National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-08-26T10:10:07.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Zastanawiasz się, dlaczego brakuje ci motywacji? Poznaj oreksynę – chemiczny silnik twojego mózgu
items: Wyrzucili kopcące auta z centrum miasta i drastycznie poprawili zdrowie dzieci. Przełomowe badania z Londynu
items: Gdzie zniknęli rycerze spod Grunwaldu? Archeolodzy właśnie ruszyli na pole bitwy, by rozwiązać wielką zagadkę
items: Czy choroba Alzheimera rozprzestrzenia się przez transfuzję krwi? Naukowcy żądają nowych badań
items: Pod piaskami egipskiej Sahary odkryto starożytne cmentarzysko rekinów. Skąd się tam wzięły?
items: Wystarczą dwa dni jedzenia owsianki, by na długo obniżyć poziom cholesterolu. Oto naukowe dowody
items: Super El Niño przebija wszelkie skale. Jest już największe w historii pomiarów
items: Śluby czystości, śmierć dzieci i gra o tron. Mroczne sekrety Henryka Brodatego – nowy odcinek podcastu z prof. Czwojdrak
items: To najbardziej rockandrollowy wąż świata. Nowo odkryty gatunek nazwano na cześć Slasha z Guns N‘ Roses
items: Pierwszy legalny program leczenia psylocybiną objął 346 osób. Wyniki zaskoczyły nawet naukowców
items: Nowe tanie linie lotnicze w Europie. Za 19 euro polecisz do Hiszpanii, i to z dwiema sztukami bagażu
items: Ogłoszono listę 15 najwspanialszych cudów natury w Europie. Dlaczego nie ma wśród nich żadnego z Polski?
items: Koniec turystycznej dominacji. Do 2040 roku Francja przestanie być najczęściej odwiedzanym krajem na świecie
items: Tegoroczne upały były armagedonem dla ptaków w miastach. „Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta”
items: Prawdziwy powód śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Jak naprawdę umarł król z serialu „1670”?
items: Kolejna tragedia w Tatrach. Turystka spadła z najtrudniejszego szlaku w Polsce
items: To wydawało się niemożliwe. Kolejna puma w polskim lesie – tym razem pod Wrocławiem
items: Zrozumieli, że odpowiedź nie leży na Marsie. Japończycy lecą na jego księżyc, by rozwiązać zagadkę życia na Ziemi
items: Nie ma oczu, jest niemal przezroczysty i błękitny. Pod amerykańską bazą wojskową odkryto „demonicznego” Demogorgona
items: Spłonął jeden z najcenniejszych zabytków w Sanoku. Po XVII-wiecznym kościele ocalał tylko drewniany krzyż
items: Morska muszla w roli śmiertelnej pułapki. Delfiny opanowały genialny manewr łowiecki i uczą tego swoje młode
items: Prosty nawyk, który realnie wydłuża życie. Naukowcy udowadniają zbawienny wpływ schodów na serce
items: Kosmiczny metal znaleziony w pierścieniach starożytnych elit. Skąd wziął się w Grecji?
items: Istnieje jedno stworzenie, przed którym orki uciekają w popłochu. Naukowcy są w kropce
items: Starożytne DNA ospy w chilijskich mumiach. Ujawniono, kto przyniósł śmiertelną zarazę do Ameryki

Zastanawiasz się, dlaczego brakuje ci motywacji? Poznaj oreksynę – chemiczny silnik twojego mózgu
type: item
date: 2026-08-26T10:09:28.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: depresja
subject: motywacja
subject: mózg
subject: Zdrowie
description: Zdarza ci się zrezygnować z celu w połowie drogi, bo nagle opuszczają cię chęci? Okazuje się, że motywacja to nie tylko kwestia silnej woli, ale chemii naszego mózgu. Naukowcy odkryli, jak działa substancja, która decyduje, czy chce nam się w ogóle kiwnąć palcem.
encoded: Z chemicznego punktu widzenia za nasz zapał odpowiada oreksyna (hipokretyna) – neuropeptyd produkowany w podwzgórzu mózgu. Nie jest to związek całkowicie nowy. Została odkryta pod koniec lat 90. XX wieku i do tej pory znaliśmy ją głównie jako „strażnika” naszego apetytu oraz snu (to właśnie brak oreksyny uważa się za główną przyczynę narkolepsji, czyli choroby objawiającej się nagłym zapadaniem w sen w ciągu dnia). Najnowsze badania wykazują jednak, że rola tej substancji wykracza daleko poza regulację czuwania. To chemiczny kalkulator, który w ułamku sekundy ocenia, czy nasz wysiłek w ogóle się opłaca. Może jednak… nie działać. Kiedy zapał spotyka się z nagrodą W badaniu opublikowanym w prestiżowym czasopiśmie „PNAS” zespół pod kierunkiem neurobiologa Hiroyuki Mizoguchiego z Uniwersytetu w Nagoi przyjrzał się zachowaniu szczurów. Naukowcy sprawdzali, jak zwierzęta reagują na konieczność zapracowania na nagrodę (w tym przypadku – na jedzenie). Dzięki inżynierii genetycznej badacze mogli sztucznie zwiększać lub hamować aktywność neuronów produkujących oreksynę. Wyniki były jednoznaczne. Kiedy u szczurów aktywowano te specyficzne komórki, zwierzęta były gotowe do znacznie cięższej pracy, by zdobyć pożywienie. Z kolei po zablokowaniu wydzielania oreksyny gryzonie błyskawicznie traciły zapał i znacznie szybciej się poddawały. Mózg ocenia wysiłek w czasie rzeczywistym Najciekawsze okazały się jednak obserwacje zachowania mózgu w czasie rzeczywistym. Aktywność oreksyny gwałtownie rosła jeszcze przed otrzymaniem nagrody i spadała zaraz po jej skonsumowaniu. Co więcej, im trudniejsze było zadanie, tym silniej reagowały neurony. Jeśli obiecana nagroda w ogóle się nie pojawiała, stężenie oreksyny utrzymywało się na wysokim poziomie, trzymając organizm w gotowości do dalszego wysiłku. – Nasze badanie wykazało znaczące zmiany aktywności neuronów oreksynowych w zależności od oczekiwanej nagrody i wymaganego wysiłku. To sugeruje potencjalny mechanizm przekładania oczekiwań na nie…

GettyImages-2146153516-36e6936.jpg
width: 7500
height: 4219

Wyrzucili kopcące auta z centrum miasta i drastycznie poprawili zdrowie dzieci. Przełomowe badania z Londynu
type: item
date: 2026-08-26T09:18:00.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: londyn
subject: płuca
subject: transport
subject: zanieczyszczenia powietrza
subject: Zdrowie
description: W wielu miastach wprowadzanie zakazów dla starszych samochodów budzi ogromne kontrowersje, jednak w Londynie podobne zasady funkcjonują od lat. Naukowcy opublikowali właśnie pierwsze tak obszerne badania udowadniające, jak radykalne ograniczenie ruchu aut wpływa na płuca dzieci. To daje do myślenia, nawet jeśli na co dzień przemierza się ulice samochodem.
encoded: Dorośli mają w pełni wykształcone płuca, a w obliczu życia w zanieczyszczonym środowisku mają wybór – mogą na przykład (przynajmniej niektórzy, bo zawsze jest to takie łatwe) zmienić miejsce zamieszkania. Dzieci z miast są na smog całkowicie skazane. Toksyczne spaliny bezpośrednio uderzają w ich zdrowie, hamując prawidłowy rozwój układu oddechowego. W dorosłym życiu skutkuje to wyższym ryzykiem astmy czy przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). Przełomowe badania pokazują jednak, że bezbronne organizmy najmłodszych potrafią się zregenerować, jeśli tylko odetnie się je od trucizny. Od kwietnia 2019 roku Londyn prowadzi bezkompromisową walkę z tym problemem. Wprowadzona tam Strefa Bardzo Niskiej Emisji (ULEZ) drastycznie ograniczyła wjazd starych aut do centrum. Do tej pory brakowało jednak popartych latami badań medycznych dowodów na to, jak strefa faktycznie wpłynęła na zdrowie mieszkańców. Aż do teraz. Naturalny eksperyment na tysiącach uczniów Brytyjscy badacze wreszcie wytrącają argumenty przeciwnikom londyńskiej polityki, którzy próbowali przekonać opinię publiczną, że to zakaz nie ma żadnego wpływu na zdrowie mieszkańców. Naukowcy przeprowadzili długoletni „naturalny eksperyment” na grupie ponad 3400 dzieci w wieku od 6 do 9 lat. Połowa z nich mieszkała w objętym obostrzeniami Londynie. Druga połowa stanowiła grupę kontrolną i pochodziła z oddalonego o 56 km miasta Luton (ok. 225 tys. mieszkańców), gdzie nie było żadnej strefy czystego transportu. Co ważne, Luton w żadnym wypadku nie jest zieloną oazą, lecz typowym przemysłowym miastem borykającym się ze swoim własnym smogiem. Naukowcom zależało na porównaniu dzieci o zbliżonym stylu życia. Chcieli sprawdzić, jak restrykcyjny, londyński zakaz zmieni zdrowie dzieci na tle przeciętnego miejskiego powietrza. Podczas corocznych wizyt w szkołach lekarze precyzyjnie mierzyli tzw. natężoną objętość wydechową, czyli ilość powietrza, jaką dzieci są w stanie silnie wydmuchać w ciągu sekundy. Pozwoliło to ocenić, ja…

GettyImages-10138055-e141a76.jpg
width: 5246
height: 3495

Gdzie zniknęli rycerze spod Grunwaldu? Archeolodzy właśnie ruszyli na pole bitwy, by rozwiązać wielką zagadkę
type: item
date: 2026-08-25T12:39:41.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: bitwa pod grunwaldem
subject: historia polski
subject: odkrycia archeologiczne
subject: rycerze
subject: średniowiecze
description: 15 lipca 1410 roku naprzeciw siebie stanęły dwie potężne armie. Choć bitwa pod Grunwaldem to jeden z największych triumfów w historii polskiego oręża, to jej dokładny przebieg wciąż skrywa wiele tajemnic. Właśnie ruszyła kolejna edycja wielkich poszukiwań. Czego dokładnie szukają tam archeolodzy i gdzie podziali się walczący w bitwie rycerze?
encoded: Kiedy wojska polsko-litewskie starły się z siłami zakonu krzyżackiego, na polach Grunwaldu walczyło łącznie kilkadziesiąt tysięcy ludzi (historycy szacują, że mogło to być łącznie ponad 50 tysięcy zbrojnych). To było jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Po wielogodzinnej rzezi na pobojowisku pozostał zniszczony rynsztunek i ogromne ilości ciał. Dziś, ponad 600 lat później, wbrew pozorom wcale nie wiemy o tym starciu wszystkiego, a badacze metodycznie, metr po metrze, wydzierają ziemi jej kolejne sekrety. Zapełnianie białych plam na mapie pobojowiska. Tak wiele jeszcze nie wiemy W ostatnich dniach historyczne pola Grunwaldu znów zatętniły życiem. Po corocznej rekonstrukcji bitwy rozpoczęła się tam kolejna edycja badań archeologicznych, w której bierze udział około 40 wykwalifikowanych poszukiwaczy zrzeszonych w stowarzyszeniach eksploracyjnych. Współpracują oni ramię w ramię z archeologami i muzealnikami, przeczesując z wykrywaczami metali przez cały tydzień główny obszar dawnego starcia. – Chcemy uzupełniać luki w centralnej części pola bitwy, które dzięki naszym wcześniejszym wieloletnim badaniom mamy już dość precyzyjnie określone – wyjaśnia PAP Szymon Drej, dyrektor Muzeum Bitwy pod Grunwaldem. Oprócz tego badacze wezmą pod lupę nieprzebadane dotąd tereny na zachód i północ od pobojowiska, a także zweryfikują miejsca sprawdzane powierzchownie w poprzednich latach. Największa tajemnica – gdzie zniknęli rycerze? Systematyczne poszukiwania na tym obszarze trwają od 2014 roku. Wykorzystując wykrywacze metali, detektoryści sprawdzili już setki hektarów użytków rolnych, aby wyznaczyć dokładne miejsce prowadzenia walk. Sugerują się zagęszczeniem w ziemi wojennych artefaktów. Punktem odniesienia była dla nich pobitewna kaplica wzniesiona na polecenie wielkiego mistrza Henryka von Plauena w 1411 roku. To właśnie przy niej odnaleziono dotąd szczątki około 250 poległych. Biorąc pod uwagę skalę średniowiecznej rzezi, to jednak zaledwie ułamek ofiar. Do dziś nie…

EN016578370012-1f2892c.jpg
width: 7360
height: 4912

Czy choroba Alzheimera rozprzestrzenia się przez transfuzję krwi? Naukowcy żądają nowych badań
type: item
date: 2026-08-25T11:47:21.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: alzheimer
subject: krew
subject: medycyna
subject: mózg
subject: Zdrowie
description: Choroba Alzheimera od lat uznawana jest za schorzenie uwarunkowane genetyką i wiekiem. Naukowcy badają jednak inną możliwość. Czy szkodliwe białka niszczące mózg mogą przenosić się podczas transfuzji krwi?
encoded: Najnowszy raport zespołu prof. Johna Collinge’a z University College London, opublikowany w czasopiśmie „The Lancet”, udowadnia niepokojącą hipotezę. Wynika z niej, że patologia związana z chorobą Alzheimera może rozprzestrzeniać się poprzez infekcję. Głównym podejrzanym są specyficzne, zniekształcone białka – amyloid beta – których odkładanie się w mózgu to kluczowy czynnik rozwoju tego schorzenia. Zakażenie jak przy wirusie. Czy można zarazić się Alzheimerem? Już w 2015 roku badania dowiodły, że szkodliwe białka mogą być przenoszone między pacjentami na zanieczyszczonych narzędziach chirurgicznych. Mechanizm ten przypomina sposób, w jaki zakaźne priony patologicznie zmieniają zdrowe komórki. W kwestii transfuzji krwi przełomem okazało się przeanalizowane teraz wielkie badanie populacyjne z 2023 roku z Danii i Szwecji (obejmujące milion pacjentów). Wykazało ono, że osoby, które otrzymały krew od dawców cierpiących później na krwotoki śródmózgowe, same były bardziej narażone na nawracające krwawienia do mózgu. To objaw mózgowej angiopatii amyloidowej (CAA) – schorzenia ściśle powiązanego z amyloidem beta. Według prof. Collinge’a najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest to, że mikroskopijne „nasiona” amyloidu znajdowały się we krwi dawców i w ten sposób trafiły do krwiobiegu biorców. Lekcja z przeszłości. Potrzeba ostrożności, nie paniki Autorzy publikacji mocno podkreślają, by nie wpadać w panikę, a ryzyko takiej transmisji choroby Alzheimera jest obecnie bardzo małe. Celem publikacji jest zabezpieczenie medycyny na przyszłość. – Transfuzje krwi są ważne i ratują wiele istnień ludzkich – wyraźnie uspokaja prof. Collinge. – Jednak aby upewnić się, że są one tak bezpieczne, jak to tylko możliwe, ważne jest, abyśmy dokładnie zbadali wszelkie potencjalne ryzyka. Aby zminimalizować zagrożenie, badacze proponują nowe systemy monitorowania krwi za pomocą biomarkerów u pacjentów wymagających wielokrotnych transfuzji. Prof. Collinge opowiadając o wadze swojej pracy przyp…

GettyImages-1078530844-1-8ee191c.jpg
width: 2482
height: 1207

Pod piaskami egipskiej Sahary odkryto starożytne cmentarzysko rekinów. Skąd się tam wzięły?
type: item
date: 2026-08-25T10:58:47.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: egipt
subject: oceany
subject: prehistoria
subject: rekiny
description: Piaski Pustyni Zachodniej w Egipcie od tysiącleci kojarzą się z ekstremalną suszą i ukrytymi grobowcami faraonów. Naukowcy natrafili w nich jednak na cmentarzysko, które jest znacznie starsze i o wiele bardziej drapieżne.
encoded: W okresie kredy (od 145 do 66 mln lat temu) nasza planeta była zupełnie innym miejscem. Ziemia była znacznie cieplejsza, napędzana wzmożoną aktywnością tektoniczną, a na biegunach niemal w ogóle nie było lodu. Z powodu wyższego poziomu oceanów ogromna część dzisiejszej północnej Afryki znajdowała się całkowicie pod wodą. Na egipskim płaskowyżu Abu-Tartur, leżącym na terenie Pustyni Zachodniej (stanowiącej część Sahary), naukowcy odkryli bezsprzeczne dowody na istnienie bogatego ekosystemu. Odnaleziono prawdziwe cmentarzysko rekinów dowodzące, że dzisiejsze jałowe piaski były niegdyś zaginionym, tętniącym życiem oceanem. Zęby zakrzywione jak ostrza noży Wykopaliska w formacji geologicznej Duwi przyniosły paleontologom rewelacyjne rezultaty. We wcześniejszych badaniach zidentyfikowano w tym miejscu dwa gatunki rekinów, jednak najnowsza ekspedycja znacznie rozszerzyła tę listę. Badacze odnaleźli kolejne 14 zębów należące do 5 wymarłych gatunków. Ponieważ chrząstki rekinów rzadko ulegają fosylizacji, to właśnie zęby stanowią klucz do zrozumienia tych prehistorycznych drapieżników. Różnice w ich budowie są uderzające. Niektóre z nich przypominały długie i cienkie igły, inne były szerokie i ząbkowane (idealne do cięcia ofiar), a jeden z zębów mocno zakrzywiał się niczym śmiercionośny nóż typu karambit. Naukowcy przypisali je do wymarłych linii ewolucyjnych. Dwa z odkrytych gatunków (Serratolamna cf. serrata i Squalicorax bassanii) to nowości na paleontologicznej mapie Egiptu. Z kolei drapieżnik wyposażony w igiełkowate zęby (Scapanorhynchus cf. raphiodon) jest najprawdopodobniej pierwszym i chronologicznie najmłodszym takim znaleziskiem w całej Afryce. Czemu aż tak dużo rekinów zamieszkiwało dzisiejszy Egipt? Ocean podzielony na strefy wpływów Nagromadzenie zębów o tak różnym kształcie oznacza, że rekiny polowały na różną zdobycz. Co więcej, potężne drapieżniki wcale nie musiały ze sobą walczyć o przetrwanie, bo po prostu podzieliły ocean na strefy wpływów. Naukowcy z zes…

GettyImages-1398518280-a596ccb.jpg
width: 6720
height: 4480

Wystarczą dwa dni jedzenia owsianki, by na długo obniżyć poziom cholesterolu. Oto naukowe dowody
type: item
date: 2026-08-25T06:48:29.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: diety
subject: jedzenie
subject: medycyna
subject: Zdrowie
description: Krótkotrwała dieta oparta na owsie wydaje się być zaskakująco skuteczna w obniżaniu poziomu cholesterolu i działa już w dwa dni. Chociaż brzmi to jak niechciana reklama wyskakująca przy przeglądaniu internetu, to są to prawdziwe wyniki badań niemieckich naukowców. Sprawdzają oni, jak to w ogóle możliwe, że efekty utrzymują się nawet 6 tygodni.
encoded: Dieta owsiana może obniżyć „zły” cholesterol aż o 10% i wystarczy stosować ją przez dwa dni. Badanie z Uniwersytetu w Bonn poruszyło środowisko naukowe. Kluczową rolę mają odgrywać beta-glukany, czyli rozpuszczalny błonnik naturalnie występujący w ziarnach owsa. Owsianka na cholesterol – mechanizm potwierdzony naukowo Owsianka wyróżnia się na tle innych zbóż wysoką zawartością beta-glukanów. Te rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego wiążą cholesterol w jelitach i ograniczają jego wchłanianie do krwi, co potwierdzają liczne badania. W praktyce prowadzi to do spadku stężenia cholesterolu całkowitego oraz LDL, czyli tzw. „złego” cholesterolu. Wiedzieli to nasi przodkowie: owsianka jest daniem, które towarzyszy ludzkości od nawet 5000 lat. W randomizowanym badaniu Uniwersytetu w Bonn wykazano, że już dwudniowa dieta oparta na płatkach owsianych znacząco obniża poziom LDL – nawet o 10%, a efekt ten utrzymuje się przez kolejne tygodnie. Co ważne, poprawa profilu lipidowego wiązała się również ze wzrostem „dobrego” cholesterolu HDL oraz z korzystnym wpływem na ciśnienie krwi i masę ciała. Jak jeść owies? Badacze sprawdzili, kiedy działa najlepiej Badanie objęło 68 osób – kobiety i mężczyzn cierpiących na zespół metaboliczny związany ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę. Uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy. Jedna grupa przez dwa dni spożywała wyłącznie owsiankę – 300 gramów ugotowanych płatków owsianych dziennie z niewielkim dodatkiem owoców lub warzyw. Ich dzienne spożycie kalorii wynosiło zaledwie połowę zwyczajowej wartości. Druga grupa (kontrolna) również stosowała dietę niskokaloryczną, ale bez owsa. Celem eksperymentu było sprawdzenie, czy krótka, intensywna dieta owsiana przyniesie zauważalne efekty zdrowotne w porównaniu do diety kontrolnej. Jakie zmiany zaobserwowano po dwóch dniach? Po zaledwie 48 godzinach osoby na diecie owsianej odnotowały spektakularny spadek poziomu cholesterolu LDL. 10% to wynik znacznie wyższy niż w grupie kontrolnej…

owsianka-dec3e50.jpg
width: 1800
height: 1200

Super El Niño przebija wszelkie skale. Jest już największe w historii pomiarów
type: item
date: 2026-08-24T12:09:04.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: klimat
subject: ocean spokojny
subject: ocieplenie klimatu
subject: pogoda
description: Zjawiska, które rodzą się na wodach równikowego Pacyfiku, lada moment odczuje cały świat. Prof. James Hansen ostrzega, że choć szczyt anomalii dopiero przed nami, najnowsze odczyty oceaniczne już pobiły historyczne rekordy.
encoded: Zmiany klimatyczne to nie tylko fale upałów, ale też potężne zjawiska pogodowe dyktujące warunki na całym globie. Jednym z najbardziej niszczycielskich jest El Niño – anomalia polegająca na utrzymywaniu się ponadprzeciętnie wysokiej temperatury na powierzchni wód w strefie równikowej Pacyfiku. Wywołuje to łańcuch globalnych katastrof: od gigantycznych susz w Australii i Azji, po niszczycielskie ulewy w obu Amerykach. Biorąc pod uwagę rosnące globalne ocieplenie, tegoroczne zjawisko rozwija się w tak bezprecedensowym tempie, że klimatolodzy musieli bardzo uważnie zweryfikować swoje dane. Ich wnioski nie napawają optymizmem. Ocean mówi wszystko Słynny klimatolog prof. James Hansen z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z ewenementem. – To El Niño wręcz rozkwitło i wykracza poza wszelkie skale. Zwykłe wskaźniki pomiarowe przebiły dotychczasowe, historyczne rekordy, mimo że maksymalne skutki zjawiska są jeszcze oddalone o kilka miesięcy – napisał badacz w swoim biuletynie. Hansen uważa, że najtrafniejszą metodą pomiaru siły tego zjawiska jest badanie tego, jak bardzo nagrzewa się górne 300 metrów wschodniego tropikalnego Pacyfiku. Według tego kluczowego wskaźnika, obecna anomalia cieplna już teraz przewyższa parametry tzw. „super El Niño” z lat 1997–1998. Spór o wskaźniki. Rekord z małym haczykiem Częściej stosowaną przez badaczy miarą jest jednak wskaźnik Niño3.4. Bada on wyłącznie temperaturę powierzchni morza w konkretnym, prostokątnym obszarze Pacyfiku (między 5 stopniem szerokości geograficznej północnej i południowej). I tutaj w świecie nauki wywiązała się ważna merytoryczna dyskusja. – Anomalia w strefie Niño3.4 wynosi obecnie około 2°C powyżej normy, co jest wartością bardzo wysoką jak na tę porę roku, ale nie tak wysoką jak anomalia w szczytowym momencie El Niño z 1997 i 1998 roku, która wynosiła około 2,5°C – uspokaja Adam Scaife z brytyjskiego urzędu meteorologicznego Met Office w rozmowie z magazynem „New Scientist”. D…

GettyImages-2007098339-03dd489.jpg
width: 5118
height: 4182

Śluby czystości, śmierć dzieci i gra o tron. Mroczne sekrety Henryka Brodatego – nowy odcinek podcastu z prof. Czwojdrak
type: item
date: 2026-08-24T10:31:37.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Podcasty
subject: historia polski
subject: Piastowie
subject: podcasty
subject: średniowiecze
description: Związek Henryka Brodatego i Jadwigi Śląskiej to jedna z najbardziej fascynujących i tragicznych historii polskiego średniowiecza. On zjednoczył znaczną część rozbitej Polski, prowadząc bezwzględną grę dyplomatyczną. Ona uciekła od niego do klasztoru przed ukończeniem 30. roku życia i została świętą. W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak w rozmowie z Łukaszem Załuskim odkrywa kulisy małżeństwa, które wstrząsnęło historią Polski.
encoded: Spis treści: Tragiczne macierzyństwo. Dlaczego księżna uciekła do zakonu? Geneza przydomka. Skąd wzięła się słynna broda Henryka? Ekstremalna asceza. Szokujące zwyczaje świętej Jadwigi Krewny w Watykanie. Bezwzględna polityka i łamane układy Droga po władzę. Jak Henryk Brodaty jednoczył rozbitą Polskę? Posłuchaj całej rozmowy o Henryku Brodatym Kiedy pochodząca z bawarskiej dynastii Andechsów Jadwiga przybyła na Śląsk, nikt nie spodziewał się, jak ogromny wpływ wywrze na losy rodu Piastów. Jej małżeństwo z Henrykiem Brodatym – potężnym księciem śląskim – stało się fundamentem potęgi władcy, ale w cieniu dworskiego przepychu kryły się ból, niezrozumiałe decyzje i bezwzględna walka o zjednoczenie kraju w dobie rozbicia dzielnicowego. Tragiczne macierzyństwo. Dlaczego księżna uciekła do zakonu? Realia średniowiecznej polityki dynastycznej bywały bezlitosne. Jadwiga została żoną śląskiego księcia jako zaledwie kilkunastoletnia dziewczynka, co było wówczas normą. Pierwsza miesiączka czyniła z dziecka osobę gotową do małżeństwa i płodzenia potomków. Para doczekała się aż siedmiorga dzieci, jednak ich losy położyły się cieniem na psychice księżnej. – Jadwiga właściwie po kilkunastu latach małżeństwa, nie dobijając jeszcze trzydziestki, poprosiła męża, żeby zakończyli współżycie. Poprosiła go także o to, żeby mogła się oddalić do zakonu, chociaż oczywiście rozwodu absolutnie nie było – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Wiele z rodzących się rok po roku dzieci zmarło tragicznie na jej oczach. Być może to właśnie gigantyczna trauma pchnęła młodą księżną w stronę skrajnej religijności, dziwnych zwyczajów i porzucenia dworskiego życia. Geneza przydomka. Skąd wzięła się słynna broda Henryka? Decyzja Jadwigi o tzw. separacji od stołu i łoża musiała wstrząsnąć śląskim dworem, jednak Henryk wyraził na nią zgodę. Książę ufundował dla żony klasztor cysterek w Trzebnicy, w którym wkrótce zamieszkała. Ich rozstanie przypieczętował nietypowy symbol, który zapisał się w polskiej historii …

Grafika-2-294da93.jpg
width: 1280
height: 853

To najbardziej rockandrollowy wąż świata. Nowo odkryty gatunek nazwano na cześć Slasha z Guns N‘ Roses
type: item
date: 2026-08-24T05:56:30.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: nowa gwinea
subject: nowy gatunek
subject: węże
description: Kiedy słyszymy „Welcome To the Jungle”, od razu myślimy o „Gunsach”. Dziś to zdanie głośno rozbrzmiewa w wielu taksonomicznych laboratoriach – w lasach Nowej Gwinei opisano właśnie nowy gatunek węża, nazywając go na cześć słynnego długowłosego rockmana w cylindrze.
encoded: W gęstych, równikowych lasach drugiej co do wielkości wyspy świata naukowcy natrafili na niezwykłego drapieżnika. Nowa Gwinea wciąż skrywa niezbadane bogactwo fauny i flory. Rockendrollowi badacze z amerykańskiego Field Museum postanowili ochrzcić nocnego węża imieniem legendy muzyki. Nowy gatunek dostał imię Lielaphis slashi na cześć Slasha (Saula Hudsona) – wirtuoza gitary, a prywatnie wielkiego pasjonata ochrony przyrody i herpetologii. Sam muzyk przyznał, że to dla niego ogromny zaszczyt. Nauka wymaga cierpliwości Weryfikacja nowego gatunku wymagała od badaczy postawy rodem z utworu „Patience” (Cierpliwość). Pierwszy okaz odnalazł w dżungli w 2006 roku prof. Chris Austin z Louisiana State University. Od tego nocnego spotkania do oficjalnego ogłoszenia odkrycia w 2026 roku minęły równe dwie dekady. Naukowcy nie mieli pewności, z czym mają do czynienia – szczególnie opierając się na samym wyglądzie. Dopiero niedawne, zaawansowane analizy DNA, którymi kierowali dr Tianqi Huang i dr Sara Ruane, potwierdziły przełom. Wyjątkowy układ łusek oraz odrębny kod genetyczny udowodniły, że jest to zupełnie nieznany wcześniej gatunek, preferujący inne siedliska niż jego krewniacy. Drapieżnik jak „Nocny pociąg” Lielaphis slashi mierzy około 71 centymetrów długości i wyróżnia się pięknym, czerwonobrązowym ubarwieniem. W świecie nowogwinejskich gadów jest jak „Nightrain” (Nocny pociąg) – za dnia pozostaje w ukryciu, a na łowy wśród korzeni wielkich drzew wyrusza dopiero pod osłoną nocy. Choć zespół Slasha nazywano niegdyś „najbardziej niebezpiecznym zespołem świata”, sam wąż nie jest jadowity. Skrywa jednak inną broń. Gad posiada wydłużone zęby w tylnej części pyska, które pomagają mu pewnie chwytać śliskie jaszczurki i jaja innych gadów bez konieczności duszenia ofiary. „Rajskie miasto” pod presją Wybór rockowego patrona ma głęboki sens. Dr Sara Ruane od dziecka była fanką gitarzysty i doskonale wiedziała o jego miłości do gadów (muzyk wielokrotnie pozował z długimi wężami na ok…

FABRIC-KOLAZ-32-34-1204aab.jpg
width: 2813
height: 1875

Pierwszy legalny program leczenia psylocybiną objął 346 osób. Wyniki zaskoczyły nawet naukowców
type: item
date: 2026-08-21T12:39:31.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania
subject: depresja
subject: grzyby
subject: psylocybina
description: Przez dekady psylocybina była traktowana jedynie jako narkotyk, ale dzisiaj naukowcy uważnie przyglądają się jej terapeutycznej roli. Substancja psychoaktywna ukryta w „magicznych grzybach” właśnie przeszła bezprecedensowy test na żywym społeczeństwie.
encoded: Tylko w samych Stanach Zjednoczonych problemy ze zdrowiem psychicznym zgłasza blisko 23% dorosłych. Współczesna nauka desperacko szuka ratunku dla milionów pacjentów i coraz odważnie spogląda w stronę psychodelików. W amerykańskim stanie Oregon uruchomiono pierwszy w kraju w pełni legalny i uregulowany prawnie program powszechnego dostępu do psylocybiny. Jego najnowsze wyniki dostarczają „potężnej dawki” optymizmu, choć badacze ostrzegają, że ten rewolucyjny lek ma swoje mroczne strony. Z laboratorium do prawdziwego świata Badania kliniczne nad psychodelikami trwają od lat. jednak dla bezpieczeństwa niemal zawsze odbywały się w sterylnych warunkach i z udziałem wyselekcjonowanych pacjentów przyjmujących laboratoryjnie syntetyzowane odpowiedniki. Program w Oregonie rozpoczęty w 2023 roku to coś zupełnie innego. Pozwala on każdej osobie powyżej 21. roku życia na legalny dostęp do naturalnej psylocybiny (pochodzącej bezpośrednio z grzybów), podawanej pod okiem certyfikowanych opiekunów, którzy nie muszą posiadać klinicznego wykształcenia medycznego. Naukowcy z Oregon Health & Science University sprawdzili, jak ten nieco kontrowersyjny model sprawdza się w praktyce. Pomiędzy listopadem 2024 a czerwcem 2026 roku przeanalizowali szczegółowe dane 346 klientów z 24 ośrodków. – Ten artykuł naukowy będzie cytowany przez dekady. To pierwsze na tak dużą skalę badanie monitorujące bezpieczeństwo i wpływ psylocybiny na zdrowie psychiczne na prawdziwych ludziach w prawdziwym świecie – przekonuje neurobiolożka dr Adrianne R. Wilson-Poe, współdyrektorka Open Psychedelic Evaluation Nexus. Niesamowity spadek poziomu lęku i depresji Uczestnicy otrzymywali pod nadzorem dawkę psylocybiny wynoszącą średnio 31,9 miligrama, a następnie poddawani byli szczegółowym ankietom oceniającym ich stan zdrowia na przestrzeni kolejnych trzech miesięcy. Wyniki, opublikowane właśnie w czasopiśmie „JAMA Network Open”, są imponujące. Zaledwie miesiąc po sesji aż 92,2% uczestników uznało to doświadczenie z…

GettyImages-1449327777-dbcd22f.jpg
width: 4000
height: 2666

Nowe tanie linie lotnicze w Europie. Za 19 euro polecisz do Hiszpanii, i to z dwiema sztukami bagażu
type: item
date: 2026-08-21T11:47:27.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Traveler
subject: hiszpania
subject: linie lotnicze
subject: loty samolotem
subject: tanie podróżowanie
description: Rynek europejskich przewoźników czeka prawdziwe trzęsienie ziemi. Na niebie pojawia się zupełnie nowy hiszpański gracz, który rzuca wyzwanie gigantom, oferując bilety w cenie obiadu i darmowy bagaż kabinowy, o którym u konkurencji można tylko pomarzyć.
encoded: Planowanie tanich podróży po Europie jest w ostatnich latach coraz trudniejsze – także za sprawą ciągle rosnących opłat za bagaż w popularnych tanich liniach. Nie wszędzie da się polecieć z podręcznym plecakiem (wierzcie mi, próbowałem), a często okazywało się, że tani bilet był zaledwie ułamkiem ostatecznej ceny. Nadchodzi jednak alternatywa dla Wizz Aira i Ryanaira. Zupełnie nowy hiszpański przewoźnik zapowiada powrót do czasów, gdy budżetowe latanie faktycznie nie rujnowało portfela turysty. Kusi przejrzystymi i atrakcyjnymi zasadami, ale jest pewien haczyk. Baza w sercu Galicji i niewielka siatka połączeń Nowa linia lotnicza o nazwie Fly2Galicia oficjalnie zainauguruje swoją działalność już za cztery miesiące – 1 grudnia 2026 roku. Jej główną bazą operacyjną będzie port lotniczy Rosalía de Castro w Santiago de Compostela, leżący w malowniczej, północno-zachodniej Hiszpanii. Zgodnie z zapowiedziami, do 24 października 2027 roku przewoźnik planuje realizować 17 lotów tygodniowo do 8 miast. W początkowej fazie siatka połączeń obejmie trasy krajowe (Saragossa – to tam odbędzie się pierwszy lot, a także Alicante i Grenada) oraz międzynarodowe rejsy do Brukseli, Monachium, Mediolanu, Wenecji i Pragi. I choć na tej startowej liście brakuje na razie polskich lotnisk, to bliskość Pragi i Monachium sprawia, że dla wielu podróżnych z południa i zachodu Polski otwierają się nowe, tanie bramy na słoneczny Półwysep Iberyjski. Rewolucja cenowa i bagażowa To, co przyciąga największą uwagę, to agresywna polityka cenowa. Loty krajowe w jedną stronę mają rozpoczynać się już od zaledwie 19 euro (ok. 80 zł). Z kolei podróże do Mediolanu i Brukseli wystartują z pułapu 39 euro, a do Wenecji, Pragi czy Monachium – 49 euro. Te z pewnością najbardziej zainteresują Polaków. Prawdziwym hitem jest jednak polityka bagażowa. W cenie każdego biletu pasażerowie otrzymają aż dwie sztuki darmowego bagażu podręcznego: przedmiot osobisty (np. niewielki plecak lub torebkę) oraz 8-kilogramową walizkę…

FABRIC-KOLAZ-32-33-2df748b.jpg
width: 2813
height: 1875

Ogłoszono listę 15 najwspanialszych cudów natury w Europie. Dlaczego nie ma wśród nich żadnego z Polski?
type: item
date: 2026-08-21T07:39:20.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Traveler
subject: europa
subject: natura
subject: przyroda
subject: ranking
description: Brytyjski „The Telegraph” opublikował zestawienie najbardziej fascynujących przyrodniczo miejsc w Europie. Wśród lewitujących jezior i rosnących skał zabrakło jednak jakiegokolwiek przyrodniczego akcentu z Polski.
encoded: Redakcja brytyjskiego magazynu opublikowała najnowsze zestawienie 15 najwspanialszych cudów natury na Starym Kontynencie. Eksperci zabierają nas w podróż z dala od utartych szlaków turystycznych, doceniając surowe piękno przyrody. I choć my również kochamy majestat europejskiej fauny i flory, to z punktu widzenia naszego kraju trudno nie czuć… niedosytu. W prestiżowym rankingu całkowicie pominięto Polskę, faworyzując atrakcje z innych, niekiedy odległych zakątków kontynentu. Co docenili wyspiarze? „Lewitujące” jezioro i żyjące skały Wśród wyróżnionych znalazły się m.in. Trovanty z Costesti w Rumunii, nazywane potocznie „żyjącymi kamieniami”. Te zapierające dech w piersiach formacje potrafią rosnąć po obfitych opadach, zyskując pęczniejące, wapienne narośle. Kolejnym absolutnym fenomenem jest Jezioro Sørvágsvatn na Wyspach Owczych (znane także jako Leitisvatn i widoczne na górze tego artykułu). Jego tafla fizycznie leży około 30 metrów nad poziomem morza, ale sprytna iluzja optyczna rozsławiła je na cały świat. Niektóre zdjęcia robione z sąsiadującego z nim 142-metrowego klifu sprawiają, że woda wydaje się lewitować na ogromnej wysokości, tuż nad przepaścią do oceanu. I bez tego wygląda jednak magicznie. Z tym spektakularnym, fotogenicznym miejscem wiąże się też mroczna tajemnica – w IX wieku wikingowie mieli zrzucać z tych wysokich klifów swoich niewolników. Brytyjczycy w pięknych słowach opisali również bałkańskie i śródziemnomorskie klasyki. Wyróżniono Chorwackie Jeziora Plitwickie (wyjątkowy krasowy system 16 jezior połączonych wodospadami), monumentalny Wąwóz Verdon we Francji oraz Meteory w Grecji – piaskowcowe filary, na których szczytach do dziś funkcjonuje 6 niesamowitych klasztorów. Pełna lista 15 cudów natury według „The Telegraph”: Mokradła Camargue (Francja) Wodospad Aldeyjarfoss (Islandia) Szczyty Segla i Hesten (Norwegia) Grobla Olbrzyma (Irlandia Północna) Plitwickie Jeziora (Chorwacja) Migracje ptaków trzmielojadów (Cieśnina Gibraltarska) Wydmy Pisci…

GettyImages-2244842333-a03d48c.jpg
width: 8340
height: 5038

Koniec turystycznej dominacji. Do 2040 roku Francja przestanie być najczęściej odwiedzanym krajem na świecie
type: item
date: 2026-08-20T13:07:16.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: europa
subject: francja
subject: hiszpania
subject: turyści
subject: turystyka
description: Przez całe dekady żółta koszulka lidera światowej turystyki należała tylko do jednego kraju – Francji. Cały świat zjeżdżał się do Paryża, jednak wkrótce ma się to zmienić. Modele analityczne wskazują, że nowa potęga rośnie w niespotykanym dotąd tempie. Kto przegoni Francję?
encoded: Mimo bajkowych zamków nad Loarą, winnic i magnetyzmu samego Paryża, Francja wkrótce będzie musiała oddać tytuł najczęściej odwiedzanego kraju na ziemi. Wspólne badania analityczne przeprowadzone przez firmy Deloitte i Google wskazują bezlitosny dla Francuzów trend. Do 2040 roku na turystycznym tronie zasiądzie Hiszpania. Czemu więc Iberyjczycy się nie cieszą? Choć z perspektywy gospodarczej brzmi to jak potężny sukces, z punktu widzenia nauk o turyzmie i geografii to zapowiedź… gigantycznego kryzysu infrastrukturalnego. W Europie zmienia się układ sił Jeszcze w 2023 roku Hiszpania notowała solidne, ale zachowujące dystans do lidera 84 mln wizyt. Jednak z danych hiszpańskiego Narodowego Instytutu Statystycznego wynika, że w ubiegłym, 2025 roku, przyjęła już rekordowe 97 mln zagranicznych gości, którzy zostawili w tamtejszej gospodarce szacunkowo 135 mld euro. To gigantyczny skok, który znacznie przybliżył ten kraj do realizacji dawnych prognoz z 15-letnim wyprzedzeniem. Dla porównania, w tym samym czasie Polskę odwiedziło niespełna 20 milionów turystów z zagranicy. A Hiszpanów jest tylko 10 mln więcej niż Polaków. Francja z kolei, mimo potężnego zastrzyku promocyjnego w postaci letnich Igrzysk Olimpijskich i Paraolimpijskich w 2024 roku (100 mln odwiedzających), zamknęła 2025 rok z wynikiem 102 milionów turystów. Chociaż infrastruktura tego państwa stale się rozwija – na 2029 rok włoski operator Trenitalia planuje uruchomienie bezpośredniego połączenia kolejowego na trasie Londyn-Paryż – matematyczne modele przewidują, że do 2040 roku Hiszpania przekroczy barierę 110 milionów turystów rocznie, spychając Francję na drugie miejsce (105 mln). Dlaczego Półwysep Iberyjski? Jako Polacy dobrze to rozumiemy Skąd taki gwałtowny zwrot akcji? Odpowiedzi dostarcza klimatologia i dywersyfikacja sezonowości. Hiszpania oferuje blisko 300 słonecznych dni w roku i znacznie łagodniejsze zimy niż reszta północnej Europy. Globalne ocieplenie paradoksalnie sprzyja tu zjawisku „turystyki …

GettyImages-477574039-17b1587.jpg
width: 4400
height: 2929

Tegoroczne upały były armagedonem dla ptaków w miastach. „Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta”
type: item
date: 2026-08-20T11:37:24.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: polskie miasta
subject: ptaki
subject: upał
subject: zmiany klimatyczne
subject: zwierzęta
description: Jakbyś się czuł, gdyby ktoś zamknął cię w blaszanej puszce wystawionej na 40-stopniowy upał – i nie miałbyś potu, który mógłby cię ochłodzić. Nic przyjemnego, prawda? W takiej właśnie pułapce bez wyjścia znalazły się w tym roku tysiące miejskich ptaków. Zjawisko, które zaobserwowali leśnicy, łamie serce.
encoded: Betonoza, „wyspy ciepła” i nagrzewające się do czerwoności dachy – nasze miasta podczas letnich fal upałów zamieniają się w wielkie piekarniki. Gdy my ratujemy się klimatyzacją, miejskie zwierzęta muszą walczyć o przetrwanie. Tegoroczne lato dobitnie pokazało, jak bardzo nieprzystosowane do rosnących temperatur jest polskie środowisko zurbanizowane. Dramat rozegrał się tuż nad naszymi głowami, w rynnach, szczelinach budynków i pod blaszanymi dachami, gdzie z braku laku ptaki – zwłaszcza jerzyki – najchętniej zakładają swoje gniazda. „Armagedon dla ptaków” Dla leśników i wolontariuszy z ośrodków rehabilitacji dzikich zwierząt ostatnie miesiące były prawdziwym koszmarem i walką z czasem. – W tym roku przyjęliśmy ponad 400 piskląt jerzyków. To 9–10 razy więcej niż w poprzednich latach w tym samym okresie. Do większych ośrodków trafiało ich jeszcze więcej. Tegoroczne upały to był armagedon dla tych ptaków – mówi PAP Paweł Kowalski, kierownik Leśnego Ośrodka Rehabilitacji Dzikich Zwierząt Nadleśnictwa Piotrków. Mechanizm tej tragedii był bardzo brutalny. Nagrzane od słońca blachy i wyloty wentylacyjne zamieniały się w śmiertelne pułapki cieplne. Ponieważ ptaki nie pocą się jak ssaki (regulują temperaturę jedynie poprzez otwieranie dziobów, szybkie oddychanie czy stroszenie piór), a pisklęta były ślepe i pozbawione izolujących piór, ich ciała błyskawicznie się przegrzewały. Jedyny ratunek to desperacki skok Aby nie usmażyć się żywcem w rozgrzanych gniazdach, maluchy, które nie potrafiły jeszcze latać, masowo, instynktownie wyskakiwały w przepaść. Wiele z nich zginęło na miejscu po uderzeniu w beton. Część na szczęście uratowali mieszkańcy. – Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta jerzyków. Do naszego ośrodka przywozili po kilkanaście–kilkadziesiąt maluchów naraz; były kolejki – relacjonuje dla PAP Kowalski. Nawet budka lęgowa może stać się piekarnikiem Choć w lasach i dziuplach drzew panuje naturalny chłód, w miastach infrastruktura często tworzy tzw…

GettyImages-1241450871-7325def.jpg
width: 6720
height: 4200

Prawdziwy powód śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Jak naprawdę umarł król z serialu „1670”?
type: item
date: 2026-08-20T09:20:34.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: historia polski
subject: królowie
subject: polska
subject: śmierć
description: Fani serialu „1670” z pewnością pamiętają upiorną przepowiednię Jurodiwyja, cudownego dziecka-wróżbity z Sybiru: „jeśli król nobilituje kogoś w tym roku, wtedy rychło umrze”. W finale sezonu monarcha faktycznie przywraca szlachectwo Jana Pawła Adamczewskiego, więc jego los zdaje się przesądzony – jeśli oczywiście wierzyć medium. Jak wiemy z historii, naprawdę przewidział on przyszłość. Ale nie przewidział, że śmierć Michała Korybuta Wiśniowieckiego będzie tak tajemnicza.
encoded: Michał Korybut Wiśniowiecki zasiadł na polskim tronie w 1669 roku, mając zaledwie 29 lat. Został wybrany w atmosferze szlacheckiej euforii – jako „Piast” (czyli kandydat pochodzący z Polski) i syn słynnego pogromcy Kozaków, Jaremy Wiśniowieckiego. Szybko okazało się jednak, że nie odziedziczył po ojcu ani talentów wojskowych, ani politycznej charyzmy. Współcześni zapamiętali go jako człowieka ociężałego, ubranego w zbyt kuse francuskie stroje i noszącego na łysinie gigantyczną perukę. Zmarł zaledwie cztery lata po koronacji, w wieku 33 lat. Tak młody wiek monarchy od razu wywołał lawinę podejrzeń dotyczących okoliczności jego śmierci. Żarłoczność, stres i 1000 pomarańczy Młody król żył w gigantycznym stresie. Upokarzający traktat w Buczaczu (1672 r.), utrata Kamieńca Podolskiego i ciągłe spiski malkontentów kierowanych przez Jana Sobieskiego sprawiły, że Wiśniowiecki zaczął zajadać stres. W świetle dzisiejszej medycyny powiedzielibyśmy, że cierpiał na jakąś postać bulimii. Jak pisał Wespazjan Kochowski, monarcha wchłaniał gargantuiczne ilości jedzenia i napojów – zwłaszcza piwa z solą, cukrem i imbirem. Historyczne anegdoty – choć z pewnością wyolbrzymione – głoszą, że potrafił zjeść na raz tysiąc pomarańczy (dawnych „chińskich jabłek”) przysłanych mu w prezencie z Gdańska. Skutki tej żarłoczności były aż nadto widoczne. Król zmagał się ze sporą nadwagą, miał niezdrową, ziemistą cerę, a jego fizyczna ociężałość była powodem do bezlitosnych kpin ze strony politycznych oponentów. Z obżarstwem wiązały się też dramatyczne dolegliwości gastryczne, na które monarcha cierpiał niemal przez całe swoje krótkie panowanie. Dopiero gdy pękły wrzody, Korybut drastycznie schudł i stał się drobny. Dramatyczny finał we Lwowie Jesienią 1673 roku osłabiony, zmagający się z suchotami i okrutnymi bólami brzucha król, wbrew radom lekarzy, wyruszył pod Lwów, by dokonać przeglądu wojsk armii Sobieskiego. Chciał zginąć jak bohater – na polu bitwy, z bronią w ręku. Chociaż jeszcze 11 paździe…

FABRIC-KOLAZ-32-32-30465bd.jpg
width: 2813
height: 1875

Kolejna tragedia w Tatrach. Turystka spadła z najtrudniejszego szlaku w Polsce
type: item
date: 2026-08-19T09:59:56.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Traveler
subject: szlak
subject: tatry wysokie
subject: topr
subject: wypadek
description: Tatrzańskie granie, chociaż piękne, są także bezlitosne i surowe – nawet jeśli będziemy trzymać się zasad bezpieczeństwa. We wtorkowy wieczór jeden z turystów dokonał wstrząsającego odkrycia na dnie polodowcowej doliny. Wysokogórska wędrówka zakończyła się dla kobiety najgorszym możliwym scenariuszem.
encoded: Orla Perć to prawdziwa legenda polskich Tatr. Uchodzi za najtrudniejszy, najbardziej eksponowany, ale i najbardziej fascynujący szlak w naszym kraju. Przyciąga co roku tysiące miłośników wspinaczki. Pionowe skały i głębokie przepaście rzadko wybaczają błędy. W takiej właśnie scenerii doszło do kolejnej tragedii – kobieta spadła w okolicach Małej Buczynowej Turni, a znalazł ją przechodzący dołem doliny turysta. Wstrząsające odkrycie w Dolinie Pańszczycy We wtorek, 11 sierpnia, o godzinie 18:18 do centrali TOPR dotarło niepokojące wezwanie. Turysta, który schodził z Przełęczy Krzyżne, poinformował dyżurnego, że pod pionowymi ścianami zauważył leżącą osobę. Ratownicy natychmiast poderwali do lotu śmigłowiec. Niestety, po szybkim dotarciu na miejsce i desancie w Dolinie Pańszczycy, załoga mogła jedynie stwierdzić najgorsze. Kobieta doznała śmiertelnych obrażeń. Jej ciało zostało zabezpieczone i przetransportowane drogą powietrzną na lądowisko w Zakopanem. Nie było świadków W momencie tragedii nie było żadnych bezpośrednich świadków. Biorąc jednak pod uwagę ukształtowanie terenu, z którego napłynęło zgłoszenie, ratownicy TOPR założyli najbardziej prawdopodobny przebieg zdarzeń. Wszystko wskazuje na to, że kobieta spadła z grani Małej Buczynowej Turni (szczytu wznoszącego się na wysokość 2172 m n.p.m.), przez którą przebiega czerwony szlak Orlej Perci. Przepaść liczy około 200 metrów, co z góry przekreślało jakiekolwiek szanse na przeżycie. Góry nie oceniają, ale wymagają pokory Śmiertelne wypadki w Tatrach Wysokich niemal zawsze wywołują w przestrzeni publicznej dyskusję o bezpieczeństwie. Należy jednak pamiętać, że góry bywają całkowicie nieprzewidywalne. Często nawet najlepsze przygotowanie, doskonały sprzęt i wieloletnie doświadczenie nie są w stanie uchronić człowieka przed potężnymi siłami natury. Oderwany ułamek skalny pod butem, nagły, silny podmuch wiatru, drastyczna zmiana pogody czy zwykłe, ludzkie i nagłe zasłabnięcie – w takim terenie każdy z tych czynników m…

GettyImages-1027198366-dc4ed7a.jpg
width: 7360
height: 4912

To wydawało się niemożliwe. Kolejna puma w polskim lesie – tym razem pod Wrocławiem
type: item
date: 2026-08-19T09:09:49.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: dolny śląsk
subject: dzikie zwierzęta
subject: koty
subject: wrocław
subject: zdjęcia
description: Sądziliśmy, że temat egzotycznych uciekinierów mamy już w tym sezonie zamknięty. Przypomnij: ledwie chwilę temu grasująca na Pomorzu puma została odłowiona – jej domem będzie poznańskie zoo. Jak widać, historia lubi się powtarzać. Doniesienia o wielkim kocie na południu Polski brano początkowo za żart, ale zdjęcia z fotopułapek nie pozostawiają złudzeń. Puma pod Wrocławiem to fakt.
encoded: Nadleśnictwo Świdnica potwierdza sensacyjne informacje. Dzięki fotografii przekazanej przez Powiatowy Oddział Straży Ochrony Przyrody w Świdnicy, służby leśne oficjalnie poinformowały, że po okolicznych terenach przemieszcza się puma. Wyraźne zdjęcie sylwetki potężnego kota zostało wykonane 9 sierpnia 2026 roku. Tajemniczy uciekinier zza oceanu. Gdzie przebywa puma? Leśnicy co prawda dysponują dowodem obecności pumy, ale dokładna lokalizacja kryjówki drapieżnika pozostaje tajemnicą. Zgłoszenia od zaniepokojonych świadków koncentrują się w rejonie Zagórza Śląskiego oraz Michałkowej. Sytuacja jest jednak bardzo dynamiczna. Co ciekawe, zaledwie kilka dni później (13 sierpnia) Starostwo Powiatowe w Kłodzku wydało podobne ostrzeżenie, informując o dużym, niezidentyfikowanym kocie widzianym między Szczytną a Polanicą-Zdrojem (Nadleśnictwo Zdroje). – Dla wielu z nas informacja ta początkowo brzmiała jak żart: brakowało bowiem zdjęcia lub nagrania potwierdzającego obecność tego niezwykłego drapieżnika. Teraz mamy jednak konkretny dowód – przekazuje Nadleśnictwo Świdnica. Nie ma się co dziwić, że wieści o pumie pod Wrocławiem potraktowano niezbyt poważnie. Skąd wielki kot wziął się w Polsce? Wielkie koty potrafią pokonywać ogromne dystanse. Jak jednak gatunek występujący naturalnie w obu Amerykach znalazł się na Dolnym Śląsku? Obecność pumy w Europie to wynik nielegalnego lub skrajnie nieodpowiedzialnego handlu dzikimi zwierzętami. Każdy taki osobnik na naszym terytorium to uciekinier z niewoli – prywatnej hodowli lub zoo. Z punktu widzenia ochrony przyrody, polski las to dla pumy środowisko całkowicie obce, stresujące i nienaturalne, co może potęgować jej strach i nieprzewidywalność. Co zrobić, gdy spotkasz pumę? Leśnicy apelują do turystów i mieszkańców o zachowanie najwyższej ostrożności oraz całkowite powstrzymanie się od prób poszukiwania zwierzęcia. Dzikie drapieżniki najczęściej same unikają kontaktu z człowiekiem, jeśli jednak podczas spaceru staniesz oko w oko z pum…

FABRIC-KOLAZ-32-30-8888513.jpg
width: 2813
height: 1875

Zrozumieli, że odpowiedź nie leży na Marsie. Japończycy lecą na jego księżyc, by rozwiązać zagadkę życia na Ziemi
type: item
date: 2026-08-18T09:08:11.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Kosmos
subject: japonia
subject: mars
subject: misja na marsa
subject: podróże kosmiczne
subject: sonda
description: To nie Czerwona Planeta, ale krążące wokół niej niepozorne, skaliste bryły mogą ukrywać jeden z największych sekretów nauki. Trwa wielki kosmiczny wyścig o to, kto pierwszy przywiezie na Ziemię ułamek tego kosmicznego świata.
encoded: Od lat ludzkość z fascynacją wpatruje się w Marsa, wysyłając tam kolejne łaziki. Jednak to nie sama powierzchnia planety, a jej dwa maleńkie, przypominające ziemniaki księżyce – Fobos i Deimos – mogą posiadać klucz do zrozumienia, jak w ogóle powstał Układ Słoneczny i skąd wzięła się woda na Ziemi. Zrozumieli to Japończycy, którzy rzucili wyzwanie największym kosmicznym potęgom. Ich najnowsza misja ma ostatecznie udowodnić, że odpowiedzi na pytania o początki życia należy szukać w surowym, marsjańskim pyle. 10 gramów, które zmieni historię nauki W najbliższych miesiącach z japońskiego centrum kosmicznego Tanegashima wystartuje bezzałogowa sonda MMX (Martian Moons eXploration). Jej głównym celem jest dotarcie na orbitę Marsa, gdzie spędzi około trzech lat, a następnie historyczne lądowanie na powierzchni Fobosa. Misja organizowana jest przez japońską agencję JAXA we współpracy m.in. z NASA, ESA i francuskim CNES. Lądownik ma za zadanie pobrać zaledwie 10 gramów kosmicznego gruntu, podczas gdy na powierzchnię wyjedzie francuski łazik IDEFIX. Kapsuła z cennym materiałem ma wylądować w Australii w 2031 roku. Dlaczego te 10 gramów jest tak ważne? Naukowcy od lat spierają się o pochodzenie księżyców Marsa. Jedna teoria głosi, że są to planetoidy przechwycone przez grawitację Czerwonej Planety z odleglejszych zakątków Układu Słonecznego. Inna (hipoteza „wielkiego zderzenia”) zakłada, że powstały one z odłamków wyrzuconych w kosmos po uderzeniu potężnego obiektu w Marsa. Rozstrzygnięcie tego sporu to nie tylko kwestia zaspokojenia ciekawości. Pozwoli to ustalić, w jaki sposób woda i cenne związki organiczne wędrowały w dawnym Układzie Słonecznym, ostatecznie trafiając na skaliste planety – w tym na Ziemię. Fobos może być kapsułą czasu przechowującą mechanizmy, które dały nam życie. Warto ją sprawdzić. Kosmiczny wyścig mocarstw Japonia ma już na koncie ogromny sukces – w 2020 roku jej sonda Hayabusa-2 przywiozła na Ziemię próbki z dalekiej planetoidy Ryugu. Obecnie jednak Ja…

GettyImages-1227506302-b7a61de.jpg
width: 6000
height: 3500

Nie ma oczu, jest niemal przezroczysty i błękitny. Pod amerykańską bazą wojskową odkryto „demonicznego” Demogorgona
type: item
date: 2026-08-17T11:41:35.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: biologia
subject: nowy gatunek
subject: odkrycia
subject: ryby
subject: wojsko
description: Wydaje się przybyszem z innej planety, choć od milionów lat pływa w ziemskich mrokach. Biolodzy badający zalane jaskinie natrafili na rybę, która przez ponad trzy dekady skutecznie umykała ich uwadze, ukrywając się dosłownie na widoku. Czym tak naprawdę jest „demoniczna” ryba z Alabamy i czemu nazwano ją na cześć Demogorgona?
encoded: Tuż pod ściśle strzeżonym terenem Redstone Arsenal – amerykańskiej bazy wojskowej w północnej Alabamie – tętni życie. Jaskinia Bobcat to fascynujący ekosystem spowity wiecznymi ciemnościami. Przez ponad 30 lat naukowcy regularnie przeczesywali jej zalane korytarze, przekonani, że doskonale znają jej mieszkańców. Badania opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” po raz kolejny udowodniły jednak, że – jakkolwiek pyszni byśmy nie byli – podziemny świat wciąż skrywa przed nami tajemnice. W tamtejszych wodach odkryto właśnie zupełnie nowy rodzaj ryby. Stworzenie nie posiada oczu, jest pozbawione pigmentu, a jego ciało wydaje się niemal przezroczyste, przybierając za życia delikatną, elektryzująco błękitną barwę. Budzi piekielne skojarzenia. Ta mistrzyni kamuflażu to znalezisko na miarę wielkiego kota Odkrycie nowego rodzaju w tak dobrze zbadanym środowisku wywołało w świecie nauki spore poruszenie. – To jedno z ostatnich miejsc, na które postawilibyśmy pieniądze. Znalezienie dziś w Ameryce Północnej zupełnie nieznanego, nowego rodzaju ryby słodkowodnej przypomina trochę odkrycie nowego wielkiego kota – obrazowo tłumaczy dr Matthew L. Niemiller z University of Alabama in Huntsville, główny autor badania. – Myśleliśmy, że największe niespodzianki w tej grupie zwierząt mamy już za sobą. Jak to możliwe, że „demoniczna ryba” (bo tak roboczo nazwano zwierzę) ukrywała się tak długo? Jest podobna do innego znanego gatunku – ślepej ryby Typhlichthys subterraneus, która pływa w tych samych wodach. Błąd poznawczy trwałby w najlepsze, gdyby nie zdobycze współczesnej techniki. Dopiero badania DNA i tomografia komputerowa pokazały całkowitą odrębność anatomiczną i genetyczną znaleziska. Dwie podobne ryby nie są w ogóle ze sobą spokrewnione Najbardziej szokujący był moment, w którym biolodzy przeanalizowali drzewa genealogiczne obu gatunków. Choć z pozoru wyglądają niemal identycznie i dzielą ze sobą ten sam skrawek podziemnego basenu, okazało się, że obie ryby nie są ze sobą bli…

FABRIC-KOLAZ-32-27-154ce58.jpg
width: 2700
height: 1800

Spłonął jeden z najcenniejszych zabytków w Sanoku. Po XVII-wiecznym kościele ocalał tylko drewniany krzyż
type: item
date: 2026-08-17T09:47:42.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Traveler
subject: historia
subject: kościoły
subject: pożary
subject: skansen
description: W kilkadziesiąt minut bezcenny świadek polskiej historii zamienił się w popiół. Mimo bohaterskiej walki strażaków straciliśmy zabytkowy kościół z 1667 roku, a wśród zgliszczy ostał się tylko drewniany krzyż.
encoded: W nocy z 15 na 16 sierpnia 2026 roku wybuchł pożar na terenie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku – jednego z najważniejszych i największych skansenów w Europie. Ogień błyskawicznie strawił drewniany kościół pw. św. Mikołaja, który był absolutną perłą tej placówki. Zniszczeniu uległa także zabytkowa stodoła oraz XIX-wieczna chałupa z Niebocka. Choć z żywiołem walczyło blisko 140 strażaków z 27 zastępów, najważniejszego i najcenniejszego obiektu nie udało się uratować. Przez pożar kościoła skansen został zamknięty dla turystów do odwołania. Niemy świadek sarmackiej Polski Dlaczego strata tego budynku jest tak bolesna dla polskiego dziedzictwa? Kościół został wzniesiony w Bączalu Dolnym w 1667 roku. Były to czasy, gdy Rzeczpospolita z trudem leczyła rany po potopie szwedzkim. Obiekt ten był namacalnym dowodem geniuszu ówczesnych cieśli. Zbudowany w tradycyjnym, późnogotyckim układzie bez użycia współczesnych technologii, przetrwał zabory, dwie wojny światowe i społeczne niepokoje, by w latach 70. XX wieku znaleźć bezpieczną przystań w sanockim muzeum. Wraz ze ścianami świątyni przepadło jej wyjątkowe, przedsoborowe wyposażenie. Ogień strawił misternie rzeźbione ołtarze, obrazy oraz bezcenne organy, które były jeszcze starsze niż sam budynek. To instrument, którego dźwięk przez dziesięciolecia uświetniał muzealne obchody Niedzieli Palmowej. Bohaterska walka o ocalenie miasteczka Zgłoszenie o pożarze kościoła wpłynęło od ochrony obiektu tuż po godzinie 1:00 w nocy. – Po przybyciu pierwszych zastępów na miejsce, pożarem objęty był już cały budynek drewnianego kościoła św. Mikołaja oraz zagrożonych było około 10 drewnianych budynków znajdujących się w promieniu 50 metrów – relacjonował st. kpt. Paweł Giba, oficer prasowy PSP w Sanoku. Strażacy musieli skupić się na utworzeniu kurtyny wodnej, by ogień nie strawił sąsiedniej zabudowy galicyjskiego rynku. Obecnie na pogorzelisku pracują śledczy. – Zebrany materiał dowodowy i zabezpieczone dowody posłużą do wyjaśnienia okoli…

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/08/77335999514889826566058036792184365186383115n-65c2bae.jpg
width: 1500
height: 999

Morska muszla w roli śmiertelnej pułapki. Delfiny opanowały genialny manewr łowiecki i uczą tego swoje młode
type: item
date: 2026-08-16T13:10:12.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: delfiny
subject: inteligencja
subject: polowanie
subject: ssaki
description: Czy delfin balansujący z wielką muszlą na pysku to tylko przejaw zabawy? Okazało się, że to rzadki i genialny manewr łowiecki, który po raz kolejny dowodzi ponadprzeciętnej inteligencji tych morskich ssaków. Oto jak to działa.
encoded: Delfiny butlonose (Tursiops aduncus), nazywane przez rdzenną australijską ludność Butchulla słowem „buthu”, od dawna fascynowały naukowców swoją inteligencją. Jednak to, co uchwyciły kamery u wschodnich wybrzeży Australii, wywołało u badaczy z Uniwersytetu Sunshine Coast absolutną euforię. Gdy jedna z samic z impetem wynurzyła się z wody z potężną muszlą na nosie, naukowcy natychmiast zrozumieli, że mają przed oczami niezwykle rzadki, przekazywany w tajemnicy rytuał łowiecki, który do tej pory udokumentowano naukowo wyłącznie na odległym, przeciwległym końcu kontynentu. Śmiertelna pułapka ze ślimaka Na czym dokładnie polega ten manewr? W trakcie polowania delfin celowo zagania ofiarę – najczęściej niewielką rybę – do wnętrza dużej, pustej muszli ślimaka morskiego. Następnie drapieżnik błyskawicznie wsuwa swój pysk w jej otwór, unosi muszlę ponad powierzchnię wody i z impetem połyka wodę wraz z uwięzioną wewnątrz rybą. Opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Marine Mammal Science” badanie potwierdza, że nie wszystkie osobniki to potrafią. – Wymaga to pewnych umiejętności, wiedzy o tym, gdzie znaleźć puste muszle, jak nimi manewrować i jak skutecznie wydobyć z nich rybę – tłumaczy na łamach Science Alert ekolożka behawioralna Alexis Levengood. Kiedy badaczka po raz pierwszy zauważyła na wschodnim wybrzeżu samicę z muszlą uniesioną w powietrzu, z wielkiej ekscytacji zaczęła krzyczeć do obecnych na łodzi studentów, zdając sobie sprawę z wagi tego odkrycia. Kultura, która przenika pokolenia Dzięki tej obserwacji dowiedzieliśmy się wiele o zwierzęcej edukacji. Podczas analizy dawnych nagrań z Zatoki Rekina z 2020 roku badacze wysnuli wcześniej wniosek, że delfiny uczą się tej sztuczki horyzontalnie – czyli bezpośrednio od swoich rówieśników w stadzie, poprzez sieci społeczne. Nowe nagranie wideo z Zatoki Hervey z 2025 roku dostarcza jednak pierwszego twardego dowodu na to, że technika ta może być przekazywana również wertykalnie – przez matki swoim młodym. Kamera umi…

FABRIC-KOLAZ-32-25-d7ac99c.jpg
width: 2700
height: 1800

Prosty nawyk, który realnie wydłuża życie. Naukowcy udowadniają zbawienny wpływ schodów na serce
type: item
date: 2026-08-14T06:49:20.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: ciało
subject: ćwiczenia wytrzymałościowe
subject: serce
subject: zawał
subject: Zdrowie
description: Codziennie mijamy je bez refleksji, wybierając wygodniejszą windę. Tymczasem naukowcy po raz kolejny udowadniają, że darmowy sprzęt treningowy, który znajduje się w niemal każdym budynku, ma ogromny potencjał. Wystarczy kilka minut dziennie na schodach, by drastycznie zmniejszyć ryzyko przedwczesnej śmierci.
encoded: Choroby układu krążenia to obecnie największy zabójca ludzkości. Jak wynika ze statystyk, liczba przypadków od lat 90. ubiegłego wieku niemal się podwoiła. Choć specjaliści nieustannie apelują o zdrową dietę, rzucenie palenia i regularny ruch, statystyki są nieubłagane – ponad 25% dorosłych na świecie nie osiąga zalecanego poziomu aktywności fizycznej. Rozwiązanie tego globalnego kryzysu kardiologicznego może być jednak znacznie prostsze, niż myślimy. I nie wymaga kupowania drogich karnetów na siłownię. Wystarczy zacząć się wspinać. Codziennie. Pół miliona pacjentów Zespół badaczy z brytyjskiego University of East Anglia oraz szpitala uniwersyteckiego w Norfolk sprawdził, jak na nasze zdrowie wpływa rutynowe wchodzenie po schodach. W ramach zakrojonej na ogromną skalę metaanalizy, naukowcy przejrzeli niemal 1900 prac naukowych, z których wyłonili dziewięć badań najwyższej jakości. Obejmowały one dane ponad 480 tys. uczestników w wieku od 35 do 84 lat (z czego 53% stanowiły kobiety). W grupie tej znaleźli się zarówno ludzie w pełni zdrowi, jak i pacjenci z historią chorób serca. Ich stan zdrowia śledzono średnio przez 14 lat. Wyniki opublikowano właśnie na łamach czasopisma „American Journal of Cardiovascular Drugs”. Nie pozostawiają złudzeń. Osoby regularnie wybierające schody odnotowały spadek ryzyka śmierci z powodu chorób serca aż o 39% w porównaniu do osób unikających tej formy ruchu. Ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny było u nich niższe o 24% Zauważono również wyraźny spadek ryzyka wystąpienia zawału, udaru czy niewydolności serca. Sześć pięter do zdrowia Ogromną zaletą chodzenia po schodach jest ich… powszechna dostępność. Dr Sophie Paddock, współautorka badania, już od lat podkreśla, że wchodzenie po schodach można łatwo wpleść w plan każdego dnia – w domu, w pracy czy w drodze na zakupy. Trudno wtedy narzekać na brak czasu. Ile pięter musimy pokonać, by poczuć różnicę? Choć naukowcy zaznaczają, że ustalenie uniwersalnej dawki wymaga dalszych badań (najle…

GettyImages-2262553476-a55bfb2.jpg
width: 8640
height: 5760

Kosmiczny metal znaleziony w pierścieniach starożytnych elit. Skąd wziął się w Grecji?
type: item
date: 2026-08-13T14:06:28.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: archeologia
subject: kosmos
subject: metal
subject: meteoryty
subject: starożytność
description: Wyglądały jak zwykła, starożytna biżuteria. Kiedy jednak naukowcy prześwietlili je nowoczesnym sprzętem, odkryli w nich pierwiastek zdradzający pozaziemskie pochodzenie. Jak to możliwe, że potężni władcy i kapłani nosili na palcach fragmenty kosmosu – i to na długo przed tym, zanim ludzkość nauczyła się na masową skalę wytapiać ziemskie żelazo?
encoded: Dla współczesnego człowieka meteoryty kojarzą się głównie z zagrożeniem z kosmosu lub ze spadającymi gwiazdami. Zanim jednak starożytne cywilizacje weszły w epokę żelaza, przynoszone przez niebo żelazo meteorytowe było najtwardszym, najrzadszym i najbardziej intrygującym materiałem, do jakiego ludzkość miała dostęp. Z tego cennego surowca tworzono na świecie różnorakie przedmioty – od skrobaków na Grenlandii po słynny, intrygujący sztylet z grobowca faraona Tutanchamona. Nowe badania wskazują, że ten niezwykły metal doceniano również na terenach przedgreckich, gdzie służył elitom do podkreślania swojej potęgi. Kto by nie chciał mieć na palcu fragmentu kosmosu? Kosmiczne sygnety Minojczyków i Mykeńczyków Podczas pięcioletniego naukowego śledztwa badacze przeanalizowali skład chemiczny 91 żelaznych przedmiotów (głównie pierścieni i bransolet), datowanych na okres od 3800 do 3000 lat temu. Były to czasy świetności znanych cywilizacji: Minojczyków (znanych z mitu o Minotaurze) oraz Mykeńczyków (tych opisanych np. w „Iliadzie” i „Odysei”). Wykorzystując nieniszczącą metodę fluorescencji rentgenowskiej eksperci dokonali niezwykłego odkrycia. Wykryli, że 13 z badanych przedmiotów zawiera dodatek niklu, co stanowi żelazny (nomen omen) dowód na to, że wykuto je z meteorytów. Cała trzynastka to wysoce zdobione pierścienie, w których kosmiczny metal połączono ze złotem i srebrem. Odnajdywano je w luksusowych grobowcach (jeden zdobił palec najwyższego kapłana), co potwierdza, że ze względu na swą ekstremalną rzadkość stanowiły pożądany symbol statusu najwyższych warstw społecznych. Ich oprawy mogły służyć za pieczęcie królewskie. Zagadka starożytnych metali. Jak to było z tym żelazem? Wydaje się to paradoksalne – jak Grecy z epoki brązu potrafili tworzyć pierścienie z żelaza, skoro ludzkość nie umiała jeszcze nawet tego surowca pozyskiwać? Odpowiedzią jest zasadnicza różnica między ziemskimi skałami a przybyszami z kosmosu. Ziemskie żelazo uwięzione jest w rudach. Aby je z nich…

FABRIC-KOLAZ-32-26-c3c2434.jpg
width: 2813
height: 1875

Istnieje jedno stworzenie, przed którym orki uciekają w popłochu. Naukowcy są w kropce
type: item
date: 2026-08-02T11:44:59.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: morze
subject: orki
subject: ssaki
subject: zwierzęta
description: Orki zdetronizowały żarłacze białe i uchodzą za absolutnych władców oceanów. Wydawałoby się, że nie boją się niczego. Okazuje się jednak, że wystarczy jeden specyficzny dźwięk, by te potężne drapieżniki rzuciły się do ucieczki. Co wywołuje u nich taki popłoch?
encoded: Przez dekady (w dużej mierze za sprawą filmu „Szczęki”) to wielkie rekiny były uważane za postrach mórz. Współczesna nauka udowodniła jednak, że nawet one mają swoje nemezis – orki (Orcinus orca). Te niezwykle inteligentne ssaki potrafią upolować żarłacza białego, by zjeść jego odżywczą wątrobę, co stawia je na samym szczycie morskiego łańcucha pokarmowego. Wydaje się, że nie boją się nikogo i niczego. Jakież więc było zdziwienie badaczy, gdy odkryli, że te niepokonane zwierzęta wpadają w panikę na sam dźwięk nawoływań grindwali długopłetwych (Globicephala melas) – znacznie mniejszych ssaków z rodziny delfinowatych. Co najbardziej fascynujące, nauka wciąż nie potrafi ostatecznie wyjaśnić, dlaczego potężny drapieżnik unika mniejszego i słabszego intruza. Ale mamy poszlaki. Dźwięk, który zmusza orki do odwrotu Przełomowe w tej sprawie badania zostały opublikowane w styczniu 2026 roku na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Zespół pod kierownictwem biolożki morskiej, dr Anny Selbmann z islandzkiego Centrum Nauki i Nauczania Sudurnes postanowił sprawdzić, jak orki zareagują na sam głos swoich rywali. Badacze nie czekali na fizyczne spotkanie obu gatunków, lecz odtworzyli oznakowanym orkom nagrania nawoływań grindwali (tego niesamowitego dźwięku możecie posłuchać na nagraniu poniżej). View oEmbed on the source website Reakcja wielkich drapieżników była natychmiastowa. Orki błyskawicznie zacieśniały szyki, drastycznie zmieniały sposób komunikacji i zwiększały prędkość, uciekając w przeciwnym kierunku. Sam sygnał akustyczny wystarczył, by wywołać u nich gwałtowny strach. Pościgi z prędkością 25 km/godz. Historia rozwikłania tej zagadki sięga ponad dekady. W 2012 roku zauważono, że odtworzenie odgłosów orek działa na grindwale niczym syreni śpiew – mniejsze ssaki natychmiast podążały w stronę źródła dźwięku. Z kolei hiszpańskie badania z 2014 roku (prowadzone w Cieśninie Gibraltarskiej) udowodniły, że gdy tylko grindwale pojawiały się na horyzoncie, orki po prostu opuszc…

GettyImages-2165759804-304d39b.jpg
width: 5747
height: 3835

Starożytne DNA ospy w chilijskich mumiach. Ujawniono, kto przyniósł śmiertelną zarazę do Ameryki
type: item
date: 2026-08-02T08:04:25.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: ameryka południowa
subject: archeologia
subject: chile
subject: choroby zakaźne
subject: genetyka
subject: mumia
subject: ospa prawdziwa
subject: wirusy
description: Przez ponad 500 lat jedynymi dowodami w tej sprawie były stare, zakurzone kroniki. Trzeba jednak przyznać, że historycy podejrzewali, kto ponosi odpowiedzialność za jedną z największych katastrof demograficznych w dziejach ludzkości – brakowało jednak naukowego potwierdzenia. Aż do teraz. W suchym klimacie północnego Chile odnaleziono naturalnie zmumifikowane ciała, które skrywały w sobie przerażający sekret – starożytny genom ospy, która zmiotła z powierzchni Ziemi całe populacje.
encoded: Ospa prawdziwa (wywoływana przez wirus Variola) to jedna z najgroźniejszych chorób o przerażającej historii. Szacuje się, że po przybyciu europejskich kolonizatorów do obu Ameryk wirus ten odpowiadał za śmierć około 4 milionów przedstawicieli rdzennych społeczności. Zdziesiątkowani ludzie, w przeciwieństwie do Europejczyków, nie posiadali absolutnie żadnej naturalnej odporności immunologicznej na ten patogen. Kto przyniósł ospę do Ameryki? Cóż, do tej pory oskarżenia pod adresem przybyszów ze Starego Kontynentu opierały się wyłącznie na zapiskach historycznych. Teraz jednak, ponad 500 lat później, naukowcy znaleźli żelazny dowód genetyczny na to, że to właśnie Europejczycy przywlekli za ocean zarazę, która wywołała katastrofalny spadek populacji. Genetyczne śledztwo w ciele mumii Naukowcy z instytucji w Irlandii oraz Chile dokonali przełomowego odkrycia, izolując DNA wirusa ospy z dwóch naturalnie zmumifikowanych zwłok odnalezionych w północnym Chile. Szczątki należą do osób, które zmarły w kluczowym dla historii Ameryki oknie czasowym – między 1492 a 1631 rokiem naszej ery. Zgodnie z badaniami opublikowanymi na łamach czasopisma „Science”, genomy wirusa u obu ofiar są niemal identyczne. Sugeruje to, że zmarli zarazili się w tym samym czasie, a sama choroba dotarła do Ameryki Południowej niezwykle szybko po pojawieniu się tam pierwszych Europejczyków. Drzewo genealogiczne wirusa i ostateczny dowód naszej winy Wyizolowanie tak starego materiału genetycznego graniczyło z cudem. Jak tłumaczy antropolożka biologiczna Constanza de la Fuente Castro z Uniwersytetu Chilijskiego, praca ze starożytnym DNA (zarówno ludzkim, jak i patogennym) jest potężnym wyzwaniem. Z biegiem czasu materiał ten ulega uszkodzeniom i występuje w ekstremalnie niskim stężeniu, co utrudnia jego odzyskanie oraz analizę. Mimo tych przeszkód naukowcom udało się wyodrębnić nieznaną dotąd linię wirusa, którą nazwano CAM9. Kiedy eksperci zrekonstruowali „drzewo genealogiczne” ospy okazało się, że nowo od…

FABRIC-KOLAZ-32-23-7cb8aa8.jpg
width: 2813
height: 1875