. U myszy obecność tej bakterii skutecznie tłumiła ochotę na cukier. Co istotne, u osób cierpiących na cukrzycę typu 2 stwierdzono znacznie niższy poziom tego konkretnego drobnoustroju. Czy to alternatywa dla popularnego leku? Czy mamy jeszcze wolną wolę? Mimo fascynujących dowodów, naukowcy studzą emocje: u ludzi wybory żywieniowe są znacznie bardziej skomplikowane niż u myszy. Wpływają na nie kultura, ekonomia, wyuczone zachowania i emocje. Jednak zrozumienie, że nasze zachcianki mogą pochodzić z wewnętrznego stanu modyfikowanego przez bakterie, wręcza nam nowe narzędzia. Jeśli bowiem mikrobiom kształtuje apetyt, a dieta kształtuje mikrobiom, możemy wejść w pozytywną pętlę zwrotną. Wybierając zdrowe produkty, zmieniamy skład naszych bakterii, co z czasem może sprawić, że... zdrowe jedzenie po prostu zacznie nam bardziej smakować. Wolna wola wciąż istnieje, ale mikroby mogą sprawić, że walka z pokusami stanie się znacznie łatwiejsza. Źródła: Nature Microbiology, Biol Psychiatry, BioEssays, biofilms & microbiomes Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
Wyobraźmy sobie zwierzę niemal dwukrotnie większe od współczesnego słonia afrykańskiego, osiągające wagę ponad 10 ton i mierzace 4,5 metra. To Elephas recki – prehistoryczny tytan, który przemierzał tereny dzisiejszej Tanzanii blisko 2 mln lat temu. Teraz wyobraźmy sobie grupę naszych przodków stojących nad jego truchłem, ćwiartujących je i przygotowujących do spożycia. Choć brzmi to surrealistycznie, to najnowsze odkrycia archeologiczne dowodzą, że polowanie na giganty było codziennością homininów znacznie wcześniej, niż przypuszczaliśmy.
Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali nad tym, kiedy nasi przodkowie zaczęli polować na megafaunę (czyli zwierzęta ważące ponad 1000 kg) lub wykorzystywać ją padlinożernie. Nowe badania w słynnym wąwozie Olduvai w Tanzanii przesunęły tę granicę. Na stanowisku EAK zidentyfikowano dowody na ćwiartowanie słonia datowane na 1,8 miliona lat temu. To o 300 tysięcy lat wcześniej, niż wskazywały poprzednie szacunki dla tego regionu. Homo erectus musieli czymś zasilić swoje mózgi. Archeologiczna detektywistyka W archeologii tradycyjnym dowodem na ćwiartowanie mięsa są nacięcia pozostawione na kościach przez kamienne narzędzia. Jednak w przypadku gigantów, takich jak słonie, dowody te są niezwykle trudne do zdobycia. Skóra słonia ma kilka centymetrów grubości, a masa mięśniowa jest tak ogromna, że kamienne narzędzie mogło nigdy nie dotknąć kości. Dodatkowo miliony lat erozji często zacierają subtelne ślady. Skąd wiemy, że nasi przodkowie jedli słonie? Zespół badawczy musiał więc spojrzeć na problem szerzej, analizując tzw. tafonomię przestrzenną, czyli wyjątkowy „odcisk palca”, jaki na miejscu zdarzenia zostawia każdy drapieżnik. Porównując układ kości z Olduvai do współczesnych padłych słoni badanych w Botswanie, naukowcy odkryli, że szczątki na stanowisku EAK nie rozsypały się naturalnie ani nie zostały rozwleczone przez hieny. Ich skupienie oraz duże zagęszczenie narzędzi kamiennych wokół konkretnych części szkieletu wskazuje na intensywną, celową obróbkę wykonaną ludzką ręką. Kluczowym dowodem okazały się jednak specyficzne uszkodzenia, znane jako „zielone złamania”. Są to pęknięcia powstałe w momencie, gdy kość była jeszcze świeża i pełna wartościowego szpiku. W ekosystemie sawanny nie ma drapieżnika poza człowiekiem, który byłby w stanie rozłupać tak masywne kości nóg dorosłego słonia. Nawet hieny cętkowane, dysponujące potężnym naciskiem szczęk, kapitulują przed kośćcem tej skali. Obecność takich pęknięć na stanowisku EAK, w połączeniu z precyzyjnym rozkładem artefaktów, stanowi ostateczne potwierdzenie: to była prehistoryczna rzeźnia, w której nasi przodkowie z chirurgiczną na owe czasy precyzją wydobywali najcenniejsze składniki odżywcze. Dlaczego słoniowy obiad był kluczowy dla ewolucji? Odkrycie to nie jest jedynie ciekawostką z prehistorycznego menu. Wiąże się ono bezpośrednio z hipotezą kosztownej tkanki. Mózg jest bowiem organem niezwykle energochłonnym – u ludzi pochłania około 20% całej energii organizmu. Aby mógł urosnąć u naszych ewoluujących przodków, potrzebowali oni stałego dostępu do wysokokalorycznego paliwa, czyli tłuszczu i białka. Słonie były w tym kontekście idealnymi bankami energii. Przetworzenie jednego takiego osobnika dostarczało kalorii, które mogły utrzymać liczną grupę przy życiu przez wiele dni, dając im czas na rozwój relacji społecznych zamiast ciągłego poszukiwania jedzenia. Co ciekawe, praca przy 10-tonowym truchle była zajęciem ekstremalnie niebezpiecznym. Zapach krwi przyciągał gigantyczne hieny i tygrysy szablozębne. Fakt, że homininy decydowały się na taką ucztę, dowodzi ich ogromnej odwagi i ścisłej współpracy. Jedna grupa prawdopodobnie zajmowała się krojeniem, podczas gdy inna pełniła wartę, odstraszając drapieżniki kamieniami i krzykiem. Polowanie na słonia sprzed 1,8 miliona lat Dowody z wąwozu Olduvai pokazują, że 1,8 miliona lat temu nasi przodkowie byli już istotami wysoce adaptacyjnymi. Potrafili przetrwać przejście z gęstych lasów na otwartą sawannę, kompensując swoje biologiczne braki – kłów czy pazurów – technologią kamienną i sprytem. Patrząc na te kości, nie widzimy tylko szczątków wymarłego gatunku, ale początek drogi, którą podążamy także dzisiaj: drogi gatunku, który przetrwał dzięki umiejętności współpracy przy największych wyzwaniach. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co było modne, gdy budowano piramidy? Archeolodzy naprawili odważną suknię z koralików sprzed 4500 lat
Podczas gdy robotnicy w pocie czoła wznosili Wielką Piramidę Cheopsa w Gizie, egipska arystokracja miała nieco inne zajęcia. Nie różniła się wiele od obecnej – kreowała trendy i bawiła się modą. Archeolodzy znaleźli w jednym z grobowców tysiące rozsypanych paciorków, które po latach żmudnej pracy okazały się elementami jednej z najstarszych i najbardziej luksusowych kreacji w historii ludzkości – tzw. beadnet dress. Nie powstydziłyby się jej najlepsze współczesne domy mody, ale jej noszenie wymagało odwagi. I siły.
Choć lniane sznurki łączące koraliki uległy rozkładowi przez tysiąclecia, ich położenie w grobowcu oraz wizerunki w starożytnej sztuce pozwoliły ekspertom na rekonstrukcję misternej sukni. Okazało się, że składa się ona z blisko 7000 paciorków, tworząc geometryczny, niemal nowoczesny wzór. Z pewnością działała na wyobraźnię. Błękit Nilu i ceramiczny high-tech Głównym materiałem użytym do produkcji sukni był egipski fajans – rodzaj szkliwionej ceramiki wykonanej ze zmielonego kwarcu. Dla Egipcjan nie był to zwykły materiał, bo dzięki domieszce miedzi uzyskiwano barwy niebieską i niebiesko-zieloną, które miały imitować drogocenne kamienie: lapis lazuli i turkus. Kolorystyka ta nie była przypadkowa. Jak wyjaśnia Tom Hardwick, egiptolog z Houston Museum of Natural Science, barwy te symbolizowały Nil oraz wiosnę, co w wierzeniach Egipcjan było bezpośrednio powiązane z ideą zmartwychwstania i odrodzenia w zaświatach. Kreacja ta nie była więc tylko ubiorem, ale potężnym talizmanem mającym zapewnić życie wieczne. Jak starożytne Egipcjanki nosiły suknie typu „beadnet”? Suknia o długości midi posiada charakterystyczny dół ułożony w diamentowy wzór oraz dopasowany gorset z pionowo nawleczonych paciorków. Wykończono ją okrągłym dekoltem oraz obszyciem z muszli ślimaków morskich (dokładnie mitr), które pełniły rolę ozdobnych frędzli. Wbrew pozorom, suknia z siateczki prawdopodobnie nie była noszona bezpośrednio na ciało. Eksperci przypuszczają, że: była nakładana na klasyczną, białą suknię z lnu, mogła być przyszywana bezpośrednio do lnianego materiału, aby utrzymać misterną strukturę koralików, ze względu na kruchość fajansu, mogła być używana wyłącznie podczas wyjątkowych okazji lub stworzona specjalnie jako całun pogrzebowy. Ciekawostka: Janet Johnstone, specjalistka od starożytnego krawiectwa, podczas rekonstrukcji podobnej sukni odkryła, że jest ona zbyt ciężka do regularnego noszenia. Waga tysięcy ceramicznych koralików sprawiała, że kreacja była sztywna i ograniczała ruchy, co dodatkowo potwierdza jej ceremonialny charakter. Wyjątkowa na skalę światową kreacja Odnaleziona w Gizie suknia, datowana na lata 2551–2528 p.n.e., jest najstarszym zachowanym egzemplarzem tego stylu na świecie. Do dzisiaj w muzeach przetrwało zaledwie około dwudziestu czterech takich kreacji. Najsłynniejsze rekonstrukcje można podziwiać w Museum of Fine Arts w Bostonie oraz w Petrie Museum w Londynie. Co nosili Egipcjanie? Od sukien do całunów Wraz z nadejściem Nowego Państwa (1550–1070 p.n.e.), czyli kolejnej epoki w historii Starożytnego Egiptu, moda uległa zmianie. Pełne suknie z koralików wyszły z użycia, ustępując miejsca prostszym siatkom z koralików, które nakładano bezpośrednio na mumie. Te „koralikowe płaszcze” stały się standardowym elementem wyposażenia grobowego, dowodząc, że fascynacja biżuteryjnymi dodatkami przetrwała w Egipcie przez kolejne stulecia. Dziś 4500-letnie kreacje są nie tylko dowodem na zaawansowanie egipskiego rzemiosła, ale też przypomnieniem, że pragnienie piękna i elegancji towarzyszyło ludzkości nawet w obliczu wieczności. Źródło: MFA Boston, Live Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.