Zastanawiasz się, dlaczego brakuje ci motywacji? Poznaj oreksynę – chemiczny silnik twojego mózgu
Zdarza ci się zrezygnować z celu w połowie drogi, bo nagle opuszczają cię chęci? Okazuje się, że motywacja to nie tylko kwestia silnej woli, ale chemii naszego mózgu. Naukowcy odkryli, jak działa substancja, która decyduje, czy chce nam się w ogóle kiwnąć palcem.
Z chemicznego punktu widzenia za nasz zapał odpowiada oreksyna (hipokretyna) – neuropeptyd produkowany w podwzgórzu mózgu. Nie jest to związek całkowicie nowy. Została odkryta pod koniec lat 90. XX wieku i do tej pory znaliśmy ją głównie jako „strażnika” naszego apetytu oraz snu (to właśnie brak oreksyny uważa się za główną przyczynę narkolepsji, czyli choroby objawiającej się nagłym zapadaniem w sen w ciągu dnia). Najnowsze badania wykazują jednak, że rola tej substancji wykracza daleko poza regulację czuwania. To chemiczny kalkulator, który w ułamku sekundy ocenia, czy nasz wysiłek w ogóle się opłaca. Może jednak… nie działać. Kiedy zapał spotyka się z nagrodą W badaniu opublikowanym w prestiżowym czasopiśmie „PNAS” zespół pod kierunkiem neurobiologa Hiroyuki Mizoguchiego z Uniwersytetu w Nagoi przyjrzał się zachowaniu szczurów. Naukowcy sprawdzali, jak zwierzęta reagują na konieczność zapracowania na nagrodę (w tym przypadku – na jedzenie). Dzięki inżynierii genetycznej badacze mogli sztucznie zwiększać lub hamować aktywność neuronów produkujących oreksynę. Wyniki były jednoznaczne. Kiedy u szczurów aktywowano te specyficzne komórki, zwierzęta były gotowe do znacznie cięższej pracy, by zdobyć pożywienie. Z kolei po zablokowaniu wydzielania oreksyny gryzonie błyskawicznie traciły zapał i znacznie szybciej się poddawały. Mózg ocenia wysiłek w czasie rzeczywistym Najciekawsze okazały się jednak obserwacje zachowania mózgu w czasie rzeczywistym. Aktywność oreksyny gwałtownie rosła jeszcze przed otrzymaniem nagrody i spadała zaraz po jej skonsumowaniu. Co więcej, im trudniejsze było zadanie, tym silniej reagowały neurony. Jeśli obiecana nagroda w ogóle się nie pojawiała, stężenie oreksyny utrzymywało się na wysokim poziomie, trzymając organizm w gotowości do dalszego wysiłku. – Nasze badanie wykazało znaczące zmiany aktywności neuronów oreksynowych w zależności od oczekiwanej nagrody i wymaganego wysiłku. To sugeruje potencjalny mechanizm przekładania oczekiwań na nieprzerwane działanie – tłumaczy dr Hiroyuki Mizoguchi. Przełącznik, który nie działa w obie strony Co ciekawe, system ten posiada naturalne ograniczenia. O ile sztuczne „wyłączenie” oreksyny całkowicie zabijało motywację, o tyle podkręcanie jej ponad normę wcale nie sprawiało, że zwierzęta stawały się namiernie pracowite. Oznacza to, że oreksyna działa raczej jak fundament utrzymujący motywację na stałym poziomie, a nie jak pokrętło głośności, które można ustawić na maksimum. Nadzieja na leczenie depresji i uzależnień Chociaż eksperymenty przeprowadzono na szczurach, ludzki mózg dysponuje dokładnie takim samym systemem oreksynowym. Dla współczesnej psychiatrii to przełomowy trop. Zaburzenia motywacji są bowiem kluczowym objawem wielu schorzeń, w tym głębokiej depresji oraz uzależnień. Naukowcy chcą zrozumieć łańcuch zdarzeń, który precyzyjnie „włącza” i „wyłącza” produkcję oreksyny, co ma pomóc w stworzeniu zupełnie nowych terapii. Ma ułatwić pacjentom odzyskanie chęci do życia i przełamywanie utrwalonych nałogów. Źródło: PNAS Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wyrzucili kopcące auta z centrum miasta i drastycznie poprawili zdrowie dzieci. Przełomowe badania z Londynu
W wielu miastach wprowadzanie zakazów dla starszych samochodów budzi ogromne kontrowersje, jednak w Londynie podobne zasady funkcjonują od lat. Naukowcy opublikowali właśnie pierwsze tak obszerne badania udowadniające, jak radykalne ograniczenie ruchu aut wpływa na płuca dzieci. To daje do myślenia, nawet jeśli na co dzień przemierza się ulice samochodem.
Dorośli mają w pełni wykształcone płuca, a w obliczu życia w zanieczyszczonym środowisku mają wybór – mogą na przykład (przynajmniej niektórzy, bo zawsze jest to takie łatwe) zmienić miejsce zamieszkania. Dzieci z miast są na smog całkowicie skazane. Toksyczne spaliny bezpośrednio uderzają w ich zdrowie, hamując prawidłowy rozwój układu oddechowego. W dorosłym życiu skutkuje to wyższym ryzykiem astmy czy przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). Przełomowe badania pokazują jednak, że bezbronne organizmy najmłodszych potrafią się zregenerować, jeśli tylko odetnie się je od trucizny. Od kwietnia 2019 roku Londyn prowadzi bezkompromisową walkę z tym problemem. Wprowadzona tam Strefa Bardzo Niskiej Emisji (ULEZ) drastycznie ograniczyła wjazd starych aut do centrum. Do tej pory brakowało jednak popartych latami badań medycznych dowodów na to, jak strefa faktycznie wpłynęła na zdrowie mieszkańców. Aż do teraz. Naturalny eksperyment na tysiącach uczniów Brytyjscy badacze wreszcie wytrącają argumenty przeciwnikom londyńskiej polityki, którzy próbowali przekonać opinię publiczną, że to zakaz nie ma żadnego wpływu na zdrowie mieszkańców. Naukowcy przeprowadzili długoletni „naturalny eksperyment” na grupie ponad 3400 dzieci w wieku od 6 do 9 lat. Połowa z nich mieszkała w objętym obostrzeniami Londynie. Druga połowa stanowiła grupę kontrolną i pochodziła z oddalonego o 56 km miasta Luton (ok. 225 tys. mieszkańców), gdzie nie było żadnej strefy czystego transportu. Co ważne, Luton w żadnym wypadku nie jest zieloną oazą, lecz typowym przemysłowym miastem borykającym się ze swoim własnym smogiem. Naukowcom zależało na porównaniu dzieci o zbliżonym stylu życia. Chcieli sprawdzić, jak restrykcyjny, londyński zakaz zmieni zdrowie dzieci na tle przeciętnego miejskiego powietrza. Podczas corocznych wizyt w szkołach lekarze precyzyjnie mierzyli tzw. natężoną objętość wydechową, czyli ilość powietrza, jaką dzieci są w stanie silnie wydmuchać w ciągu sekundy. Pozwoliło to ocenić, jak szybko powiększają się ich płuca. Płuca wreszcie mogły urosnąć Dane zebrane przed wdrożeniem strefy były dla londyńczyków przygnębiające. Z powodu katastrofalnej jakości powietrza w centrum stolicy rozwój płuc londyńskich dzieci był wyraźnie zahamowany – ich wyniki były znacznie gorsze nawet od rówieśników z zanieczyszczonego Luton. Sytuacja odwróciła się diametralnie w kolejnych latach. Na plus! Badania, opublikowane właśnie w czasopiśmie „The Lancet Public Health” dowodzą, że po wprowadzeniu ograniczeń dla pojazdów spalinowych płuca dzieci z Londynu zaczęły nadrabiać zaległości – powiększały się średnio o 10 mililitrów na rok szybciej niż u uczniów z grupy kontrolnej. Zaledwie 4 lata od wdrożenia rygorystycznych przepisów pojemność płuc małych londyńczyków zrównała się z wynikami dzieci z Luton. To nie koniec dobrych wiadomości. W stolicy odnotowano też potężny spadek (z 14% przed nałożeniem zakazów do 9% pięć lat później) odsetka uczniów z klinicznie upośledzoną czynnością płuc. Dodatkowo, przebywając w czystszym powietrzu, młodzi Londyńczycy aż cztery razy chętniej zaczęli docierać na lekcje pieszo lub na rowerach. To dopiero początek drogi Główna autorka badania, fizjolożka układu oddechowego dr Helen Wood z Queen Mary University of London, zaznacza jednak, że choć wyniki napawają optymizmem, nie można spoczywać na laurach. Zanieczyszczenie powietrza w Londynie, Luton i wielu innych europejskich miastach wciąż przekracza wyśrubowane wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia. A jak wygląda sytuacja w Polsce? W naszym kraju dyskusje o ograniczaniu ruchu przypominają te z Wielkiej Brytanii sprzed lat. Pierwsza w Polsce Strefa Czystego Transportu działa w Warszawie od lipca 2024 roku i obejmuje śródmieście oraz fragmenty dzielnic centralnych. Zakaz wjazdu dotyczy na razie najstarszych, najbardziej trujących pojazdów (głównie kilkunastoletnich aut z silnikiem diesla). Choć przepisy te wciąż budzą opór części kierowców, a o powołaniu podobnych stref gorąco dyskutują kolejne miasta (m.in. Kraków i Wrocław), brytyjski raport dostarcza polskim decydentom niezbitych dowodów. Wyprowadzenie spalinowych pojazdów z centrów to namacalna inwestycja w zdrowie całych pokoleń. Powinniśmy jej z całych sił kibicować – jeśli nie dla nas, to w trosce o dzieci. Źródło: The Lancet Public Health Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gdzie zniknęli rycerze spod Grunwaldu? Archeolodzy właśnie ruszyli na pole bitwy, by rozwiązać wielką zagadkę
15 lipca 1410 roku naprzeciw siebie stanęły dwie potężne armie. Choć bitwa pod Grunwaldem to jeden z największych triumfów w historii polskiego oręża, to jej dokładny przebieg wciąż skrywa wiele tajemnic. Właśnie ruszyła kolejna edycja wielkich poszukiwań. Czego dokładnie szukają tam archeolodzy i gdzie podziali się walczący w bitwie rycerze?
Kiedy wojska polsko-litewskie starły się z siłami zakonu krzyżackiego, na polach Grunwaldu walczyło łącznie kilkadziesiąt tysięcy ludzi (historycy szacują, że mogło to być łącznie ponad 50 tysięcy zbrojnych). To było jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Po wielogodzinnej rzezi na pobojowisku pozostał zniszczony rynsztunek i ogromne ilości ciał. Dziś, ponad 600 lat później, wbrew pozorom wcale nie wiemy o tym starciu wszystkiego, a badacze metodycznie, metr po metrze, wydzierają ziemi jej kolejne sekrety. Zapełnianie białych plam na mapie pobojowiska. Tak wiele jeszcze nie wiemy W ostatnich dniach historyczne pola Grunwaldu znów zatętniły życiem. Po corocznej rekonstrukcji bitwy rozpoczęła się tam kolejna edycja badań archeologicznych, w której bierze udział około 40 wykwalifikowanych poszukiwaczy zrzeszonych w stowarzyszeniach eksploracyjnych. Współpracują oni ramię w ramię z archeologami i muzealnikami, przeczesując z wykrywaczami metali przez cały tydzień główny obszar dawnego starcia. – Chcemy uzupełniać luki w centralnej części pola bitwy, które dzięki naszym wcześniejszym wieloletnim badaniom mamy już dość precyzyjnie określone – wyjaśnia PAP Szymon Drej, dyrektor Muzeum Bitwy pod Grunwaldem. Oprócz tego badacze wezmą pod lupę nieprzebadane dotąd tereny na zachód i północ od pobojowiska, a także zweryfikują miejsca sprawdzane powierzchownie w poprzednich latach. Największa tajemnica – gdzie zniknęli rycerze? Systematyczne poszukiwania na tym obszarze trwają od 2014 roku. Wykorzystując wykrywacze metali, detektoryści sprawdzili już setki hektarów użytków rolnych, aby wyznaczyć dokładne miejsce prowadzenia walk. Sugerują się zagęszczeniem w ziemi wojennych artefaktów. Punktem odniesienia była dla nich pobitewna kaplica wzniesiona na polecenie wielkiego mistrza Henryka von Plauena w 1411 roku. To właśnie przy niej odnaleziono dotąd szczątki około 250 poległych. Biorąc pod uwagę skalę średniowiecznej rzezi, to jednak zaledwie ułamek ofiar. Do dziś nie odnaleziono grobów pozostałych osób, które zginęły w walce, co pozostaje jedną z najbardziej fascynujących zagadek w polskiej archeologii. Rozległe badania udowodniły jednak ostatecznie, że armie ustawiły się między Grunwaldem a Łodwigowem, a najkrwawsze walki toczyły się bezpośrednio wzdłuż drogi łączącej te dwie wsie. Obozowisko krzyżackie ulokowane było z kolei dokładnie w miejscu dzisiejszej kaplicy. Od pieczęci z pelikanem po tatarskie monety Każdy sezon poszukiwań przynosi fascynujące odkrycia. Z ziemi wydobyto już wcześniej m.in. groty strzał i bełtów, ostrogi, topory bojowe, fragmenty mieczy oraz rękawic pancernych, a także krzyżackie i jagiellońskie monety. Do unikatów należą z pewnością zapony spinające krzyżackie płaszcze z wygrawerowanym napisem „Ave Maria” oraz średniowieczny tłok pieczęci ukazujący pelikana karmiącego młode własną krwią. Najcenniejsze militaria, po niezbędnej konserwacji, trafiają na muzealne wystawy. Warto zaznaczyć, że obecne prace to drugi etap tegorocznych działań. W marcu badacze przeczesywali okolice wsi Leszcz, gdzie przed bitwą z 1410 roku miał znajdować się obóz odpoczywających wojsk polsko-litewskich. Ziemia oddała tam m.in. piętnastowieczną tatarską monetę, a przy okazji natrafiono na zupełnie niespodziewane, nowe stanowisko archeologiczne pochodzące z okresu wpływów rzymskich. Źródło: naukawpolsce.pl Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy choroba Alzheimera rozprzestrzenia się przez transfuzję krwi? Naukowcy żądają nowych badań
Choroba Alzheimera od lat uznawana jest za schorzenie uwarunkowane genetyką i wiekiem. Naukowcy badają jednak inną możliwość. Czy szkodliwe białka niszczące mózg mogą przenosić się podczas transfuzji krwi?
Najnowszy raport zespołu prof. Johna Collinge’a z University College London, opublikowany w czasopiśmie „The Lancet”, udowadnia niepokojącą hipotezę. Wynika z niej, że patologia związana z chorobą Alzheimera może rozprzestrzeniać się poprzez infekcję. Głównym podejrzanym są specyficzne, zniekształcone białka – amyloid beta – których odkładanie się w mózgu to kluczowy czynnik rozwoju tego schorzenia. Zakażenie jak przy wirusie. Czy można zarazić się Alzheimerem? Już w 2015 roku badania dowiodły, że szkodliwe białka mogą być przenoszone między pacjentami na zanieczyszczonych narzędziach chirurgicznych. Mechanizm ten przypomina sposób, w jaki zakaźne priony patologicznie zmieniają zdrowe komórki. W kwestii transfuzji krwi przełomem okazało się przeanalizowane teraz wielkie badanie populacyjne z 2023 roku z Danii i Szwecji (obejmujące milion pacjentów). Wykazało ono, że osoby, które otrzymały krew od dawców cierpiących później na krwotoki śródmózgowe, same były bardziej narażone na nawracające krwawienia do mózgu. To objaw mózgowej angiopatii amyloidowej (CAA) – schorzenia ściśle powiązanego z amyloidem beta. Według prof. Collinge’a najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest to, że mikroskopijne „nasiona” amyloidu znajdowały się we krwi dawców i w ten sposób trafiły do krwiobiegu biorców. Lekcja z przeszłości. Potrzeba ostrożności, nie paniki Autorzy publikacji mocno podkreślają, by nie wpadać w panikę, a ryzyko takiej transmisji choroby Alzheimera jest obecnie bardzo małe. Celem publikacji jest zabezpieczenie medycyny na przyszłość. – Transfuzje krwi są ważne i ratują wiele istnień ludzkich – wyraźnie uspokaja prof. Collinge. – Jednak aby upewnić się, że są one tak bezpieczne, jak to tylko możliwe, ważne jest, abyśmy dokładnie zbadali wszelkie potencjalne ryzyka. Aby zminimalizować zagrożenie, badacze proponują nowe systemy monitorowania krwi za pomocą biomarkerów u pacjentów wymagających wielokrotnych transfuzji. Prof. Collinge opowiadając o wadze swojej pracy przypomina bolesny brytyjski skandal (Infected Blood Inquiry), kiedy to w latach 70. i 90. zanieczyszczoną krwią zakażono ponad 30 tysięcy pacjentów. Susan Kohlhaas z Alzheimer's Research UK dodaje, że raport identyfikuje ważną lukę w nauce. Szybkie przeprowadzenie dodatkowych badań uchroni nas przed potencjalnym zagrożeniem i pozwoli utrzymać kluczowe zaufanie społeczeństwa do ratujących życie procedur. Źródło: The Lancet Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pod piaskami egipskiej Sahary odkryto starożytne cmentarzysko rekinów. Skąd się tam wzięły?
Piaski Pustyni Zachodniej w Egipcie od tysiącleci kojarzą się z ekstremalną suszą i ukrytymi grobowcami faraonów. Naukowcy natrafili w nich jednak na cmentarzysko, które jest znacznie starsze i o wiele bardziej drapieżne.
W okresie kredy (od 145 do 66 mln lat temu) nasza planeta była zupełnie innym miejscem. Ziemia była znacznie cieplejsza, napędzana wzmożoną aktywnością tektoniczną, a na biegunach niemal w ogóle nie było lodu. Z powodu wyższego poziomu oceanów ogromna część dzisiejszej północnej Afryki znajdowała się całkowicie pod wodą. Na egipskim płaskowyżu Abu-Tartur, leżącym na terenie Pustyni Zachodniej (stanowiącej część Sahary), naukowcy odkryli bezsprzeczne dowody na istnienie bogatego ekosystemu. Odnaleziono prawdziwe cmentarzysko rekinów dowodzące, że dzisiejsze jałowe piaski były niegdyś zaginionym, tętniącym życiem oceanem. Zęby zakrzywione jak ostrza noży Wykopaliska w formacji geologicznej Duwi przyniosły paleontologom rewelacyjne rezultaty. We wcześniejszych badaniach zidentyfikowano w tym miejscu dwa gatunki rekinów, jednak najnowsza ekspedycja znacznie rozszerzyła tę listę. Badacze odnaleźli kolejne 14 zębów należące do 5 wymarłych gatunków. Ponieważ chrząstki rekinów rzadko ulegają fosylizacji, to właśnie zęby stanowią klucz do zrozumienia tych prehistorycznych drapieżników. Różnice w ich budowie są uderzające. Niektóre z nich przypominały długie i cienkie igły, inne były szerokie i ząbkowane (idealne do cięcia ofiar), a jeden z zębów mocno zakrzywiał się niczym śmiercionośny nóż typu karambit. Naukowcy przypisali je do wymarłych linii ewolucyjnych. Dwa z odkrytych gatunków (Serratolamna cf. serrata i Squalicorax bassanii) to nowości na paleontologicznej mapie Egiptu. Z kolei drapieżnik wyposażony w igiełkowate zęby (Scapanorhynchus cf. raphiodon) jest najprawdopodobniej pierwszym i chronologicznie najmłodszym takim znaleziskiem w całej Afryce. Czemu aż tak dużo rekinów zamieszkiwało dzisiejszy Egipt? Ocean podzielony na strefy wpływów Nagromadzenie zębów o tak różnym kształcie oznacza, że rekiny polowały na różną zdobycz. Co więcej, potężne drapieżniki wcale nie musiały ze sobą walczyć o przetrwanie, bo po prostu podzieliły ocean na strefy wpływów. Naukowcy z zespołu Tareka Yassina z Uniwersytetu Kairskiego tłumaczą to zjawisko na łamach czasopisma „Cretaceous Research” w bardzo logiczny sposób. Część z badanych rekinów patrolowała wyłącznie płytkie, jasne wody tuż przy brzegu. Inne, jak te wyposażone w igiełkowate zęby, wolały polować w chłodnych, mrocznych głębinach, z dala od lądu. Jeszcze inne gatunki królowały wyłącznie na otwartym oceanie. Choć ich zęby opadły ostatecznie na to samo dno morskie, za życia drapieżniki te były sąsiadami, którzy rzadko wchodzili sobie w drogę. Skąd jednak wzięła się tak ogromna ilość pożywienia, by wykarmić je wszystkie? Kluczem do zagadki jest zjawisko zwane upwellingiem. To potężne prądy oceaniczne, które wypychają chłodną, bogatą w minerały wodę z dna z powrotem ku górze. Kiedy ten głębinowy nawóz dociera do nasłonecznionej powierzchni, woda dosłownie zakwita życiem. Plankton mnoży się na potęgę, przyciągając drobne ryby, bezkręgowce, a w końcu wyposażone w zabójcze szczęki rekiny. Cmentarzysko obaliło mity Choć odkrycie nagromadzenia zębów pobudza wyobraźnię, naukowcy studzą hollywoodzkie wizje masowej katastrofy. Skupisko to nie jest dowodem na to, że wszystkie rekiny żyły w tym samym czasie i zginęły w jednym, tragicznym momencie. Badany obszar płytkich wód charakteryzował się niezwykle powolnym tempem gromadzenia osadów. Złoże fosforanowe to w rzeczywistości skondensowany zapis bardzo długiego okresu geologicznego. Dzisiaj po dawnym oceanie Tetydy nie ma już śladu, a tamtejsze morskie dno zamieniło się w Saharę. Mimo to wystarczy garść skamieniałych, ostrych jak brzytwa zębów wyciągniętych ze skały, by ten podwodny, fascynujący świat sprzed milionów lat ponownie ożył na naszych oczach. Co jeszcze się tam kryje? Źródło: Cretaceous Research Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wystarczą dwa dni jedzenia owsianki, by na długo obniżyć poziom cholesterolu. Oto naukowe dowody
Krótkotrwała dieta oparta na owsie wydaje się być zaskakująco skuteczna w obniżaniu poziomu cholesterolu i działa już w dwa dni. Chociaż brzmi to jak niechciana reklama wyskakująca przy przeglądaniu internetu, to są to prawdziwe wyniki badań niemieckich naukowców. Sprawdzają oni, jak to w ogóle możliwe, że efekty utrzymują się nawet 6 tygodni.
Dieta owsiana może obniżyć „zły” cholesterol aż o 10% i wystarczy stosować ją przez dwa dni. Badanie z Uniwersytetu w Bonn poruszyło środowisko naukowe. Kluczową rolę mają odgrywać beta-glukany, czyli rozpuszczalny błonnik naturalnie występujący w ziarnach owsa. Owsianka na cholesterol – mechanizm potwierdzony naukowo Owsianka wyróżnia się na tle innych zbóż wysoką zawartością beta-glukanów. Te rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego wiążą cholesterol w jelitach i ograniczają jego wchłanianie do krwi, co potwierdzają liczne badania. W praktyce prowadzi to do spadku stężenia cholesterolu całkowitego oraz LDL, czyli tzw. „złego” cholesterolu. Wiedzieli to nasi przodkowie: owsianka jest daniem, które towarzyszy ludzkości od nawet 5000 lat. W randomizowanym badaniu Uniwersytetu w Bonn wykazano, że już dwudniowa dieta oparta na płatkach owsianych znacząco obniża poziom LDL – nawet o 10%, a efekt ten utrzymuje się przez kolejne tygodnie. Co ważne, poprawa profilu lipidowego wiązała się również ze wzrostem „dobrego” cholesterolu HDL oraz z korzystnym wpływem na ciśnienie krwi i masę ciała. Jak jeść owies? Badacze sprawdzili, kiedy działa najlepiej Badanie objęło 68 osób – kobiety i mężczyzn cierpiących na zespół metaboliczny związany ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę. Uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy. Jedna grupa przez dwa dni spożywała wyłącznie owsiankę – 300 gramów ugotowanych płatków owsianych dziennie z niewielkim dodatkiem owoców lub warzyw. Ich dzienne spożycie kalorii wynosiło zaledwie połowę zwyczajowej wartości. Druga grupa (kontrolna) również stosowała dietę niskokaloryczną, ale bez owsa. Celem eksperymentu było sprawdzenie, czy krótka, intensywna dieta owsiana przyniesie zauważalne efekty zdrowotne w porównaniu do diety kontrolnej. Jakie zmiany zaobserwowano po dwóch dniach? Po zaledwie 48 godzinach osoby na diecie owsianej odnotowały spektakularny spadek poziomu cholesterolu LDL. 10% to wynik znacznie wyższy niż w grupie kontrolnej. Dodatkowo uczestnicy stracili średnio 2 kg masy ciała, a ich ciśnienie krwi nieznacznie się obniżyło. Prof. Marie-Christine Simon podkreśliła, że choć spadek LDL nie dorównuje działaniu nowoczesnych leków, jest to i tak istotna poprawa. Efekt ten utrzymał się przez sześć tygodni od zakończenia intensywnej diety. Czy powinniśmy jeść tylko owies? Okazuje się, że największe efekty ma dieta krótkoterminowa. W drugim etapie badania uczestnicy przez sześć tygodni spożywali codziennie 80 gramów owsa, bez dodatkowych ograniczeń dietetycznych. Efekty zdrowotne były zauważalnie mniejsze niż w przypadku dwudniowej diety. Eksperyment pokazał, że wysoka dawka owsa połączona z ograniczeniem kalorii ma silniejszy wpływ na poziom cholesterolu i mikrobiom jelitowy niż długotrwała umiarkowana suplementacja. Zdaniem naukowców, powtarzanie intensywnej diety owsianej co sześć tygodni mogłoby mieć trwały efekt prewencyjny. Kto powinien sięgać po owsiankę? Przez swój wpływ na cholesterol, dietę opartą na owsiance poleca się szczególnie – co jasne – osobom zmagającym się z jego nadmiarem. To nie wszystko: według naukowców może być pomocna dla osób zmagających się z nadwagą, nadciśnieniem czy rodzinną historią chorób serca. Owsianka jest produktem ogólnie bardzo dobrze tolerowanym, jednak u niektórych osób może powodować wzdęcia lub uczucie ciężkości (szczególnie przy gwałtownym zwiększeniu ilości błonnika w diecie). W przypadku celiakii lub nadwrażliwości na gluten należy wybierać certyfikowane produkty bezglutenowe. Osoby z poważnymi schorzeniami przewodu pokarmowego lub dietą o bardzo niskiej podaży błonnika powinny wprowadzać owsiankę stopniowo, najlepiej po konsultacji z dietetykiem. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Super El Niño przebija wszelkie skale. Jest już największe w historii pomiarów
Zjawiska, które rodzą się na wodach równikowego Pacyfiku, lada moment odczuje cały świat. Prof. James Hansen ostrzega, że choć szczyt anomalii dopiero przed nami, najnowsze odczyty oceaniczne już pobiły historyczne rekordy.
Zmiany klimatyczne to nie tylko fale upałów, ale też potężne zjawiska pogodowe dyktujące warunki na całym globie. Jednym z najbardziej niszczycielskich jest El Niño – anomalia polegająca na utrzymywaniu się ponadprzeciętnie wysokiej temperatury na powierzchni wód w strefie równikowej Pacyfiku. Wywołuje to łańcuch globalnych katastrof: od gigantycznych susz w Australii i Azji, po niszczycielskie ulewy w obu Amerykach. Biorąc pod uwagę rosnące globalne ocieplenie, tegoroczne zjawisko rozwija się w tak bezprecedensowym tempie, że klimatolodzy musieli bardzo uważnie zweryfikować swoje dane. Ich wnioski nie napawają optymizmem. Ocean mówi wszystko Słynny klimatolog prof. James Hansen z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z ewenementem. – To El Niño wręcz rozkwitło i wykracza poza wszelkie skale. Zwykłe wskaźniki pomiarowe przebiły dotychczasowe, historyczne rekordy, mimo że maksymalne skutki zjawiska są jeszcze oddalone o kilka miesięcy – napisał badacz w swoim biuletynie. Hansen uważa, że najtrafniejszą metodą pomiaru siły tego zjawiska jest badanie tego, jak bardzo nagrzewa się górne 300 metrów wschodniego tropikalnego Pacyfiku. Według tego kluczowego wskaźnika, obecna anomalia cieplna już teraz przewyższa parametry tzw. „super El Niño” z lat 1997–1998. Spór o wskaźniki. Rekord z małym haczykiem Częściej stosowaną przez badaczy miarą jest jednak wskaźnik Niño3.4. Bada on wyłącznie temperaturę powierzchni morza w konkretnym, prostokątnym obszarze Pacyfiku (między 5 stopniem szerokości geograficznej północnej i południowej). I tutaj w świecie nauki wywiązała się ważna merytoryczna dyskusja. – Anomalia w strefie Niño3.4 wynosi obecnie około 2°C powyżej normy, co jest wartością bardzo wysoką jak na tę porę roku, ale nie tak wysoką jak anomalia w szczytowym momencie El Niño z 1997 i 1998 roku, która wynosiła około 2,5°C – uspokaja Adam Scaife z brytyjskiego urzędu meteorologicznego Met Office w rozmowie z magazynem „New Scientist”. Do historycznego szczytu z listopada 2015 roku (niemal 3,1°C) również jeszcze odrobinę brakuje. Nieścisłość wynika z metodyki. Wyniki te zazwyczaj uśrednia się z trzech lub pięciu miesięcy. Daniel Swain z Kalifornijskiego Instytutu Zasobów Wodnych ostrzega jednak i przyznaje rację Hansenowi, twierdząc, że uśrednianie w tak dynamicznej sytuacji jest po prostu mylące. – Wartości dla Niño3.4 są obecnie wyraźnie najwyższe w historii dla tej pory roku i oczekuje się, że takie pozostaną do końca roku kalendarzowego – uściśla. Zeke Hausfather z Berkeley Earth podkreśla kluczowy argument: ogromne ciepło zakumulowane głębiej, na 300 metrach, jest zawsze niezawodnym wyprzedzającym sygnałem tego, co lada moment uderzy w powierzchnię wody. Katastrofa na miarę XIX wieku? Niezależnie od sporów wokół metodologii, skutki zjawiska odczuje każdy. Adam Scaife ostrzega, że jeśli modele się sprawdzą, to światowe wpływy klimatyczne z 2026 roku daleko wykroczą poza nasze niedawne doświadczenia. Dla niektórych badaczy punktem odniesienia nie są już nawet lata 90. Hayley Fowler z Uniwersytetu w Newcastle przewiduje, że zjawisko może osiągnąć lub nawet przekroczyć rozmiary El Niño z lat 1877–1878. Tamta potężna anomalia wywołała klęski głodu, które pochłonęły w Azji i Ameryce Południowej około 50 milionów ofiar, co stanowiło wówczas blisko 4% globalnej populacji. Zagrożenie dla świata, drożyzna w Polsce A co to w praktyce oznacza dla naszej szerokości geograficznej? Bezpośredni wpływ Pacyfiku na polską pogodę nie jest aż tak silne i to nie El Niño – a ogólnie antropogeniczne zmiany klimatu – odpowiadają bezpośrednio za ekstremalne ulewy czy niszczycielskie upały w kraju. Prawdziwe uderzenie odczujemy jednak w sektorze gospodarczym. Ekstremalne zjawiska w strefie tropikalnej (susze, zaburzenia cyrkulacji) drastycznie zmniejszają tamtejsze plony. Oznacza to, że Polacy odczują historyczną anomalię na sklepowych półkach. Z powodu trudności w uprawach odnotujemy odczuwalny wzrost cen towarów z importu, takich jak kawa, kakao, ryż czy olej palmowy. Źródło: New Scientist Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śluby czystości, śmierć dzieci i gra o tron. Mroczne sekrety Henryka Brodatego – nowy odcinek podcastu z prof. Czwojdrak
Związek Henryka Brodatego i Jadwigi Śląskiej to jedna z najbardziej fascynujących i tragicznych historii polskiego średniowiecza. On zjednoczył znaczną część rozbitej Polski, prowadząc bezwzględną grę dyplomatyczną. Ona uciekła od niego do klasztoru przed ukończeniem 30. roku życia i została świętą. W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak w rozmowie z Łukaszem Załuskim odkrywa kulisy małżeństwa, które wstrząsnęło historią Polski.
Spis treści: Tragiczne macierzyństwo. Dlaczego księżna uciekła do zakonu? Geneza przydomka. Skąd wzięła się słynna broda Henryka? Ekstremalna asceza. Szokujące zwyczaje świętej Jadwigi Krewny w Watykanie. Bezwzględna polityka i łamane układy Droga po władzę. Jak Henryk Brodaty jednoczył rozbitą Polskę? Posłuchaj całej rozmowy o Henryku Brodatym Kiedy pochodząca z bawarskiej dynastii Andechsów Jadwiga przybyła na Śląsk, nikt nie spodziewał się, jak ogromny wpływ wywrze na losy rodu Piastów. Jej małżeństwo z Henrykiem Brodatym – potężnym księciem śląskim – stało się fundamentem potęgi władcy, ale w cieniu dworskiego przepychu kryły się ból, niezrozumiałe decyzje i bezwzględna walka o zjednoczenie kraju w dobie rozbicia dzielnicowego. Tragiczne macierzyństwo. Dlaczego księżna uciekła do zakonu? Realia średniowiecznej polityki dynastycznej bywały bezlitosne. Jadwiga została żoną śląskiego księcia jako zaledwie kilkunastoletnia dziewczynka, co było wówczas normą. Pierwsza miesiączka czyniła z dziecka osobę gotową do małżeństwa i płodzenia potomków. Para doczekała się aż siedmiorga dzieci, jednak ich losy położyły się cieniem na psychice księżnej. – Jadwiga właściwie po kilkunastu latach małżeństwa, nie dobijając jeszcze trzydziestki, poprosiła męża, żeby zakończyli współżycie. Poprosiła go także o to, żeby mogła się oddalić do zakonu, chociaż oczywiście rozwodu absolutnie nie było – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Wiele z rodzących się rok po roku dzieci zmarło tragicznie na jej oczach. Być może to właśnie gigantyczna trauma pchnęła młodą księżną w stronę skrajnej religijności, dziwnych zwyczajów i porzucenia dworskiego życia. Geneza przydomka. Skąd wzięła się słynna broda Henryka? Decyzja Jadwigi o tzw. separacji od stołu i łoża musiała wstrząsnąć śląskim dworem, jednak Henryk wyraził na nią zgodę. Książę ufundował dla żony klasztor cysterek w Trzebnicy, w którym wkrótce zamieszkała. Ich rozstanie przypieczętował nietypowy symbol, który zapisał się w polskiej historii w przydomku władcy. – W tamtym czasie moda miała być taka, że mężczyzna miał mieć gładko wygolony podbródek. Henryk na znak rozstania z żoną przestał się golić i stąd przydomek „Brodaty“ – zdradza badaczka. Ekstremalna asceza. Szokujące zwyczaje świętej Jadwigi W murach trzebnickiego klasztoru Jadwiga, późniejsza święta Kościoła katolickiego, oddała się praktykom, które z czasem zaczęły przybierać niepokojący charakter. – Pogrążając się coraz bardziej w tej modlitwie, częściowo można by powiedzieć nawet dewocyjnej, jej zachowanie nie do końca było racjonalne. (...) Myła swoich wnuków w wodzie po zakonnicach, miała jakieś tam swoje urazy do różnych zwierząt. Słynna siostra Racława miała oswojonego jeża, a Jadwiga kazała jej tego jeża wypuścić, nawet nie wiem, czy nie zabić – opisuje prof. Czwojdrak. Księżna, która w pierwszych latach uchodziła za doskonałą kandydatkę do budowania potęgi rodu, ostatecznie całkowicie odcięła się od spraw doczesnych. Krewny w Watykanie. Bezwzględna polityka i łamane układy Podczas gdy Jadwiga spędzała dni na ascezie, Henryk realizował swój wielki plan. Prowadził bezwzględną politykę, nie cofając się przed zdradą sojuszników (np. Władysława Laskonogiego). Przed poważnymi konsekwencjami ze strony papiestwa chroniły go jednak „wtyki” w Stolicy Apostolskiej. – Podobno w kancelarii papieskiej miał jakiegoś swojego krewnego, bo nierzadko na Henryka Brodatego szły rozmaitego rodzaju skargi. On naprawdę był księciem, który był w stanie zawrzeć układ i za dwa dni go złamać. Jak mu przestało to pasować, to nie było z tym najmniejszego problemu. Więc co jakiś czas szły skargi na niego, a ten siostrzeniec gdzieś te skargi odpowiednio kamuflował – ujawnia prof. Czwojdrak. Parasol ochronny w Watykanie pozwalał mu na dyplomatyczną samowolkę, choć ostatecznie – mimo sprytu i szerokich znajomości – korony królewskiej z Rzymu nigdy nie uzyskał. Nie ma jednak informacji, żeby się o nią starał. Droga po władzę. Jak Henryk Brodaty jednoczył rozbitą Polskę? Choć rzadko pamięta się o nim jako o zjednoczycielu, to właśnie on z niezwykłą skutecznością łączył podzielone ziemie. Punktem wyjścia do budowy jego potęgi było rdzenne Księstwo Śląskie (ze stolicą we Wrocławiu). Stopniowo, drogą układów i konfliktów zbrojnych, włączał w swoją orbitę kolejne terytoria: ziemię lubuską, południową Wielkopolskę (m.in. ziemię kaliską), a także część ziemi sandomierskiej. Biorąc udział w zjazdach z Konradem Mazowieckim i sprytnie manewrując sojuszami, zgromadził w swoich rękach gigantyczną władzę na ziemiach polskich. – Rzeczywiście udało mu się w pewnym momencie przejąć także tron krakowski, więc utorował też drogę do tego tronu swojemu synowi, Henrykowi Pobożnemu – podkreśla historyczka. Co ciekawe, ten niezwykle zręczny polityk zakończył życie obłożony kościelną klątwą. Zmarł w 1238 roku, a tylko ostateczna interwencja jego świątobliwej żony sprawiła, że potężny książę, obłożony ekskomuniką, mógł w ogóle spocząć w poświęconej ziemi. Posłuchaj całej rozmowy o Henryku Brodatym Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i dowiedz się, w jaki sposób śląscy książęta walczyli o powrót zjednoczonej Polski na mapę Europy. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski, National Geographic Polska Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To najbardziej rockandrollowy wąż świata. Nowo odkryty gatunek nazwano na cześć Slasha z Guns N‘ Roses
Kiedy słyszymy „Welcome To the Jungle”, od razu myślimy o „Gunsach”. Dziś to zdanie głośno rozbrzmiewa w wielu taksonomicznych laboratoriach – w lasach Nowej Gwinei opisano właśnie nowy gatunek węża, nazywając go na cześć słynnego długowłosego rockmana w cylindrze.
W gęstych, równikowych lasach drugiej co do wielkości wyspy świata naukowcy natrafili na niezwykłego drapieżnika. Nowa Gwinea wciąż skrywa niezbadane bogactwo fauny i flory. Rockendrollowi badacze z amerykańskiego Field Museum postanowili ochrzcić nocnego węża imieniem legendy muzyki. Nowy gatunek dostał imię Lielaphis slashi na cześć Slasha (Saula Hudsona) – wirtuoza gitary, a prywatnie wielkiego pasjonata ochrony przyrody i herpetologii. Sam muzyk przyznał, że to dla niego ogromny zaszczyt. Nauka wymaga cierpliwości Weryfikacja nowego gatunku wymagała od badaczy postawy rodem z utworu „Patience” (Cierpliwość). Pierwszy okaz odnalazł w dżungli w 2006 roku prof. Chris Austin z Louisiana State University. Od tego nocnego spotkania do oficjalnego ogłoszenia odkrycia w 2026 roku minęły równe dwie dekady. Naukowcy nie mieli pewności, z czym mają do czynienia – szczególnie opierając się na samym wyglądzie. Dopiero niedawne, zaawansowane analizy DNA, którymi kierowali dr Tianqi Huang i dr Sara Ruane, potwierdziły przełom. Wyjątkowy układ łusek oraz odrębny kod genetyczny udowodniły, że jest to zupełnie nieznany wcześniej gatunek, preferujący inne siedliska niż jego krewniacy. Drapieżnik jak „Nocny pociąg” Lielaphis slashi mierzy około 71 centymetrów długości i wyróżnia się pięknym, czerwonobrązowym ubarwieniem. W świecie nowogwinejskich gadów jest jak „Nightrain” (Nocny pociąg) – za dnia pozostaje w ukryciu, a na łowy wśród korzeni wielkich drzew wyrusza dopiero pod osłoną nocy. Choć zespół Slasha nazywano niegdyś „najbardziej niebezpiecznym zespołem świata”, sam wąż nie jest jadowity. Skrywa jednak inną broń. Gad posiada wydłużone zęby w tylnej części pyska, które pomagają mu pewnie chwytać śliskie jaszczurki i jaja innych gadów bez konieczności duszenia ofiary. „Rajskie miasto” pod presją Wybór rockowego patrona ma głęboki sens. Dr Sara Ruane od dziecka była fanką gitarzysty i doskonale wiedziała o jego miłości do gadów (muzyk wielokrotnie pozował z długimi wężami na okładkach branżowych pism). Opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Zootaxa” badanie to także wołanie o pomoc dla samej wyspy. Dzika Nowa Gwinea to dla biologów prawdziwe „Paradise City” (Rajskie miasto), jednak ten wyjątkowy ekosystem kurczy się w zastraszającym tempie. Siedliska „węża Slasha” są dziś niszczone przez przemysł wydobywczy oraz wielkie plantacje kawy. – Nie możemy skutecznie chronić zwierząt i ekosystemów, o których istnieniu nawet nie wiemy – celnie podsumowuje badaczka. Każdy nowo opisany gatunek dostarcza kolejnych argumentów za tworzeniem rezerwatów. Źródło: Zootaxa Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pierwszy legalny program leczenia psylocybiną objął 346 osób. Wyniki zaskoczyły nawet naukowców
Przez dekady psylocybina była traktowana jedynie jako narkotyk, ale dzisiaj naukowcy uważnie przyglądają się jej terapeutycznej roli. Substancja psychoaktywna ukryta w „magicznych grzybach” właśnie przeszła bezprecedensowy test na żywym społeczeństwie.
Tylko w samych Stanach Zjednoczonych problemy ze zdrowiem psychicznym zgłasza blisko 23% dorosłych. Współczesna nauka desperacko szuka ratunku dla milionów pacjentów i coraz odważnie spogląda w stronę psychodelików. W amerykańskim stanie Oregon uruchomiono pierwszy w kraju w pełni legalny i uregulowany prawnie program powszechnego dostępu do psylocybiny. Jego najnowsze wyniki dostarczają „potężnej dawki” optymizmu, choć badacze ostrzegają, że ten rewolucyjny lek ma swoje mroczne strony. Z laboratorium do prawdziwego świata Badania kliniczne nad psychodelikami trwają od lat. jednak dla bezpieczeństwa niemal zawsze odbywały się w sterylnych warunkach i z udziałem wyselekcjonowanych pacjentów przyjmujących laboratoryjnie syntetyzowane odpowiedniki. Program w Oregonie rozpoczęty w 2023 roku to coś zupełnie innego. Pozwala on każdej osobie powyżej 21. roku życia na legalny dostęp do naturalnej psylocybiny (pochodzącej bezpośrednio z grzybów), podawanej pod okiem certyfikowanych opiekunów, którzy nie muszą posiadać klinicznego wykształcenia medycznego. Naukowcy z Oregon Health & Science University sprawdzili, jak ten nieco kontrowersyjny model sprawdza się w praktyce. Pomiędzy listopadem 2024 a czerwcem 2026 roku przeanalizowali szczegółowe dane 346 klientów z 24 ośrodków. – Ten artykuł naukowy będzie cytowany przez dekady. To pierwsze na tak dużą skalę badanie monitorujące bezpieczeństwo i wpływ psylocybiny na zdrowie psychiczne na prawdziwych ludziach w prawdziwym świecie – przekonuje neurobiolożka dr Adrianne R. Wilson-Poe, współdyrektorka Open Psychedelic Evaluation Nexus. Niesamowity spadek poziomu lęku i depresji Uczestnicy otrzymywali pod nadzorem dawkę psylocybiny wynoszącą średnio 31,9 miligrama, a następnie poddawani byli szczegółowym ankietom oceniającym ich stan zdrowia na przestrzeni kolejnych trzech miesięcy. Wyniki, opublikowane właśnie w czasopiśmie „JAMA Network Open”, są imponujące. Zaledwie miesiąc po sesji aż 92,2% uczestników uznało to doświadczenie za korzystne. Jeszcze wyraźniej pokazują to twarde dane długoterminowe. Po trzech miesiącach odsetek pacjentów zgłaszających umiarkowane do ciężkich objawy PTSD spadł z 48% do zaledwie 16,8%. W przypadku silnych stanów lękowych zanotowano spadek z 45,1%. do 13,2%, a w przypadku ciężkiej depresji – z 42,2% do 16,5% Równocześnie ogólna, deklarowana satysfakcja z życia w badanej grupie wzrosła z 63% do ponad 82%. Mroczna strona terapii i ryzyko Badacze uczulają jednak, że „magiczne grzyby” to nie panaceum dla każdego. U 4 badanych osób (stanowiących 1,2% grupy) wystąpiły poważne reakcje behawioralne wymagające pilnej interwencji medycznej. Jeden z pacjentów stał się agresywny i trafił do szpitala, inni zgłaszali gwałtowne nasilenie depresji, bezsenność oraz pojawienie się myśli samobójczych. Kto źle zareagował na psylocybinę? Wszystkie te osoby mały podobny profil – nigdy wcześniej nie miały styczności z psychodelikami, zmagały się z nasilonymi objawami chorobowymi przed sesją i otrzymały stosunkowo wysokie dawki substancji (od 25 do 50 mg). To dowód na to, że brak doświadczenia, wyższa dawka i kruchość psychiczna znacząco zwiększają ryzyko „złego tripu” i powikłań. – To, że nie mamy tu do czynienia z rygorystycznym [laboratoryjnym – przyp. red.] modelem medycznym, nie oznacza, że pacjenci nie mogą czerpać z tego ogromnych korzyści dla zdrowia psychicznego – twierdzi dr Todd Korthuis, główny autor badania. Naukowiec apeluje jednocześnie o rozsądek – osoby z obciążeniami zdrowotnymi lub przyjmujące na stałe leki powinny bezwzględnie skonsultować chęć udziału w takich programach ze swoim lekarzem prowadzącym. Psylocybina przynosi nadzieję, ale wiąże się z ryzykiem. Źródło: JAMA Network Open Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowe tanie linie lotnicze w Europie. Za 19 euro polecisz do Hiszpanii, i to z dwiema sztukami bagażu
Rynek europejskich przewoźników czeka prawdziwe trzęsienie ziemi. Na niebie pojawia się zupełnie nowy hiszpański gracz, który rzuca wyzwanie gigantom, oferując bilety w cenie obiadu i darmowy bagaż kabinowy, o którym u konkurencji można tylko pomarzyć.
Planowanie tanich podróży po Europie jest w ostatnich latach coraz trudniejsze – także za sprawą ciągle rosnących opłat za bagaż w popularnych tanich liniach. Nie wszędzie da się polecieć z podręcznym plecakiem (wierzcie mi, próbowałem), a często okazywało się, że tani bilet był zaledwie ułamkiem ostatecznej ceny. Nadchodzi jednak alternatywa dla Wizz Aira i Ryanaira. Zupełnie nowy hiszpański przewoźnik zapowiada powrót do czasów, gdy budżetowe latanie faktycznie nie rujnowało portfela turysty. Kusi przejrzystymi i atrakcyjnymi zasadami, ale jest pewien haczyk. Baza w sercu Galicji i niewielka siatka połączeń Nowa linia lotnicza o nazwie Fly2Galicia oficjalnie zainauguruje swoją działalność już za cztery miesiące – 1 grudnia 2026 roku. Jej główną bazą operacyjną będzie port lotniczy Rosalía de Castro w Santiago de Compostela, leżący w malowniczej, północno-zachodniej Hiszpanii. Zgodnie z zapowiedziami, do 24 października 2027 roku przewoźnik planuje realizować 17 lotów tygodniowo do 8 miast. W początkowej fazie siatka połączeń obejmie trasy krajowe (Saragossa – to tam odbędzie się pierwszy lot, a także Alicante i Grenada) oraz międzynarodowe rejsy do Brukseli, Monachium, Mediolanu, Wenecji i Pragi. I choć na tej startowej liście brakuje na razie polskich lotnisk, to bliskość Pragi i Monachium sprawia, że dla wielu podróżnych z południa i zachodu Polski otwierają się nowe, tanie bramy na słoneczny Półwysep Iberyjski. Rewolucja cenowa i bagażowa To, co przyciąga największą uwagę, to agresywna polityka cenowa. Loty krajowe w jedną stronę mają rozpoczynać się już od zaledwie 19 euro (ok. 80 zł). Z kolei podróże do Mediolanu i Brukseli wystartują z pułapu 39 euro, a do Wenecji, Pragi czy Monachium – 49 euro. Te z pewnością najbardziej zainteresują Polaków. Prawdziwym hitem jest jednak polityka bagażowa. W cenie każdego biletu pasażerowie otrzymają aż dwie sztuki darmowego bagażu podręcznego: przedmiot osobisty (np. niewielki plecak lub torebkę) oraz 8-kilogramową walizkę kabinową. To odpowiedź m.in. na unijne prawo i nowe rezolucje Parlamentu Europejskiego w sprawie ujednolicenia standardów darmowego bagażu. Dla pasażerów oznacza to koniec ukrytych opłat. Flota i widoki na przyszłość Ze względów formalnych i logistycznych, przez pierwsze tygodnie operacji rejsy będą obsługiwane przez zewnętrznego, nieujawnionego jeszcze operatora, zanim Fly2Galicia w pełni przejmie stery. Flota ma opierać się na wąskokadłubowych maszynach Airbus A320, zabierających na pokład od 150 do 190 pasażerów. Przewoźnik nie ukrywa ambicji – jeśli popyt dopisze, przed startem sezonu letniego 2027 roku planuje powiększyć flotę o kolejny samolot. Sukces tego modelu biznesowego może wymusić na europejskich gigantach pokroju Ryanaira czy Wizz Aira obniżenie opłat bagażowych i sprawić, że Fly2Galicia szybko zawita bezpośrednio również nad Wisłę. Z niecierpliwością warto więc obserwować stronę internetową nowej linii. Kto nie chce latać taniej? Szczególnie do Hiszpanii, która wkrótce ma stać się najchętniej odwiedzanym krajem na świecie. Źródło: Time Out Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ogłoszono listę 15 najwspanialszych cudów natury w Europie. Dlaczego nie ma wśród nich żadnego z Polski?
Brytyjski „The Telegraph” opublikował zestawienie najbardziej fascynujących przyrodniczo miejsc w Europie. Wśród lewitujących jezior i rosnących skał zabrakło jednak jakiegokolwiek przyrodniczego akcentu z Polski.
Redakcja brytyjskiego magazynu opublikowała najnowsze zestawienie 15 najwspanialszych cudów natury na Starym Kontynencie. Eksperci zabierają nas w podróż z dala od utartych szlaków turystycznych, doceniając surowe piękno przyrody. I choć my również kochamy majestat europejskiej fauny i flory, to z punktu widzenia naszego kraju trudno nie czuć… niedosytu. W prestiżowym rankingu całkowicie pominięto Polskę, faworyzując atrakcje z innych, niekiedy odległych zakątków kontynentu. Co docenili wyspiarze? „Lewitujące” jezioro i żyjące skały Wśród wyróżnionych znalazły się m.in. Trovanty z Costesti w Rumunii, nazywane potocznie „żyjącymi kamieniami”. Te zapierające dech w piersiach formacje potrafią rosnąć po obfitych opadach, zyskując pęczniejące, wapienne narośle. Kolejnym absolutnym fenomenem jest Jezioro Sørvágsvatn na Wyspach Owczych (znane także jako Leitisvatn i widoczne na górze tego artykułu). Jego tafla fizycznie leży około 30 metrów nad poziomem morza, ale sprytna iluzja optyczna rozsławiła je na cały świat. Niektóre zdjęcia robione z sąsiadującego z nim 142-metrowego klifu sprawiają, że woda wydaje się lewitować na ogromnej wysokości, tuż nad przepaścią do oceanu. I bez tego wygląda jednak magicznie. Z tym spektakularnym, fotogenicznym miejscem wiąże się też mroczna tajemnica – w IX wieku wikingowie mieli zrzucać z tych wysokich klifów swoich niewolników. Brytyjczycy w pięknych słowach opisali również bałkańskie i śródziemnomorskie klasyki. Wyróżniono Chorwackie Jeziora Plitwickie (wyjątkowy krasowy system 16 jezior połączonych wodospadami), monumentalny Wąwóz Verdon we Francji oraz Meteory w Grecji – piaskowcowe filary, na których szczytach do dziś funkcjonuje 6 niesamowitych klasztorów. Pełna lista 15 cudów natury według „The Telegraph”: Mokradła Camargue (Francja) Wodospad Aldeyjarfoss (Islandia) Szczyty Segla i Hesten (Norwegia) Grobla Olbrzyma (Irlandia Północna) Plitwickie Jeziora (Chorwacja) Migracje ptaków trzmielojadów (Cieśnina Gibraltarska) Wydmy Piscinas na Sardynii (Włochy) Szczyt Allalinhorn (Szwajcaria) Rafy Les Minquiers (Wielka Brytania) Wysokie Wybrzeże (Szwecja) Las Wistman’s Wood (Wielka Brytania) „Żyjące kamienie” Trovanty (Rumunia) Jezioro Sørvágsvatn (Wyspy Owcze) Meteory (Grecja) Wąwóz Verdon (Francja) Czego brakuje? Polskie perły przyrody Spoglądając na to zestawienie, trudno nie odnieść wrażenia, że zabrakło w nim miejsca na fenomeny leżące w granicach naszego kraju. W brytyjskie kryteria idealnie wpisałby się chociażby Krzywy Las pod Gryfinem, którego nienaturalnie wygięte pod kątem 90 stopni pnie sosen wciąż stanowią nierozwiązaną zagadkę. Przynajmniej częściowo. Zagranicznych ekspertów z pewnością zszokowałyby również Ruchome Wydmy w Słowińskim Parku Narodowym – ta polska „pustynia” nieustannie zasypuje nadbałtyckie lasy (z prędkością do 10 m rocznie). Europejskim ewenementem jest także rozległa Pustynia Błędowska. Źródło: The Telegraph Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec turystycznej dominacji. Do 2040 roku Francja przestanie być najczęściej odwiedzanym krajem na świecie
Przez całe dekady żółta koszulka lidera światowej turystyki należała tylko do jednego kraju – Francji. Cały świat zjeżdżał się do Paryża, jednak wkrótce ma się to zmienić. Modele analityczne wskazują, że nowa potęga rośnie w niespotykanym dotąd tempie. Kto przegoni Francję?
Mimo bajkowych zamków nad Loarą, winnic i magnetyzmu samego Paryża, Francja wkrótce będzie musiała oddać tytuł najczęściej odwiedzanego kraju na ziemi. Wspólne badania analityczne przeprowadzone przez firmy Deloitte i Google wskazują bezlitosny dla Francuzów trend. Do 2040 roku na turystycznym tronie zasiądzie Hiszpania. Czemu więc Iberyjczycy się nie cieszą? Choć z perspektywy gospodarczej brzmi to jak potężny sukces, z punktu widzenia nauk o turyzmie i geografii to zapowiedź… gigantycznego kryzysu infrastrukturalnego. W Europie zmienia się układ sił Jeszcze w 2023 roku Hiszpania notowała solidne, ale zachowujące dystans do lidera 84 mln wizyt. Jednak z danych hiszpańskiego Narodowego Instytutu Statystycznego wynika, że w ubiegłym, 2025 roku, przyjęła już rekordowe 97 mln zagranicznych gości, którzy zostawili w tamtejszej gospodarce szacunkowo 135 mld euro. To gigantyczny skok, który znacznie przybliżył ten kraj do realizacji dawnych prognoz z 15-letnim wyprzedzeniem. Dla porównania, w tym samym czasie Polskę odwiedziło niespełna 20 milionów turystów z zagranicy. A Hiszpanów jest tylko 10 mln więcej niż Polaków. Francja z kolei, mimo potężnego zastrzyku promocyjnego w postaci letnich Igrzysk Olimpijskich i Paraolimpijskich w 2024 roku (100 mln odwiedzających), zamknęła 2025 rok z wynikiem 102 milionów turystów. Chociaż infrastruktura tego państwa stale się rozwija – na 2029 rok włoski operator Trenitalia planuje uruchomienie bezpośredniego połączenia kolejowego na trasie Londyn-Paryż – matematyczne modele przewidują, że do 2040 roku Hiszpania przekroczy barierę 110 milionów turystów rocznie, spychając Francję na drugie miejsce (105 mln). Dlaczego Półwysep Iberyjski? Jako Polacy dobrze to rozumiemy Skąd taki gwałtowny zwrot akcji? Odpowiedzi dostarcza klimatologia i dywersyfikacja sezonowości. Hiszpania oferuje blisko 300 słonecznych dni w roku i znacznie łagodniejsze zimy niż reszta północnej Europy. Globalne ocieplenie paradoksalnie sprzyja tu zjawisku „turystyki poza sezonem”, rozciągając najwyższe obłożenie na miesiące jesienne i wczesnowiosenne. Ten trend doskonale widać również z perspektywy polskiego rynku. Dzięki ogromnej siatce tanich połączeń lotniczych, Hiszpania stała się dla Polaków jednym z absolutnych faworytów, bez trudu rywalizując z tradycyjnie uwielbianą Chorwacją, Włochami czy Grecją. Rodzimi turyści nie tylko spędzają tam urlopy, ale od kilku lat napędzają też tamtejszy rynek nieruchomości, masowo wykupując apartamenty na wybrzeżach i wyspach. Hiszpanie podchodzą do tego jednak z rezerwą. Mroczne widmo overtourismu Jeszcze większy napływ turystów rodzi jednak poważne zagrożenia socjologiczne i środowiskowe. Naukowcy od lat biją na alarm, wskazując na drastyczne przekroczenie pojemności turystycznej (ang. carrying capacity). Fenomen masowego „overtourismu” już teraz wywołuje ostre napięcia społeczne na Półwyspie Iberyjskim. Mieszkańcy Barcelony, Balearów czy Wysp Kanaryjskich wychodzą na ulice, protestując przeciwko paraliżowi usług publicznych, zadeptywaniu obszarów naturalnych i drastycznie rosnącym kosztom wynajmu mieszkań, które wypychają lokalną społeczność z centrów miast. Wiele hiszpańskich regionów wprowadziło już surowsze regulacje prawne wymierzone w masową turystykę. Hiszpanie zadają więc sobie pytanie – czy dążenie do pułapu 110 milionów odwiedzających nie doprowadzi nowej turystycznej potęgi na skraj całkowitej infrastrukturalnej zapaści? Źródło: TimeOut Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tegoroczne upały były armagedonem dla ptaków w miastach. „Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta”
Jakbyś się czuł, gdyby ktoś zamknął cię w blaszanej puszce wystawionej na 40-stopniowy upał – i nie miałbyś potu, który mógłby cię ochłodzić. Nic przyjemnego, prawda? W takiej właśnie pułapce bez wyjścia znalazły się w tym roku tysiące miejskich ptaków. Zjawisko, które zaobserwowali leśnicy, łamie serce.
Betonoza, „wyspy ciepła” i nagrzewające się do czerwoności dachy – nasze miasta podczas letnich fal upałów zamieniają się w wielkie piekarniki. Gdy my ratujemy się klimatyzacją, miejskie zwierzęta muszą walczyć o przetrwanie. Tegoroczne lato dobitnie pokazało, jak bardzo nieprzystosowane do rosnących temperatur jest polskie środowisko zurbanizowane. Dramat rozegrał się tuż nad naszymi głowami, w rynnach, szczelinach budynków i pod blaszanymi dachami, gdzie z braku laku ptaki – zwłaszcza jerzyki – najchętniej zakładają swoje gniazda. „Armagedon dla ptaków” Dla leśników i wolontariuszy z ośrodków rehabilitacji dzikich zwierząt ostatnie miesiące były prawdziwym koszmarem i walką z czasem. – W tym roku przyjęliśmy ponad 400 piskląt jerzyków. To 9–10 razy więcej niż w poprzednich latach w tym samym okresie. Do większych ośrodków trafiało ich jeszcze więcej. Tegoroczne upały to był armagedon dla tych ptaków – mówi PAP Paweł Kowalski, kierownik Leśnego Ośrodka Rehabilitacji Dzikich Zwierząt Nadleśnictwa Piotrków. Mechanizm tej tragedii był bardzo brutalny. Nagrzane od słońca blachy i wyloty wentylacyjne zamieniały się w śmiertelne pułapki cieplne. Ponieważ ptaki nie pocą się jak ssaki (regulują temperaturę jedynie poprzez otwieranie dziobów, szybkie oddychanie czy stroszenie piór), a pisklęta były ślepe i pozbawione izolujących piór, ich ciała błyskawicznie się przegrzewały. Jedyny ratunek to desperacki skok Aby nie usmażyć się żywcem w rozgrzanych gniazdach, maluchy, które nie potrafiły jeszcze latać, masowo, instynktownie wyskakiwały w przepaść. Wiele z nich zginęło na miejscu po uderzeniu w beton. Część na szczęście uratowali mieszkańcy. – Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta jerzyków. Do naszego ośrodka przywozili po kilkanaście–kilkadziesiąt maluchów naraz; były kolejki – relacjonuje dla PAP Kowalski. Nawet budka lęgowa może stać się piekarnikiem Choć w lasach i dziuplach drzew panuje naturalny chłód, w miastach infrastruktura często tworzy tzw. pułapki ekologiczne. Ignacy Stadnicki z Laboratorium Biologii Antropocenu Uniwersytetu Warszawskiego (UW) w rozmowie z PAP ostrzega, że gniazdowanie w metalowych elementach (np. w słupkach, za rynnami) przy 40-stopniowych upałach kończy się tragicznie. Co szokujące, problemem bywają także tradycyjne, drewniane budki lęgowe. – W budkach w ciągu dnia może być nawet goręcej, a w nocy chłodniej niż na zewnątrz – tłumaczy Stadnicki. Zbyt wysoka temperatura zabija pisklęta, ale też zaburza inkubację jaj. Dlatego polscy naukowcy wspólnie z Akademią Sztuk Pięknych (ASP) pracują nad nowymi generacjami domków dla ptaków. Testowane są budki izolowane materiałem z grzybni, modele ceramiczne z warstwą powietrza, a nawet domki zrobione z recyklingowych materiałów namiotowych, które mają odbijać ciepło i naśladować naturalne warunki z dziupli. Bo tych, przez wycinkę drzew, jest coraz mniej. Zieleń zamiast betonu Eksperci podkreślają, że żadne technologiczne rozwiązania nie zastąpią mądrego planowania przestrzennego. Z badań prof. Marty Szulkin (UW) wynika jasno: jeśli zabetonujemy w mieście połowę terenów zielonych, to liczba młodych, zdrowych ptaków wyfruwających z budek spadnie o połowę. To proste wyliczenia. Prawdziwą tarczą przed morderczymi skutkami fal upałów pozostają dla ptaków po prostu stare drzewa, rozległe parki i rygorystyczne przestrzeganie prawa chroniącego miejsca lęgowe przed termomodernizacją budynków. W tym roku przyroda wystawiła nam wysoki rachunek za miejską betonozę. Pozostaje mieć nadzieję, że z tego bolesnego „armagedonu” wyciągniemy wnioski przed kolejnym latem. Bo fale upałów będę nam towarzyszyć w kolejnych latach. Źródło:naukawpolsce.pl Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Prawdziwy powód śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Jak naprawdę umarł król z serialu „1670”?
Fani serialu „1670” z pewnością pamiętają upiorną przepowiednię Jurodiwyja, cudownego dziecka-wróżbity z Sybiru: „jeśli król nobilituje kogoś w tym roku, wtedy rychło umrze”. W finale sezonu monarcha faktycznie przywraca szlachectwo Jana Pawła Adamczewskiego, więc jego los zdaje się przesądzony – jeśli oczywiście wierzyć medium. Jak wiemy z historii, naprawdę przewidział on przyszłość. Ale nie przewidział, że śmierć Michała Korybuta Wiśniowieckiego będzie tak tajemnicza.
Michał Korybut Wiśniowiecki zasiadł na polskim tronie w 1669 roku, mając zaledwie 29 lat. Został wybrany w atmosferze szlacheckiej euforii – jako „Piast” (czyli kandydat pochodzący z Polski) i syn słynnego pogromcy Kozaków, Jaremy Wiśniowieckiego. Szybko okazało się jednak, że nie odziedziczył po ojcu ani talentów wojskowych, ani politycznej charyzmy. Współcześni zapamiętali go jako człowieka ociężałego, ubranego w zbyt kuse francuskie stroje i noszącego na łysinie gigantyczną perukę. Zmarł zaledwie cztery lata po koronacji, w wieku 33 lat. Tak młody wiek monarchy od razu wywołał lawinę podejrzeń dotyczących okoliczności jego śmierci. Żarłoczność, stres i 1000 pomarańczy Młody król żył w gigantycznym stresie. Upokarzający traktat w Buczaczu (1672 r.), utrata Kamieńca Podolskiego i ciągłe spiski malkontentów kierowanych przez Jana Sobieskiego sprawiły, że Wiśniowiecki zaczął zajadać stres. W świetle dzisiejszej medycyny powiedzielibyśmy, że cierpiał na jakąś postać bulimii. Jak pisał Wespazjan Kochowski, monarcha wchłaniał gargantuiczne ilości jedzenia i napojów – zwłaszcza piwa z solą, cukrem i imbirem. Historyczne anegdoty – choć z pewnością wyolbrzymione – głoszą, że potrafił zjeść na raz tysiąc pomarańczy (dawnych „chińskich jabłek”) przysłanych mu w prezencie z Gdańska. Skutki tej żarłoczności były aż nadto widoczne. Król zmagał się ze sporą nadwagą, miał niezdrową, ziemistą cerę, a jego fizyczna ociężałość była powodem do bezlitosnych kpin ze strony politycznych oponentów. Z obżarstwem wiązały się też dramatyczne dolegliwości gastryczne, na które monarcha cierpiał niemal przez całe swoje krótkie panowanie. Dopiero gdy pękły wrzody, Korybut drastycznie schudł i stał się drobny. Dramatyczny finał we Lwowie Jesienią 1673 roku osłabiony, zmagający się z suchotami i okrutnymi bólami brzucha król, wbrew radom lekarzy, wyruszył pod Lwów, by dokonać przeglądu wojsk armii Sobieskiego. Chciał zginąć jak bohater – na polu bitwy, z bronią w ręku. Chociaż jeszcze 11 października 1673 r. pisał z dumą do papieża, że czuje się „obrońcą chrześcijaństwa”, to choroba jednak zwyciężyła. Po powrocie do lwowskiej kamienicy biskupiej jego stan drastycznie się pogorszył. Król wymiotował krwią, miał gorączkę i majaczył. „Mowa […] doktorów o wątpliwym stanie zdrowia [króla – przyp. red.] przestrasza nas, co daj Boże!, aby się odmieniło” – pisał jeden ze świadków. 2 listopada nastąpiło pęknięcie wrzodu (najprawdopodobniej żołądka lub dwunastnicy). Król stracił mowę, zaczął się dusić i po kilku dniach agonii, 10 listopada 1673 roku, zmarł, nie doczekawszy wieści o wielkim zwycięstwie Jana Sobieskiego pod Chocimiem, które miało miejsce zaledwie dzień później. Zabójcza cyranka czy zemsta Wołochów? Śmierć w tak młodym wieku natychmiast wywołała plotki o zamachu. Wespazjan Kochowski odnotował, że „gruchało między ludem, że króla trucizną sprzątnięto”. Słynny pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek spekulował o zatrutej cyrance (ptaku, którego król chętnie jadał). Pojawiła się nawet opowieść o dwóch Wołochach, którzy mieli wrzucić truciznę do królewskiej strawy. Atmosfera paranoi była tak gęsta, że lekarz króla, Wawrzyniec Braun, nakazał natychmiastowe przeprowadzenie sekcji zwłok, „zanim trup ostygnie”. Wynik zszokował zgromadzonych, ale jednocześnie obalił mit o otruciu. Na co umarł król? Anatomowie stwierdzili, że wnętrzności monarchy były w dobrym stanie, z wyjątkiem żołądka zrujnowanego „nieumiarkowaniem w jedzeniu”. Medycy uznali oficjalnie, że król „za wiele pożywając owocu, gorączkowe usposobienie swoje przesilił”, co doprowadziło do pęknięcia organu, zakażenia i śmierci. Co ciekawe, ojciec Michała, osławiony kniaź Jarema, również zmarł niespodziewanie „na żołądek” – rzekomo z przejedzenia melonami i ogórkami, co sugeruje dziedziczną skłonność do tragicznych w skutkach chorób układu pokarmowego. Jurodiwyj – syberyjskie dziecko-medium z serialu „1670” – się więc nie pomylił – tak jak z przewidzeniem tego, że Polacy pokonają Szwedów w barażach w 2022 roku. Jego wróżba, chociaż miała wyłącznie dopiec Janu Pawłowi, sprawdziła się, a Korybut umarł niedługo po tym, jak wręczył Adamczewskiemu nobilitację. Źródło: Pałac Wilanów, Wielka Historia Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kolejna tragedia w Tatrach. Turystka spadła z najtrudniejszego szlaku w Polsce
Tatrzańskie granie, chociaż piękne, są także bezlitosne i surowe – nawet jeśli będziemy trzymać się zasad bezpieczeństwa. We wtorkowy wieczór jeden z turystów dokonał wstrząsającego odkrycia na dnie polodowcowej doliny. Wysokogórska wędrówka zakończyła się dla kobiety najgorszym możliwym scenariuszem.
Orla Perć to prawdziwa legenda polskich Tatr. Uchodzi za najtrudniejszy, najbardziej eksponowany, ale i najbardziej fascynujący szlak w naszym kraju. Przyciąga co roku tysiące miłośników wspinaczki. Pionowe skały i głębokie przepaście rzadko wybaczają błędy. W takiej właśnie scenerii doszło do kolejnej tragedii – kobieta spadła w okolicach Małej Buczynowej Turni, a znalazł ją przechodzący dołem doliny turysta. Wstrząsające odkrycie w Dolinie Pańszczycy We wtorek, 11 sierpnia, o godzinie 18:18 do centrali TOPR dotarło niepokojące wezwanie. Turysta, który schodził z Przełęczy Krzyżne, poinformował dyżurnego, że pod pionowymi ścianami zauważył leżącą osobę. Ratownicy natychmiast poderwali do lotu śmigłowiec. Niestety, po szybkim dotarciu na miejsce i desancie w Dolinie Pańszczycy, załoga mogła jedynie stwierdzić najgorsze. Kobieta doznała śmiertelnych obrażeń. Jej ciało zostało zabezpieczone i przetransportowane drogą powietrzną na lądowisko w Zakopanem. Nie było świadków W momencie tragedii nie było żadnych bezpośrednich świadków. Biorąc jednak pod uwagę ukształtowanie terenu, z którego napłynęło zgłoszenie, ratownicy TOPR założyli najbardziej prawdopodobny przebieg zdarzeń. Wszystko wskazuje na to, że kobieta spadła z grani Małej Buczynowej Turni (szczytu wznoszącego się na wysokość 2172 m n.p.m.), przez którą przebiega czerwony szlak Orlej Perci. Przepaść liczy około 200 metrów, co z góry przekreślało jakiekolwiek szanse na przeżycie. Góry nie oceniają, ale wymagają pokory Śmiertelne wypadki w Tatrach Wysokich niemal zawsze wywołują w przestrzeni publicznej dyskusję o bezpieczeństwie. Należy jednak pamiętać, że góry bywają całkowicie nieprzewidywalne. Często nawet najlepsze przygotowanie, doskonały sprzęt i wieloletnie doświadczenie nie są w stanie uchronić człowieka przed potężnymi siłami natury. Oderwany ułamek skalny pod butem, nagły, silny podmuch wiatru, drastyczna zmiana pogody czy zwykłe, ludzkie i nagłe zasłabnięcie – w takim terenie każdy z tych czynników może zadecydować o życiu lub śmierci. Nie wolno nam z góry zakładać niczyjej brawury. Służby ratownicze niezmiennie proszą o rozwagę, szacunek do własnych ograniczeń i pełną świadomość podejmowanego w górach ryzyka. – Apelujemy o zachowanie szczególnej ostrożności w eksponowanym terenie. Chwila nieuwagi, potknięcie lub poślizgnięcie się mogą mieć tragiczne konsekwencje – podsumowują w swoim oficjalnym komunikacie ratownicy TOPR. Źródło: TOPR Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To wydawało się niemożliwe. Kolejna puma w polskim lesie – tym razem pod Wrocławiem
Sądziliśmy, że temat egzotycznych uciekinierów mamy już w tym sezonie zamknięty. Przypomnij: ledwie chwilę temu grasująca na Pomorzu puma została odłowiona – jej domem będzie poznańskie zoo. Jak widać, historia lubi się powtarzać. Doniesienia o wielkim kocie na południu Polski brano początkowo za żart, ale zdjęcia z fotopułapek nie pozostawiają złudzeń. Puma pod Wrocławiem to fakt.
Nadleśnictwo Świdnica potwierdza sensacyjne informacje. Dzięki fotografii przekazanej przez Powiatowy Oddział Straży Ochrony Przyrody w Świdnicy, służby leśne oficjalnie poinformowały, że po okolicznych terenach przemieszcza się puma. Wyraźne zdjęcie sylwetki potężnego kota zostało wykonane 9 sierpnia 2026 roku. Tajemniczy uciekinier zza oceanu. Gdzie przebywa puma? Leśnicy co prawda dysponują dowodem obecności pumy, ale dokładna lokalizacja kryjówki drapieżnika pozostaje tajemnicą. Zgłoszenia od zaniepokojonych świadków koncentrują się w rejonie Zagórza Śląskiego oraz Michałkowej. Sytuacja jest jednak bardzo dynamiczna. Co ciekawe, zaledwie kilka dni później (13 sierpnia) Starostwo Powiatowe w Kłodzku wydało podobne ostrzeżenie, informując o dużym, niezidentyfikowanym kocie widzianym między Szczytną a Polanicą-Zdrojem (Nadleśnictwo Zdroje). – Dla wielu z nas informacja ta początkowo brzmiała jak żart: brakowało bowiem zdjęcia lub nagrania potwierdzającego obecność tego niezwykłego drapieżnika. Teraz mamy jednak konkretny dowód – przekazuje Nadleśnictwo Świdnica. Nie ma się co dziwić, że wieści o pumie pod Wrocławiem potraktowano niezbyt poważnie. Skąd wielki kot wziął się w Polsce? Wielkie koty potrafią pokonywać ogromne dystanse. Jak jednak gatunek występujący naturalnie w obu Amerykach znalazł się na Dolnym Śląsku? Obecność pumy w Europie to wynik nielegalnego lub skrajnie nieodpowiedzialnego handlu dzikimi zwierzętami. Każdy taki osobnik na naszym terytorium to uciekinier z niewoli – prywatnej hodowli lub zoo. Z punktu widzenia ochrony przyrody, polski las to dla pumy środowisko całkowicie obce, stresujące i nienaturalne, co może potęgować jej strach i nieprzewidywalność. Co zrobić, gdy spotkasz pumę? Leśnicy apelują do turystów i mieszkańców o zachowanie najwyższej ostrożności oraz całkowite powstrzymanie się od prób poszukiwania zwierzęcia. Dzikie drapieżniki najczęściej same unikają kontaktu z człowiekiem, jeśli jednak podczas spaceru staniesz oko w oko z pumą, prosimy, pamiętaj o kilku zasadach: Nie panikuj i nie uciekaj. Odruchowy bieg to najgorsze, co możesz zrobić. Gwałtowny ruch wyzwala u wielkich kotów naturalny instynkt pościgu, a w sprincie człowiek nie ma żadnych szans. Zachowaj dystans i powiększaj go. Powoli i spokojnie wycofuj się z miejsca spotkania. Pamiętaj, aby cały czas utrzymywać kontakt wzrokowy ze zwierzęciem. Puma to drapieżnik atakujący z zaskoczenia – jeśli odwrócisz wzrok lub obrócisz się plecami, możesz wyzwolić w niej instynkt łowcy. Patrząc jej w oczy, dajesz sygnał: „widzę cię, nie jestem bezbronną ofiarą”. Nie wyciągaj telefonu. Choć chęć udokumentowania niezwykłego spotkania bywa silna, absolutnie nie rób zdjęć ani nie próbuj podchodzić bliżej. Skup się wyłącznie na własnym bezpieczeństwie. W żadnym wypadku nie zbliżaj się do kota, by uchwycić lepszy kadr! Zawiadom odpowiednie służby. Gdy tylko znajdziesz się w bezpiecznym, oddalonym miejscu, niezwłocznie zadzwoń pod numer alarmowy 112. Przekaż dyspozytorowi jak najdokładniejszą lokalizację spotkania. Służby terenowe robią wszystko, by zlokalizować zwierzę i – podobnie jak miało to miejsce w przypadku pumy na Pomorzu – sprowadzić je bezpiecznie do azylu. Do tego czasu najlepszym rozwiązaniem jest zachowanie zdrowego rozsądku i uważanie w rejonie zgłoszeń. Źródło: Lasy Państwowe Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zrozumieli, że odpowiedź nie leży na Marsie. Japończycy lecą na jego księżyc, by rozwiązać zagadkę życia na Ziemi
To nie Czerwona Planeta, ale krążące wokół niej niepozorne, skaliste bryły mogą ukrywać jeden z największych sekretów nauki. Trwa wielki kosmiczny wyścig o to, kto pierwszy przywiezie na Ziemię ułamek tego kosmicznego świata.
Od lat ludzkość z fascynacją wpatruje się w Marsa, wysyłając tam kolejne łaziki. Jednak to nie sama powierzchnia planety, a jej dwa maleńkie, przypominające ziemniaki księżyce – Fobos i Deimos – mogą posiadać klucz do zrozumienia, jak w ogóle powstał Układ Słoneczny i skąd wzięła się woda na Ziemi. Zrozumieli to Japończycy, którzy rzucili wyzwanie największym kosmicznym potęgom. Ich najnowsza misja ma ostatecznie udowodnić, że odpowiedzi na pytania o początki życia należy szukać w surowym, marsjańskim pyle. 10 gramów, które zmieni historię nauki W najbliższych miesiącach z japońskiego centrum kosmicznego Tanegashima wystartuje bezzałogowa sonda MMX (Martian Moons eXploration). Jej głównym celem jest dotarcie na orbitę Marsa, gdzie spędzi około trzech lat, a następnie historyczne lądowanie na powierzchni Fobosa. Misja organizowana jest przez japońską agencję JAXA we współpracy m.in. z NASA, ESA i francuskim CNES. Lądownik ma za zadanie pobrać zaledwie 10 gramów kosmicznego gruntu, podczas gdy na powierzchnię wyjedzie francuski łazik IDEFIX. Kapsuła z cennym materiałem ma wylądować w Australii w 2031 roku. Dlaczego te 10 gramów jest tak ważne? Naukowcy od lat spierają się o pochodzenie księżyców Marsa. Jedna teoria głosi, że są to planetoidy przechwycone przez grawitację Czerwonej Planety z odleglejszych zakątków Układu Słonecznego. Inna (hipoteza „wielkiego zderzenia”) zakłada, że powstały one z odłamków wyrzuconych w kosmos po uderzeniu potężnego obiektu w Marsa. Rozstrzygnięcie tego sporu to nie tylko kwestia zaspokojenia ciekawości. Pozwoli to ustalić, w jaki sposób woda i cenne związki organiczne wędrowały w dawnym Układzie Słonecznym, ostatecznie trafiając na skaliste planety – w tym na Ziemię. Fobos może być kapsułą czasu przechowującą mechanizmy, które dały nam życie. Warto ją sprawdzić. Kosmiczny wyścig mocarstw Japonia ma już na koncie ogromny sukces – w 2020 roku jej sonda Hayabusa-2 przywiozła na Ziemię próbki z dalekiej planetoidy Ryugu. Obecnie jednak Japończycy czują na plecach oddech potężnej konkurencji. Amerykański łazik Perseverance zebrał już wprawdzie próbki na samym Marsie, ale program ich sprowadzenia na Ziemię został de facto wstrzymany po ostatnich decyzjach politycznych w Stanach Zjednoczonych. Tę chwilę słabości bezwzględnie chcą wykorzystać Chiny. Ich potężna misja Tianwen-3, której start zaplanowano na 2028 rok, ma na celu lądowanie na Marsie i może sprowadzić próbki szybciej niż japońskie MMX. Zaczyna się więc wyścig z czasem. Polskie marzenia utopione w Pacyfiku Warto przypomnieć, że pomysł zbadania Fobosa narodził się dużo wcześniej, a ogromną rolę w przeszłym projekcie odegrali Polacy. W listopadzie 2011 roku z kosmodromu Bajkonur wystartowała rosyjska misja Fobos-Grunt. Na jej pokładzie znajdował się CHOMIK – innowacyjny penetrator geologiczny skonstruowany przez Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie. Polskie urządzenie miało wgryźć się w powierzchnię księżyca i pobrać pierwszą w historii próbkę, która następnie miała wrócić na Ziemię. Niestety, wielkie plany legły w gruzach zaraz po starcie. Z powodu awarii komputerów pokładowych – spowodowanej najprawdopodobniej uderzeniem ciężkich jonów promieniowania kosmicznego – Fobos-Grunt nigdy nie odpaliła silników i nie opuściła orbity Ziemi. Po kilku tygodniach bezradnych prób nawiązania łączności (w tym przez stacje ESA), w styczniu 2012 roku sonda utonęła w Południowym Pacyfiku. Dzisiaj, niemal 15 lat po utracie polskiego „Chomika”, to Japonia przejmuje pałeczkę w wyścigu o tajemnice Fobosa. Jeśli jej się uda, zdobędzie być może nie tylko klucz do przeszłości Ziemi, ale i przetrze szlaki. JAXA chce bowiem docelowo wykorzystać księżyce Marsa jako naturalne stacje przesiadkowe dla przyszłych, załogowych misji na Czerwoną Planetę. Źródła: PhysX, The Conversation, CBK PAN Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie ma oczu, jest niemal przezroczysty i błękitny. Pod amerykańską bazą wojskową odkryto „demonicznego” Demogorgona
Wydaje się przybyszem z innej planety, choć od milionów lat pływa w ziemskich mrokach. Biolodzy badający zalane jaskinie natrafili na rybę, która przez ponad trzy dekady skutecznie umykała ich uwadze, ukrywając się dosłownie na widoku. Czym tak naprawdę jest „demoniczna” ryba z Alabamy i czemu nazwano ją na cześć Demogorgona?
Tuż pod ściśle strzeżonym terenem Redstone Arsenal – amerykańskiej bazy wojskowej w północnej Alabamie – tętni życie. Jaskinia Bobcat to fascynujący ekosystem spowity wiecznymi ciemnościami. Przez ponad 30 lat naukowcy regularnie przeczesywali jej zalane korytarze, przekonani, że doskonale znają jej mieszkańców. Badania opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” po raz kolejny udowodniły jednak, że – jakkolwiek pyszni byśmy nie byli – podziemny świat wciąż skrywa przed nami tajemnice. W tamtejszych wodach odkryto właśnie zupełnie nowy rodzaj ryby. Stworzenie nie posiada oczu, jest pozbawione pigmentu, a jego ciało wydaje się niemal przezroczyste, przybierając za życia delikatną, elektryzująco błękitną barwę. Budzi piekielne skojarzenia. Ta mistrzyni kamuflażu to znalezisko na miarę wielkiego kota Odkrycie nowego rodzaju w tak dobrze zbadanym środowisku wywołało w świecie nauki spore poruszenie. – To jedno z ostatnich miejsc, na które postawilibyśmy pieniądze. Znalezienie dziś w Ameryce Północnej zupełnie nieznanego, nowego rodzaju ryby słodkowodnej przypomina trochę odkrycie nowego wielkiego kota – obrazowo tłumaczy dr Matthew L. Niemiller z University of Alabama in Huntsville, główny autor badania. – Myśleliśmy, że największe niespodzianki w tej grupie zwierząt mamy już za sobą. Jak to możliwe, że „demoniczna ryba” (bo tak roboczo nazwano zwierzę) ukrywała się tak długo? Jest podobna do innego znanego gatunku – ślepej ryby Typhlichthys subterraneus, która pływa w tych samych wodach. Błąd poznawczy trwałby w najlepsze, gdyby nie zdobycze współczesnej techniki. Dopiero badania DNA i tomografia komputerowa pokazały całkowitą odrębność anatomiczną i genetyczną znaleziska. Dwie podobne ryby nie są w ogóle ze sobą spokrewnione Najbardziej szokujący był moment, w którym biolodzy przeanalizowali drzewa genealogiczne obu gatunków. Choć z pozoru wyglądają niemal identycznie i dzielą ze sobą ten sam skrawek podziemnego basenu, okazało się, że obie ryby nie są ze sobą blisko spokrewnione. Mamy tu do czynienia z ciekawym przykładem ewolucji zbieżnej (konwergencji). Obie linie genealogiczne przez miliony lat rozwijały się oddzielnie i – niezależnie od siebie – utraciły oczy oraz pigment, wyostrzając inne zmysły. Podziemne środowisko ukształtowało z dwóch różnych rodzin niemal identycznie wyglądające organizmy. Demoniczna ryba rodem ze „Stranger Things” Aby uhonorować tajemnicze pochodzenie ryby oraz jej popkulturowe skojarzenia, naukowcy nadali jej nazwę Demogorgonichthys arcanus. Pierwszy człon to nawiązanie do Demogorgona – władcy zaświatów, potwora spopularyzowanego współcześnie przez grę „Dungeons & Dragons” i serial „Stranger Things”. Z kolei słowo arcanus oznacza z łaciny „ukryty” lub „tajemniczy”. Ochrona przed zagrożeniami z powierzchni Obecnie występowanie ryby potwierdzono wyłącznie w obrębie jaskini Bobcat i powiązanej z nią warstwy wodonośnej. Czyni to nowy gatunek ślepej ryby ekstremalnie podatnym na wyginięcie. Choć wojskowy rygor bazy Redstone Arsenal chroni jaskinię przed bezpośrednią ingerencją człowieka z zewnątrz, podziemny ekosystem pozostaje połączony z powierzchnią. Oznacza to, że wszelkie zanieczyszczenia chemiczne, osady czy gwałtowne wahania poziomu wód gruntowych mogą przedostać się do groty i zniszczyć to kruche życie. Ochrona Demogorgona będzie więc wymagała stałego monitorowania i dbania o cały regionalny system wód głębinowych. Źródło: UAH Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Spłonął jeden z najcenniejszych zabytków w Sanoku. Po XVII-wiecznym kościele ocalał tylko drewniany krzyż
W kilkadziesiąt minut bezcenny świadek polskiej historii zamienił się w popiół. Mimo bohaterskiej walki strażaków straciliśmy zabytkowy kościół z 1667 roku, a wśród zgliszczy ostał się tylko drewniany krzyż.
W nocy z 15 na 16 sierpnia 2026 roku wybuchł pożar na terenie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku – jednego z najważniejszych i największych skansenów w Europie. Ogień błyskawicznie strawił drewniany kościół pw. św. Mikołaja, który był absolutną perłą tej placówki. Zniszczeniu uległa także zabytkowa stodoła oraz XIX-wieczna chałupa z Niebocka. Choć z żywiołem walczyło blisko 140 strażaków z 27 zastępów, najważniejszego i najcenniejszego obiektu nie udało się uratować. Przez pożar kościoła skansen został zamknięty dla turystów do odwołania. Niemy świadek sarmackiej Polski Dlaczego strata tego budynku jest tak bolesna dla polskiego dziedzictwa? Kościół został wzniesiony w Bączalu Dolnym w 1667 roku. Były to czasy, gdy Rzeczpospolita z trudem leczyła rany po potopie szwedzkim. Obiekt ten był namacalnym dowodem geniuszu ówczesnych cieśli. Zbudowany w tradycyjnym, późnogotyckim układzie bez użycia współczesnych technologii, przetrwał zabory, dwie wojny światowe i społeczne niepokoje, by w latach 70. XX wieku znaleźć bezpieczną przystań w sanockim muzeum. Wraz ze ścianami świątyni przepadło jej wyjątkowe, przedsoborowe wyposażenie. Ogień strawił misternie rzeźbione ołtarze, obrazy oraz bezcenne organy, które były jeszcze starsze niż sam budynek. To instrument, którego dźwięk przez dziesięciolecia uświetniał muzealne obchody Niedzieli Palmowej. Bohaterska walka o ocalenie miasteczka Zgłoszenie o pożarze kościoła wpłynęło od ochrony obiektu tuż po godzinie 1:00 w nocy. – Po przybyciu pierwszych zastępów na miejsce, pożarem objęty był już cały budynek drewnianego kościoła św. Mikołaja oraz zagrożonych było około 10 drewnianych budynków znajdujących się w promieniu 50 metrów – relacjonował st. kpt. Paweł Giba, oficer prasowy PSP w Sanoku. Strażacy musieli skupić się na utworzeniu kurtyny wodnej, by ogień nie strawił sąsiedniej zabudowy galicyjskiego rynku. Obecnie na pogorzelisku pracują śledczy. – Zebrany materiał dowodowy i zabezpieczone dowody posłużą do wyjaśnienia okoliczności i przyczyn tego zdarzenia – poinformowała asp. szt. Anna Oleniacz z Komendy Powiatowej Policji w Sanoku. W oględzinach bierze udział biegły z zakresu pożarnictwa. Ostał ci się jeno krzyż Emocje budzi to, co ukazało się po ugaszeniu ognia. Mimo gigantycznej temperatury, która dosłownie spopieliła wnętrze, stopiła wyposażenie i spaliła liście na rosnących kilkanaście metrów dalej drzewach, stojący przed wejściem drewniany krzyż pozostał niemal nietknięty. – Trudno mi wytłumaczyć, dlaczego akurat on ocalał. Byłem tutaj niemal od początku pożaru i wiem, jaka panowała temperatura – przyznał w emocjonalnej rozmowie z portalem TVN24 dyrektor muzeum, Marcin Krowiak. Nie krył przy tym osobistego dramatu, nazywając stratę niepowetowaną. – Może to okrutne, ale pomyślałem: tylko nie ten kościół. Brałem tam ślub. Pracownicy skansenu traktują ocalenie krzyża jako symboliczny znak i bodziec do odbudowy. Cios we wspólne dziedzictwo Karpat Utrata XVII-wiecznej świątyni to tragedia dla wszystkich, którym leży na sercu ochrona zabytków. Sanocki skansen to wielki pomnik wspólnego, polsko-ukraińskiego dziedzictwa Karpat. Tuż obok spalonego rzymskokatolickiego kościoła, reprezentującego rdzennie polską kulturę Pogórzan, stoją tam bezcenne łemkowskie i bojkowskie cerkwie (m.in. z Grąziowej czy Rosolina). Zniszczenie któregokolwiek z tych budynków to bolesny cios we wspólną, wielokulturową historię całego regionu. Warto przypomnieć, że pożary w drewnianych muzeach na wolnym powietrzu to niestety znana bolączka i ogromne wyzwanie dla konserwatorów. To drugi tak niszczycielski pożar w historii sanockiego skansenu – poprzedni miał miejsce w 1994 roku. Tym bardziej na docenienie zasługują ludzie pracujący w muzeum, którym niezmiennie zależy na ochronie dziedzictwa. Dziś służby badają przyczyny pojawienia się ognia, a dyrekcja zapowiada działania, by to wyjątkowe miejsce znów mogło bezpiecznie cieszyć zwiedzających. Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa, TVN24, Interia Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Morska muszla w roli śmiertelnej pułapki. Delfiny opanowały genialny manewr łowiecki i uczą tego swoje młode
Czy delfin balansujący z wielką muszlą na pysku to tylko przejaw zabawy? Okazało się, że to rzadki i genialny manewr łowiecki, który po raz kolejny dowodzi ponadprzeciętnej inteligencji tych morskich ssaków. Oto jak to działa.
Delfiny butlonose (Tursiops aduncus), nazywane przez rdzenną australijską ludność Butchulla słowem „buthu”, od dawna fascynowały naukowców swoją inteligencją. Jednak to, co uchwyciły kamery u wschodnich wybrzeży Australii, wywołało u badaczy z Uniwersytetu Sunshine Coast absolutną euforię. Gdy jedna z samic z impetem wynurzyła się z wody z potężną muszlą na nosie, naukowcy natychmiast zrozumieli, że mają przed oczami niezwykle rzadki, przekazywany w tajemnicy rytuał łowiecki, który do tej pory udokumentowano naukowo wyłącznie na odległym, przeciwległym końcu kontynentu. Śmiertelna pułapka ze ślimaka Na czym dokładnie polega ten manewr? W trakcie polowania delfin celowo zagania ofiarę – najczęściej niewielką rybę – do wnętrza dużej, pustej muszli ślimaka morskiego. Następnie drapieżnik błyskawicznie wsuwa swój pysk w jej otwór, unosi muszlę ponad powierzchnię wody i z impetem połyka wodę wraz z uwięzioną wewnątrz rybą. Opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Marine Mammal Science” badanie potwierdza, że nie wszystkie osobniki to potrafią. – Wymaga to pewnych umiejętności, wiedzy o tym, gdzie znaleźć puste muszle, jak nimi manewrować i jak skutecznie wydobyć z nich rybę – tłumaczy na łamach Science Alert ekolożka behawioralna Alexis Levengood. Kiedy badaczka po raz pierwszy zauważyła na wschodnim wybrzeżu samicę z muszlą uniesioną w powietrzu, z wielkiej ekscytacji zaczęła krzyczeć do obecnych na łodzi studentów, zdając sobie sprawę z wagi tego odkrycia. Kultura, która przenika pokolenia Dzięki tej obserwacji dowiedzieliśmy się wiele o zwierzęcej edukacji. Podczas analizy dawnych nagrań z Zatoki Rekina z 2020 roku badacze wysnuli wcześniej wniosek, że delfiny uczą się tej sztuczki horyzontalnie – czyli bezpośrednio od swoich rówieśników w stadzie, poprzez sieci społeczne. Nowe nagranie wideo z Zatoki Hervey z 2025 roku dostarcza jednak pierwszego twardego dowodu na to, że technika ta może być przekazywana również wertykalnie – przez matki swoim młodym. Kamera umieszczona na dronie uchwyciła niezwykłą lekcję przetrwania. Wideo pokazało dorosłą samicę, która najpierw poluje za pomocą muszli, a gdy ryba ucieka, rusza za nią w pościg. – Zaledwie w ciągu kilku minut od upuszczenia muszli przez matkę, jej młode podniosło ją i robiło dokładnie to samo – relacjonuje Levengood. Choć badacze nie mają pewności, czy cielę faktycznie upolowało rybę, jego zaangażowanie dowodzi, że było w trakcie świadomej nauki nowej techniki. Zbieg okoliczności czy nabyty talent? Delfiny butlonose nie są gatunkiem migrującym, choć ich terytoria czasem się pokrywają. Fakt, że w dwóch oddalonych od siebie populacjach zaobserwowano identyczne użycie narzędzi, rodzi pytanie – czy stada wpadły na ten pomysł niezależnie od siebie? Ekspertka zauważa, że „wystarczy, by jeden delfin zrobił coś mądrego, aby to zachowanie się rozprzestrzeniło”. Ale jak zachowanie to przeniosło się między populacjami? Co ciekawe, po ogłoszeniu wyników badań okazało się, że lokalni operatorzy wycieczek turystycznych w Zatoce Hervey fotografowali delfiny z muszlami już w 2013 i 2019 roku, zupełnie nie zdając sobie sprawy z tego, jak bezcenne, rzadkie archiwum posiadają. Niewykluczone więc, że w oceanie kryje się jeszcze więcej populacji, które po mistrzowsku opanowały to sprytne, podwodne wędkowanie. Źródło: Marine Mammal Biology, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Prosty nawyk, który realnie wydłuża życie. Naukowcy udowadniają zbawienny wpływ schodów na serce
Codziennie mijamy je bez refleksji, wybierając wygodniejszą windę. Tymczasem naukowcy po raz kolejny udowadniają, że darmowy sprzęt treningowy, który znajduje się w niemal każdym budynku, ma ogromny potencjał. Wystarczy kilka minut dziennie na schodach, by drastycznie zmniejszyć ryzyko przedwczesnej śmierci.
Choroby układu krążenia to obecnie największy zabójca ludzkości. Jak wynika ze statystyk, liczba przypadków od lat 90. ubiegłego wieku niemal się podwoiła. Choć specjaliści nieustannie apelują o zdrową dietę, rzucenie palenia i regularny ruch, statystyki są nieubłagane – ponad 25% dorosłych na świecie nie osiąga zalecanego poziomu aktywności fizycznej. Rozwiązanie tego globalnego kryzysu kardiologicznego może być jednak znacznie prostsze, niż myślimy. I nie wymaga kupowania drogich karnetów na siłownię. Wystarczy zacząć się wspinać. Codziennie. Pół miliona pacjentów Zespół badaczy z brytyjskiego University of East Anglia oraz szpitala uniwersyteckiego w Norfolk sprawdził, jak na nasze zdrowie wpływa rutynowe wchodzenie po schodach. W ramach zakrojonej na ogromną skalę metaanalizy, naukowcy przejrzeli niemal 1900 prac naukowych, z których wyłonili dziewięć badań najwyższej jakości. Obejmowały one dane ponad 480 tys. uczestników w wieku od 35 do 84 lat (z czego 53% stanowiły kobiety). W grupie tej znaleźli się zarówno ludzie w pełni zdrowi, jak i pacjenci z historią chorób serca. Ich stan zdrowia śledzono średnio przez 14 lat. Wyniki opublikowano właśnie na łamach czasopisma „American Journal of Cardiovascular Drugs”. Nie pozostawiają złudzeń. Osoby regularnie wybierające schody odnotowały spadek ryzyka śmierci z powodu chorób serca aż o 39% w porównaniu do osób unikających tej formy ruchu. Ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny było u nich niższe o 24% Zauważono również wyraźny spadek ryzyka wystąpienia zawału, udaru czy niewydolności serca. Sześć pięter do zdrowia Ogromną zaletą chodzenia po schodach jest ich… powszechna dostępność. Dr Sophie Paddock, współautorka badania, już od lat podkreśla, że wchodzenie po schodach można łatwo wpleść w plan każdego dnia – w domu, w pracy czy w drodze na zakupy. Trudno wtedy narzekać na brak czasu. Ile pięter musimy pokonać, by poczuć różnicę? Choć naukowcy zaznaczają, że ustalenie uniwersalnej dawki wymaga dalszych badań (najlepiej przy użyciu nowoczesnych opasek monitorujących aktywność), to jedno z przeanalizowanych badań kohortowych zasugerowało konkretną liczbę. Wynika z niego, że największe korzyści zdrowotne przynosi pokonywanie około sześciu pięter dziennie. Badacze podkreślają jednak, że każda, nawet najmniejsza zmiana ma mierzalny, pozytywny wpływ na organizm. Już krótkie, kilkuminutowe serie takiej aktywności wykonywane kilka razy w tygodniu obniżają poziom cholesterolu i poprawiają wydolność krążeniowo-oddechową. Nie trzeba radykalnie zmieniać swojego życia. Skalowalne lekarstwo z małym „ale” Zdaniem prof. Vassiliosa Vassiliou z Norwich Medical School, promowanie wchodzenia po schodach w miejscach pracy czy budynkach użyteczności publicznej mogłoby stać się elementem globalnej strategii walki z chorobami układu krążenia. Jest to interwencja realistyczna, wysoce skalowalna i nieobciążająca budżetów domowych. Oczywiście badacze przypominają o medycznym rozsądku. Ten rodzaj profilaktyki nie jest przeznaczony dla każdego. Osoby zmagające się z problemami ze stawami czy zaawansowanymi ograniczeniami ruchowymi nie powinny forsować organizmu w ten sposób. Jeśli jednak nie masz ku temu przeciwwskazań, a stoisz właśnie przed wyborem między windą a schodami – dla dobra własnego serca postaw na własne nogi. Źródło: American Journal of Cardiovascular Drugs Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kosmiczny metal znaleziony w pierścieniach starożytnych elit. Skąd wziął się w Grecji?
Wyglądały jak zwykła, starożytna biżuteria. Kiedy jednak naukowcy prześwietlili je nowoczesnym sprzętem, odkryli w nich pierwiastek zdradzający pozaziemskie pochodzenie. Jak to możliwe, że potężni władcy i kapłani nosili na palcach fragmenty kosmosu – i to na długo przed tym, zanim ludzkość nauczyła się na masową skalę wytapiać ziemskie żelazo?
Dla współczesnego człowieka meteoryty kojarzą się głównie z zagrożeniem z kosmosu lub ze spadającymi gwiazdami. Zanim jednak starożytne cywilizacje weszły w epokę żelaza, przynoszone przez niebo żelazo meteorytowe było najtwardszym, najrzadszym i najbardziej intrygującym materiałem, do jakiego ludzkość miała dostęp. Z tego cennego surowca tworzono na świecie różnorakie przedmioty – od skrobaków na Grenlandii po słynny, intrygujący sztylet z grobowca faraona Tutanchamona. Nowe badania wskazują, że ten niezwykły metal doceniano również na terenach przedgreckich, gdzie służył elitom do podkreślania swojej potęgi. Kto by nie chciał mieć na palcu fragmentu kosmosu? Kosmiczne sygnety Minojczyków i Mykeńczyków Podczas pięcioletniego naukowego śledztwa badacze przeanalizowali skład chemiczny 91 żelaznych przedmiotów (głównie pierścieni i bransolet), datowanych na okres od 3800 do 3000 lat temu. Były to czasy świetności znanych cywilizacji: Minojczyków (znanych z mitu o Minotaurze) oraz Mykeńczyków (tych opisanych np. w „Iliadzie” i „Odysei”). Wykorzystując nieniszczącą metodę fluorescencji rentgenowskiej eksperci dokonali niezwykłego odkrycia. Wykryli, że 13 z badanych przedmiotów zawiera dodatek niklu, co stanowi żelazny (nomen omen) dowód na to, że wykuto je z meteorytów. Cała trzynastka to wysoce zdobione pierścienie, w których kosmiczny metal połączono ze złotem i srebrem. Odnajdywano je w luksusowych grobowcach (jeden zdobił palec najwyższego kapłana), co potwierdza, że ze względu na swą ekstremalną rzadkość stanowiły pożądany symbol statusu najwyższych warstw społecznych. Ich oprawy mogły służyć za pieczęcie królewskie. Zagadka starożytnych metali. Jak to było z tym żelazem? Wydaje się to paradoksalne – jak Grecy z epoki brązu potrafili tworzyć pierścienie z żelaza, skoro ludzkość nie umiała jeszcze nawet tego surowca pozyskiwać? Odpowiedzią jest zasadnicza różnica między ziemskimi skałami a przybyszami z kosmosu. Ziemskie żelazo uwięzione jest w rudach. Aby je z nich wydobyć, trzeba skomplikowanego, chemicznego procesu wytopu w ekstremalnych temperaturach (w tzw. dymarkach rozgrzanych do ponad 1200°C), czego cywilizacje epoki brązu po prostu nie potrafiły. Tymczasem meteoryty spadają na Ziemię jako czysty, gotowy stop żelaza i niklu. Dla starożytnego rzemieślnika był to niemal magiczny, twardy samorodek. Kowal nie musiał go topić – wystarczyło rozgrzać kosmiczną skałę w palenisku, by stała się plastyczna, a następnie fizycznie wykuć pożądany kształt za pomocą młotów, wykorzystując standardowe techniki znane z obróbki brązu czy miedzi. Koniec kosmicznej mody Grecki klimat nie sprzyja zachowaniu meteorytów (szybko rdzewieją lub wpadają do morza), dlatego badacze podejrzewają, że ten bezcenny surowiec musiał być importowany z suchych, egipskich pustyń, które świetnie konserwowały kosmiczne skały. Szał na meteorytową biżuterię w basenie Morza Śródziemnego trwał do około 1200 r. p.n.e. Dlaczego ten trend zniknął? Głównym powodem stał się najprawdopodobniej rozwój technologiczny. Gdy ludzkość opanowała sztukę wytapiania ziemskiego żelaza, materiał ten przestał być tak ekstremalnie rzadki i magiczny. Naukowcy podają też inne powody. Mogły to być np. trudności z importem z Egiptu czy wreszcie fakt, że jak w przypadku każdego symbolu statusu, dawna elitarna moda w naturalny sposób ustąpiła miejsca nowym trendom. To trochę tak, jak współcześnie stało się z modowym stylem old money. Źródło: Journal of Archaeological Science Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Istnieje jedno stworzenie, przed którym orki uciekają w popłochu. Naukowcy są w kropce
Orki zdetronizowały żarłacze białe i uchodzą za absolutnych władców oceanów. Wydawałoby się, że nie boją się niczego. Okazuje się jednak, że wystarczy jeden specyficzny dźwięk, by te potężne drapieżniki rzuciły się do ucieczki. Co wywołuje u nich taki popłoch?
Przez dekady (w dużej mierze za sprawą filmu „Szczęki”) to wielkie rekiny były uważane za postrach mórz. Współczesna nauka udowodniła jednak, że nawet one mają swoje nemezis – orki (Orcinus orca). Te niezwykle inteligentne ssaki potrafią upolować żarłacza białego, by zjeść jego odżywczą wątrobę, co stawia je na samym szczycie morskiego łańcucha pokarmowego. Wydaje się, że nie boją się nikogo i niczego. Jakież więc było zdziwienie badaczy, gdy odkryli, że te niepokonane zwierzęta wpadają w panikę na sam dźwięk nawoływań grindwali długopłetwych (Globicephala melas) – znacznie mniejszych ssaków z rodziny delfinowatych. Co najbardziej fascynujące, nauka wciąż nie potrafi ostatecznie wyjaśnić, dlaczego potężny drapieżnik unika mniejszego i słabszego intruza. Ale mamy poszlaki. Dźwięk, który zmusza orki do odwrotu Przełomowe w tej sprawie badania zostały opublikowane w styczniu 2026 roku na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Zespół pod kierownictwem biolożki morskiej, dr Anny Selbmann z islandzkiego Centrum Nauki i Nauczania Sudurnes postanowił sprawdzić, jak orki zareagują na sam głos swoich rywali. Badacze nie czekali na fizyczne spotkanie obu gatunków, lecz odtworzyli oznakowanym orkom nagrania nawoływań grindwali (tego niesamowitego dźwięku możecie posłuchać na nagraniu poniżej). View oEmbed on the source website Reakcja wielkich drapieżników była natychmiastowa. Orki błyskawicznie zacieśniały szyki, drastycznie zmieniały sposób komunikacji i zwiększały prędkość, uciekając w przeciwnym kierunku. Sam sygnał akustyczny wystarczył, by wywołać u nich gwałtowny strach. Pościgi z prędkością 25 km/godz. Historia rozwikłania tej zagadki sięga ponad dekady. W 2012 roku zauważono, że odtworzenie odgłosów orek działa na grindwale niczym syreni śpiew – mniejsze ssaki natychmiast podążały w stronę źródła dźwięku. Z kolei hiszpańskie badania z 2014 roku (prowadzone w Cieśninie Gibraltarskiej) udowodniły, że gdy tylko grindwale pojawiały się na horyzoncie, orki po prostu opuszczały akwen. Zjawisko to było dla naukowców nielogiczne. Wykazano bowiem, że te dwa gatunki nie rywalizują o to samo pożywienie i nie polują na siebie. Dodatkowo grindwal jest znacznie mniejszy od orki, więc nie powinien stanowić dla niej żadnego fizycznego zagrożenia. Najnowsze obserwacje prowadzone u wybrzeży Islandii przyniosły jeszcze ciekawsze statystyki. W 68% przypadków orki unikały kontaktu i odpływały na sam widok intruzów. Jednak w 28% spotkań dochodziło do dramatycznych, szybkich pościgów. Oba gatunki pędziły wówczas z prędkością sięgającą nawet 25 km/godz., wykonując charakterystyczne skoki nad falami (tzw. morświnowanie). Morski mobbing Mimo wielu lat badań, naukowcy nigdy nie odnotowali bezpośredniego ataku fizycznego grindwali na orki. Dlaczego więc władcy oceanów po prostu uciekają? Najbardziej prawdopodobna teoria tłumaczy to… mobbingiem. To zachowanie dobrze znane chociażby u ptaków – często możemy zaobserwować, jak stado mniejszych wron czy kawek agresywnie nęka kota, dopóki ten nie opuści ich terytorium. Zamiast uciekać przed drapieżnikiem, mniejsze zwierzęta łączą siły, by stać się maksymalnie uciążliwe. Dla potężnej orki ciągłe odganianie natrętnego stada to niepotrzebny stres i strata cennej energii. Wybiera więc rozwiązanie prostsze – ewakuację. Niewykluczone są też inne powody, np. agresywna ochrona młodych przez grindwale, jednak teoria „morskiego mobbingu” wydaje się nam dziś najciekawsza. Morał z tego fascynującego fenomenu natury jest zaskakująco ludzki. Jeśli nie możesz być największy i najsilniejszy, swoje cele wciąż możesz osiągnąć, będąc po prostu najbardziej… irytującym. Źródło: Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Starożytne DNA ospy w chilijskich mumiach. Ujawniono, kto przyniósł śmiertelną zarazę do Ameryki
Przez ponad 500 lat jedynymi dowodami w tej sprawie były stare, zakurzone kroniki. Trzeba jednak przyznać, że historycy podejrzewali, kto ponosi odpowiedzialność za jedną z największych katastrof demograficznych w dziejach ludzkości – brakowało jednak naukowego potwierdzenia. Aż do teraz. W suchym klimacie północnego Chile odnaleziono naturalnie zmumifikowane ciała, które skrywały w sobie przerażający sekret – starożytny genom ospy, która zmiotła z powierzchni Ziemi całe populacje.
Ospa prawdziwa (wywoływana przez wirus Variola) to jedna z najgroźniejszych chorób o przerażającej historii. Szacuje się, że po przybyciu europejskich kolonizatorów do obu Ameryk wirus ten odpowiadał za śmierć około 4 milionów przedstawicieli rdzennych społeczności. Zdziesiątkowani ludzie, w przeciwieństwie do Europejczyków, nie posiadali absolutnie żadnej naturalnej odporności immunologicznej na ten patogen. Kto przyniósł ospę do Ameryki? Cóż, do tej pory oskarżenia pod adresem przybyszów ze Starego Kontynentu opierały się wyłącznie na zapiskach historycznych. Teraz jednak, ponad 500 lat później, naukowcy znaleźli żelazny dowód genetyczny na to, że to właśnie Europejczycy przywlekli za ocean zarazę, która wywołała katastrofalny spadek populacji. Genetyczne śledztwo w ciele mumii Naukowcy z instytucji w Irlandii oraz Chile dokonali przełomowego odkrycia, izolując DNA wirusa ospy z dwóch naturalnie zmumifikowanych zwłok odnalezionych w północnym Chile. Szczątki należą do osób, które zmarły w kluczowym dla historii Ameryki oknie czasowym – między 1492 a 1631 rokiem naszej ery. Zgodnie z badaniami opublikowanymi na łamach czasopisma „Science”, genomy wirusa u obu ofiar są niemal identyczne. Sugeruje to, że zmarli zarazili się w tym samym czasie, a sama choroba dotarła do Ameryki Południowej niezwykle szybko po pojawieniu się tam pierwszych Europejczyków. Drzewo genealogiczne wirusa i ostateczny dowód naszej winy Wyizolowanie tak starego materiału genetycznego graniczyło z cudem. Jak tłumaczy antropolożka biologiczna Constanza de la Fuente Castro z Uniwersytetu Chilijskiego, praca ze starożytnym DNA (zarówno ludzkim, jak i patogennym) jest potężnym wyzwaniem. Z biegiem czasu materiał ten ulega uszkodzeniom i występuje w ekstremalnie niskim stężeniu, co utrudnia jego odzyskanie oraz analizę. Mimo tych przeszkód naukowcom udało się wyodrębnić nieznaną dotąd linię wirusa, którą nazwano CAM9. Kiedy eksperci zrekonstruowali „drzewo genealogiczne” ospy okazało się, że nowo odkryty szczep idealnie wpasowuje się pomiędzy średniowieczne europejskie odmiany ospy a jej współczesne warianty – pochodzi więc z tej samej rodziny. Jak mówi ScienceAlert genomik, prof. Shigeki Nakagome z Trinity College w Dublinie, starożytny genom pomaga ustalić, jak wirus zmieniał się przed dotarciem do Ameryk oraz co działo się z nim później. Ewolucja, szczepionki i ospa w Polsce Zrekonstruowanie rodowodu szczepu CAM9 pokazało coś jeszcze – jego ewolucja w Amerykach gwałtownie zwolniła na kolejne dwa stulecia tuż po tym, jak dotarł na kontynent. Tempo mutacji genetycznych wirusa przyspieszyło ponownie dopiero w XIX wieku, co naukowcy bezpośrednio powiązali z szeroko zakrojonymi, masowymi kampaniami szczepień. Nakagome podkreśla, że głębokie zmiany w demografii i epidemiologii (w tym zmasowana walka medyczna z chorobą) mogły drastycznie wpłynąć na adaptacyjny krajobraz wirusa. Warto tu zaznaczyć, że ospa prawdziwa stanowiła potężny problem nie tylko za oceanem, ale również w Europie, w tym w Polsce. Zanim w XX wieku światowe programy szczepień ostatecznie wymazały chorobę, nasz kraj także borykał się z jej epidemiami. Najsłynniejszy, współczesny przypadek to oczywiście epidemia we Wrocławiu z 1963 roku, którą udało się stłumić w niecałe dwa miesiące właśnie dzięki natychmiastowemu, przymusowemu szczepieniu ludności. Źródła: Science, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.