Rosyjski dron po raz kolejny uderzył w zoo w Charkowie. Na miejscu byli polscy wolontariusze. Mamy nagranie z miejsca zdarzenia
Wojna w Ukrainie to koszmar nie tylko dla ludzi, ale także dla zwierząt. Po raz kolejny przekonali się o tym podopieczni zoo w Charkowie. 15 czerwca dron agresora uderzył w ich wybiegi, około 100 metrów od polskich wolontariuszy z Fundacji Dobre Jutro. Naszym rodakom udało się nagrać moment ataku.
Charków to drugie co do wielkości miasto Ukrainy, które cały czas pozostaje celem rosyjskich ataków – uderzają w nie bomby szybujące, rakiety i drony. Dochodzi do niszczenia budynków mieszkalnych i infrastruktury, a w ostatnich seriach zmasowanych uderzeń celem były m.in. obiekty cywilne. Rosja stosuje taktykę podwójnych uderzeń, co skutkuje ofiarami wśród służb i osób próbujących ratować swoich bliskich dotkniętych pierwszym atakiem. Agresorzy nie szczędzą także zwierząt. Strącony rosyjski dron spadł w miniony poniedziałek na teren charkowskiego zoo, zabijając kilkanaście osobników i wywołując ogromny stres u dziesiątek innych. Nieopodal miejsca ataku znajdowali się polscy wolontariusze – Albert Pleśniak i Agnieszka Granis, którzy jechali z transportem leków i sprzętu medycznego z Polski do Donbasu. Dron spadł na zoo w Charkowie Wolontariusze chcieli dostać się do punktu stabilizacyjnego działającego przy 4. Oddzielnej Brygadzie Zmechanizowanej Sił Zbrojnych Ukrainy. Wyruszyli z myślą o Polakach, którzy tam służą. – W ciągu naszego kilkugodzinnego pobytu w Charkowie dwukrotnie ogłaszano alarm przeciwlotniczy. […] W czasie drugiego alarmu zauważyliśmy, że nawigacja w naszych telefonach przestała działać. Wiedzieliśmy, że może to oznaczać aktywne zagłuszanie sygnału, co zwykle świadczy o bardzo wysokim zagrożeniu – opisuje sytuację Albert Pleśniak. – Około godziny 17:16 czasu polskiego przejeżdżaliśmy przez historyczne centrum Charkowa, w pobliżu Parku Szewczenki i znajdującego się tam ZOO. Nagle usłyszeliśmy charakterystyczny dźwięk silnika drona Shahed. […] Bardzo szybko okazało się, że dron znajduje się praktycznie nad nami. Chwilę później został strącony, jednak spadł na teren zoo i eksplodował. Znajdowaliśmy się około 100 metrów od miejsca uderzenia. Wolontariuszom udało się nagrać całe zdarzenie. Uwaga – towarzyszyły im wielkie emocje, więc w relacji padają niecenzuralne słowa. View Ediplayer on the source website Dramatyczna historia zoo w Charkowie. Rosyjskie ataki nie ustają Zoo w Charkowie są właściwie dwa, ale żadne nie znajduje się w dogodnej sytuacji. Wybiegi miejskiego ogrodu zoologicznego od linii frontu dzieli zaledwie około 30 kilometrów, a większego, prywatnego Feldman EcoPark zaledwie 20. To drugie zostało niemal doszczętnie zniszczone w atakach rakietowych – 1 stycznia 2026 roku rosyjska lotnicza bomba kierowana uderzyła bezpośrednio w teren ekoparku. Atak doszczętnie zniszczył woliery dla ptaków oraz ciepłe wybiegi dla drapieżników. – Ptaki zginęły. Jeśli nie wszystkie, to większość. W wolierę uderzył pocisk. Wszystkie papugi, bażanty i rzadkie ptaki, które potrzebowały ciepłych warunków, znajdowały się w tym budynku – relacjonował Ołeksandr Feldman, założyciel zoo i ukraiński parlamentarzysta. Przerażone i ztraumatyzowane lwy i tygrysy kryły się w śniegu. W 2022 roku w wyniku rosyjskich ataków na park zginęło sześciu pracowników i wolontariuszy, a 100 zwierząt straciło życie. Jak poinformował park, po początkowej ewakuacji okazało się, że dwaj wolontariusze, którzy zostali, by zaopiekować się zwierzętami, zostali zastrzeleni przez rosyjskich żołnierzy i zamknięci w tylnym pomieszczeniu obiektu. Poznańskie zoo na ratunek Wiele zwierząt zostało już na początku wojny przewiezionych do zaprzyjaźnionych ośrodków – bardzo pomógł m.in. Ogród Zoologiczny w Poznaniu, który nie tylko przyjął wiele drapieżników, ale także działał jako główny punkt przerzutowy i azylowy. Łącznie w ramach kilkunastu transportu pomógł ocalić około 200 zwierząt z Ukrainy. Zwierzęta nie mogły być jednak przetrzymywane w zagranicznych zoo w nieskończoność i wiele wróciło w międzyczasie do Charkowa. „Dopiero później przychodzi świadomość, jak niewiele dzieliło nas od śmierci” Polscy wolontariusze musieli mieć w pamięci to, co wcześniej działo się na terenie charkowskiego zoo. Jak poradzić sobie w warunkach, w których zagrożenie czai się z każdej strony? – Towarzyszyły nam przede wszystkim strach i poczucie bezsilności. Człowiek słyszy ten dźwięk, rozumie, że zagrożenie jest bardzo blisko, ale jednocześnie musi zachować pełne skupienie – relacjonuje Albert Pleśniak. – Najbardziej poraża nas to, że takie sytuacje są dla mieszkańców Ukrainy codziennością – dodaje. Informuje nas, że w nocy z niedzieli na poniedziałek, tego samego dnia, Charków także był celem ataków. W wyniku wtórnego ostrzału podczas akcji ratunkowej w Muzeum Narodowym Sztuki zginęło 4 strażaków, a kilkunastu zostało rannych. Tej samej nocy uszkodzona została również Ławra Peczerska w Kijowie – miejsce będące symbolem historii i kultury Ukrainy od niemal tysiąca lat. – Po ponad czterech latach wojny wciąż trudno zrozumieć nam skalę cierpienia, które każdego dnia dotyka zwykłych ludzi. To nie są tylko liczby i komunikaty agencyjne. To konkretni ludzie, którzy próbują żyć, pracować i ratować innych pomimo ciągłego zagrożenia – kwituje przedstawiciel zweryfikowanej przez nas Fundacji Dobre Jutro. Źródło: National Geographic Polska, The Telegraph, Reuters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy życie z Ziemi mogło przedostać się na księżyc Jowisza? To surrealistyczne, ale wysoce prawdopodobne
Od dekad rozważamy hipotezę panspermii – fascynującą teorię zakładającą, że pierwsze cegiełki życia przywędrowały na Ziemię z głębi kosmosu na kometach lub asteroidach. Ale co jeśli ten proces zadziałał również w drugą stronę? Astrofizycy właśnie wyliczyli, że przez miliardy lat nasza planeta mogła wysyłać w kosmos niezliczone ilości mikroorganizmów.
Dokąd trafiały te uśpione biologiczne przesyłki? Z przeprowadzonych symulacji wynika, że celem ich kosmicznej podróży jest Europa – lodowy księżyc Jowisza, pod którego skorupą kryje się gigantyczny ocean. Prof. Zaza Osmanov z Wolnego Uniwersytetu w Tbilisi udowodnił na łamach „International Journal of Astrobiology”, że zjawisko „odwrotnej panspermii” ma solidne podstawy fizyczne. Badacz wykazał, w jaki sposób ziarenka pyłu transportujące ziemskie bakterie potrafią wyrwać się z grawitacji Ziemi, przetrwać ekstremalny lot, bezpiecznie uderzyć w powierzchnię Europy i przenieść się przez szczeliny w lodzie prosto do życiodajnej wody. Autostopem przez Układ Słoneczny Jak to możliwe, że mikroby z Ziemi uciekają w kosmos? Proces zaczyna się wysoko w naszej atmosferze, około 150 kilometrów nad jej powierzchnią. Kiedy uderza tam mikrometeoryt (kosmiczny pył), przekazuje on ogromną energię uderzonym cząsteczkom. Prof. Osmanov wyliczył, że ziarna pyłu o wielkości około jednego mikrometra – czyli w rozmiarze idealnym, by przenieść upakowaną w nich bakterię – zyskują prędkość aż 14 km/s. To więcej niż tzw. prędkość ucieczki (11,2 km/s), co pozwala im na stałe wyrwać się z objęć ziemskiej grawitacji. Co ciekawe, na takiej kosmicznej tratwie drobnoustroje nie ulegają zniszczeniu – temperatura w trakcie lotu nie przekracza zazwyczaj bezpiecznych 27°C. Ten powolny, niewidzialny wyrzut biologicznego materiału trwa nieprzerwanie od około 3,5 miliarda lat, czyli od momentu pojawienia się na naszej planecie najprostszego życia. Gdzie lądują bakterie? Gdy ziemska bakteria dotrze do orbity Jowisza, jej prędkość wynosi już ponad 20 km/s. Lądowanie na Europie – jego lodowym księżycu – przypomina więc zderzenie z betonową ścianą. Obliczenia wskazują, że przetrwać mogą tylko te mikroby, które wejdą w atmosferę pod ekstremalnie płaskim kątem (około 1 stopnia). Jakie są na to szanse? Zaledwie 3 na 1000 przesyłek wychodzi z tego cało. Prawdziwym wyzwaniem jest jednak dostanie się do płynnej wody. Powierzchnię Europy pokrywa lodowy pancerz o grubości kilkudziesięciu kilometrów. Jowisz działa jednak na swój księżyc gigantycznymi siłami pływowymi. To one wyginają, zgniatają i rozgrzewają wnętrze globu, tworząc potężne szczeliny. Tarcie i ciepło sprawiają, że pozornie nieprzenikniony lód topi się niekiedy na przestrzeni od 1000 do 10 000 lat. Jak zaznacza badacz, wiele form bakterii potrafi wejść w stan anabiozy i przetrwać w głębokim zamrożeniu, czekając, aż topniejący lód zniesie je wprost do oceanu. Przyszłe misje mają szukać milionów mikrobów Choć wskaźnik przeżywalności wydaje się niski, to liczy się tutaj efekt skali. Każdej sekundy ziemską grawitację opuszcza aż 5 trylionów cząsteczek. Geometria Układu Słonecznego sprawia, że w powierzchnię Europy uderza imponujące 300 milionów ziemskich drobinek w każdej sekundzie! Przez miliardy lat to wystarczająca ilość, aby skolonizować lodowy glob. Oczywiście cała teoria czeka na weryfikację. Obecnie w stronę układu Jowisza zmierzają potężne sondy kosmiczne – europejska misja JUICE oraz amerykańska Europa Clipper (które są orbiterami, a nie lądownikami). Ich czujniki sprawdzą, czy pod lodem faktycznie panują warunki przyjazne dla organizmów. Z kolei koncepcje tzw. kriobotów – termicznych wierteł testowanych obecnie na Antarktydzie – dają nadzieję, że w dalszej przyszłości dosłownie przebijemy się do oceanu Europy. Być może to, co tam znajdziemy, będzie bardzo blisko spokrewnione z nami. Źródło: International Journal of Astrobiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zapomnij o zegarach atomowych. Europejscy fizycy uruchomili pierwszy na świecie zegar jądrowy
Niezwykle precyzyjne zegary atomowe działają od lat 50. XX wieku i wydawało się, że w chronometrii osiągnęliśmy już technologiczny sufit. Tymczasem fizykom udało się pokonać barierę, która wydawała się niemożliwa do pokonania – niezależne zespoły z Europy i Chin skonstruowały pierwsze na świecie, w pełni funkcjonalne zegary jądrowe.
Zegary atomowe, choć genialne w swojej konstrukcji (potrafią nie spóźnić się nawet o sekundę przez miliardy lat), opierają się na analizie „tykania” – skoków energetycznych elektronów pobudzanych przez światło lasera. Z metrologicznego punktu widzenia ma to jedną wadę: elektrony (w uproszczeniu) krążą na obrzeżach atomu, przez co są narażone na subtelne zakłócenia z otoczenia. Zaproponowana jeszcze w 2003 roku idea zegara jądrowego zakładała odrzucenie tej metody na rzecz pomiaru energii w samym jądrze atomowym. Ponieważ jądro znajduje się głęboko w centrum atomu, jest ono dobrze chronione przed zewnętrznymi zakłóceniami, co w teorii może zapewnić niespotykaną dotąd stabilność pomiaru. Tajemnicze kryształy z torem-229 Zbudowanie takiego urządzenia było jednak gigantycznym wyzwaniem. Zmiany stanów wewnątrz jądra atomowego zazwyczaj wymagają dostarczenia ekstremalnie dużej dawki energii. Było to całkowicie poza zasięgiem współczesnych laserów. Rozwiązaniem okazał się tor-229. Tor to naturalnie występujący pierwiastek chemiczny (radioaktywny metal), a liczba 229 oznacza jego konkretną odmianę, zwaną izotopem. Wyróżnia się czymś wyjątkowym – jego jądro potrzebuje wyjątkowo niewiele energii, by „przeskoczyć” w wyższy stan, co umożliwia wybicie taktu zegara. Zamiast potężnej dawki energii (dostarczonej np. promieniami rentgenowskimi), do jego wzbudzenia wystarczy precyzyjne światło specjalnego lasera emitującego tzw. próżniowy ultrafiolet. W przełomowych badaniach oba zespoły osadziły jądra tego specyficznego izotopu wewnątrz przezroczystych kryształów fluorku wapnia, tworząc z nich serce nowego zegara. Od tego momentu podejścia chińskiej i europejskiej grupy badawczej zaczęły się jednak od siebie różnić. Dwa zespoły = podwójny triumf nauki Zespół z Europy skupił się na stworzeniu w pełni samodzielnego urządzenia. Aby upewnić się, że nowy zegar jądrowy odmierza czas poprawnie, badacze na bieżąco porównywali jego pracę z tradycyjnym zegarem atomowym. Wyniki potwierdziły, że nowa technologia działa bardzo stabilnie. Co więcej, fizycy od razu wykorzystali wyjątkową precyzję swojego wynalazku do poszukiwań ciemnej materii. Zakłada się, że ta nieuchytna substancja mogłaby minimalnie zakłócać pracę niezwykle czułego zegara. Choć naukowcy jeszcze jej nie wykryli, to precyzja sprzętu pozwoliła im wykluczyć część błędnych teorii na temat właściwości ciemnej materii, co już teraz jest wielkim krokiem naprzód dla astrofizyki. Z kolei badacze z Chin postanowili sprawdzić, czy samo otoczenie fizyczne – czyli struktura kryształu – nie zaburza pracy zegara. W tym celu zamknęli atomy toru w dwóch niezależnie wyprodukowanych kryształach. Okazało się, że w obu przypadkach osiągnięto dokładnie taką samą częstotliwość „tykania”. To odkrycie jest niezwykle ważne, ponieważ udowadnia, że kryształ nie zmienia w losowy sposób pracy jądra atomowego. Dzięki temu wiemy, że w przyszłości zegary jądrowe będą mogły być produkowane seryjnie jako wysoce precyzyjny, niezawodny sprzęt, a nie tylko pełnić rolę wyjątkowych eksperymentów zarezerwowanych dla nielicznych laboratoriów. Czas na nową fizykę Na ten moment nowe konstrukcje nie biją jeszcze pod względem dokładności rekordów ustalonych przez najlepsze zegary atomowe (które miały aż 70 lat na stały rozwój i udoskonalenia). Są jednak kolejnym dowodem na to, że fizyczna teoria może działać w praktyce. Jeśli prognozy wysunięte przez fizyków z Uniwersytetu Wiedeńskiego się sprawdzą, te zaskakująco kompaktowe urządzenia przewyższą starszą technologię w ciągu zaledwie kilku lat. Dadzą nam również potężne narzędzie w fizyce pomiarowej do sprawdzania, czy fundamentalne stałe naszego Wszechświata ulegają jakimkolwiek zmianom w czasie. Źródła: Cornell University, arXiv Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Superkomputer rozegrał Mistrzostwa Świata 2026 tysiąc razy. Znamy nowego mistrza i króla strzelców
Mistrzostwa Świata w 2026 roku są turniejem bez precedensu. Aż 48 drużyn mierzy się ze sobą na stadionach w USA, Kanadzie i Meksyku. Zanim rozbrzmiał pierwszy gwizdek – a ten już za nami – brytyjscy naukowcy postanowili zapytać swojego superkomputera o to, kto wygra. Zaawansowana, specjalnie zaprojektowana sztuczna inteligencja rozegrała cały turniej tysiąc razy, wyłaniając faworytów.
Badacze z brytyjskiego Uniwersytetu w Liverpoolu stworzyli nowoczesny model predykcyjny oparty na uczeniu maszynowym. To nie jest zwykły kalkulator statystyczny. System, który w przeszłości bezbłędnie przewidział drugie miejsce Anglii na Euro 2024, otrzymał potężną aktualizację. Jak tłumaczy dr Benjamin Holmes, maszyna szacuje nie tylko indywidualne umiejętności poszczególnych piłkarzy, ale przede wszystkim to, jak będą oni ze sobą współpracować na boisku. Co więcej, algorytmy wzięły pod uwagę symulacje prawdopodobnych kontuzji, zawieszeń za kartki, a nawet fizyczne warunki panujące na stadionach – w tym wysokość nad poziomem morza i lokalną pogodę. W turnieju rozgrywanym na tak rozległym i zróżnicowanym klimatycznie obszarze Ameryki Północnej takie detale mogą ostatecznie decydować o zwycięstwie. Dwa ośrodki, jeden faworyt. Kto zdobędzie puchar Mistrzostw Świata 2026? Kto zatem ma największe szanse na zwycięstwo? Wnioski płynące z brytyjskich symulacji warto zestawić z niezależnymi wyliczeniami, których dokonali eksperci z Uniwersytetu w Innsbrucku. Analiza porównawcza obu źródeł zdradza fascynującą spójność – oba naukowe modele wskazują na tego samego faworyta: Hiszpanię. Nawet pomimo niedawnego, bardzo przeciętnego meczu z Wyspami Zielonego Przylądka. Według superkomputera z Liverpoolu, Hiszpania ma aż 26,1% szans na zdobycie tytułu mistrza świata. Drugie miejsce przypadło Anglii (17%), trzecie Francji (13,5%), a tuż za podium uplasowała się reprezentacja Argentyny (12,4%). Z kolei model z Innsbrucka jest nieco ostrożniejszy w pompowaniu balonika, ale zachowuje identyczny układ sił na szczycie: daje Hiszpanom 14,5% szans, a na kolejnych miejscach umieszcza niezwykle wyrównane ekipy Anglii i Francji (po 12,4%) oraz Niemiec (11,2%). Jeśli wizja sztucznej inteligencji się spełni, 19 lipca 2026 roku zobaczymy dokładną powtórkę z finału Euro 2024: starcie Anglii z Hiszpanią. Zanim to jednak nastąpi, Anglicy będą musieli przejść morderczą ścieżkę w fazie pucharowej, eliminując po drodze m.in. Meksyk, Brazylię (w ćwierćfinale) oraz Portugalię. Czarny koń turnieju i walka o Złotego Buta Komputerowe symulacje wyłoniły też spore niespodzianki – chociaż nie dla tych, którzy uważnie oglądali europejskie eliminacje do Mistrzostw. Największym „czarnym koniem” zbliżającego się turnieju okazała się Norwegia, której brytyjski superkomputer dał 3,6% szans na wygranie całego mundialu. To właśnie w jej szeregach gra główny faworyt do zdobycia Złotego Buta – Erling Haaland. Maszyna daje mu 19% szans na tytuł króla strzelców, przewidując, że Norweg, podobnie jak Hiszpan Mikel Oyarzabal, ustrzeli około 5,2 gola w całych mistrzostwach. Z tą ostatnią predykcją byłbym jednym ostrożny – Hiszpan w trakcie meczu z potężnymi Kabowerdeńczykami stał się pierwszym piłkarzem od 1966 roku, który rozegrał pierwsze 30 minut meczu nie dotykając piłki ani razu. Może oszczędzał siły, ale... Nieco niżej plasuje się Anglik Harry Kane z 12,2% szans. Z kolei na przeciwległym biegunie statystyk znalazła się Jordania (najmniejsze szanse na puchar) oraz Szkocja, której przypisano marginalne szanse na poziomie 0,2%. Czy bezduszna matematyka obrabuje nas z piłkarskich emocji? Zdecydowanie nie. Jak trzeźwo przypomina prof. Andreas Groll, współautor badania z Innsbrucka, w tak ogromnych i nieprzewidywalnych turniejach szansa na zwycięstwo absolutnego faworyta rzadko kiedy przekracza barierę 20%. Oznacza to statystycznie, że z ogromnym prawdopodobieństwem wynoszącym 80%, puchar na koniec i tak podniesie zupełnie inna drużyna. Skuteczność komputera z poprzedniego turnieju daje jednak do myślenia, prawda? Ciekawe, czy odbije się to na popularności zakładów u bukmacherów. Źródło: University of Liverpool, Daily Mail Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
Ludzki mózg stale tworzy wirtualne symulacje przyszłości – np. gdy planujemy daleką podróż lub przygotowujemy się do ważnej rozmowy. Wyobrażamy sobie różne scenariusze i własne na nie reakcje, co pozwala uniknąć błędów. Do niedawna sądzono, że ta zaawansowana umiejętność – zakorzeniona w tzw. metapoznaniu – jest zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Najnowsze badania obalają ten mit i udowadniają, że nasi krewniacy również potrafią wybiegać myślami w przód.
Międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie oraz japońskiego RIKEN Center for Brain Science postanowił sprawdzić, w jaki sposób makaki podejmują przyszłe decyzje. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Human Behaviour”, pozwala nam spojrzeć na ewolucję naczelnych w innych sposób. Okazuje się, że makaki również symulują swoich umysłach przyszłe stany i oceniają szanse na powodzenie, choć ich aparatura neuronowa różni się od naszej. Gra w kropki, czyli test na wyobraźnię Jak zbadać umiejętność planowania u zwierząt? Naukowcy wpadli na ciekawy pomysł – stworzyli innowacyjny test komputerowy, który wymagał od makaków oceny prawdopodobieństwa sukcesu w przyszłości. Zadanie opierało się na obserwacji chmury losowo poruszających się kropek. Zwierzęta musiały poprawnie odgadnąć główny kierunek ich ruchu, by otrzymać nagrodę. Małpy miały do wyboru dwie opcje: pierwsza była bardzo trudna (kropki poruszały się chaotycznie), ale gwarantowała nagrodę za poprawny wybór. Druga była prosta wizualnie (kropki poruszały się w jednym kierunku), jednak nagroda zależała w niej od zewnętrznego czynnika – liczby wyświetlanych elementów. Co się dzieje w mózgu małpy? Podczas wykonywania zadania skanowano aktywność całego mózgu zwierząt przy pomocy funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI). Wyniki pokazały, że makaki potrafiły trafnie porównać własne umiejętności z czynnikami zewnętrznymi i wybrać optymalną, najbardziej opłacalną strategię na przyszłość. Dr Kentaro Miyamoto – główny autor badania – tłumaczy, że to dokładnie ten sam proces, który zachodzi u człowieka kalkulującego, czy bezpieczniej pojechać do teatru własnym samochodem (pewność co do własnych umiejętności), czy wybrać autobus (ryzyko związane ze środowiskiem zewnętrznym). Planowanie kryje się w czole przedczołowej U ludzi za takie planowanie i metapoznanie (czyli monitorowanie własnych myśli) odpowiada niewielki rejon w mózgu, określany jako obszar 47 (znajduje się on w przednio-bocznej korze przedczołowej). Problem w tym, że obszar 47 to ewolucyjna nowość, której makaki fizycznie nie posiadają. Gdzie zatem kryje się ich umiejętność przewidywania? Skany fMRI ujawniły, że za zdolność do wyobrażania sobie przyszłości odpowiadają u tych zwierząt dwa starsze ewolucyjnie regiony czołowe: 45a oraz 47/12o. Kiedy naukowcy celowo zakłócili pracę tych stref, wydajność makaków w planowaniu drastycznie spadła. Badacze doszli do fascynującego wniosku: ludzki obszar 47 wcale nie pojawił się znikąd. Wyewoluował on poprzez zintegrowanie i połączenie sieci neuronowych tych dwóch starszych, małpich struktur. To dlaczego makaki nie budują miast? Skoro makaki też potrafią przewidywać konsekwencje swoich działań, to dlaczego to my stworzyliśmy zaawansowaną cywilizację? Odpowiedzią jest jeden detal anatomiczny. Zespół dr Miyamoto zauważył, że sieć neuronalna ludzkiego obszaru 47 łączy się silnie z biegunem czołowym mózgu (obszarem 10), który odpowiada za eksplorację i ocenę zupełnie nowych możliwości. U makaków połączenie między starszymi regionami a obszarem 10 okazało się nieporównywalnie słabsze. Ten niezwykle gęsty, neuronowy „światłowód” najprawdopodobniej stanowi biologiczne źródło naszej kreatywnej wyobraźni, czyniąc ludzki umysł zjawiskiem absolutnie unikatowym w świecie przyrody. Źródło: Nature Human Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czeka cię narkoza? Nie cały twój mózg pójdzie „spać” – naukowcy odkryli, że jego mała część nadal będzie słuchać
Myślisz, że narkoza to stan całkowitego „wyłączenia” umysłu? Okazuje się, że nie. Wyjątkowe analizy pracy mózgu udowadniają, że nawet pod wpływem silnych leków usypiających nie tylko nie wypełnia się on całkowitą pustką – jego głęboko ukryta część nieustannie nasłuchuje, uczy się i przetwarza to, co dzieje się na sali operacyjnej. Dlatego niektórzy to „pamiętają”.
Amerykańscy neurobiolodzy z Baylor College of Medicine dokonali przełomowego odkrycia. Przy użyciu innowacyjnych mikrosond zajrzeli prosto do hipokampów (struktur odpowiadających za pamięć i naukę) siedmiu pacjentów poddanych znieczuleniu ogólnemu przed zabiegiem chirurgicznym. Wyniki, opublikowane na łamach prestiżowego magazynu „Nature”, szokują: człowiek pod narkozą potrafi na bieżąco analizować padające wokół niego słowa. Technologiczny przełom w badaniu świadomości. Czy mózg pod narkozą słyszy? Zbadanie tak głębokich warstw umysłu pod narkozą było możliwe tylko dzięki wykorzystaniu nowoczesnych mikroelektrod (tzw. Neuropixels). Rejestrują one sygnały z setek pojedynczych neuronów jednocześnie. Dotychczas naukowcy potrafili obserwować jedynie resztkowe reakcje sensoryczne w korze mózgowej, do której bodźce docierają najszybciej. Hipokamp znajduje się jednak znacznie głębiej. Pojawienie się tam aktywności udowadnia, że centralny układ nerwowy nie ulega całkowitemu zablokowaniu. Jak podkreśla uczestniczący w badaniu neurochirurg prof. Sameer Sheth, nieświadomy mózg jest znacznie bardziej aktywny i zdolny do analizowania środowiska, niż dotąd przypuszczano. Nasz umysł uczy się jak sztuczna inteligencja Naukowcy przeprowadzili dwa nowatorskie testy. Najpierw odtwarzano uśpionym pacjentom monotonne ciągi standardowych dźwięków, sporadycznie przerywając je odmiennymi tonami. W mózgu błyskawicznie zarejestrowano skoki aktywności, co pokazało, że struktury nerwowe bezbłędnie rozróżniały „intruza”, stając się z czasem coraz sprawniejsze w jego identyfikacji. Ale to dopiero drugi eksperyment ujawnił niesamowity mechanizm. Kiedy osobom znieczulonym puszczano fragmenty podcastów i filmów edukacyjnych, ich hipokamp weryfikował mowę w czasie rzeczywistym. Badania dowiodły, że nieświadomy mózg na bieżąco sortuje usłyszane rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Co więcej, potrafi wręcz przewidywać kolejne słowo w usłyszanym zdaniu. Dr Benjamin Hayden zauważa, że to „kodowanie predykcyjne” do złudzenia przypomina działanie modeli generatywnej sztucznej inteligencji. Do tej pory uważano, że takie procesy wymagają pełnego wybudzenia i uwagi – tymczasem radzą one sobie doskonale bez naszej świadomości. To nowa nadzieja na odzyskanie mowy To przełomowe odkrycie, ale rodzi ono pewne pytanie – czym jest świadomość? Autorzy badania zaznaczają, że wszystkim uczestnikom podano konkretny lek (propofol), dlatego w przyszłości warto sprawdzić zachowanie mózgu przy innych anestetykach, a także u osób w śpiączce lub podczas zwykłego snu. Wnioski z tych badań mogą ostatecznie zrewolucjonizować rehabilitację neurologiczną. Neurochirurg dr Vigi Katlowitz – główny autor przełomowej pracy – sugeruje, że podświadoma zdolność układu nerwowego do przetwarzania dźwięków może pomóc w tworzeniu innowacyjnych protez mowy. Wykorzystanie zachowanych, wciąż „nasłuchujących” ścieżek nerwowych to ogromna szansa na leczenie pacjentów z afazją po udarach czy ciężkich urazach głowy. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Twój pies starzeje się dokładnie tak, jak ty. Weterynarze odkryli biologiczny dowód łączący oba gatunki
Więź między człowiekiem a psem jest jeszcze głębsza, niż się zdawało. Dzielimy z czworonogami nasze domy, harmonogram dnia i codzienne nawyki… ale podobieństwo sięga jeszcze dalej. Z jakiegoś powodu zegary biologiczne obu gatunków tykają w uderzająco zbliżony sposób, a sygnały komórkowe przewidujące długość naszego życia są niemal identyczne z psimi.
Amerykańscy naukowcy z Texas A&M University dokonali przełomowego odkrycia w dziedzinie gerontologii. Przebadali oni próbki krwi psów pod kątem specyficznych biomarkerów, które precyzyjnie obrazują procesy komórkowe zachodzące w organizmie. Wyniki, opublikowane w czasopiśmie „The Journals of Gerontology”, zestawiono następnie z pięcioma wielkimi badaniami nad ludzką śmiertelnością. Molekularne wzorce (odpowiadające m.in. za reakcje na stres, metabolizm oraz zdrowie poznawcze i sprawność mózgu) zwiastujące długowieczność lub wczesną śmierć są u obu gatunków niesamowicie zbieżne. Ale dlaczego? Metaboliczny odcisk palca Lekarka weterynarii dr Kate Creevy wyjaśnia, że kluczem do zagadki okazały się metabolity – niewielkie cząsteczki chemiczne powstające w ciele podczas naturalnych procesów życiowych. Zamiast analizować te związki pojedynczo, naukowcy przyjrzeli się tysiącom z nich jednocześnie. Dlaczego? Ponieważ dopiero w dużej grupie tworzą one unikatowy, czytelny wzorzec, który badacze określają mianem komórkowego „odcisku palca”. Ten biologiczny ślad pozwala z ogromną precyzją odczytać, w jakiej kondycji znajduje się cały organizm na poziomie mikroskopowym. Wykryte w ten sposób wzorce działają jak wskaźniki ostrzegawcze (biomarkery). Same w sobie nie są bezpośrednią zapowiedzią śmierci, ale doskonale demaskują ukryte procesy napędzające starzenie, takie jak stany zapalne czy komórkowe reakcje na stres. Prawdziwy przełom nastąpił, gdy naukowcy porównali psi „odcisk palca” z danymi ludzkimi. Cząsteczki, które chronią przed przedwczesnym zgonem (lub zwiększają jego ryzyko) u psów, są dokładnie takie same jak u ludzi. Medycyna na czterech łapach Psy stały się więc sposobem na zrozumienie ludzkiego starzenia. Ale dlaczego? Chodzi o naszą wspólną codzienność. Psy dzielą z nami środowisko, dietę oraz poziom aktywności fizycznej. Ich styl życia jest najczęściej bezpośrednią kalką nawyków właścicieli – w przeciwieństwie np. do kotów, które zachowują znacznie większą niezależność w swoich rytuałach. Co ważne, badacze mogą obserwować proces starzenia u psów w znacznym przyspieszeniu. Podczas gdy ludzie dożywają średnio ponad 70 lat, przeciętna długość życia psa wynosi zaledwie 12–13 lat. Dzięki temu naukowcy mogą uzyskać miarodajne wyniki w ułamku czasu, który byłby potrzebny do przeprowadzenia analogicznych obserwacji na populacji ludzkiej. Fakt, że dzielimy te same komórkowe mechanizmy, pozwala badaczom na bezproblemowe wykorzystywanie wiedzy z badań nad ludźmi na rzecz psów (i odwrotnie). Recepta na psią długowieczność Odkrycie wspólnych biomarkerów śmiertelności jest bardzo istotnym punktem wyjścia do głębszego poszukiwania metod na wydłużenie życia w zdrowiu. Zanim jednak powstaną innowacyjne, oparte na genetyce terapie weterynaryjne, wnioski z analiz pozostają niezwykle pragmatyczne. Skoro starzejemy się fizjologicznie w ten sam sposób, mechanizmy profilaktyki również są identyczne. Dbanie o odpowiednio zbilansowaną dietę, utrzymywanie prawidłowej wagi ciała oraz zachowanie sprawności ruchowej i poznawczej jest kluczowe dla zdrowia naszego czworonoga. Póki co możemy jednak wysnuć z badania ciekawe wnioski – z dużym prawdopodobieństwem to, co służy naszemu zdrowiu, jest niemal na pewno dobre również dla naszego psa (oczywiście pamiętając o tym, że nie mogą jeść niektórych naszych smakołyków – czekolado, patrzę na ciebie). Źródło: Journals of Gerontology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W tej świątyni futbolu bije serce Katalonii. Architektoniczny i kulturowy fenomen Camp Nou
Ryk stu tysięcy gardeł wibruje w gęstym od emocji powietrzu. Zapach świeżo skoszonej trawy miesza się z gwarem trybun, które z minuty na minutę zamieniają się w gigantyczną, pulsującą mozaikę w barwach blaugrany. Kiedy rozpoczyna się legendarne El Clásico, czas na chwilę staje w miejscu. Jednak Camp Nou to coś znacznie więcej niż tylko arena sportowych zmagań. To monumentalny pomnik architektury połowy XX wieku, niemy świadek burzliwej historii Hiszpanii oraz absolutne serce katalońskiej tożsamości. Aby zrozumieć duszę tego regionu, trzeba najpierw poznać sekrety jego największej świątyni.
Spis treści: Ciasne Les Corts i efekt Kubali. Dlaczego Barcelona potrzebowała giganta? Beton i kataloński sen. Architektura i inżynieria obiektu Més que un club. Stadion jako twierdza tożsamości Pielgrzymka kibiców. Co kryją wnętrza Camp Nou? Jak zaplanować podróż na Camp Nou? Espai Barça. Przebudowa Stadionu w Barcelonie Katalończycy zwykli mawiać, że ten obiekt to ich największy, wspólny dom. Rozwój architektury w Europie wielokrotnie podążał za zmianami społecznymi, jednak rzadko zdarza się, by jeden budynek tak trwale zdefiniował kulturę całego regionu. Zanim jednak gigantyczna konstrukcja stała się ikoną współczesnego sportu i magnesem na miliony turystów, powstanie stadionu FC Barcelony wiązało się z bezprecedensowym ryzykiem, inżynieryjną brawurą i koniecznością znalezienia odpowiedzi na rosnący fenomen masowej rozrywki. Ciasne Les Corts i efekt Kubali. Dlaczego Barcelona potrzebowała giganta? W powojennej rzeczywistości lat 40. i 50. duma Katalonii rozgrywała swoje mecze na Camp de Les Corts. Obiekt ten, choć urokliwy i przesiąknięty historią, z każdym rokiem stawał się coraz ciaśniejszy. Kiedy w 1950 roku do drużyny dołączył Ladislao Kubala – fenomenalny węgierski wirtuoz futbolu – miasto ogarnęło prawdziwe sportowe szaleństwo. Magia Kubali przyciągała na trybuny tłumy, dla których z każdym tygodniem brakowało biletów. Zarząd klubu szybko zrozumiał, że aby pomieścić wszystkich chętnych i dorównać ambicjom rosnącej potęgi, stary obiekt musi odejść do lamusa. Rozpoczęto gorączkowe poszukiwania odpowiednich gruntów pod nowy stadion w Barcelonie, który mógłby sprostać architektonicznym i logistycznym wyzwaniom nowej epoki. Wybór padł na tereny położone zaledwie kilkaset metrów od starego boiska. Beton i kataloński sen. Architektura i inżynieria obiektu Zaprojektowanie giganta powierzono trzem wybitnym wizjonerom: Francescowi Mitjansowi, Josepowi Soterasowi oraz Lorenzo Garcíi-Barbónowi. Inżynieryjne wyzwanie lat 50. polegało na wykorzystaniu żelbetu na niespotykaną dotąd skalę. Konstrukcja pochłonęła ogromne ilości betonu i stali, a rosnące w zastraszającym tempie koszty budowy niemal doprowadziły klub na skraj bankructwa. Mimo finansowych zawirowań, 24 września 1957 roku marzenie stało się rzeczywistością. Uroczysta inauguracja miała oprawię, podczas której sacrum mieszało się z profanum: odprawiono mszę świętą, na murawie wystąpiły wielotysięczne chóry, a w niebo wypuszczono stada białych gołębi. Z biegiem lat obiekt nieustannie ewoluował. Choć w szczytowym momencie w 1982 roku mieścił aż 120 tysięcy widzów, późniejsze restrykcje bezpieczeństwa (szczególnie wymóg miejsc wyłącznie siedzących) zredukowały tę liczbę. Dziś, w ramach wielkiej modernizacji docelowa pojemność stadionu jest stopniowo zwiększana do niesamowitych 105 tys. miejsc, co ma na nowo przypieczętować status stadionu jako absolutnego giganta w skali Europy. Polski akcent na nowym stadionie Póki co do użytku oddano część nowego Spotify Camp Nou, a na trybuny może obecnie wejść ponad 62 000 kibiców. Zakończenie wszystkich prac planowane jest na 2027 rok. Na Camp Nou wróciła też już FC Barcelona, która – 22 listopada 2025 roku, po 909 dniach przerwy – podjęła na nim Athletic Bilbao. Historycznego, pierwszego gola na nowym stadionie zdobył już w 4. minucie Robert Lewandowski. Més que un club. Stadion jako twierdza tożsamości Zjawisko to jest fascynujące również z socjologicznego punktu widzenia. Słynne motto klubu, Més que un club (Więcej niż klub), znalazło swoje absolutne odzwierciedlenie właśnie na tych trybunach, szczególnie w mrocznych czasach dyktatury generała Francisco Franco. Kiedy reżim brutalnie tłamsił regionalne swobody, betonowa misa stadionu stała się jedynym bezpiecznym azylem dla setek tysięcy Katalończyków. To tutaj mogli legalnie manifestować swoją odrębność, wywieszać zakazane flagi (Senyery) i bez strachu mówić w swoim ojczystym języku. Co ciekawe, przez dekady oficjalną nazwą obiektu był po prostu Stadion FC Barcelony (hiszp. Estadio del FC Barcelona). Dopiero w 2001 roku, w wyniku demokratycznego głosowania członków klubu (tzw. socios), formalnie przyjęto potoczną, używaną przez mieszkańców od samego początku nazwę Camp Nou, co w języku katalońskim oznacza po prostu „Nowe Boisko”. Pielgrzymka kibiców. Co kryją wnętrza Camp Nou? Dla milionów turystów z całego świata wizyta w stolicy Katalonii jest niepełna bez architektonicznej pielgrzymki na trybuny. Wnętrza kryją w sobie niezwykłe miejsca. Zanim piłkarze wybiegną na murawę, mijają niewielką, skromną kaplicę zlokalizowaną w tunelu – miejsce wyciszenia i modlitwy przed najważniejszymi starciami. Tuż obok znajduje się muzeum klubowe, które rokrocznie bije rekordy popularności, zyskując miano najchętniej odwiedzanego muzeum w całej Katalonii, detronizując pod względem frekwencji nawet słynne galerie sztuki. Infrastrukturę dopełnia legendarna loża prezydencka, w której zapadały najważniejsze decyzje w historii europejskiego futbolu, oraz gigantyczna strefa medialna, z której relacje trafiają na wszystkie kontynenty. Jak zaplanować podróż na Camp Nou? Podróż z Polski do piłkarskiej stolicy Katalonii jest dziś niezwykle prosta i przystępna. Najlepszym tropem są bezpośrednie połączenia lotnicze na główne lotnisko Barcelona-El Prat (BCN) lub pobliski port w Gironie (GRO). Zarówno tanie linie lotnicze, jak i regularni przewoźnicy oferują dogodne loty z większości dużych polskich miast – w tym z Warszawy, Krakowa, Katowic, Wrocławia, Poznania czy Gdańska. Po dotarciu do miasta najwygodniejszym środkiem transportu pod sam obiekt jest doskonale rozwinięte metro. Wystarczy wsiąść w zieloną linię L3 (wysiadając na stacjach Palau Reial lub Les Corts) albo niebieską linię L5 (stacje Collblanc lub Badal). Dla każdego miłośnika historii architektury wpisanie tego punktu na mapę zwiedzania to absolutny obowiązek, ale wymaga odpowiedniego planowania. Aby mieć stuprocentową pewność wejścia konkretnego dnia i o wybranej godzinie – zwłaszcza w szczycie sezonu wakacyjnego – bilety na zwiedzanie (lub na wystawę Barça Immersive Tour dostępną podczas prac modernizacyjnych) należy zarezerwować z kilkutygodniowym wyprzedzeniem przez internet. Gwarantuje to spokój i uniknięcie braku wolnych miejsc. Jeśli natomiast planujesz wizytę w dniu meczu, dotrzyj do dzielnicy Les Corts na kilka godzin przed pierwszym gwizdkiem, by spróbować lokalnych tapas w otoczeniu śpiewających fanów z całego świata. Bilety można kupić na oficjalnej stronie FC Barcelony. W zakładce „Man’s football” należy wybrać interesujący nas mecz i kliknąć żółtą ramkę z napisem „tickets”. Warto pamiętać, że cena zależna jest od wybranego przez nas sektora. Espai Barça. Przebudowa Stadionu w Barcelonie Żadna legenda nie może oprzeć się próbie czasu bez ewolucji. Omawiane powiększenie pojemności stadionu w Barcelonie do 105 tys. miejsc to zaledwie jeden z elementów gigantycznego projektu architektonicznego o nazwie Espai Barça. Jego głównym celem jest zintegrowanie historycznej bryły z nowoczesną tkanką miejską i najwyższymi standardami zrównoważonego rozwoju. Modernizacja Camp Nou zakłada między innymi dodanie ogromnego zadaszenia, które nie tylko ochroni kibiców przed deszczem, ale też diametralnie poprawi akustykę powiększonych trybun. Zgodnie z ekologicznym duchem czasów, nowy projekt opiera się na zielonych technologiach – od potężnych systemów zbierania deszczówki po instalacje paneli słonecznych na fasadzie. Architekci podjęli się niezwykle trudnego zadania – jak unowocześnić obiekt, nie niszcząc jego historycznej, betonowej duszy z 1957 roku. Wszystko wokół się zmienia – od technologii, przez zawodników, aż po całe pokolenia kibiców – jednak magiczna misa w sercu Katalonii ciągle dumnie trwa. To wciąż tętniący życiem organizm, który w swojej nowej, ekologicznej odsłonie jest gotowy napisać kolejne, wielkie rozdziały historii sportu. Źródła: FC Barcelona, stadiony.net, visitcampnou.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Odkryto największe cmentarzysko wielorybów na Ziemi. Podwodna nekropolia skrywa tajemnice sprzed milionów lat
Na dnie Oceanu Indyjskiego, w wiecznych ciemnościach i przy miażdżącym ciśnieniu, biolodzy morscy natrafili na coś, co budzi skojarzenia z zatopionym miastem umarłych. Wzdłuż gigantycznej szczeliny geologicznej spoczywają szczątki setek wielorybów. Najstarsze pamiętają czasy na długo przed pojawieniem się człowieka. To największe i najgłębiej położone cmentarzysko tych morskich gigantów, jakie kiedykolwiek udało się odnaleźć.
Wydaje się, że głębiny oceanu są sterylne i całkowicie pozbawione życia. Najnowsze odkrycie, opisane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, otwiera oczy wszystkim niedowiarkom – pokazuje, że ekosystemy rowów oceanicznych mogą kryć niezwykłe skarby, które są jak starożytne księgi historii naszej planety. Co niezwykłego znaleźli naukowcy pod wodzą dr Xiaotonga Penga z Chińskiej Akademii Nauk? Otchłań pełna kości Międzynarodowa ekspedycja, korzystająca z załogowego okrętu podwodnego Fendouzhe (w ramach programu Global TREnD), eksplorowała Strefę Pęknięć Diamantina. To potężna struktura geologiczna oddzielająca Australię od Antarktydy, sięgająca ponad 7000 metrów głębokości. Tam, w lutym 2023 roku, badacze natrafili na prawdziwą podmorską anomalię. Na odcinku 1200 kilometrów skatalogowano aż 485 miejsc spoczynku wielorybów. Znaleziono tam 476 skamieniałych szkieletów oraz pięć aktywnych biologicznie ekosystemów. Co niezwykle intrygujące, zdecydowana większość odnalezionych szczątków to czaszki waleni dziobogłowych (zifiowatych) – rodziny zagadkowych, nurkujących na ekstremalne głębokości ssaków. Najstarsze wydobyte czaszki w tej strefie zostały datowane na niewiarygodne 5,26 miliona lat. Życie, które rodzi się ze śmierci Dla życia próbującego przetrwać na ekstremalnych głębokościach jakiekolwiek pożywienie jest towarem luksusowym. Nie ma się więc co dziwić, że w całkowitych ciemnościach, w temperaturze oscylującej w okolicach zera, opadający na dno martwy wieloryb (zjawisko to biolodzy nazywają z angielskiego whale fall) staje się tętniącą życiem oazą. To ogrom jedzenia i ciepła. Nawet na tak ekstremalnych głębokościach padlina napędza życie. Kości są systematycznie pożerane przez wyspecjalizowane wieloszczety z rodzaju Osedax (zwane potocznie „robakami-zombie”), a wokół szkieletów wyrastają gąbki, ukwiały i maty mikrobiologiczne. Bakterie przeprowadzają tam chemosyntezę, tworząc symbiotyczne układy z małżami. Stephen J. Godfrey, amerykański paleontolog, porównał to odkrycie do sensacyjnego odnalezienia żywej ryby latimerii, która pamięta czasy dinozaurów. Podwodne cmentarzysko to rzadkie, wyjątkowe złoże skamieniałości, które wciąż rośnie. I zmienia nasze spojrzenie na życie w głębokim oceanie. Zagadka dziobogłowych nurków Dlaczego to właśnie walenie dziobogłowe zdominowały to podwodne cmentarzysko? Badacze sugerują, że Strefa Pęknięć Diamantina może w rzeczywistości stanowić naturalny punkt gromadzenia się opadających ciał wielu różnych gatunków wielorybów. Problem w tym, że szkielety innych ssaków morskich ulegają zbyt szybkiemu rozkładowi, by mogły zachować się w formie skamieniałości. Wyjątkiem są wspomniane zifiowate. Ich kości pyska są niezwykle gęste, dzięki czemu nie uległy całkowitej degradacji, zanim zdołała pokryć je ochronna warstwa tlenków żelaza i manganu, doskonale je konserwując. Czemu wieloryby umarły właśnie tam? Naukowcy przypuszczają również, że to sam styl życia zifiowatych – wyspecjalizowanych w polowaniach na głębokowodne kałamarnice i ryby – przyczynia się do ich masowej obecności w tym konkretnym rejonie. Topografia dna o kształcie litery V działa jak naturalny lej, ale to ekstremalne nurkowania w pogoni za zdobyczą są dla tych ssaków największym ryzykiem. Walenie dziobogłowe schodzą nawet na 3000 metrów, jednak zapuszczanie się głębiej w Strefie Diamantina stanowi dla nich nieprzekraczalną fizjologiczną barierę. Polowanie w tej przepaści może skończyć się dla nich śmiertelnym wycieńczeniem lub chorobą dekompresyjną. Opadają wtedy na dno, tworząc nowe wyspy życia w lodowatej otchłani. I zostawiają dla nas informację o Ziemi, której już nie ma. To wyjątkowe stanowisko paleontologiczne skrywa szczątki m.in. co najmniej jednego nieznanego wcześniej wymarłego gatunku. Naukowcy są pewni, że cmentarzysko kryje znacznie więcej ewolucyjnych niespodzianek. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kawałek soczystej wołowiny bez zabijania zwierząt. Nowa metoda drastycznie obniża koszty „mięsa z probówki”
Wyhodowanie w laboratorium soczystego, prawdziwego steka bez wyrządzania krzywdy zwierzętom to marzenie nie tylko obrońców praw zwierząt, ale i troszczących się o planetę ekologów. Choć technologia ta istnieje od lat, na drodze do masowej produkcji stały astronomiczne koszty. Teraz badacze dokonali jednak znaczącego przełomu, obniżając cenę laboratoryjnej wołowiny aż dziesięciokrotnie. Kluczem okazało się środowisko zbudowane na bazie roślinnego rusztowania. Czy czekają nas zmiany w żywieniu?
Wydawałoby się, że rolnictwo komórkowe – etyczna i przyjazna dla środowiska alternatywa dla tradycyjnego chowu – szybko podbije nasze supermarkety. Niestety, inżynieria tkankowa to wciąż niezwykle kosztowny proces. Badanie opublikowane na łamach czasopisma „Current Research in Food Science” sugeruje, że główną barierę finansową można wreszcie przeskoczyć. Pozostanie więc walka – być może nawet trudniejsza – z naszymi przyzwyczajeniami. Mięso z probówki – jak to działa? Tradycyjna hodowla zwierząt (w szczególności bydła) to ogromne obciążenie dla naszej planety. Według danych FAO odpowiada ona za około 14,5% globalnych emisji gazów cieplarnianych, pochłaniając jednocześnie gigantyczne zasoby wody pitnej i gruntów. Produkcja w bioreaktorach polega na pobraniu od żywego zwierzęcia mikroskopijnej próbki tkanki (to bezbolesna dla zwierzęcia biopsja) i stymulowaniu komórek do podziału. W teorii, z próbki wielkości ziarnka pieprzu można wyhodować całe tony pełnowartościowego, bezpiecznego mięsa. I to wolnego od antybiotyków. Kosztowny problem z pożywką Do tej pory największą zmorą laboratoriów pracujących nad mięsem z probówki były same pożywki. Aby bydlęce komórki macierzyste chciały się swobodnie namnażać i przekształcać w pełnoprawną tkankę, potrzebują precyzyjnych białek, czyli tzw. czynników wzrostu. Substancje te, nieustannie rozpuszczane w ogromnych ilościach płynów hodowlanych, odpowiadają za ponad 95% wszystkich kosztów laboratoryjnej produkcji. Naukowcy z Hebrew University of Jerusalem wpadli na genialny w swojej prostocie pomysł. Zamiast ciągle wzbogacać płynną pożywkę drogocennymi czynnikami wzrostu, postanowili wbudować te kluczowe białka bezpośrednio w strukturę, na której rośnie mięso. Pozwoliło to na błyskawiczne zmniejszenie ilości preparatów o dziesięciokrotnie, przy jednoczesnym zachowaniu idealnego tempa wzrostu. To celulozowe domy dla komórek Jak to konkretnie działa? Sercem tego systemu jest porowate, celulozowe rusztowanie. Badacze stworzyli w pełni roślinną strukturę utkaną z równoległych mikrotuneli. Taka „gąbka” znakomicie naśladuje naturalną macierz zewnątrzkomórkową (ECM) tkanki mięśniowej zwierząt. Rozsiane na tym rusztowaniu mezenchymalne komórki macierzyste krów rozwijały się modelowo. Wykazywały znakomitą przyczepność i rosły wzdłuż celulozowych włókien, tworząc uporządkowaną przestrzennie tkankę. W trakcie wielotygodniowej hodowli komórki z powodzeniem wykształciły odpowiednie białka mięśniowe oraz tłuszcze. Biologiczne dojrzewanie radykalnie zwiększyło sztywność struktury, upodabniając jej opór na ściskanie do parametrów tradycyjnej, surowej polędwicy. Najważniejsze – czy takie mięso smakuje? Kulinarny test patelni Ostateczny egzamin odbył się w kuchni. Izraelscy badacze usmażyli wyhodowaną wołowinę w wysokiej temperaturze. Tkanka zachowała doskonałą stabilność, a na jej powierzchni zaszła klasyczna reakcja Maillarda – chemiczny proces brązowienia, który odpowiada za charakterystyczny smak i aromat pieczonego mięsa. Testy mechaniczne przeprowadzone po obróbce termicznej bezdyskusyjnie potwierdziły, że włóknista tekstura steka z probówki jest uderzająco podobna do naturalnej wołowiny. – Nasze wyniki pokazują, że możemy radykalnie zmienić ekonomię rolnictwa komórkowego, nie pogarszając przy tym jakości samej tkanki – podkreśla autorka badania, dr Sharon Schlesinger. Przytwierdzenie czynników wzrostu do rusztowania daje komórkom natychmiastowy dostęp do sygnałów rozwojowych, co niemal całkowicie eliminuje straty surowców. Kolejnym celem inżynierów będzie dostosowanie systemu do pożywek całkowicie wolnych od surowicy i przystosowanie produkcji do masowych standardów komercyjnych. Drastyczna obniżka kosztów sprawia, że już niedługo na naszych sklepowych półkach powinniśmy zobaczyć „mięso z próbówki”. Tylko jak na nie zareagujemy? Źródło: Current Research in Food Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śpiew, który zmienia mózg. Te ptaki ostrzegają swoje jaja przed nadchodzącym upałem
Wydaje ci się, że zamknięte w wapienne skorupce pisklę jest całkowicie odcięte od świata zewnętrznego? Nic bardziej mylnego – okazuje się, że ptaki już wtedy przygotowują się na warunki panujące na zewnątrz. Biolodzy odkryli, że dorosłe zeberki timorskie śpiewają do swoich jaj. To fizycznie zmienia mózgi pisklaków. Jeszcze przed wykluciem.
Dzięki pracy naukowców wiemy więcej o komunikacji prenatalnej zwierząt. Okazuje się, że ptasi rodzice potrafią za pomocą precyzyjnie dobranych tonów „przeprogramować” genetycznie swoje potomstwo, aby ułatwić mu przetrwanie w dobie drastycznych zmian klimatycznych. W rytmie termicznej pieśni. Dlaczego ptaki śpiewają do jaj? Instrygujące wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of Experimental Biology” i – jak możemy przeczytać – zaskoczyły samych autorów. Początkowo sądzili oni, że dźwięki aktywują w mózgach piskląt geny odpowiedzialne za produkcję hormonów chroniących przed przegrzaniem. Nic takiego się jednak nie stało. Analiza genomu przeprowadzona w Queen Mary University of London wykazała, że ptasia pieśń wpłynęła na podwzgórze – strukturę mózgu odpowiedzialną za termoregulację organizmu. Zamiast aktywować hormony, dźwięki wyciszyły aktywność genów odpowiedzialnych za strukturę komórkową i skurcze mięśni (w tym genu Tropomyosin 1). Mówiąc prościej – śpiew rodziców zmienił działanie genów w mięśniach gładkich otaczających naczynia krwionośne, które tworzą barierę krew-mózg. Dzięki temu naczynia krwionośne w mózgach piskląt nie dojrzewają w pełni przed wykluciem, pozostając niezwykle elastyczne i plastyczne. Ta fizyczna modyfikacja pozwala młodym ptakom na dynamiczne regulowanie przepływu krwi w głowie podczas ekstremalnych upałów, chroniąc je przed udarem termicznym, na który ptasi mózg jest śmiertelnie podatny. Jak embrion słyszy przez skorupę? Naukowcy wciąż głowią się nad tym, w jaki sposób nienarodzone pisklę dekoduje sygnały od rodziców. Ponieważ aparat słuchowy ptaka w jaju dopiero się formuje, dr Mylene Mariette sugeruje, że mechanizm ten może opierać się na wykrywaniu wibracji skorupy jaja wywołanych przez fale dźwiękowe o wysokiej częstotliwości. Śmiertelna genetyczna pułapka To przedziwna genetyczna inżyniera natury ma jednak swoją mroczną stronę. Dr Julia George ostrzega, że ten ewolucyjny system ochrony zadziała tylko wtedy, gdy prognoza rodziców będzie trafna. Jeśli z powodu gwałtownie destabilizującego się klimatu po fali upałów nadejdzie nagłe, anomalne ochłodzenie, zakodowana w mózgach piskląt elastyczność naczyń krwionośnych może nie pasować do otaczających warunków, stając się dla młodych ptaków śmiertelną pułapką. Źródło: Journal of Experimental Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pół miliona euro za skórę dinozaura. To była wyjątkowa licytacja torebki z T-Rexa
W paryskim domu aukcyjnym Drouot wydarzyła się historyczna licytacja. Czego dotyczyła? Jej główną bohaterką była torebka wyceniana na astronomiczną kwotę blisko pół miliona euro. Wyjątkowość gadżetu nie polegała jednak na podpisie słynnego projektanta, lecz na materiale, z którego została uszyta. Stworzono ją ze skóry słynnego Tyrannosaurusa rexa – a przynajmniej tak twierdzili twórcy.
Torebkę, zaprezentowaną po raz pierwszy wiosną w Amsterdamie, wystawiono na niedawno na paryskiej aukcji organizowanej przez Alexandre'a Giquello. Miała być absolutnym unikatem, który połączy świat mody z paleontologią. Jednak wbrew szumnym zapowiedziom licytacja okazała się spektakularną porażką. Przebieg niezwykłej aukcji Oferty przekroczyły „zaledwie” barierę 150 000 dolarów, pozostając daleko w tyle za przedaukcyjnymi szacunkami, które zakładały kwotę rzędu 300 000 do 500 000 euro. Z racji niskiej kwoty licytacji twórcy się wycofali, więc bezprecedensowy gadżet nie znalazł ostatecznie nabywcy. Dlaczego aukcja nie przyciągnęła zainteresowania? By to zrozumieć, należy najpierw zajrzeć do laboratorium i oddzielić popkulturowy mit od twardej nauki. Bo coś się tutaj nie zgadza. Jak ożywić dinozaura w probówce? Robimy naukowy fact-checking Twórcy torebki chwalili się użyciem „komórek T-Rexa”. To stwierdzenie wymaga genetycznego sprostowania. Wiadomo, że DNA ulega naturalnej degradacji, a sklonowanie czy namnożenie żywych, funkcjonalnych komórek zwierzęcia wymarłego 67 mln lat temu jest fizycznie niemożliwe. Jak zatem powstał materiał? Naukowcy i eksperci – w tym powiązany ze sprzedażą paleontolog Iacopo Briano – wykorzystali śladowe ilości prehistorycznego kolagenu (głównego białka budulcowego skóry). Izolat pochodził z niezwykłej kości udowej tyranozaura odkrytej 25 lat temu w amerykańskim stanie Montana. Dzięki osiągnięciom współczesnej biotechnologii, odtworzoną sekwencję białkową „wszczepiono” do nowoczesnych kultur komórkowych (najczęściej wykorzystuje się do tego drożdże). Te współczesne komórki produkowały prawdziwą biologiczną tkankę naśladującą strukturę skóry wielkiego drapieżnika. Jak słusznie zauważa Briano, to nie jest tzw. wegańska skóra, która w większości przypadków jest po prostu ekologicznym plastikiem (poliuretanem). To w 100% biologiczny materiał, choć wyhodowany sztucznie w bioreaktorze. Dlaczego nikt jej nie kupił? Problem bio-mody Mimo niesamowitego technologicznego zaawansowania, brak większego zainteresowania nie powinien dziwić. Dla wielu problemem była zaporowa cena. Wycena domów aukcyjnych opierała się na kosztach wieloletnich badań biotechnologicznych, a nie na realnej wartości rynkowej samej galanterii. Ale to nie wszystko. Torebka wzbudza także kontrowersje etyczne. Przekształcanie szczątków prehistorycznych zwierząt w dobra luksusowe budzi spory niesmak w środowiskach naukowych. Wiele osób traktuje to jako profanację paleontologicznego dziedzictwa na rzecz pustego konsumpcjonizmu. Torebka z kolagenu dinozaura to bardziej ekstrawagancki eksperyment i ciekawostka (tzw. bio-moda) niż funkcjonalny element garderoby. Dla tradycyjnych kolekcjonerów luksusu była to rzecz po prostu zbyt abstrakcyjna. Brak zainteresowania na paryskiej aukcji może wyraźnym sygnałem od rynku. Chociaż postęp biotechnologiczny sprawia, że możemy sięgać gwiazd – a laboratoryjna hodowla tkanek może w przyszłości uwolnić nas od przemysłowej hodowli zwierząt futerkowych i rzeźnych – to tworzenie gadżetów z dinozaurów wciąż traktowane jest jako droga, kontrowersyjna fanaberia. I, z perspektywy nauki, to chyba całkiem dobra wiadomość. Źródło: Le Monde, Phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To nie topniejące lodowce są wszystkiemu winne. Za rosnący poziom mórz odpowiadają „puchnące” oceany
Z każdym rokiem wszechocean pochłania coraz większe połacie lądów, zagrażając milionom ludzi zamieszkujących strefy przybrzeżne. Przez lata utarło się przekonanie, że za ten stan rzeczy odpowiedzialne są wyłącznie znikające w oczach lodowce. Chociaż to prawda, to najnowsza analiza ogromu danych naukowych udowadnia, że główny napęd tego niszczycielskiego procesu jest zupełnie niewidoczny dla oka. Coś nam przez lata umykało.
Musimy zrozumieć, dlaczego wody w oceanach przybywa – to kluczowe do opracowania skutecznych strategii obronnych. Aby jednak precyzyjnie spojrzeć na ten problem, najpierw należy obalić popularny, internetowy mit. Paradoks szklanki wody Sceptycy zmian klimatycznych często przytaczają argument oparty na prawie Archimedesa: „skoro kostka lodu pływająca w szklance z wodą po roztopieniu nie podnosi jej poziomu, to dlaczego topniejąca Arktyka miałaby zalać nam kontynenty?”. Z punktu widzenia fizyki ten argument jest poniekąd prawdziwy. Topniejący lód morski (np. ten unoszący się na Oceanie Arktycznym) faktycznie nie podnosi znacząco poziomu wód, ponieważ już wcześniej wypierał wodę o masie równej swojej własnej. Problem polega na tym, że gigantyczne czapy lodowe Grenlandii czy Antarktydy, a także lodowce górskie, spoczywają na stałym lądzie. Gdy ten lód topnieje, działa jak dolewanie do pełnej szklanki wody z zewnętrznego dzbanka – nowa masa wody trafia bezpośrednio do oceanów, nieubłaganie podnosząc ich poziom. Nie dostrzegaliśmy rozszerzalności cieplnej Choć woda ze stopionego lodu spływająca z lądów ma ogromne znaczenie, to międzynarodowy zespół naukowców udowodnił niedawno w czasopiśmie „Science Advances”, że za większość wzrostu poziomu morza odpowiada inne zjawisko. Jest nim rozszerzalność cieplna. Zasada jest prosta – woda, pod wpływem rosnącej temperatury, zwiększa swoją objętość i zaczyna zajmować więcej przestrzeni. Ponieważ ludzkość emituje gazy cieplarniane, oceany działają jak gigantyczny bufor, pochłaniając potężne ilości tego nadmiarowego ciepła. Potem stopniowo termicznie „pęcznieją”, co jest główną przyczyną podnoszenia się poziomu wód na świecie. Bilans w końcu się zgadza Przez lata naukowcy borykali się z frustrującą luką informacyjną – suma pomiarów topniejącego lodu i nagrzewania się wód nie do końca pokrywała się z faktycznym, obserwowanym wzrostem poziomu oceanów. Tę rozbieżność nazywano brakiem domknięcia „budżetu globalnego średniego poziomu morza” (GMSL). Najnowsze badanie ostatecznie rozwiązało tę zagadkę. Dzięki nowoczesnym satelitom i sieci oceanicznych boi pomiarowych naukowcy wreszcie udowodnili, że ich wyliczenia były słuszne (margines błędu od 2005 roku wynosi zaledwie ±5 milimetrów). Z danych wynika, że wzrost poziomu morza przyspiesza niemal dwukrotnie. O ile w latach 1960–2023 średnie tempo wynosiło 2,06 mm rocznie, o tyle w okresie 2005–2023 wzrosło już do 3,94 mm rocznie. To co podnosi poziom oceanów? Badacze wyliczyli dokładnie, co napędza to zjawisko w analizowanym okresie. Okazało się, że jest to: rozszerzalność cieplna oceanów: 43%, topnienie lodowców górskich: 27%, topnienie lądolodu Grenlandii: 15%, topnienie lądolodu Antarktydy: 12%, zasoby wód lądowych (w tym systemy irygacyjne i zbiorniki): 3%. Niestety, nawet jeśli jutro drastycznie zredukujemy emisję gazów cieplarnianych, to modele klimatyczne nie pozostawiają złudzeń. Zmagazynowane dotąd ciepło sprawi, że oceany będą nadal się nagrzewać i rozszerzać przez co najmniej pół wieku. Warto jednak nie myśleć tylko o sobie i walczyć – chociażby dla przyszłych pokoleń. Pełne zrozumienie tego, jak fizyka wespół z topniejącymi lądolodami napędza ten proces, to dziś nasz jedyny punkt wyjścia do obrony zagrożonych społeczności na wybrzeżach całego świata. Źródło: Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mistrzostwa Świata 2026 ruszyły. Mamy dowody, że oglądanie meczów może być dobre dla Twojej psychiki
11 czerwca 2026 roku uwaga miliardów ludzi przenosi się na stadiony Ameryki Północnej. Ruszają Mistrzostwa Świata 2026 – turniej rekordów, który zafunduje nam gigantyczny rollercoaster skrajnych emocji – mimo, że zabraknie na nim naszej reprezentacji. Okazuje się jednak, że ten wielki festiwal futbolu to nie tylko czysta rozrywka, ale też... narzędzie wsparcia dla naszej psychiki. Czy wiesz, że oglądanie tych meczów przyniesie wymierne korzyści dla twojego zdrowia?
Zamiast wyrzutów sumienia z powodu godzin spędzonych przed ekranem, warto spojrzeć na nadchodzący miesiąc z perspektywy neurobiologicznej i psychologicznej. Śledzenie zmagań najlepszych piłkarzy globu uruchamia w naszych organizmach mechanizmy, które skutecznie chronią nas przed plagami współczesności: samotnością oraz stanami depresyjnymi. Mistrzostwa Świata 2026 – początek globalnej fiesty Mecz otwarcia pomiędzy reprezentacją Meksyku a RPA – odbywający się 11 czerwca 2026 roku o g. 21:00 polskiego czasu na legendarnym stadionie Azteca w Meksyku – oficjalnie inauguruje 23. edycję mundialu. Turniej organizowany wspólnie przez Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk jest pod wieloma względami historyczny. Po raz pierwszy na murawę wybiegną reprezentacje aż 48 krajów, a kibice z całego świata zjednoczą się w przeżywaniu sportowych dramatów. Zbiorowe emocje wpłyną na nasz dobrostan. Okazuje się, że one są nam po prostu potrzebne. Nie mistrzostwa. Emocje. Twarde dane z brytyjskich laboratoriów Analizy przeprowadzone przez psychologów z Anglia Ruskin University w Wielkiej Brytanii pokazują kibicowanie w nowym świetle. Wykorzystując dane od 7209 dorosłych osób (w wieku 16–85 lat), badacze udowodnili, że ludzie regularnie uczestniczący w wydarzeniach sportowych wykazują wyraźnie wyższą satysfakcję z życia oraz silniejsze poczucie, że ich codzienność ma głębszy sens. Co kluczowe dla milionów fanów zasiadających przed telewizorami – oglądanie meczów na ekranie daje zbliżony, silny efekt ochronny. Częstotliwość śledzenia transmisji w sieci lub telewizji bezpośrednio koreluje z obniżeniem wskaźników depresji oraz rzadszym zgłaszaniem stanów lękowych. Im częściej oglądamy sport, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo wystąpienia symptomów obniżonego nastroju. Czy „pławienie się w cudzej chwale” działa? Dlaczego kibicowanie tak silnie na nas działa? Odpowiedzią jest teoria tożsamości społecznej. Jako gatunek instynktownie poszukujemy przynależności do grup, z którymi dzielimy wspólny mianownik. Oglądając Mistrzostwa Świata 2026 stajemy się częścią potężnej globalnej społeczności, co daje nam podświadome oparcie społeczne i emocjonalne. Naukowcy z belgijskiego uniwersytetu KU Leuven opisali mechanizm określany jako „pławienie się w cudzej chwale” (ang. basking in reflected glory). Kiedy nasza drużyna wygrywa, nasz mózg interpretuje ten sukces jako nasze osobiste osiągnięcie, co momentalnie poprawia samoocenę. Co fascynujące, w przypadku dotkliwej klęski nasz umysł błyskawicznie uruchamia strategię obronną zwaną „odcinaniem się od cudzej porażki” (ang. cutting off reflected failure). Podświadomie dystansujemy się wtedy od przegranych („oni przegrali”, a nie „my przegraliśmy”), aby skutecznie chronić nasze psychiczne zdrowie przed związanym z tym dyskomfortem. Mózg kocha masowe emocje – warto oglądać mecze To zjawisko ma swoje bezpośrednie odzwierciedlenie w anatomii. Badania neuroobrazowe przeprowadzone w Japonii wykazały, że struktury mózgu odpowiedzialne za system nagrody i poczucie przyjemności aktywują się znacznie mocniej, gdy oglądamy dyscypliny najbardziej popularne (takie jak piłka nożna), w porównaniu do sportów bardziej niszowych (np. golfa). Oznacza to, że nasz dobrostan rośnie nie przez sam fakt patrzenia na poruszającą się piłkę, ale przez świadomość, że miliony innych ludzi w tym samym momencie dzielą z nami dokładnie to samo uniesienie. Śmiało włączajmy więc telewizory i kibicujmy wspólnie ze znajomymi – nauka potwierdza, że przeżywanie Mistrzostw Świata 2026 to doskonały trening dla naszej psychiki. Szkoda tylko, że nie możemy kibicować naszym rodakom – wśród 48 drużyn na pewno można jednak znaleźć chociaż jednego nowego ulubieńca. Źródło: Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Nasi klienci nie muszą już wybierać”. Wizz Air wprowadza szybkie Wi-Fi na pokładzie
Szybki, stabilny internet na wysokości 10 000 metrów wkrótce przestanie być zarezerwowany wyłącznie dla najdroższych linii lotniczych. Wygląda na to, że w końcu w trakcie zwyczajnej podróży na wakacje będziemy mogli bez przeszkód oglądać ulubiony serial, grać czy pracować na komputerze – i to bez uprzedniego ściągania multimediów na dysk. Starlink wchodzi na pokłady najtańszych przewoźników w Europie.
Węgierski przewoźnik Wizz Air próbouje udowodnić, że tanie podróżowanie nie musi oznaczać cyfrowego detoksu. Od 2027 roku cała flota ponad 200 Airbusów tej linii zostanie wyposażona w sieć Starlink, oferując szybki internet od momentu wejścia na pokład aż do lądowania. Czy jednak szybkie Wi-Fi w klasie ultra-low-cost jest w ogóle realne? Ile to będzie kosztować? Czy w ogóle jest nam to potrzebne? Dlaczego czekaliśmy na to tak długo? Podniebne Wi-Fi jest dzisiaj realnie dostępne dla masowego pasażera dzięki zmianie architektury satelitarnej. Przez lata łączność w samolotach opierała się na potężnych, ale powolnych satelitach geostacjonarnych (GEO), zawieszonych na orbicie około 35 000 kilometrów nad Ziemią. To generowało ogromne opóźnienia sygnału sięgające 600 milisekund. I było bardzo drogie. Przełomowa okazała się satelitarna konstelacja firmy SpaceX działająca na niskiej orbicie okołoziemskiej – na wysokości 500–1200 kilometrów. Dzięki skróceniu drogi sygnału udało się obniżyć opóźnienie do zaledwie 20–40 milisekund i oddać do dyspozycji pasażerów szybki internet o prędkości pobierania na poziomie 48–64 Mb/s. Taka przepustowość pozwala na płynną pracę w chmurze, streaming wideo czy rozmowy na komunikatorach. Lada moment technologia pójdzie jeszcze dalej – pod koniec 2026 roku Airbus wdroży system „HBCplus modular”, umożliwiający maszynom dynamiczne przełączanie się między satelitami różnych orbit bez kosztownej wymiany anten na kadłubie. Druga strona medalu. Dlaczego Ryanair mów „nie”? Chociaż technologiczna „wykonalność” szybkiego internetu na pokładzie nie budzi już wątpliwości, to niektórzy giganci branżowi nadal są sceptyczni. Największy rynkowy rywal Wizz Air – Ryanair – kategorycznie odrzuca wdrożenie Wi-Fi, powołując się na surowe prawa aerodynamiki i ekonomii. Montaż zewnętrznej kopuły anteny na dachu kadłuba generuje dodatkowy opór powietrza, co przekłada się na wzrost zużycia paliwa o około 2%. Dla gigantycznej floty irlandzkiego przewoźnika oznaczałoby to dodatkowy koszt rzędu 250 milionów euro rocznie. Charyzmatyczny szef Ryanaira Michael O’Leary twierdzi, że średni lot w Europie trwa zaledwie dwie godziny, a na takich trasach internetem interesuje się mniej niż 10% pasażerów. Jego zdaniem przy bazowych cenach biletów na poziomie 35 euro darmowy internet całkowicie pogrzebałby rentowność tanich linii lotniczych. Internet jak oświetlenie kabiny. A może płacimy w sposób niewidoczny? Jednym z najbardziej interesujących elementów modelu biznesowego Starlink Aviation – a przynajmniej oficjalnie – jest podejście do opłat. SpaceX mocno promuje rozwiązanie, w którym internet ma być dostępny bezpłatnie dla wszystkich podróżnych. W praktyce oznacza to, że linie lotnicze mają rezygnować ze sprzedaży pakietów i traktują sieć jako standardową usługę pokładową – tak jak oświetlenie kabiny czy nawiew. Byłaby to gigantyczna rewolucja dla Wizz Air, który przez lata słynął przecież z niezwykle rygorystycznego podejścia do płatnych usług dodatkowych. Trochę nie chce się wierzyć w tę „darmowość”. Za darmo czy nie za darmo? Węgierski przewoźnik nie zaznaczył jeszcze ostatecznie czy usługa będzie w pełni darmowa. Utrzymanie kosmicznej technologii będzie generować wysokie koszty (sam abonament to ok. 2000 dolarów miesięcznie za maszynę). Eksperci prognozują, że jeśli pakiety będą „bezpłatne”, pasażerowie zapłacą za nie własną prywatnością. Standardem staje się udostępnianie Wi-Fi tylko członkom programów lojalnościowych w celu profilowania reklam. Dodatkowo nowa polityka prywatności Starlinka dopuszcza przetwarzanie metadanych użytkowników na potrzeby treningu sztucznej inteligencji (AI). Czy to cena, którą będziemy gotowi zapłacić? Przedłużenie dnia pracy i walka o klienta Skąd więc tak odważna decyzja Wizz Air? Rynek lotniczy zmienia się drastycznie. Pasażerowie przyzwyczajeni do ciągłego bycia online zaczynają postrzegać brak łączności jako poważne ograniczenie, a nie standard. Dla wielu osób – zwłaszcza cyfrowych nomadów, przedsiębiorców czy osób podróżujących służbowo – lot samolotem przestał być czasem odpoczynku, a stał się przedłużeniem dnia pracy. Inwestycja w nowoczesne systemy łączności ma dać Wizz Airowi potężną przewagę wizerunkową oraz biznesową nad konkurencją, która wciąż zwleka z decyzjami. – Nasi klienci nie muszą już wybierać pomiędzy przystępnym podróżowaniem a niezawodnym internetem na pokładzie, by pozostać w kontakcie z ludźmi, pracą i najważniejszymi chwilami. Jesteśmy dumni, że możemy przewodzić tej zmianie, współpracując ze Starlink i przynieść maksimum korzyści dla Wizz Air – podsumowuje Ian Malin, główny dyrektor handlowy Wizz Air. Źródła: Wizz Air, Starlink Aviation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wybrano najlepszą plażę w Europie na rok 2026 – złote klify, zachody słońca nad oceanem i zero tłumów
Znalezienie latem skrawka wybrzeża, nad którym wciąż nie dominują wielkie hotele, wydaje się powoli graniczyć w Europie z cudem. To na szczęście nie do końca prawda – wystarczy jedynie zboczyć z udeptanych ścieżek. Najnowszy ranking Europe Best Destinations pomógł nam odnaleźć najlepszą plażę w Europie w 2026 roku i nie możemy wam o niej nie opowiedzieć: klify, zachodzące słońce, potęga oceanu... Trzeba ją odwiedzić, ale – jak to zwykle bywa przy takich rankingach – należy się spieszyć.
Mowa o zjawiskowej plaży Monte Clerigo, perle surowego, portugalskiego wybrzeża Costa Vicentina. Zamiast niekończących się rzędów płatnych leżaków i głośnych kurortów podróżnicy odnajdują tu strzeliste klify, potężne fale oraz autentyczną kulturę celebrowania zachodów słońca. Ten pozornie skromny zakątek regionu Algarve całkowicie zachwycił grono jury, deklasując w tegorocznym rankingu słynne greckie wyspy czy luksusowe hiszpańskie zatoki. Zobacz, co sprawiło, że ta atlantycka oaza stała się tegorocznym numerem jeden w Europie i dlaczego przyciąga dziś zarówno miłośników dzikiej przyrody, jak i poszukiwaczy dyskretnego luksusu. Coś wspólnego ich do tego miejsca ciągnie. Prestiżowy ranking – kto w ogóle wyznacza turystyczne trendy? Kto stoi za tym wyróżnieniem? Plaża została wybrana przez European Best Destinations (EBD) – szanowaną instytucję z siedzibą w Brukseli, której nadrzędnym celem jest promowanie bogactwa kultury i turystyki na Starym Kontynencie. Wspierana przez unijną sieć EDEN, pomaga turystom odkrywać zarówno europejskie metropolie, jak i skarby natury. W tegorocznej edycji rankingu plaż zespół redakcyjny EBD przeanalizował setki lokalizacji, dokonując wstępnej selekcji około dziesięciu wyjątkowych miejsc z każdego kraju. Pod uwagę brano szereg bardzo rygorystycznych kryteriów. Oceniano między innymi czystość wody, naturalne piękno, ochronę środowiska, a także lokalną autentyczność i dostępność usług. Wyselekcjonowane 30 miejsc trafiło następnie pod głosowanie międzynarodowego panelu ekspertów i entuzjastów podróży, którzy ostatecznie wyłonili absolutnego zwycięzcę. Monte Clerigo – atlantycka oaza spokoju Triumfatorem zestawienia na rok 2026 została spektakularna plaża Monte Clerigo, leżąca w gminie Aljezur na zachodnim wybrzeżu południowego regionu Algarve. W przeciwieństwie do gęsto zabudowanych, hałaśliwych kurortów południowej Europy, ten fragment wybrzeża oferuje dzikie, atlantyckie krajobrazy i zapierające dech w piersiach złote klify. Znajduje się on na terenie chronionego Parku Narodowego Południowo-Zachodniego Alentejo i Wybrzeża Wicentyńskiego. Dzięki temu przybrzeżna flora i fauna pozostają nienaruszone przez ząb masowej turystyki. Półwysep Iberyjski oferuje tu czyste oceaniczne powietrze, doskonałe warunki dla kultury surfingowej oraz fascynujące szlaki turystyczne dla piechurów. To świetny pomysł na wakacje i dla tych, co lubią smażyć się na plaży, i dla tych, którzy lubią włożyć treki. Najlepiej jednak, jak lubi się i to i to. Miejsce to błyskawicznie zyskuje renomę „Plaży Zachodów Słońca”. Tradycją stało się, że każdego piątkowego wieczoru lokalni mieszkańcy i przyjezdni spotykają się boso na piasku, tuż przy kultowym Restaurante O Sargo. Przy dźwiękach muzyki na żywo i zapachu owoców morza, odwiedzający mogą podziwiać jedne z najpiękniejszych zachodów słońca w całej Portugalii. Dyskretny luksus na łonie natury. Można tam spotkać księcia Mimo swojego surowego charakteru, Monte Clerigo staje się modną, choć wciąż niezwykle dyskretną przystanią dla wymagających podróżnych. Niedawno widziano tu Alexandra Grimaldiego, syna księcia Monako Alberta II, a legendarny projektant mody Christian Louboutin często przyjeżdża tu na wakacje. Costa Vicentina ewoluuje, stając się jedną z najbardziej eleganckich „kryjówek” nadmorskich w Europie. Na wybrzeżu wyrasta nowa generacja wyrafinowanych willi wkomponowanych w naturę. Co niezwykle istotne, mimo napływu tak wymagających gości, ceny luksusowego zakwaterowania potrafią być tu nawet trzykrotnie niższe niż w słynnych kurortach dla celebrytów. Urok tego obszaru może być jednak dużo większy. Kto jeszcze został wyróżniony? Od Skandynawii po Morze Śródziemne Choć dzika Portugalia zgarnęła główny laur, w czołówce rankingu nie zabrakło innych ciekawych lokalizacji. Doceniono między innymi: Voutoumi Beach (Grecja) – bajkową plażę na wyspie Antipaksos, ukrytą wśród zielonych wzgórz i słynącą z krystalicznie czystej, turkusowej wody oraz białych kamyków. Fteri, Rovinia i Paleokastritsa (Grecja) – zaciszne zatoki i plaże zlokalizowane m.in. na Korfu i Kefalonii, gwarantujące spokój, doskonałe warunki do snorkelingu i otoczenie klifów. Elafonisi (Grecja) – słynącą z wyjątkowego, różowego piasku kreteńską plażę, leżącą na terenie rezerwatu przyrody. Bogliasco (Włochy) – urokliwą, żwirową plażę w malowniczej, liguryjskiej wiosce rybackiej pełnej kolorowych domów. Cala Mesquida (Hiszpania) – trzystumetrową, piaszczystą zatokę na Majorce, chronioną przez wydmy i łagodnie wznoszące się wzgórza. Kvalvika (Norwegia) – majestatyczną, odciętą od cywilizacji norweską plażę na Lofotach, otoczoną potężnymi górami i dostępną jedynie po wyczerpującym trekkingu. Kaputaş (Turcja) – zjawiskową zatokę wciśniętą między strome klify u wybrzeży Morza Śródziemnego, do której prowadzi niemal 190 schodów. Jak się dostać na najlepszą plażę 2026 roku? Podróż na najlepszą plażę w Europie jest stosunkowo prosta. Aby poczuć atlantycką bryzę na Monte Clerigo, należy zarezerwować lot do Faro (lotnisko FAO) w południowej Portugalii. Kurort od plaży dzieli odległość około 110 kilometrów. Najwygodniejszą opcją jest wypożyczenie samochodu zaraz po przylocie. Malownicza podróż autem w kierunku dzikiego, zachodniego wybrzeża Portugalii zajmie zaledwie półtorej godziny. Kto wie, może spotkacie księcia? Źródło: European Best Desinations Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Potrafimy pisać w górach historię”. Andrzej Bargiel wyrusza do Pakistanu, by jako pierwszy zjechać z Nanga Parbat
Andrzej Bargiel nie zwalnia tempa. Po zapierającym dech w piersiach wyczynie w Himalajach, polski skialpinista oficjalnie ogłosił cel swojej najnowszej wyprawy. Tym razem wybiera się do Pakistanu, aby dokonać pełnego zjazdu na nartach z Nanga Parbat – owianego złą sławą ośmiotysięcznika, który pod kątem tego wyzwania może okazać się trudniejszy niż sam „dach świata”.
Sportowiec z Łętowni wielokrotnie udowodnił, że potrafi wyznaczać nowe granice w narciarstwie wysokogórskim i himalaizmie. 10 czerwca 2026 roku Andrzej Bargiel wraz z ekipą wyrusza do Pakistanu na swoją najnowszą wyprawę NANGA PARBAT SKI CHALLENGE w ramach autorskiego projektu HIC SUNT LEONES. Celem wyprawy będzie wejście na szczyt i zjazd na nartach z wierzchołka Nanga Parbat (8126 m n.p.m.) bez dodatkowego tlenu z butli. Podczas dzisiejszej konferencji prasowej zdradził szczegóły nadchodzącej ekspedycji, opowiedział o skomplikowanej logistyce oraz wyjaśnił, dlaczego Nanga Parbat uchodzi za narciarskiego Świętego Graala. Zanim jednak zespół wyruszy na pakistańskie lodowce, warto przypomnieć, co ugruntowało pozycję Polaka jako legendy w tej dyscyplinie. Historyczny wyczyn Bargiela w Himalajach Zeszłoroczna wyprawa Bargiela na najwyższą górę Ziemi (8848 m n.p.m.) zapisała się złotymi zgłoskami w historii himalaizmu. 22 września 2025 roku jako pierwszy człowiek na świecie wszedł on na Mount Everest i zjechał z niego na nartach aż do wysokości bazy (ok. 5364 m n.p.m.). Największe zdumienie w środowisku sportowym i medycznym wywołał fakt, że Polak dokonał tego bez dodatkowego tlenu. Atak szczytowy okazał się ekstremalnie wymagający ze względu na zalegający, świeży śnieg. Bargiel spędził aż 16 godzin w tak zwanej strefie śmierci (powyżej 8000 metrów), torując sobie trasę. Zjazd również mocno wydłużył się w czasie – na wysokości obozu drugiego (ok. 6400 m n.p.m.) skialpinistę zastała noc, co zmusiło go do przeczekania do wschodu słońca. Następnie, pokonując niezwykle groźny lodowiec Khumbu bez użycia lin i poręczówek, bezpiecznie dotarł do celu. Ogromny wkład w ten sukces miał jego brat, Bartek Bargiel, który przy użyciu drona opracował optymalną linię zjazdu poprowadzoną przez południową ścianę Mount Everestu. Nanga Parbat – ostatni bastion Teraz uwaga polskiego zespołu przenosi się na Nanga Parbat (8126 m n.p.m.). To góra, z której wierzchołka żaden Polak nie dokonał jeszcze zjazdu na nartach. Szczyt ten, często nazywany „Nagą Górą”, posiada ogromną renomę, ale i tragiczną historię. W 2018 roku zginął tam polski himalaista Tomasz Mackiewicz. Historycznych prób zjazdów było tam stosunkowo dużo. Swoich sił próbował słynny Hans Kammerlander, poruszając się wzdłuż drogi Kinshofera. Eksploracji na nartach dokonywał również austriacko-niemiecki zespół (w tym działający na drodze Reinholda Messnera Luis Stitzinger). Z kolei w ubiegłym roku udaną próbę przeprowadzili Francuzi, jednak na ich trasie znalazły się fragmenty wspinaczkowe, co nie jest zjazdem czystym. Zespół Bargiela celuje wyłącznie w pełny zjazd narciarski bez odpinania nart. Ściana Diamir, seraki i wyścig z czasem – Jesteśmy przed kolejną wyprawą, w tym roku wybieram się na Nanga Parbat do Pakistanu. Strasznie lubię Pakistan, tę atmosferę i te góry, które dają przestrzeń na swobodne działanie – zapowiedział na konferencji prasowej Andrzej Bargiel. Akcja górska ma potrwać około trzech tygodni. Zespół planuje poruszać się na wysokiej, mocno uszczelinionej, ale atrakcyjnej narciarsko ścianie Diamir. Mają w zanadrzu kilka wariantów tras zjazdu – w tym bardzo trudną drogę Messnera oraz trasę zwaną „niezapominajką”. Ostateczny wybór będzie zależny od okna pogodowego i oceny na miejscu. Jak zauważają wspinacze, zagrożeniem będą tam nie tylko szczeliny, ale przede wszystkim lawiny i potężne seraki. Co będzie najtrudniejsze? – Kluczowe będzie to, by znaleźć odpowiednią drogę zjazdu. Będziemy musieli się poruszać po innych drogach, zobaczyć wyszczelinienie, zrozumieć lodowiec, zrozumieć zagrożenia związane z serakami. […] To nie tak, że najpierw idziemy na szczyt, a potem kreujemy to na bieżąco. Ja zawsze chcę mieć plan. Ta praca wcześniej będzie kluczowa i będzie wpływała na to, czy w ogóle będziemy mogli spróbować to zrobić – tłumaczył polski narciarz. Kto będzie uczestniczyć w wyprawie? W składzie wyprawy znaleźli się zaufani ludzie Bargiela. Wsparcie górskie i eksploracyjne na ścianie oraz lodowcu zapewni niezwykle doświadczony himalaista Janusz Gołąb. Towarzyszyć im będą także Darek Załuski, fotograf Bartek Pawlikowski, Kuba Gzela oraz nepalski operator wywodzący się z plemienia Szerpów, który odpowiadał będzie za bezpieczeństwo reszty zespołu, podczas gdy Bargiel będzie zjeżdżał ze szczytu. Jak zaznaczył Janusz Gołąb, zespół wchodzi w strefę pozbawioną utartych ścieżek, gdzie decyzje trzeba będzie podejmować na bieżąco. „Góry to nie miejsce na rywalizację” Media i kibice coraz częściej zestawiają dokonania Bargiela z sukcesami innego, wybitnego polskiego skialpinisty, Bartka Ziemskiego. Bargiel ucina jednak wszelkie próby budowania sztucznej rywalizacji. – Góry są niebezpieczne i nie ma miejsca na rywalizację. Rozsądek musi być na pierwszym miejscu – stanowczo podkreślił. Zaznaczył, że powinniśmy cieszyć się z wysokiego potencjału rodaków, dodając, że góry oferują tyle wyzwań, że wystarczy ich dla wielu pokoleń wspinaczy. Sukcesy rodaków pokazują światu, że Polacy nadal potrafią pisać niezwykłą historię w górach najwyższych. Dla Bargiela bezpieczeństwo, precyzyjne planowanie i zarządzanie ryzykiem to absolutna podstawa. Zapytany o dramatyczne losy Tomasza Mackiewicza, Bargiel odpowiedział z pokorą, że „każda z tragedii ma w sobie nauczkę dla kolejnych osób, które pojawiają się w górach”. Pozostaje mieć nadzieję, że jedynym zmartwieniem zespołu będzie wyłącznie głęboki, sięgający kolan śnieg podczas torowania trasy na szczyt. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Upały, a po nich ściana deszczu. Polska w kleszczach ekstremalnej pogody – potężne burze nad 13 województwami
Wtorek 9 czerwca 2026 roku upłynie pod znakiem drastycznych, pogodowych kontrastów. Z jednej strony termometry wskażą tropikalne wartości, z drugiej – niebo nad większością kraju rozświetlą błyskawice. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW) postawił w stan gotowości ogromną część Polski, wydając ostrzeżenia pierwszego i drugiego stopnia dla aż 13 województw. Gdzie dokładnie uderzy burza? To dobry moment, aby przypomnieć sobie, jak potężnymi siłami dysponuje natura.
Zderzenie dwóch skrajnych mas powietrza niemal zawsze gwarantuje fascynujący, niebezpieczny spektakl atmosferyczny. Prognozy zapowiadają nadciągające z zachodu w głąb kraju przelotne opady deszczu, silny wiatr oraz groźne burze z gradem. Polska w oku cyklonu. Gdzie uderzy żywioł? Aura podzieliła nasz kraj na kilka stref. Jak wskazują najnowsze alerty, najbardziej niebezpieczna sytuacja rozegra się we wtorkowe popołudnie w południowych, centralnych oraz wschodnich regionach Polski. Ostrzeżenia II stopnia (najwyższe na ten moment): Zostały wydane dla wybranych powiatów w województwie małopolskim oraz śląskim. W tych rejonach przewiduje się uderzenie najsilniejszych burz. Zjawiskom będą towarzyszyć bardzo intensywne ulewy, z sumą opadów od 20 do nawet 45 mm, co stwarza ogromne zagrożenie dla infrastruktury i zdrowia mieszkańców. Wiatr w porywach osiągnie prędkość do 75 km/h, a z chmur może spaść grad. Ostrzeżenia I stopnia: Obejmują znacznie szerszy obszar. Pełnymi alertami objęto województwa: kujawsko-pomorskie, łódzkie, opolskie, świętokrzyskie i znaczną część śląskiego. Ponadto ostrzeżenia wydano dla wybranych powiatów w województwach: warmińsko-mazurskim, mazowieckim, dolnośląskim, pomorskim, wielkopolskim, lubelskim i podkarpackim. Na tych terenach opady wyniosą zazwyczaj około 20-25 mm (lokalnie do 35 mm), ale wiatr w trakcie nawałnic może wiać z prędkością nawet do 80 km/h. Większość ostrzeżeń wchodzi w życie o godzinie 13:00 i będzie obowiązywać do 23:00. Burze śledzić można w internetowych radarach burz, na przykład na stronie Sieci Obserwatorów Burz. Upał, który napędza nawałnice To właśnie ciepło jest „paliwem”, które zasila najgroźniejsze układy burzowe. Oprócz deszczu i gradu, IMGW utrzymuje ostrzeżenia przed upałami dla centralnej i południowo-wschodniej Polski. Alerty termiczne pierwszego stopnia obowiązują we wtorek od 14:00 do 18:00 dla województwa mazowieckiego oraz części województw: łódzkiego, świętokrzyskiego, lubelskiego i podkarpackiego. W tych rejonach słupki rtęci podskoczą nawet do 30°C, co w połączeniu z wysoką wilgotnością powietrza stworzy duszne, niebezpieczne warunki – szczególnie dla seniorów, dzieci oraz osób cierpiących na choroby przewlekłe. Dla kontrastu, nad samym Morzem Bałtyckim będzie znacznie chłodniej, a temperatury wyniosą od 18°C do 20°C. Jak działa burza? Mechanizm narodzin burzy to fascynujący proces fizyczny. Wszystko rozpoczyna się od silnego nagrzania powierzchni ziemi przez promienie słoneczne. Gorące i wilgotne powietrze, będąc lżejszym od otoczenia, gwałtownie unosi się ku górze w zjawisku zwanym konwekcją. Gdy dociera do mroźnych, wyższych warstw troposfery, para wodna błyskawicznie się skrapla, formując potężne, pionowe chmury Cumulonimbus, mogące sięgać kilkunastu kilometrów wysokości. Wewnątrz takiej chmury panuje niewyobrażalny chaos. Silne prądy wznoszące i opadające zderzają ze sobą drobiny lodu i krople wody, co generuje gigantyczne ładunki elektryczne. Gdy różnica potencjałów staje się zbyt duża, następuje rozładowanie w postaci spektakularnego pioruna. Kiedy w Polsce trwa sezon burzowy? Oficjalny sezon burzowy w Polsce przypada na okres od maja do końca sierpnia. Szczyt zjawisk ekstremalnych ma miejsce zazwyczaj w lipcu. W środku lata nad Europę Środkową najczęściej napływają gorące, zwrotnikowe masy powietrza z południa, które zderzają się z chłodniejszymi, polarnymi frontami atlantyckimi. Taka mieszanka tworzy idealne warunki do powstawania tzw. superkomórek burzowych – zaawansowanych struktur, które potrafią generować potężny grad i niszczycielskie trąby powietrzne. Woda podnosi się błyskawicznie Dzisiejsze, intensywne ulewy rodzą jeszcze jeden problem. Z powodu prognozowanych opadów burzowych, dla południa kraju IMGW wydało dodatkowo ostrzeżenia hydrologiczne pierwszego stopnia. Dotyczą one województw: opolskiego, śląskiego, małopolskiego, świętokrzyskiego, podkarpackiego, lubelskiego oraz mazowieckiego. W kontrolowanych zlewniach rzek możliwe są gwałtowne wzrosty stanów wód, które mogą skutkować lokalnymi podtopieniami i przekroczeniem stanów ostrzegawczych. Alert hydrologiczny obowiązuje od wtorku od godziny 13:00 aż do środowego poranka (godz. 8:00). Meteorolodzy apelują do wszystkich mieszkańców o zachowanie szczególnej ostrożności. Podczas burz należy bezwzględnie unikać otwartych przestrzeni, parków i chronienia się pod drzewami. Na drogach zalecana jest wyjątkowa czujność, ponieważ nawalne opady i wiatr mogą stwarzać ogromne utrudnienia dla kierowców. W czasie największych upałów pamiętajmy natomiast o nawodnieniu i unikaniu bezpośredniej ekspozycji na słońce. Źródło: IMGW Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Badaczka zajrzała pod Alaskę. Odkryła 1750 ukrytych wstrząsów, które tłumaczą niszczycielskie kataklizmy
Głęboko pod surowym krajobrazem Alaski trwa nieustanna, geologiczna batalia. Setki mikrowstrząsów, do tej pory całkowicie niewidzialnych dla sejsmologów, właśnie ujrzały światło dzienne – wszystko dzięki sztucznej inteligencji. To przełomowe odkrycie pozwala wreszcie zrozumieć potężne siły, które kształtują jeden z najbardziej niebezpiecznych regionów naszej planety.
Alaska to obszar pełen geologicznych zagadek i ekstremalnych zjawisk. Leży ona w strefie tak zwanego Pacyficznego Pierścienia Ognia – gigantycznego pasa aktywności sejsmicznej i wulkanicznej, który otacza Ocean Spokojny. To właśnie tam nieustannie zderzają się ze sobą potężne płyty litosfery, co odpowiada za występowanie blisko 90% wszystkich trzęsień ziemi na świecie. Choć naukowcy od dekad monitorują tamtejsze uskoki, gęstwina sygnałów sejsmicznych uwięzionych w skorupie ziemskiej potrafi skutecznie maskować kluczowe informacje. Dopiero zastosowanie sztucznej inteligencji pozwoliło ekspertom dostrzec to, co do tej pory umykało pomiarom. Geologiczne imadło i ukryte wstrząsy. Co się kryje pod Alaską? Południowo-środkowa Alaska to niezwykle złożona strefa kolizyjna, która działa niczym potężne, geologiczne imadło. W tym właśnie miejscu oceaniczna mikropłyta Yakutat znalazła się w bezlitosnej pułapce między dwoma tektonicznymi gigantami. Z jednej strony jest nieustannie pchana przez napierającą z południa płytę pacyficzną, a z drugiej – zmuszana do wsuwania się (subdukcji) pod masywną płytę tektoniczną północnoamerykańską. Ten ogromny nacisk generuje dla sejsmologów nieprzenikniony chaos informacyjny. Dlatego zespół badawczy pod kierownictwem prof. Meghan Miller przeanalizował dane zebrane przez stacje sejsmiczne w latach 2018–2021 przy użyciu AI. Tam, gdzie konwencjonalne metody zawiodły, algorytmy wyodrębniły z szumu coś absolutnie zaskakującego. Oprogramowanie zidentyfikowało aż 1750 trzęsień ziemi, które ułożyły się w precyzyjną, 250-kilometrową linię, biegnącą z północnego zachodu na południowy wschód. O jej istnieniu nie mieliśmy do tej pory pojęcia. Wnioski z badań, opublikowane na łamach czasopisma „The Seismic Record”, jasno wskazują, że zachodzą tam procesy geologiczne, których nigdy wcześniej nie zidentyfikowano. Tajemnica znikającego klina płaszcza Ziemi Ta 250-kilometrowa linia wstrząsów wyznacza niezwykle precyzyjną, ostrą jak brzytwa krawędź mikropłyty Yakutat. Badania głębokiego szumu sejsmicznego ujawniły, dlaczego proces zachodzący pod Alaską jest tak nietypowy. Zazwyczaj gdy jedna płyta tektoniczna nurkuje pod drugą w strefie subdukcji, robi to pod stosunkowo dużym kątem. Zostawia w ten sposób przestrzeń między sobą a płytą górną (kontynentalną), do której wpływa gorąca magma z głębi Ziemi. Tę przestrzeń nazywamy klinem płaszcza – to on zazwyczaj topi skały i zasila wulkany na powierzchni. Jednak płyta Yakutat wślizguje się pod kontynent amerykański tak skrajnie płytko i płasko, że dosłownie ociera się o jego „brzuch”. Ten bezpośredni, ciasny kontakt sprawił, że klin płaszcza w ogóle nie miał miejsca na wytworzenie się, a płyty trą o siebie bezpośrednio. Co to odkrycie tak naprawdę zmienia? Zlokalizowanie ukrytej linii wstrząsów to nie tylko geologiczna ciekawostka, ale też sposób na zrozumienie niszczycielskich sił kształtujących całą Alaskę. Nowo odkryta podziemna granica mikropłyty znajduje się dokładnie pod szczytem zakrzywienia pasma górskiego Alaska oraz pod uskokiem Denali – największym kontynentalnym systemem pęknięć w tym rejonie. To odkrycie wreszcie tłumaczy mechanizm powstawania lokalnych kataklizmów. Geofizycy odkryli, że to właśnie na tej ostrej krawędzi kumulują się niewyobrażalne naprężenia kolizyjne, które następnie przenoszą się bezpośrednio przez skorupę ziemską w górę, uderzając prosto w uskok Denali na powierzchni. Naukowcy uważają, że to właśnie ta głęboka interakcja była główną przyczyną potężnego trzęsienia ziemi z 2002 roku. Kataklizm ten o magnitudzie 7,9 rozerwał wówczas ziemię, niszcząc drogi i bezpośrednio zagrażając słynnemu rurociągowi alaskańskiemu. – W naszych danych kryje się mnóstwo informacji, które dopiero teraz możemy wydobyć, a których nie widzieliśmy przy użyciu tradycyjnych metod – podsumowuje badaczka Meghan Miller. Dzięki modelom uczenia maszynowego geolodzy otrzymali wreszcie dokładną mapę naprężeń, która w przyszłości pozwoli znacznie precyzyjniej określać ryzyko niszczycielskich trzęsień ziemi dla mieszkańców północy. Źródło: The Seismic Records, Seismological Society of America Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kreatyna może wzmacniać komórki układu odpornościowego. I to te, które są kluczowe do walki z rakiem
Kreatyna z roku na rok staje się coraz bardziej popularna. Zażywają ją nie tylko kulturyści, ale także osoby uprawiające sport tylko okazjonalnie – w przez dekady wielokrotnie zostało udowodnione jej działanie wzmacniające budowanie masy mięśniowej. Wychodzi jednak na to, że ten organiczny związek jest jeszcze potężniejszy, niż nam się wydawało.
Większość współczesnych, zatwierdzonych immunoterapii antynowotworowych skupia się na tzw. limfocytach T, które bezpośrednio atakują guzy. Niestety, ta strategia działa zaledwie u 20 do 40% pacjentów. Dlaczego tak się dzieje? Uderzają one niejako „na oślep”. Być może da się to jednak zmienić – naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego (UCLA) postanowili przyjrzeć się z bliska komórkom dendrytycznym: tym, które wychwytują fragmenty nowotworu, analizują je i dosłownie wskazują limfocytom T cel ataku. Znaleźli coś fascynującego. Zespół pod kierownictwem prof. Lili Yang odkrył, że kreatyna nie tylko pomaga walczącym limfocytom, ale wręcz napędza całą „infrastrukturę wywiadowczą” układu odpornościowego, dodając jej energii i pomagając walczyć z nowotworem. Ma właściwości, których się nie spodziewaliśmy. Trzeba było przeprowadzić śledztwo wewnątrz guza Naukowcy z UCLA rozpoczęli swoje dochodzenie od zbadania, które geny metaboliczne były najbardziej aktywne w komórkach dendrytycznych przenikających do wnętrza guzów u myszy i walczących z nowotworem. Odkryli anomalię – wewnątrz środowiska nowotworowego komórki te miały wyraźnie podwyższony poziom białka zwanego transporterem kreatyny. Mechanizm nie był do końca zrozumiały – przynajmniej dopóki, dopóty badacze genetycznie nie usunęli tego transportera. Skutek był natychmiastowy – komórki dendrytyczne słabły, traciły zdolność przetrwania i nie potrafiły skutecznie aktywować limfocytów T do walki z rakiem. Postanowiono więc odwrócić ten proces. Gdy myszom z modelem czerniaka podawano codzienne zastrzyki z kreatyny, rozwój guzów znacząco spowolnił. Komórki dendrytyczne stawały się bardziej aktywne, liczne i zaczęły produkować sygnały chemiczne wzywające kolejne posiłki immunologiczne do wnętrza guza. Czy kreatyna naprawdę może tak działać? Ostateczne rozwiązanie zagadki udało się dzięki precyzyjnym analizom metabolomicznym. Suplementacja kreatyną podnosi wewnątrzkomórkowy poziom ATP – nośnika energii niezbędnej do życia. Kreatyna zadziałała jak zapasowa bateria. Pozwoliła komórkom odpornościowym na utrzymanie stabilnego poziomu energii, nawet gdy musiały one drastycznie konkurować o kurczące się składniki odżywcze z żarłocznym, szybko rosnącym nowotworem. To nadzieja dla szczepionek Co niezwykle istotne – i nie tak oczywiste w przypadku tego typu badań – eksperyment przyniósł równie obiecujące rezultaty na materiale ludzkim. Kreatyna zwiększała aktywację ludzkich komórek dendrytycznych (wywodzących się z monocytów), które są fundamentalnym elementem innowacyjnych szczepionek przeciwnowotworowych. Dzięki temu przed medycyną otwierają się dwie całkowicie nowe drogi terapii. W przyszłości suplementacja kreatyną może holistycznie wzmacniać pacjentów poddawanych immunoterapii, a z drugiej strony – służyć jako tanie narzędzie do udoskonalania laboratoryjnych szczepionek komórkowych jeszcze przed ich podaniem choremu. Do tego trzeba usiąść na spokojnie Badacze z UCLA wyraźnie jednak ostrzegają przed hurraoptymizmem. Choć kreatyna (najczęściej w formie monohydratu) od dekad uchodzi za bezpieczny suplement, terapie te nie zostały jeszcze zatwierdzone przez amerykańską FDA (Agencję Żywności i Leków). Osoby w trakcie leczenia onkologicznego pod żadnym pozorem nie powinny samodzielnie włączać suplementów do swojej diety bez uprzedniej konsultacji z lekarzem prowadzącym. Następnym krokiem tego fascynującego śledztwa będą prospektywne badania kliniczne na ludziach. Kreatyna – to warto wiedzieć Kreatyna to organiczny związek chemiczny, który pozyskujemy na dwa sposoby. Z jednej strony nasz organizm potrafi samodzielnie ją syntezować (produkuje ją głównie w wątrobie i nerkach z trzech aminokwasów: argininy, glicyny i metioniny). Z drugiej strony, naturalną produkcję uzupełniamy z zewnątrz, dostarczając ją sobie w codziennej diecie – bogatym źródłem kreatyny są czerwone mięso oraz ryby. Jej głównym, biologicznym zadaniem jest magazynowanie i błyskawiczne uwalnianie energii (w postaci ATP) niezbędnej do pracy komórek. Po raz pierwszy została naukowo wyizolowana z wołowiny już w 1832 roku przez francuskiego chemika Michela Eugène’a Chevreula i okazała się bardzo skuteczna. Przez blisko dwa stulecia nauka łączyła ten związek niemal wyłącznie z fizjologią mięśni szkieletowych i sportem wyczynowym. Najnowsze odkrycia z zakresu onkologii udowadniają jednak, jak wiele medycznych sekretów kryją jeszcze substancje, które od dawna uważaliśmy za całkowicie zbadane. Źródło: iScience Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tajemnica DNA Beethovena. Dlaczego geniusz ogłuchł i co ukrywa pukiel włosów zagadkowej kobiety?
Ludvig van Beethoven zmarł w burzliwy, poniedziałkowy wieczór w marcu 1827 roku, po długiej i ciężkiej chorobie. Kompozytor był przykuty do łóżka od miesięcy. Zmagał się z żółtaczką, jego ciało było spuchnięte, a każdy oddech sprawiał ból. Gdy bliscy porządkowali jego rzeczy, natrafili na niezwykły dokument sprzed 25 lat (znany dziś jako testament z Heiligenstadt). Mistrz błagał w nim swoich braci, aby po jego śmierci dotarli oni do prawdy o jego stanie zdrowia i ujawnili ją światu. Ale czy to było w ogóle możliwe?
Dziś nie jest tajemnicą, że jeden z najwybitniejszych muzyków w historii był funkcjonalnie głuchy już przed pięćdziesiątką. To tragiczna ironia losu, którą Beethoven chciał wytłumaczyć ludzkości z perspektywy medycznej. Dwieście lat później międzynarodowy zespół naukowców postanowił wreszcie spełnić jego ostatnią wolę. Wyniki tych badań, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Current Biology”, przypominają jednak skomplikowane śledztwo kryminalne. Medyczne śledztwo i fałszywy dowód Problemy Beethovena nie kończyły się na słuchu. Od 22. roku życia cierpiał na przewlekłe biegunki i ostre bóle brzucha. Sześć lat przed śmiercią pojawiły się u niego pierwsze objawy marskości wątroby, która ostatecznie zabrała go w wieku zaledwie 56 lat. Jednak przez lata świat nauki był przekonany, że zna przyczynę jego cierpień. Śledztwo z 2007 roku, opierające się na badaniu zachowanego pukla włosów mistrza, wykazało drastyczne zatrucie ołowiem. W epoce, gdy powszechnie pito z ołowianych kielichów, a medycyna obficie korzystała z tego pierwiastka, teoria ta wydawała się logiczna. Jednak badania genetyczne z 2023 roku całkowicie obaliły ten mit. Okazało się, że badany wcześniej materiał wcale nie należał do kompozytora. Krył się za nim pukiel włosów nieznanej kobiety. Jak to możliwe, że przez stulecia uchodził za autentyczną pamiątkę po Beethovenie? Ta historyczna zagadka wciąż czeka na rozwiązanie. Zabójczy wirus zamiast ołowiu Zrozumiawszy pomyłkę, badacze z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka przeanalizowali inne, bezspornie autentyczne pasma włosów Beethovena. Wyniki wykluczyły ołów, ale ujawniły coś znacznie mroczniejszego. DNA kompozytora zawierało silne, dziedziczne skłonności do chorób wątroby. Co więcej, w jego organizmie odkryto ślady wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV). Połączenie genetycznego ryzyka, niszczycielskiej infekcji wirusowej oraz znanego zamiłowania Beethovena do alkoholu stworzyło śmiertelną mieszankę, która ostatecznie zniszczyła jego wątrobę. Wiemy już dlaczego umarł. Niestety, ku rozczarowaniu badaczy (i wbrew woli samego Beethovena), genetyka nie potrafiła odpowiedzieć na najważniejsze pytanie: dlaczego kompozytor ogłuchł? Naukowcy nie znaleźli również ostatecznej przyczyny jego przewlekłych problemów jelitowych. Czy tutaj też zawinił alkohol? A może predyspozycje genetyczne? Genetyczny skandal w rodzinie Beethovenów Analiza DNA przyniosła jeszcze jedną, zupełnie nieoczekiwaną niespodziankę. Kiedy naukowcy porównali chromosom Y (przekazywany wyłącznie z ojca na syna) z włosów Beethovena z DNA jego współczesnych, żyjących krewnych z linii męskiej, odkryli wyraźną niezgodność. Co to oznacza w praktyce? Pomiędzy 1572 rokiem (narodzinami Hendrika van Beethovena w Belgii) a 1770 rokiem (narodzinami Ludwiga w Niemczech) w drzewie genealogicznym kompozytora doszło do skandalu obyczajowego. Ktoś z jego bezpośrednich, męskich przodków był owocem pozamałżeńskiego romansu. Beethoven, pisząc swój rozpaczliwy list w 1802 roku, pragnął jedynie zrozumienia dla swojej głuchoty. Z pewnością nigdy by nie uwierzył, że po dwóch stuleciach włosy odcięte z jego głowy przez żałobników opowiedzą światu nie tylko o jego ostatecznej walce z wirusem, ale też ujawnią skrzętnie skrywaną, rodzinną tajemnicę. Źródło: Current Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Myśleli, że to tylko kamuflaż. Ten owad w niezwykły sposób używa liści do „podrywania” samic
W gęstwinie tropikalnego lasu deszczowego przetrwanie często zależy od odpowiedniego kamuflażu. Przez lata biolodzy byli przekonani, że zachwycające mimikry służą owadom wyłącznie w jednym celu – ukrycia się przed wzrokiem drapieżników. Najnowsze badania obalają ten mit – okazuje się, że natura potrafi być znacznie bardziej przebiegła, a doskonały kamuflaż skrywa w sobie tajemnicę.
Wśród gałęzi dżungli ukrywa się Viadana brunneri – fascynujący gatunek pasikonika, którego skrzydła do złudzenia przypominają unerwiony, zielony liść. Okazuje się, że ów misterny, roślinny kamuflaż kryje niezwykle wyrafinowaną funkcję akustyczną, która pomaga samcom w miłosnych podbojach. Ewolucyjny paradoks W przyrodzie dobór naturalny i dobór płciowy często wchodzą ze sobą w konflikt. Klasycznym tego przykładem jest pawi ogon – imponujące, rozłożyste pióra z pewnością przyciągają uwagę samic, ale jednocześnie sprawiają, że ptak staje się łatwym i widocznym celem dla drapieżników, co drastycznie obniża jego szanse na przetrwanie. Jednak cecha, która jednocześnie wspierałaby oba te cele, to absolutna rzadkość. Zespół badaczy z University of St Andrews postanowił przyjrzeć się temu ewolucyjnemu fenomenowi. Wyniki ich badań, opublikowane w 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”, stanowią pierwszy udowodniony przypadek, w którym roślinna mimikra służy bezpośredniemu wzmocnieniu atrakcyjności sygnału seksualnego. Ultradźwięki w głośnej dżungli Podobnie jak inne pasikoniki, samce Viadana brunneri generują swoje pieśni poprzez strydulację – pocieranie o siebie wyspecjalizowanych struktur znajdujących się na skrzydłach. Jednak u tego konkretnego, tropikalnego gatunku, to właśnie część imitująca liść stanowi zdecydowaną większość powierzchni samego skrzydła. W hałaśliwym środowisku lasu deszczowego nocna komunikacja to nie lada wyzwanie. Aby uniknąć wykrycia przez wrogów, owady te emitują sygnały niezwykle rzadko i ostrożnie – szacuje się, że ich „miłosne pieśni” trwają łącznie zaledwie dwie sekundy w ciągu całej nocy. Co więcej, dźwięki te generowane są w paśmie ultradźwięków, przez co pozostają całkowicie niesłyszalne dla ludzkiego ucha. Zainteresowane samice odpowiadają na te zaloty równie oszczędnie, emitując jedynie bardzo krótkie kliknięcia. Czy to liść? Czy to głośnik? Jak drobnym pasikonikom udaje się odnaleźć w tym gęstym, akustycznym chaosie? Odpowiedź przyniosły wnikliwe eksperymenty bioakustyczne, behawioralne i biofizyczne. Naukowcy delikatnie usunęli „liściaste” fragmenty skrzydeł samców i zaobserwowali drastyczną zmianę – pieśni zmieniły wysokość oraz głośność. To oznaczało, że muszą pełnić one dodatkową rolę oprócz kamuflażu. Okazało się, że zielone fałdy udające liść wpadają w specyficzne wibracje, które w niezwykły sposób wzmacniają generowane dźwięki. Dzięki temu samce stają się znacznie łatwiejsze do wykrycia przez potencjalne partnerki w gęstwinie. Kiedy naukowcy odtworzyli samicom nagrania różnych pieśni, owady bez wahania wybierały niższe tony produkowane przez samców z nienaruszonymi, liściastymi skrzydłami. – Nasze badanie to rzadki przykład harmonijnego współdziałania doboru naturalnego i seksualnego – podsumowuje dr Benito Wainwright, główny autor odkrycia z University of St Andrews. – Te owady wykształciły cechy, które jednocześnie poprawiają ich przeżywalność i sukces rozrodczy. Jesteśmy niezwykle podekscytowani możliwością zbadania, jak wyewoluowała tak interesująca interakcja. Ten niepozorny pasikonik udowadnia, że w naturze nic nie jest pozostawione przypadkowi. To, co dla drapieżnika jest tylko niesmacznym liściem, dla samicy staje się najwspanialszym, akustycznym wzmacniaczem najkrótszej miłosnej pieśni w dżungli. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wieloletnie starcie diet rozstrzygnięte. Gigantyczne badanie z Harvardu uświadomiło nam, co tak naprawdę chroni serce
Od dekad toczymy spory o to, co jest gorszym wrogiem naszego układu krążenia: węglowodany czy tłuszcze. Niezależnie od tego, czy jesteś fanem diety keto, czy rygorystycznie omijasz oliwę, to nauka ma dla ciebie niespodziankę. Przełomowe, trwające niemal 30 lat badanie udowadnia, że sekret długowieczności wcale nie tkwi w tym, co wyrzucasz z talerza – chociaż to też ważne. Najważniejsza jest jednak zupełnie inna zmienna, o której w dietetycznym szale często zapominamy. Bo szukamy łatwych rozwiązań.
Choroby układu krążenia od lat pozostają główną przyczyną zgonów na świecie. Nic dziwnego, że w poszukiwaniu recepty na zdrowie masowo testujemy najróżniejsze rygorystyczne diety. Okazuje się jednak, że fiksacja na punkcie odcinania kalorii, węglowodanów i konkretnych makroskładników może prowadzić nas na manowce. Gigantyczne badanie, którego wyniki opublikowano w lutym 2026 roku na łamach prestiżowego „Journal of the American College of Cardiology”, przypomina nam o tym, co najważniejsze w odżywianiu. Jakość ważniejsza niż matematyka. I to bardziej niż nam się zdawało Naukowcy ds. zdrowia publicznego z Uniwersytetu Harvarda, pod kierownictwem epidemiologa Zhiyuana Wu, wzięli pod lupę dane dotyczące niemal 200 tys. kobiet i mężczyzn ze Stanów Zjednoczonych. Byli to wyłącznie pracownicy ochrony zdrowia, co oznacza, że badana grupa cechowała się z założenia wyższą świadomością medyczną i lepszym dostępem do opieki zdrowotnej. Skala tego przedsięwzięcia poraża – łączny czas obserwacji uczestników wyniósł imponujące 5,2 miliona „osobolat”. Wnioski z tej tytanicznej pracy są jednoznaczne. To nie proporcja tłuszczów czy węglowodanów decyduje o zdrowiu serca, ale jakość spożywanej żywności. Z analizy wynika, że dieta o niskiej zawartości tłuszczu lub węglowodanów (w radykalnej wersji tzw. dieta carnivore) wcale nie przyniesie długoterminowych korzyści dla układu krążenia, jeśli będzie opierać się na wysokoprzetworzonej żywności czy ogromnych ilościach zwierzęcych białek. – Nasze odkrycia podkreślają, że nie chodzi po prostu o cięcie węglowodanów czy tłuszczu, ale o jakość żywności, którą ludzie wybierają do konstruowania tych diet – podsumowuje dobitnie dr Zhiyuan Wu. Skupienie się wyłącznie na kompozycji składników, z pominięciem ich źródła, mija się z celem. Pułapki i korzyści diet eliminacyjnych Współczesna dietetyka od dawna analizuje wady i zalety radykalnych cięć w jadłospisie. Z jednej strony, dieta niskowęglowodanowa bardzo często pomaga w szybkiej utracie wagi, poprawia wrażliwość insulinową i stabilizuje poziom cukru we krwi. Jej ciemną stroną bywa jednak to, że w skrajnych formach może prowadzić do bolesnych niedoborów błonnika oraz nadmiernego spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych. Z drugiej strony mamy dietę niskotłuszczową. Przez dekady była ona polecana przez kardiologów jako tarcza ochronna przeciw miażdżycy, ponieważ skutecznie obniża poziom „złego” cholesterolu (LDL). Niestety, nierzadko wiąże się ona z dietetyczną pułapką kompensowania smaku – brakujący tłuszcz zastępowany jest przez producentów wysokoprzetworzonymi, rafinowanymi węglowodanami i cukrami, co paradoksalnie podnosi poziom trójglicerydów i niszczy nasze zdrowie metaboliczne. Najnowsze dane z harwardzkiego badania stanowią most pomiędzy tymi dwoma światami. Udowadniają one, że obie te drogi mogą być równie skuteczne i dzielić te same biologiczne ścieżki wspomagające nasz układ krwionośny – pod warunkiem że opierają się na mądrych wyborach. Jeśli wyeliminujesz węglowodany, ale zastąpisz je przetworzonym mięsem i zrezygnujesz z błonnika, zniweczysz cały prozdrowotny wysiłek. Podobnie jeśli utniesz tłuszcze na rzecz rafinowanych słodkości i zignorujesz zdrowe tłuszcze roślinne, twoje serce wcale na tym nie zyska. Wspólny mianownik długowieczności. Jak dobre jedzenie przeprogramowuje ciało Uczestnicy badania, którzy postawili na różnorodną, bogatą odżywczo dietę, uzyskali doskonałe wyniki kliniczne. W ich krwi odnotowano znacznie wyższy poziom „dobrego” cholesterolu, niższy poziom ogólnych tłuszczów czy wyraźny spadek markerów stanu zapalnego. Przełożyło się to bezpośrednio na statystyki – osoby te miały znacząco niższe ryzyko rozwoju choroby wieńcowej, która na całym świecie jest najczęstszą przyczyną zawałów. Aby osiągnąć ten życiodajny efekt, wystarczyło zadbać o odpowiednią podaż warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych oraz zdrowych, esencjonalnych tłuszczów. Czy to koniec odwiecznego sporu o makroskładniki? Wyniki raportu opublikowanego w „JACC” to swoiste wyzwolenie dla milionów osób chcących dbać o zdrowie bez psychicznego obciążenia. Prof. Harlan Krumholz, kardiolog z Uniwersytetu Yale i redaktor naczelny wspomnianego czasopisma, stwierdził jednoznacznie, że badanie to pomaga ostatecznie wyjść poza wieloletnią, jałową debatę na temat wyższości jednej diety nad drugą. Zamiast katować się restrykcjami i liczyć każdy gram węglowodanów czy tłuszczów na talerzu, warto czasem odetchnąć z ulgą. To, co najbardziej liczy się dla serca, to jakość i gęstość odżywcza. Opieranie swoich posiłków na pełnowartościowych, roślinnych produktach i nieprzetworzonym jedzeniu oferuje nam ogromną elastyczność w codziennym życiu. Dzięki temu możemy wybierać takie modele odżywiania, które najbardziej odpowiadają naszym gustom i preferencjom, zachowując przy tym stuprocentową pewność, że nasz mięsień sercowy będzie pracował jak doskonały, naoliwiony mechanizm przez długie dziesięciolecia. Mniejsze restrykcje to także mniej stresu – a to przy odżywianiu (i w kontekście zdrowia) bardzo ważne. Źródło: Journal of the American College of Cardiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Zebra striping” to brytyjski trend na brak kaca. Ale czy alkohol na zmianę z wodą naprawdę może pomóc?
Wyjścia ze znajomymi do baru często toczą się według trudnego do opanowania scenariusza – szczególnie, gdy pijemy alkohol. Kolejki drinków szybko pojawiają się na stole, a nasze racjonalne postanowienia o „wolniejszym tempie” rozpływają się w powietrzu już po drugiej czy trzeciej rundzie. Efektem jest poranek z paraliżującym kacem. Jednak ostatnio w Wielkiej Brytanii ogromną furorę robi nowy trend zwany „zebra striping”, który obiecuje zniwelowanie negatywnych skutków picia. Czy alkohol na zmianę z wodą to faktycznie magiczne lekarstwo na poranne cierpienie?
Zasada „zebra striping” (której nazwa zawiązuje do czarno-białej przeplatanki na umaszczeniu zebry) jest banalnie prosta: po wypiciu kieliszka wina, szota mocnego alkoholu czy kufla piwa podczas kolejnej rundy celowo zamawiasz napój bezalkoholowy lub zwykłą wodę, zanim znów sięgniesz po procenty. Jak pokazują analizy rynkowe z 2025 roku, ten sposób picia błyskawicznie zyskał na popularności na Wyspach Brytyjskich – przyznało się do niego aż 34% dorosłych obywateli. Temat ten pod lupę wzięły niedawno brytyjskie ekspertki – prof. Cathy Montgomery oraz dr Abi Rose z Liverpool John Moores University. Ich bezlitosne dla imprezowiczów wnioski opublikowano na łamach „The Conversation”. Pułapka metabolizmu. Czy „zebra striping” ma w ogóle sens? Aby zrozumieć fenomen tego trendu – i jego ograniczenia – musimy spojrzeć na naszą fizjologię. Ludzki organizm metabolizuje alkohol w stosunkowo stałym tempie – wynosi ono około jednej standardowej jednostki alkoholu na godzinę (co odpowiada małemu kieliszkowi wina, 30 mililitrom mocnego alkoholu lub połowie typowego piwa). Picie w tempie szybszym niż nasze możliwości przerobowe nieuchronnie podnosi stężenie alkoholu we krwi (tzw. wskaźnik BAC), prowadząc do szybszego upojenia i drastycznie zwiększając fizjologiczny stres organizmu. Czyli pomaga? Z punktu widzenia redukcji szkód, to „zebra striping” naprawdę może być przydatne. Ta technika przede wszystkim po prostu spowalnia ogóle tempo konsumpcji. Alkohol na zmianę z wodą nie tylko obniża jego szczytowe stężenie we krwi (dzięki czemu jesteśmy mniej pijani w danym momencie), ale przede wszystkim prowadzi do sytuacji, w której w ciągu całej nocy wypijamy mniej drinków. Ma to kolosalne znaczenie dla naszego mózgu. Istnieje tu także fascynujący aspekt behawioralny. Zwykłe trzymanie w dłoni szklanki z bezalkoholowym napojem radykalnie zmniejsza presję społeczną, by dotrzymać kroku pijącym znajomym. W kulturach, gdzie wspólne spożywanie alkoholu postrzegane jest jako towarzyska norma (w Polsce znamy to dobrze), taki „kamuflaż” znacznie ułatwia moderowanie własnego tempa. Mit nawodnienia i niebezpieczne bąbelki Wielu entuzjastów „zebra striping” wierzy, że główną zaletą tej metody jest intensywne nawodnienie, które niczym magiczna tarcza uchroni ich przed porannym kacem. Alkohol działa jako diuretyk (środek moczopędny), zmuszając nas do częstszych wizyt w toalecie, co prowadzi do utraty płynów i zaburzeń równowagi elektrolitowej. Rzeczywiście, przeplatanie drinków wodą pomaga zrekompensować owo odwodnienie, w pewnym stopniu łagodząc objawy takie jak silne pragnienie, zawroty głowy czy ból skroni. Naukowcy nie pozostawiają jednak złudzeń: odwodnienie i kac to dwa zupełnie różne zjawiska. Samo przywrócenie równowagi płynów nie zapobiegnie kacowi, ponieważ jest on syndromem niezwykle złożonym. Odpowiada za niego koktajl mrocznych czynników biologicznych: nagromadzenie toksycznych produktów ubocznych metabolizmu (takich jak silnie trujący aldehyd octowy), ogólnoustrojowy stan zapalny, mocno zaburzony sen oraz patologicznie zmieniona odpowiedź układu odpornościowego. Nasilenie porannego dramatu zależy ściśle od ilości krążącego w organizmie alkoholu. Badania kliniczne udowadniają, że poziom alkoholu w moczu bezpośrednio koreluje z surowością kaca. Czy bąbelki upijają nas mocniej? Co niezwykle istotne, ogromne znaczenie ma to, czym dokładnie przeplatamy nasz alkohol. Jeśli naszym bezalkoholowym wyborem będą napoje gazowane, możemy wpaść w poważną pułapkę. Bąbelki zwiększają ciśnienie w żołądku, dosłownie „wpychając” alkohol do jelita cienkiego, co drastycznie przyspiesza jego wchłanianie do krwiobiegu. Chociaż napoje gazowane nie sprawią, że upijesz się bardziej, według brytyjskich naukowców mogą z sprawić, że upijesz się szybciej. Nie ma bezpiecznej dawki alkoholu Werdykt badaczek jest jednoznaczny: „zebra striping” może zadziałać, ale zdecydowanie nie w sposób, na jaki liczą niektórzy. Metoda ta w żaden sposób nie powstrzymuje procesów biologicznych wywołujących kaca, a jej sukces zależy wyłącznie od tego, czy pomoże nam ona wypić w sumie mniej alkoholu. Jeśli zrekompensujemy sobie wodne przerwy dłuższym pobytem w barze lub wyborem wysokoprocentowych trunków – rano i tak obudzimy się z bólem. Co gorsza, utrzymanie rygoru naprzemiennego picia wymaga żelaznej kontroli poznawczej, która bardzo szybko ulatnia się wraz z rosnącym poziomem wskaźnika BAC w naszej krwi. W tym miejscu warto przypomnieć także szerszy, współczesny kontekst medyczny. Jak jednoznacznie wskazują najnowsze wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz liczne, współczesne analizy onkologiczne, w świetle dzisiejszej wiedzy medycznej nie istnieje coś takiego jak bezpieczna dawka alkoholu. Nawet minimalne ilości tej substancji psychoaktywnej działają toksycznie na nasze komórki i odczuwalnie zwiększają ryzyko chorób przewlekłych, w tym wielu rodzajów nowotworów. Nie dajmy się zatem oszukać obietnicom łatwych trików. Jedynym prawdziwie skutecznym, udowodnionym naukowo i pewnym sposobem na całkowite uniknięcie kaca (i wielu innych problemów zdrowotnych) pozostaje po prostu wypicie mniejszej ilości alkoholu lub – co najlepsze dla organizmu – nie picie go wcale. Źródła: The Conversation, WHO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec ery hakerów? Fizycy po raz pierwszy w historii osiągnęli „doskonałą losowość”
Jednym z najtrudniejszych zadań we współczesnej fizyce jest wygenerowanie prawdziwej, całkowicie nieprzewidywalnej losowości. Naukowcom ze szwajcarskiego ETH Zurich w końcu się to udało. Wykorzystując „dziwaczne” prawa mechaniki kwantowej, stworzyli system, którego wyników nie da się matematycznie przewidzieć w żaden sposób. To przełom, który może na zawsze zmienić oblicze globalnego cyberbezpieczeństwa.
Wydaje nam się, że losowość otacza nas na co dzień. Wierzymy w nią, rzucając sześciościenną kostką czy zdając się na rzut monetą. Prawda jest jednak znacznie bardziej skomplikowana. Rzut kostką podlega prawom fizyki – gdybyśmy znali dokładny kąt, siłę rzutu, opór powietrza i mikrouszkodzenia na jej powierzchni, moglibyśmy bezbłędnie obliczyć wynik. Z kolei komputerowe generatory liczb losowych opierają się na deterministycznych algorytmach. Jeśli znasz wzór początkowy (tzw. ziarno), z łatwością przewidzisz każdy kolejny ciąg znaków. Jak zauważa fizyk prof. Renato Renner z ETH Zurich, każdy klasyczny sprzęt elektroniczny – od telefonu po superkomputer – z założenia jest niezwykle przewidywalny. Główną trudnością naukowców nie było więc stworzenie liczb wyglądających na losowe, ale matematyczne udowodnienie ich absolutnej nieprzewidywalności (pewności, że nie sterują nimi żadne ukryte reguły). Kwantowe splątanie do walki z hakerami Aby rozwiązać ten problem, szwajcarscy badacze, których wyniki opublikowano na początku czerwca 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, sięgnęli po eksperyment kwantowy zwany testem Bella. Fizycy stworzyli parę splątanych kubitów (kwantowych bitów), które odizolowano od siebie za pomocą 30-metrowej rury i schłodzono do temperatury bliskiej zeru absolutnemu. Zjawisko kwantowego splątania sprawia, że pomiary dokonywane na tych cząstkach wykazują tak silne korelacje, iż w żaden sposób nie da się ich wyjaśnić klasycznymi zasadami fizyki czy z góry zaprogramowanym zachowaniem. Zespół w ciągu zaledwie dziewięciu godzin przeprowadził ponad miliard prób testu Bella. Wymagało to gigantycznych ulepszeń technicznych, zarówno pod względem stabilności przesyłu fotonów, jak i szybkości samej aparatury. Wzmocnienie losowości – Święty Graal fizyki Największym osiągnięciem naukowców jest udana demonstracja procesu zwanego wzmocnieniem losowości (ang. randomness amplification). Wcześniejsze kwantowe generatory również potrafiły tworzyć wysoce losowe ciągi, ale bezwzględnie wymagały idealnych warunków początkowych i zaufania do samego sprzętu. Tym razem badacze poszli o krok dalej. Zaczęli eksperyment od „niedoskonałej” losowości (posiadającej ukryte wady), a następnie ich system przetransformował ją w ciąg zer i jedynek, który można oficjalnie certyfikować jako idealnie losowy. Co najważniejsze, jest to system niezależny od urządzenia – nie musimy w pełni ufać maszynom, a jedynie powtarzalnym prawom fizyki kwantowej. Autorzy badania przypominają, że dokonanie czegoś takiego klasycznymi metodami jest po prostu niemożliwe. Warto wiedzieć: nawet Einstein bał się splątania kwantowego Splątanie kwantowe, czyli zjawisko kluczowe dla uzyskania doskonałej losowości, było początkowo tak nieintuicyjne dla fizyków. I nie ma się co dziwić – a sam Albert Einstein uważał, że zjawisko to łamie prawa natury. Sugerowało bowiem, że cząstki mogą natychmiastowo przekazywać sobie informacje, ignorując ograniczenie prędkości.Einstein określił je nawet mianem „upiornego działania na odległość”. Dziś ta dawna „upiorność” i niewyjaśniona więź między odległymi od siebie cząstkami powoli staje się absolutnym fundamentem naszego globalnego, cyfrowego bezpieczeństwa. Dlaczego to odkrycie uratuje twoje dane? Stawka tego eksperymentu wykracza daleko poza uniwersyteckie laboratoria. Prawdziwa losowość to fundament nowoczesnego bezpieczeństwa w sieci. To ona sprawia, że nasze hasła, kody autoryzacyjne i klucze szyfrujące (wyglądające jak zbitka przypadkowych znaków) są trudniejsze do złamania przez hakerów. Kiedy brakuje doskonałej losowości, nawet potężne systemy stają się podatne na cyberataki. Dowodzą tego niedawne, globalne luki w zabezpieczeniach: błąd w popularnym kliencie SSH PuTTY z 2024 roku (związany z wadliwym generowaniem losowości dla podpisów kryptograficznych) oraz głośny bug procesorów AMD Zen 5 z 2025 roku (sprzętowa instrukcja RDSEED generowała przewidywalne wartości, fałszywie zgłaszając pełen sukces). – Stworzyliśmy liczby, które pozostaną doskonale losowe na całą wieczność, niezależnie od tego, jakich metod analitycznych użyje się do ich oceny – podsumowuje z dumą Renner. W niedalekiej przyszłości system opracowany przez Szwajcarów może stać się „zegarem atomowym” dla losowości – ostatecznym, fizycznie certyfikowanym wzorcem, według którego będzie można kalibrować inne zabezpieczenia. Źróa: Nature, ETH Zurich Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.