National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-02-01T09:03:08.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Dlaczego blizny na twarzy są mniejsze niż na ciele? Czy możemy pozbyć się ich całkowicie?
items: Fińscy łowcy i zbieracze pozyskiwali czerwony barwnik z odległości setek kilometrów. To był ich „szlak bursztynowy”
items: Pandy są płodne tylko jeden dzień w roku. To cud, że jeszcze nie wyginęły
items: Kobiety nie udają – je naprawdę częściej i mocniej od mężczyzn boli brzuch. Naukowcy odkryli mechanizm zespołu jelita drażliwego
items: Nowe odkrycie: ludzkie serce samo regeneruje się po zawale. Lekarze są zaskoczeni i pełni nadziei
items: Czy zwierzęta zabite na drodze mogą być etyczną alternatywą dla gatunków laboratoryjnych? Trwa dyskusja
items: Skąd rośliny wiedzą czym jest zima? Mają ukrytą „pamięć”, która pozwala im zakwitnąć w idealnym momencie
items: Ludzie dają się nabrać na filmy AI – nawet gdy wiedzą, że są fałszywe. Jaka powinna być przyszłość bezpieczeństwa w sieci?
items: Czy to koniec paneli fotowoltaicznych? Złote „suprakule” pochłaniają nawet dwa razy więcej energii słonecznej
items: To jezioro zamarzło na zielono. Jak to możliwe? Wyjątkowe na skalę świata zjawisko w Czechach
items: Mikroorganizmy w Fukushimie zachowują się zaskakująco, bo… nie mutują. Czemu więc nadal żyją?
items: Maria Skłodowska-Curie i inne kobiety nauki zostaną uwiecznione na wieży Eiffla. Na stałe
items: Rozgwiazdy nie mają mózgu, ośrodkowego układu nerwowego ani krwi. To jak kontrolują swoje nogi?
items: Wystarczą dwa dni jedzenia owsianki, by na długo obniżyć poziom cholesterolu. Naukowcy zrozumieli działanie owsa i mają dowody
items: Jak bardzo wprzód możemy prognozować pogodę i kiedy wreszcie będzie wiosna? IMGW wyjaśnia, od kiedy zaczynają się spekulacje
items: W wieku 113 lat zmarła najstarsza Polka. Pani Jadzia z Łodzi miała wyjątkową historię, która powinna być naszą inspiracją
items: Czego polscy naukowcy szukają na Grenlandii? To „niezbadana kraina z wielkim potencjałem”
items: Co decyduje o długości uszu psów? Tajemnica kundelków rozwiązana
items: Ptaki w Europie uciekają przed kobietami szybciej niż przed mężczyznami. Dlaczego bardziej się ich boją?
items: Naukowcy odkryli nową formę życia. To gigantyczne, 8-metrowe wieże górujące nad dawną Ziemią
items: Wieloryby z Alaski „swingują”. I dlatego udało im się przetrwać w tak trudnych warunkach
items: Półwysep Kolski to kraina lodu, wojska i atomu. Rosyjski bastion przy granicy z UE kiedyś wyglądał zupełnie inaczej
items: Makaki japońskie relaksują się zimą w gorących źródłach. Ale dla nich to nie tylko odpoczynek po całym dniu „małpowania”
items: Niektóre pingwiny wygrywają ze zmianami klimatu na Antarktydzie. Słodko-gorzkie informacje
items: Śmiertelnie groźny dla płazów grzyb pojawił się w Brazylii i rozprzestrzenił na cały świat. Doprowadził już do wyginięcia ponad 500 gatunków

Dlaczego blizny na twarzy są mniejsze niż na ciele? Czy możemy pozbyć się ich całkowicie?
type: item
date: 2026-02-01T09:02:45.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: skóra
subject: twarz
subject: Zdrowie
description: Rany na twarzy goją się z mniejszym bliznowaceniem niż na reszcie ciała. Czy zatem naszemu organizmowi zależy na wyglądzie? No cóż, nie do końca. Ale nowe odkrycie może nam pomóc całkowicie pozbyć się blizn.
encoded: Wyjątkowe właściwości skóry twarzy i mechanizmy gojenia się ran sprawiają, że blizny na twarzy są mniejsze niż na innych częściach ciała. Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda lepiej je zrozumieli i sugerują, że możliwe jest gojenie bez blizn. Co decyduje o mniejszym bliznowaceniu twarzy? Proces bliznowacenia nie jest jedynie problemem estetycznym. Twarde i grube blizny upośledzają funkcję tkanek i mogą prowadzić do przewlekłego bólu czy zaburzeń fizjologicznych. Jak wyjaśnia prof. chirurgii Michael Longaker z Centrum Medycznego Uniwersytetu Stanforda, ewolucja sprzyjała szybkiemu gojeniu ran na ciele – nawet kosztem powstania twardych blizn – aby chronić organizm przed krwotokiem czy infekcją. Twarz natomiast wymaga utrzymania maksymalnej funkcjonalności (widzenie, oddychanie, odżywianie), dlatego jej gojenie jest bardziej „zachowawcze”, nastawione na regenerację, a nie tylko na zamknięcie rany. Kluczowa rola fibroblastów Najważniejszym odkryciem badaczy z Uniwersytetu Stanforda było wskazanie, że tkanka twarzy pochodzi z innej linii rozwojowej niż reszta ciała. Komórki skóry twarzy wywodzą się z tzw. grzebienia nerwowego, podczas gdy większość tkanek ciała pochodzi z mezodermy. Działają w niej tzw. fibroblasty. W serii eksperymentów z wykorzystaniem myszy wykazano, że: rany na twarzy i skórze głowy goją się z mniejszą ekspresją białek odpowiadających za włóknienie (np. kolagen I), nawet po przeszczepieniu skóry z twarzy na inne części ciała jej właściwości regeneracyjne zostają zachowane, przeszczepienie nawet niewielkiej liczby fibroblastów pochodzenia twarzowego na inne partie skóry wywołuje tam gojenie z minimalnym bliznowaceniem. Co to oznacza dla przyszłości leczenia blizn? Odkrycie właściwości fibroblastów – nawet po przeszczepieniu – otwiera drogę do opracowania terapii, które pozwolą leczyć (lub nawet zapobiegać) bliznom nie tylko na twarzy, ale i na całym ciele oraz w narządach wewnętrznych. Prof. Longaker podkreśla, że nie trzeba wymieniać wszystkich fibrobl…

GettyImages-2189423965-9d0fdf0.jpg
width: 7680
height: 4320

Fińscy łowcy i zbieracze pozyskiwali czerwony barwnik z odległości setek kilometrów. To był ich „szlak bursztynowy”
type: item
date: 2026-01-31T15:46:17.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: archeologia
subject: barwnik
subject: epoka kamienia
subject: finlandia
subject: grób
subject: handel
subject: odkrycia archeologiczne
description: Ponad pięć tysięcy lat temu tereny dzisiejszej Finlandii zamieszkiwały plemiona łowców, zbieraczy i rybaków. Chociaż tereny fińskiej tajgi wypełniała wszechobecna zieleń, to w ich życiu wiele było… czerwieni. Ochra stanowiła nie tylko barwnik, ale także ważny element rytuałów, po który wyruszali setki kilometrów od domu.
encoded: Naukowcy udowodnili, że ochra – czerwony barwnik – używana przez dawnych Finów, pochodziła z wielu zaskakujących źródeł. Po ten barwnik składany w grobowcach musieli wyruszać bardzo daleko… lub zdobywać go na drodze wymiany z innymi ludami. Mieli swój własny „szlak bursztynowy”, tylko po co? Czerwony barwnik w fińskich grobach Życie łowców-zbieraczy w fińskiej tajdze około 5500 lat temu skupiało się wokół małych osad, a ci poruszali się między nimi głównie drogami wodnymi. Te prehistoryczne społeczności oznaczały ważne miejsca w specyficzny sposób: malując łosie i łodzie na skalnych ścianach przy użyciu ochry – intensywnie czerwonego pigmentu ziemnego. Tą samą ochrą barwili swoich zmarłych oraz przedmioty, które składali z nimi do grobu… a przynajmniej tak myśleliśmy. Ochra ochrze nierówna? Zespół badaczy z Uniwersytetu w Helsinkach przeprowadził pierwszą w Finlandii analizę geochemiczną ochry z grobów i stanowisk osadniczych kultury ceramiki grzebykowej. Wyniki ich zaskoczyły – wskazali bowiem, że ochra używana w rytuałach pogrzebowych podchodziła z różnych źródeł (innych niż ta używana do malowideł), a niekiedy w jednym grobie znajdowały się jej odmienne typy. Jej pochodzenie musiało mieć dla Finów głębokie znaczenie. Tajemnicze różnice chemiczne pomiędzy barwnikami Jak naukowcy wpadli na trop? Marja Ahola, badaczka prowadząca analizę, zauważyła, że próbki ochry pobrane z tego samego grobu różniły się składem chemicznym. Musiały więc mieć różne pochodzenie. Może to oznaczać, że pochodzenie pigmentu miało wymiar symboliczny – być może podkreślało tożsamość konkretnego zmarłego lub miało znaczenie rytualne. Ochra z pewnością nie była wybierana jedynie ze względu na kolor. Do analizy próbek wykorzystano techniki fluorescencji rentgenowskiej (XRF) oraz skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM-EDS). Pozwoliły one zidentyfikować różnice w składzie pierwiastkowym poszczególnych próbek. Sieć wymiany surowców w prehistorycznej Europie Konkretne typy ochry występowały tylk…

GettyImages-516087738-e600908.jpg
width: 3008
height: 2002

Pandy są płodne tylko jeden dzień w roku. To cud, że jeszcze nie wyginęły
type: item
date: 2026-01-31T09:43:08.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: gatunki
subject: pandy
subject: rozmnażanie
subject: zagrożone gatunki
description: Pandy wielkie – sympatyczne niedźwiedzie i symbol Chin – uprawiają seks tylko raz w roku. Dochodzi wtedy do dziwnych rytuałów i brutalnych walk: wszystko po to, by wykorzystać w pełni jeden dzień ich płodności. Jak to się stało, że wciąż udaje im się przetrwać?
encoded: Jednym z najbardziej fascynujących aspektów biologii pand wielkich jest ich ekstremalnie krótki okres płodności. Jest ograniczony do jednego lub dwóch dni w roku, a specyfikacja cyklu rozrodczego wymusza na naukowcach i opiekunach w zoo precyzyjne monitorowanie ich stanu. Są niezwykle wymagające. Kiedy i jak rozmnażają się pandy wielkie? Pandy wielkie (Ailuropoda melanoleuca) są samotnikami, które w pojedynkę przemierzają jasno określone, rozległe terytoria. Spotykają się tylko raz w roku – w okresie godowym, który trwa na wiosnę. Większość samic wchodzi w ruję pomiędzy połową marca a połową kwietnia. Okres ten jest niezwykle krótki – samica jest gotowa do zapłodnienia tylko przez kilka dni, przy czym szczyt rui przypada na 24 godziny. Na około dwa tygodnie przed owulacją zachowania komunikacyjne pand ulegają intensyfikacji. Samice znaczą teren, pocierając okolicę odbytu o drzewa i skały i zostawiając tam wydzieliny z gruczołów. Sygnały te przyciągają samce, które w bambusowym lesie poszukują i gromadzą się wokół samicy. Brutalne walki samców i dziwne rytuały samic Samce konkurują ze sobą o względy samicy. Dochodzi do wokalizacji przypominających szczekanie i warczenie, a także do fizycznych starć. Zwierzęta rzucają się na siebie, zadają ciosy łapami, a nawet próbują chwycić za kark przeciwnika pazurami i powalić go na ziemię. Po ustaleniu dominacji zwycięski samiec odpędza konkurentów i pozostaje w pobliżu samicy, czekając, aż ta zejdzie z drzewa, by umożliwić kopulację. Zbliżenie możliwe jest tylko, gdy samica przyjmie pozycję lordozy – opuszcza przednią część ciała, wygina grzbiet i unosi tylną część, umożliwiając penetrację. Po odbyciu stosunku zarówno samiec, jak i samica wydają dźwięk przypominający beczenie kozy. Samiec następnie wykonuje tzw. „roll back” – siada na zadzie, przyciąga do siebie samicę i trzyma ją możliwie jak najdłużej. Seks pand pod lupą: dlaczego to takie trudne? Rozmnażanie pand wielkich jest wyjątkowo trudne z kilku powodów. Po pierwsze, c…

GettyImages-160298593-fa3d91f.jpg
width: 3750
height: 2500

Kobiety nie udają – je naprawdę częściej i mocniej od mężczyzn boli brzuch. Naukowcy odkryli mechanizm zespołu jelita drażliwego
type: item
date: 2026-01-31T09:02:10.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: ból
subject: kobiety
description: Estrogen nasila ból jelit – wszystko przez aktywację określonych komórek. To może wyjaśniać, czemu kobiety dwa razy częściej chorują na zespół jelita drażliwego oraz obalać mit, że są po prostu bardziej „delikatne”.
encoded: Badanie poświęcone reakcji komórek jelitowych na hormony może pomóc wyjaśnić, dlaczego kobiety doświadczają częstszego i silniejszego bólu brzucha niż mężczyźni. Naukowcy z San Francisco właśnie znaleźli winnego. Kobiety dwa razy częściej chorują na zespół jelita drażliwego Zespół jelita drażliwego (IBS) to przewlekłe zaburzenie czynnościowe jelit, charakteryzująca się nawracającymi bólami brzucha oraz zmianami w rytmie wypróżnień. Dotyka ono 10–15% populacji na całym świecie, ale to kobiety diagnozowane są z tym schorzeniem nawet dwa razy częściej niż mężczyźni. Objawy IBS, takie jak wzdęcia, zaparcia czy biegunki, często nasilają się pod wpływem stresu lub określonych pokarmów. Jak dotąd przyczyny tej płciowej różnicy w zachorowalności były niejasne, ale właśnie się to zmienia. Na jelita działają… hormony. Wszystkiemu winien estrogen Zespół badawczy pod kierownictwem neurofizjologa Davida Juliusa z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco przeprowadził pionierskie badania na myszach, które sugerują, że estrogen – główny kobiecy hormon płciowy – może zwiększać wrażliwość nerwów jelitowych na bodźce bólowe. Odkrycia te zostały opublikowane 18 grudnia 2025 roku w prestiżowym czasopiśmie „Science”. W ramach eksperymentów zespół porównał reakcje bólowe jelit u samców i samic myszy. Wyniki wykazały, że samice myszy miały wyższy poziom wrażliwości jelit już w stanie spoczynku. Co więcej, po usunięciu jajników, co spowodowało obniżenie poziomu estrogenu, ich reakcje na ból uległy znacznemu osłabieniu. Przywrócenie estrogenu doprowadziło do ponownego wzrostu wrażliwości. W jaki sposób ból zależny jest od hormonów? To teraz trochę teorii. Badacze skupili się na lokalizacji receptorów estrogenu w jelitach. Ku ich zaskoczeniu znajdowały się one w rzadkich komórkach jelita zwanych komórkami L. Estrogen je aktywował, a te z kolei zwiększały produkcję receptora OLF78. Receptor OLFR78 odpowiada za wykrywanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Są one ubocznymi efektami t…

GettyImages-2154415827-f8d0a3e.jpg
width: 7728
height: 5152

Nowe odkrycie: ludzkie serce samo regeneruje się po zawale. Lekarze są zaskoczeni i pełni nadziei
type: item
date: 2026-01-31T07:28:49.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: lekarze
subject: przeszczep
subject: serce
subject: Zdrowie
description: Ludzkie ciało ma przed nami wciąż wiele tajemnic. Naukowcy odkryli, że po zawale serce jest w stanie samo zrekonstruować komórki mięśniowe, które wcześniej uważano za martwe. Odbudowa serca to nie fikcja ani cyberpunkowa wizja przyszłości. Ta dzieje się na naszych oczach.
encoded: Naukowcy z Uniwersytetu w Sydney dokonali odkrycia, które może zmienić oblicze kardiologii. Po raz pierwszy w historii wykazano, że ludzkie komórki mięśnia sercowego są zdolne do samoczynnej regeneracji po zawale. Wyniki, które zmieniają przyszłość leczenia niewydolności, opublikowano w czasopiśmie „Circulacion Research”. Próbki z żywego serca pozwoliły na rewolucyjne odkrycie Przełomowa w badaniu była możliwość pobrania żywych próbek mięśnia sercowego od pacjentów w czasie operacji bypassów w Royal Prince Alfred Hospital w Sydney. Te wyjątkowe próbki – tzw. pre-mortem (czyli będące przeciwieństwem analizy pośmiertnej) – pozwoliły naukowcom analizować procesy zachodzące w sercu tuż po zawale. Metodę pobierania opracowali prof. Paul Bannon i prof. Sean Lal – specjalizujący się w niewydolności serca. Ich technika umożliwiła pozyskanie tkanek z uszkodzonych i zdrowych części, co było kluczowe dla przeprowadzenia porównań. – Dzięki możliwości pracy z żywą ludzką tkanką otrzymujemy dokładniejsze i bardziej wiarygodne dane do tworzenia nowych terapii dla pacjentów z chorobami serca – mówi prof. Lal. Serce po zawale jak nowe? – Nasze badanie pokazuje, że choć serce po zawale zostaje naznaczone blizną, to jednocześnie wytwarza nowe komórki mięśniowe. Otwiera to zupełnie nowe możliwości terapeutyczne – mówi dr Robert Hume, kierownik Translational Reserach w Baird Institute, główny autor badania. Dotychczas proces mitozy komórek mięśnia sercowego obserwowano jedynie u myszy. Teraz, gdy zjawisko to zostało zaobserwowane także u ludzi, stanowi ono wielki krok nawet w stronę regeneracji serca. W Polsce żyje ponad milion pacjentów z niewydolnością serca – czy można im pomóc? Zawał serca może zniszczyć nawet jedną trzecią jego komórek. Mimo postępów w leczeniu, wielu pacjentów po zawale rozwija niewydolność serca – stan, który obecnie można skutecznie leczyć jedynie za pomocą transplantacji. W Polsce, według statystyk, żyje 1,3 mln osób z niewydolnością, a rocznie wykonuje się zal…

GettyImages-2193239681-c411d40.jpg
width: 5220
height: 3480

Czy zwierzęta zabite na drodze mogą być etyczną alternatywą dla gatunków laboratoryjnych? Trwa dyskusja
type: item
date: 2026-01-30T13:52:01.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: droga
subject: dzikie zwierzęta
subject: etyka
subject: śmierć
subject: transport
subject: wypadek
description: Wypadki z udziałem zwierząt są codziennością transportu drogowego. Naukowcy sugerują, że osobniki, które zginęły tragicznie, mogą w pewnych przypadkach zastąpić próbki pobierane od zwierząt laboratoryjnych. Trwa dyskusja, czy jest to bardziej etyczne niż trzymanie żywych zwierząt w placówkach badawczych.
encoded: Rośnie zainteresowanie poszukiwaniem alternatywnych, bardziej humanitarnych metod prowadzenia badań naukowych z wykorzystaniem zwierząt. Jednym z rozważanych rozwiązań jest wykorzystanie zwierząt zabitych na drodze. Według najnowszego przeglądu ponad 300 badań takie podejście może być bardzo skuteczne – na różnych poziomach. Nie wszyscy się jednak zgadzają. Zastosowanie zwierząt zabitych na drodze w badaniach naukowych Autorzy przeglądu podkreślają, że użycie zwierząt, które tragicznie zginęły na drodze może wpisywać się w wariację zasady 3R – udoskonalnie (z ang. refinement), zastąpienie (z ang. replacement) i ograniczenie (z ang. reduction). Ma ona na celu minimalizować cierpienie zwierząt w nauce i ograniczyć testy na zwierzętach. Szczątki zwierząt mogą zastąpić próbki pobierane od żywych, hodowanych w laboratoriach istot. Przegląd 312 badań: czy to może działać? W przeglądzie naukowcy przeanalizowali setki badań opublikowanych w latach 1900–2025, w których wykorzystano szczątki zwierząt w celach innych niż monitorowanie kolizji drogowych. Badania obejmowały co najmniej 650 gatunków – najwięcej ssaków, ale również ptaki, gady, płazy i bezkręgowce. Ustalono 26 ogólnych kategorii oraz 91 szczegółowych zastosowań materiału pochodzącego od zwierząt potrąconych. Wśród nich znalazły się takie dziedziny jak anatomia, mikrobiologia, ekologia, zdrowie i edukacja weterynaryjna. Zaskakujące przypadki wykorzystania potrąconych zwierząt Niektóre badania opisywały nietypowe zastosowania. Przykładowo, w badaniach nad ewolucją użyto DNA węży potrąconych na drogach, zamiast hodować je w terrariach. W innym przypadku analiza złamań u ssaków dostarczyła danych do opracowania lepszych metod leczenia zwierząt, które przeżyły kolizje. Są również przykłady wykorzystania szczątków jako przynęty w badaniach populacyjnych innych gatunków, przy czym każdorazowo zaznaczano konieczność zachowania szacunku dla martwych zwierząt i przestrzegania zasad etycznych. Etyczne i praktyczne kwestie wy…

GettyImages-1284276288-1c3cc91.jpg
width: 4256
height: 2832

Skąd rośliny wiedzą czym jest zima? Mają ukrytą „pamięć”, która pozwala im zakwitnąć w idealnym momencie
type: item
date: 2026-01-30T08:39:57.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: pamięć
subject: rośliny
subject: zima
description: Większość roślin kwitnie dopiero wiosną, po długim okresie chłodu. Skąd jednak tak właściwie wiedzą, że chłód się kończy i nadszedł czas wzrostu? Naukowcy uważają, że rośliny mogą „pamiętać” zimę w swoich komórkach. Do tej pory trudno było to jednak udowodnić.
encoded: Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku opracowali nowatorski mikroskop, który ujawnił niewidoczną do tej pory „pamięć zimy” ukrytą w komórkach roślin. Dzięki temu umieją one odpowiednio zareagować na nadejście wiosny, a my lepiej rozumiemy ten proces oraz możemy skuteczniej dbać o ogrody i uprawy. Niezwykły mikroskop, który pozwala zajrzeć w głąb roślin Przełomowa technologia mikroskopowa nazwana „SlimVar” działa jak ultraczuła kamera zdolna do śledzenia pojedynczych cząsteczek aż do głębokości 30 mikrometrów w korzeniach roślin. Jest to znaczące osiągnięcie, ponieważ tradycyjne mikroskopy nie są w stanie przeniknąć tak głęboko ze względu na rozpraszanie światła. SlimVar wykorzystuje zmienny kąt padania światła i zaawansowane przetwarzanie komputerowe, by „przebić się” przez rozmycie optyczne i zobaczyć ruchy cząsteczek w czasie rzeczywistym. Dzięki tej innowacji naukowcy po raz pierwszy mogli obserwować, jak rośliny „pamiętają” na poziomie molekularnym. „Cała naprzód – rozpocząć kwitnienie” – Udało nam się zaobserwować dwa białka, VIN3 i VRN5, które pomagają roślinom wyłączyć gen blokujący kwitnienie. Są one swoistymi miniaturowymi „hubami pamięci”, które pozwalają roślinom zapamiętać zimę i uruchomić mechanizm kwitnienia po ustaniu mrozów – tłumaczy prof. Mark Leake z Wydziału Biologii na Uniwersytecie w Yorku. W niskich temperaturach białka te gromadzą się w jądrze komórkowym roślin, tworząc trwałe skupiska wokół genu odpowiadającego za kwitnienie. Te skupiska nie rozpadają się nawet po ociepleniu – zamiast tego utrzymują się, chociaż nieco zmniejszają swoją objętość. Pełnią tym sposobem funkcję zapisu historii środowiska rośliny. Czy rośliny naprawdę pamiętają zimę? Poprzez skupiska białek VIN3 i VRN5 rośliny są w stanie „odczytać” swoje środowisko i odpowiednio na nie reagować. Otwiera to nowe możliwości badania tego, jak rośliny dostosowują się do stresów środowiskowych – np. suszy czy zmian temperatury. To szczególnie istotne w kontekście globalnych zmian klimatyczn…

GettyImages-2206416066-9980e75.jpg
width: 5760
height: 3840

Ludzie dają się nabrać na filmy AI – nawet gdy wiedzą, że są fałszywe. Jaka powinna być przyszłość bezpieczeństwa w sieci?
type: item
date: 2026-01-30T06:59:15.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Technologia
subject: badania naukowe
subject: mózg
subject: psychologia
subject: sztuczna inteligencja
description: Chociaż coraz szybciej udaje nam się rozpoznawać, że dany film został wygenerowany przez AI, to nie wpływa to nasze osądy – tak wynika z badań. Naukowcy dowiedli, że ostrzeżenia o deepfake’ach nie chronią przed manipulacją tak skutecznie, jak sądzono. Co więc możemy zrobić? I czy możemy cokolwiek?
encoded: Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Bristolskim udowadniają, że nawet jeśli widzowie są ostrzegani o fałszywości materiałów, ich percepcja i oceny pozostają pod silnym wpływem treści prezentowanych w materiałach generowanych komputerowo. Trudność w rozpoznawaniu autentyczności stanowi globalny problem. Jak powstają filmy AI i czym jest deepfake? Filmy generowane przez AI, określane mianem deepfake, powstają dzięki zastosowaniu zaawansowanych algorytmów uczenia maszynowego, w szczególności technik deep learning. W procesie tym sztuczna inteligencja analizuje tysiące zdjęć i nagrań, aby nauczyć się realistycznie odwzorowywać twarze, głosy i gesty. Deepfake’i znalazły zastosowanie nie tylko w rozrywce, ale także w polityce, marketingu czy dezinformacji. Szybkość, z jaką technologia ta się rozwija, sprawia, że granica między prawdą a fałszem staje się coraz trudniejsza do rozpoznania. Jak sprawdzić czy ufamy filmom generowanym przez AI? Badanie przeprowadzone przez Stephana Lewandowsky’ego i Simona Clarka miało na celu sprawdzenie, jak ludzie reagują na materiały wideo wygenerowane przez sztuczną inteligencję, nawet gdy są świadomi ich fałszywej natury. W trzech oddzielnych eksperymentach wzięło udział odpowiednio 175, 275 i 223 uczestników. Uczestnicy oglądali krótkie filmy, w których postać przyznawała się do popełnienia przestępstwa lub czynu wątpliwego moralnie. Wideo były zarówno prawdziwe, jak i stworzone przez AI. Deepfake przygotowano specjalnie na potrzeby badania, stosując te same skrypty i ustawienia co w nagraniach autentycznych. Części uczestników przedstawiono ostrzeżenie o tym, że dane nagranie jest fałszywe, inne grupy nie otrzymały żadnego ostrzeżenia lub zobaczyły jedynie ogólny komunikat na temat istnienia AI. Jak uczestnicy reagowali na oznaczenie „deepfake”? Po obejrzeniu każdego filmu uczestnicy odpowiadali na pytania dotyczące wiarygodności materiału oraz winy osoby przedstawionej na nagraniu. Naukowcy odkryli, że mimo oznaczenia wideo jako fa…

GettyImages-1167464772-5d8c415.jpg
width: 1920
height: 1080

Czy to koniec paneli fotowoltaicznych? Złote „suprakule” pochłaniają nawet dwa razy więcej energii słonecznej
type: item
date: 2026-01-29T14:15:14.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Technologia
subject: energia
subject: energia odnawialna
subject: energia słoneczna
subject: fizyka
subject: złoto
description: Czy panele fotowoltaiczne to szczyt naszych marzeń o wykorzystywaniu energii ze Słońca? Okazuje się, że można zrobić to lepiej – nowa technologia wykorzystująca złote „suprakule” pozwala na niemal dwukrotne zwiększenie absorpcji prądodajnych promieni. Jak to działa?
encoded: Promienie słoneczne zawierają mnóstwo energii. Jednak obecna technologia jej pozyskiwania nie wychwytuje jej tak dużo, jak by mogła. To może się wkrótce zmienić: naukowcy stworzyli „suprakule” – rozwiązanie, które osiągnęło niezwykłą skuteczność pochłaniania energii słonecznej. Pobiło na głowę tradycyjne rozwiązania, które znajdują się na dachach wielu polskich domów. I jest tanie. Jak działają złote „suprakule”? Suprakule (z ang. supraballs) to samoorganizujące się sferyczne nanostruktury, składające się z setek, a nawet tysięcy złotych nanocząstek o precyzyjnie kontrolowanym rozmiarze. Średnica pojedynczej suprakuli sięga około 2100 nanometrów. Ich innowacyjność polega na zdolności do pochłaniania niemal całego spektrum światła słonecznego, w tym także długości fal z zakresu bliskiej podczerwieni, które są słabo absorbowane przez klasyczne panele fotowoltaiczne. W tradycyjnych panelach słonecznych, bazujących najczęściej na krzemie lub cienkowarstwowych półprzewodnikach, absorpcja światła ograniczona jest do części widma, głównie w zakresie światła widzialnego. Złote suprakule zostały zaprojektowane tak, aby wykorzystywać efekt plazmoniczny, który znacząco zwiększa efektywność pochłaniania fotonów o różnych energiach. Plazmony to skorelowane drgania elektronów w materiale przewodzącym, wywołane przez padające światło. Dzięki ich wykorzystaniu suprakule maksymalizują efektywność konwersji energii słonecznej na energię elektryczną i cieplną. Rekordowa absorpcja światła i łatwość wdrożenia Zgodnie z wynikami testów, suprakule osiągają średnią absorpcję światła słonecznego na poziomie około 89%. Dla porównania absorpcja pojedynczych nanocząsteczek złota wynosi zaledwie 45%. Dodatkową zaletą suprakul jest prostota procesu produkcyjnego. Powłoki z suprakul można nanosić na komercyjnie dostępne generatory termoelektryczne w warunkach pokojowych, bez konieczności stosowania zaawansowanych technologii czy wysokich temperatur. To czyni tę metodę nie tylko efektywną, ale tak…

FABRIC-KOLAZ-32-59-e2fc493.jpg
width: 2700
height: 1800

To jezioro zamarzło na zielono. Jak to możliwe? Wyjątkowe na skalę świata zjawisko w Czechach
type: item
date: 2026-01-29T12:51:15.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: czechy
subject: lód
subject: przyroda
subject: zima
subject: zmiany klimatyczne
description: Pod koniec 2025 roku na jeziorze Lipno w południowych Czechach pojawił się tajemniczy zielony lód. Spowodowały to organizmy, które niespodziewanie przetrwały zimę.
encoded: Wyobraź sobie, że jako nasz południowy sąsiad idziesz w grudniu na spacer brzegiem swojego ulubionego zalewu – największego zbiornika wodnego w kraju, nazywanego „czeskim morzem”. Jakiego widoku się spodziewasz? Z pewnością zamarzniętej tafli, białego puchu, skrzącego się lodu i wszechogarniającej świątecznej atmosfery. Jakież musiałoby być twoje zdziwienie, gdybyś zobaczył, że zalew Lipno, mimo panującego mrozu jest całkowicie zielony! Zbiornik pokrył się oliwkową taflą, czym wprawił w osłupienie naukowców – to jeden z niewielu takich przypadków na świecie. Winne są, oczywiście, zmiany klimatu i działalność człowieka. Dlaczego jezioro zamarzło na zielono? Sinice zakwitły w grudniu Zielony pejzaż jezioro zawdzięcza zakwitowi sinic – dosyć niespotykanemu w grudniu. Zjawisko szczególnie dobrze widoczne było w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy jezioro pokrywała cienka i miejscami przejrzysta warstwa lodu. Zielony lód w Lipnie pojawił się w wyniku niecodziennych warunków pogodowych, które sprzyjały utrzymaniu się sinic w toni wodnej nawet po zamarznięciu jeziora. Szczegółową analizę przeprowadzili hydrobiolodzy z Centrum Biologicznego Czeskiej Akademii Nauk, a dokumentację zebrano m.in. dzięki pracy Petra Znachora. Wyjątkowo wytrwałe organizmy Podczas gdy w większości czeskich zbiorników wodnych zakwity sinic zanikają wraz z nadejściem jesieni, jezioro Lipno w Czechach stanowi pod tym względem wyjątek. Długoterminowe dane pokazują, że sinice często spotykane są w nim aż do listopada, a w mniejszych ilościach mogą występować nawet w grudniu i styczniu. Jak to możliwe? Na zalewie panują konkretne warunki, które umożliwiają występującej w nim wytrwałej sinicy Woronichinia naegeliana przetrwanie nawet mrozów. Najważniejsza jest wyjątkowo wysoka koncentracja fosforu w wodzie (w wyniku eutrofizacji, czyli spowodowanego działalnością ludzką przyspieszonego użyźnienia zbiorników – mówiąc wprost, zanieczyszczenia). Przetrwanie sinic pod lodem było możliwe także dzięki wyjąt…

20251224115216-b1bb954.jpg
width: 4000
height: 2730

Mikroorganizmy w Fukushimie zachowują się zaskakująco, bo… nie mutują. Czemu więc nadal żyją?
type: item
date: 2026-01-29T07:50:30.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: bakterie
subject: elektrownia
subject: japonia
subject: katastrofy
subject: mutacja
subject: promieniowanie
description: Promieniowanie nie zawsze jest przeszkodą. W wysoce radioaktywnych miejscach na Ziemi życie nie tylko się rozwija, ale także przybiera dziwne formy – jak np. w Czarnobylu. Spodziewano się, że po katastrofie elektrowni w Fukushimie będzie tak samo, jednak… żyjące tam mikroby zdają się zupełnie niedotknięte promieniowaniem. Jak to możliwe?
encoded: Naukowcy z Japonii odkryli, że mikroby żyjące w torusie – części systemu bezpieczeństwa elektrowni atomowej w Fukushimie –przeżyły skrajnie radioaktywne warunki bez żadnych adaptacji do promieniowania. Ich istnienie może utrudnić oczyszczenie reaktora. Katastrofa jądrowa w Fukushimie W marcu 2011 roku, w wyniku potężnego trzęsienia ziemi, w reaktory elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi uderzyło tsunami, które spowodowało uszkodzenie systemów chłodzenia i w efekcie stopienie rdzeni reaktorów. Wydostające się z nich substancje promieniotwórcze spowodowały długotrwałe skażenie dużego obszaru wokół elektrowni. Miasto Ōkuma zostało niemal całkowicie opuszczone, a region stał się obiektem intensywnych badań naukowych dotyczących wpływu promieniowania na życie. Okazuje się, że nie tylko ono przetrwało, ale także nie wykazuje szczególnych zmian. Jakie mikroorganizmy przetrwały w radioaktywnym środowisku? Badacze z Keio University w elektrowni w Fukushimie spodziewali się znaleźć organizmy znane ze swojej odporności na promieniowanie – np. bakterie Deinococcus radiodurans czy Methylobacterium radiotolerans. Ku ich zaskoczeniu, dominujące okazały się jednak mikoorganizmy z rodzajów Limnobacter i Brevirhabdus, typowo występujące w środowiskach morskich. Co więcej, nie wykazują one szczególnej odporności na promieniowanie jonizujące. Jak w takim razie przeżyły? Jak to możliwe, że bakterie zabezpieczyły się przed promieniowaniem? Analiza próbek pobranych z radioaktywnej wody torusa wykazała, że mikroorganizmy prawdopodobnie stworzyły biofilmy – śluzowate warstwy ochronne złożone z wielu komórek. Biofilm pełni rolę tarczy, która ogranicza bezpośredni wpływ promieniowania na mikroorganizm. Dzięki tej osłonie bakterie mogą przeżyć w wodzie o wysokim poziomie promieniowania bez konieczności posiadania wyspecjalizowanych mechanizmów molekularnych. Zagrożenie dla procesu dekontaminacji Obecność mikroorganizmów w torusie może poważnie skomplikować proces dekontaminacji elektrowni – cz…

FABRIC-KOLAZ-32-58-8610b88.jpg
width: 2700
height: 1800

Maria Skłodowska-Curie i inne kobiety nauki zostaną uwiecznione na wieży Eiffla. Na stałe
type: item
date: 2026-01-28T13:01:54.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: kobiety
subject: naukowcy
subject: paryż
subject: wieża eiffla
description: Gustave Eiffel chciał, by sławna paryska wieża stała się „panteonem nauki”. Dlatego na jej konstrukcji wyryto nazwiska 72 wybitnych mężczyzn – naukowców, inżynierów i przemysłowców. Kobiety zostały wówczas pominięte, ale decyzją merki fracuskiej stolicy, Anne Hidalgo, ma się to zmienić. Do mężczyzn dołączą 72 naukowczynie, a wśród nich znalazła się polska reprezentantka: Maria Skłodowska-Curie.
encoded: 28 stycznia 2026 merka Paryża Anne Hildago ogłosiła przełomowy krok w historii symbolu Francji. Do 72 wyrytych na wieży Eiffla w XIX wieku mężczyzn nauki dołączą 72 pominięte przez jej twórców kobiety. Kto znajdzie się na Wieży Eiffla? Razem z Marią Skłodowską-Curie, dwukrotną zdobywczynią Nagrody Nobla (z fizyki w 1903 r. i z chemii w 1911 r.) na wieży znajdzie się także jej córka: Irene Joliot-Curie, również laureatka prestiżowej nagrody (z chemii w 1935 r.). Oprócz polskich akcentów na liście nazwisk umieszczono także Angelique du Coudray – pionierkę położnictwa z XVIII wieku, Rosalind Franklin – brytyjską fizykochemiczkę czy m.in. Jeanne Barret – botaniczkę uznawaną za pierwszą kobietę, która opłynęła świat. Choć wiele z tych nazwisk nie jest szeroko znanych, ich upamiętnienie na wieży Eiffla ma ogromne znaczenie symboliczne dla historii nauki i walki o równość. Dzięki temu możemy to zmienić. Historyczne wyrównanie – gdzie pojawią się nazwiska? Według planów nazwiska kobiet mają zostać wyryte na pierwszej kondygnacji wieży Eiffla, w sposób identyczny jak nazwiska ich męskich poprzedników – złotymi literami i tym samym krojem pisma. To ma nadać kobietom nauki należne im miejsce w historii francuskiej i światowej nauki. Inicjatywa Anne Hidalgo trafi do francuskich akademii Lista 72 kobiet-naukowczyń zostanie przekazana do zaopiniowana trzem francuskim instytucjom naukowym: Akademii Nauki, Akademii Technologii i Akademii medycyny. Ich stanowisko będzie kluczowe przed podjęciem ostatecznej decyzji i rozpoczęciem pracy nad projektem. Merostwo Paryża nie podało na razie daty ukończenia upamiętnienia. Kiedy i z jakiej okazji powstała wieża Eiffla? Wieża Eiffla stanęła w Paryżu 31 marca 1889 roku. Prace budowlane rozpoczęto pod koniec stycznia 1887 roku i ukończono po dwóch latach, dwóch miesiącach i pięciu dniach. Wybudowano ją z okazji światowej wystawy mającej odbyć się we francuskiej stolicy i początkowo nazywała się „wieżą trzystumetrową”. Była wspólnym dziełem Gus…

shutterstock2449868103-d070d0c.jpg
width: 4500
height: 3003

Rozgwiazdy nie mają mózgu, ośrodkowego układu nerwowego ani krwi. To jak kontrolują swoje nogi?
type: item
date: 2026-01-27T13:10:21.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: drapieżniki
subject: mózg
subject: zwierzęta
description: To kosmici na Ziemi. Poszczególne części rozgwiazd mają anatomię nie z tego świata, a naukowcy do tej pory zastanawiali się, jak w ogóle mogą się poruszać – pomimo braku mózgu, krwi oraz centralnego układu nerwowego. Teraz wreszcie to wiemy.
encoded: Te jedne z najbardziej niezwykłych stworzeń morskich poruszają się dzięki współpracy setek nóżek. Jak jednak rozgwieździe udaje się je koordynować bez mózgu? Zdają się wykorzystywać lokalny, mechaniczny system sprzężenia zwrotnego, a nowe odkrycie badaczy może zrewolucjonizować robotykę. Czy rozgwiazdy naprawdę nie mają mózgu? Otóż nie mają ani mózgu, ani OUN, i jest to wyjątkowe w świecie zwierząt. Ich układ nerwowy opiera się na tzw. pierścieniu nerwowym, który otacza otwór gębowy i wysyła nerwy promieniście wzdłuż każdego ramienia. Mają za to wapienny szkielet. Pierścień nerwowy koordynuje podstawowe reakcje na bodźce środowiskowe, jednak każde ramię posiada autonomię i jest wyposażone we własny szlak nerwowy. To oznacza, że poszczególne części rozgwiazdy mogą wykonywać skomplikowane ruchy bez potrzeby centralnej koordynacji. W efekcie każde ramię może niezależnie reagować na bodźce, a nawet przejąć funkcje utraconych fragmentów. Setki lepkich nóg, czyli jak porusza się rozgwiazda? Badacze skupili się na gatunku Asterias rubens – rozgwieździe czerwonej – znanej z nietypowej budowy ciała i zaskakującej gracji w poruszaniu się. Każde ramię drapieżnika wyposażone jest w liczne nóżki ambulakralne – struktury zakończone przyssawkami, które przylegają i odrywają się od podłoża dzięki systemowi wodnemu. System ten – określany jako naczyniowy układ wodny – odpowiada również za transport składników odżywczych po organizmie. Rozgwiazdy wykorzystują wodę tak, jak inne organizmy wykorzystują krew. Mechanizm ruchu bez centralnej koordynacji Badania opublikowane w czasopiśmie „PNAS” wykazały, że każda nóżka ambulakralna autonomicznie reguluje swoje zachowanie na podstawie lokalnych mechanicznych sprzężeń zwrotnych. Zamiast centralnego wzorca ruchu każda nóżka dostosowuje czas przylegania do podłoża w zależności od obciążenia i środowiska. Dłuższy kontakt oznacza stabilniejszy, ale wolniejszy ruch. Ponadto u rozgwiazd nie istnieje proporcjonalne powiększanie nóżek w przypadku w…

GettyImages-2206516035-832265d.jpg
width: 5332
height: 3555

Wystarczą dwa dni jedzenia owsianki, by na długo obniżyć poziom cholesterolu. Naukowcy zrozumieli działanie owsa i mają dowody
type: item
date: 2026-01-27T07:48:29.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: diety
subject: jedzenie
subject: Zdrowie
description: Krótkotrwała dieta oparta na owsie wydaje się być zaskakująco skuteczna w obniżaniu poziomu cholesterolu i działa… w dwa dni. Chociaż brzmi to jak niechciana reklama wyskakująca przy przeglądaniu internetu, to są to prawdziwe wyniki badań niemieckich naukowców. Sprawdzają oni, jak to w ogóle możliwe, że efekty utrzymują się nawet 6 tygodni.
encoded: Dieta owsiana może obniżyć „zły” cholesterol aż o 10% i wystarczy stosować ją przez dwa dni. Badanie z Uniwersytetu w Bonn poruszyło środowisko naukowe. Kluczową rolę mają odgrywać beta-glukany, czyli rozpuszczalny błonnik naturalnie występujący w ziarnach owsa. Owsianka na cholesterol – mechanizm potwierdzony naukowo Owsianka wyróżnia się na tle innych zbóż wysoką zawartością beta-glukanów. Te rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego wiążą cholesterol w jelitach i ograniczają jego wchłanianie do krwi, co potwierdzają liczne badania. W praktyce prowadzi to do spadku stężenia cholesterolu całkowitego oraz LDL, czyli tzw. „złego” cholesterolu. Wiedzieli to nasi przodkowie: owsianka jest daniem, które towarzyszy ludzkości od nawet 5000 lat. W randomizowanym badaniu Uniwersytetu w Bonn wykazano, że już dwudniowa dieta oparta na płatkach owsianych znacząco obniża poziom LDL – nawet o 10%, a efekt ten utrzymuje się przez kolejne tygodnie. Co ważne, poprawa profilu lipidowego wiązała się również ze wzrostem „dobrego” cholesterolu HDL oraz z korzystnym wpływem na ciśnienie krwi i masę ciała. Jak jeść owies? Badacze sprawdzili, kiedy działa najlepiej Badanie objęło 68 osób – kobiety i mężczyzn cierpiących na zespół metaboliczny związany ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę. Uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy. Jedna grupa przez dwa dni spożywała wyłącznie owsiankę – 300 gramów ugotowanych płatków owsianych dziennie z niewielkim dodatkiem owoców lub warzyw. Ich dzienne spożycie kalorii wynosiło zaledwie połowę zwyczajowej wartości. Druga grupa (kontrolna) również stosowała dietę niskokaloryczną, ale bez owsa. Celem eksperymentu było sprawdzenie, czy krótka, intensywna dieta owsiana przyniesie zauważalne efekty zdrowotne w porównaniu do diety kontrolnej. Jakie zmiany zaobserwowano po dwóch dniach? Po zaledwie 48 godzinach osoby na diecie owsianej odnotowały spektakularny spadek poziomu cholesterolu LDL. 10% to wynik znacznie wyższy niż w grupie kontrolnej…

GettyImages-1249206154-9bc0e36.jpg
width: 6720
height: 4480

Jak bardzo wprzód możemy prognozować pogodę i kiedy wreszcie będzie wiosna? IMGW wyjaśnia, od kiedy zaczynają się spekulacje
type: item
date: 2026-01-26T13:29:02.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: klimat
subject: meteorologia
subject: pogoda
subject: wiosna
description: Czy długoterminowe prognozy pogody działają? A może da się przewidywać pogodę tylko na kilka dni wprzód? Meteorolodzy i synoptycy wykorzystują skomplikowane modele matematyczne, żeby nam żyło się łatwiej. Ich praca wymaga ogromnej wiedzy, ale co jest w niej najtrudniejsze?
encoded: Denerwujesz się, bo jeszcze dwa miesiące temu sprawdzałeś pogodę na swój wyjazd nad jezioro i miało być słonecznie, a po przyjeździe okazuje się, że pada rzęsisty deszcz? Agnieszka Prasek, synoptyczka i rzeczniczka IMGW-PIB tłumaczy, jak realnie można prognozować pogodę i na ile to działa. Jak powstają prognozy pogody? Podstawą wszystkich prognoz jest tzw. modelowanie numeryczne. Oznacza to, że komputery przeliczają setki tysięcy równań opisujących ruch atmosferyczny i wymianę energii na podstawie dostarczanych danych meteorologicznych: obrazów satelitarnych, radarowych oraz obserwacji naziemnych i balonowych. Na ich podstawie tworzone są bardzo szczegółowe mapy. – Dane wejściowe prognoz modeli numerycznych zaburzane są także niewielkimi błędami: wszystko po to, by uzyskać szereg możliwych scenariuszy. Wyniki poddawane są następnie analizie statystycznej w celu określenia prawdopodobieństwa występowania określonych zjawisk – tłumaczy rzecznika IMGW. Uzyskiwane w procesie modelowania dane są następnie analizowane przez synoptyków. Ci, na podstawie swojej wiedzy, umiejętności i doświadczenia przygotowują oficjalne prognozy pogody. Najbardziej wiarygodne są prognozy krótkoterminowe Prognozy krótkoterminowe obejmują zazwyczaj okres do 72 godzin. To je użytkownicy sprawdzają najczęściej. Wykorzystujemy je do codziennego planowania strojów, weekendowych wycieczek czy imprez plenerowych. Na szczęście skuteczność takich prognoz sięga nawet 90–95%. – Modele globalne numerycznej prognozy pogody cechują się wysoką sprawdzalnością w horyzoncie czasowym 5–7 dni, co pozwala określić ogólną sytuację synoptyczną oraz w miarę wiarygodny przebieg zjawisk atmosferycznych. Bardziej szczegółowe prognozy modeli mezoskalowych są wykonywane na ogół w horyzoncie czasowym do 3 dób – mówi Agnieszka Prasek. Te ostatnie charakteryzują się gęstą siatką obliczeniową o rozdzielczości nawet setek metrów. To pozwala odwzorować procesy zachodzące w mniejszej skali, np. konwekcję i przez to opracować …

GettyImages-2171290373-5d049ea.jpg
width: 5800
height: 3860

W wieku 113 lat zmarła najstarsza Polka. Pani Jadzia z Łodzi miała wyjątkową historię, która powinna być naszą inspiracją
type: item
date: 2026-01-26T12:02:27.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Ludzie
subject: człowiek
subject: łódź
subject: polacy
subject: śmierć
subject: starość
subject: wiek
description: W wieku 113 lat odeszła Jadwiga Żak-Stewart: urodzona w Warszawie łodzianka i najstarsza Polka. Pokazała nam wszystkim, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych – przykładem jej niezłomności niech będzie to, że powróciła do Polski na... 100. urodziny. Jej życie to wyjątkowa opowieść o sile miłości.
encoded: O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Polska Marcin Gołaszewski – przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024, a obecnie radny miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazywał, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. W wieku 113 lat odeszła najstarsza Polka Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i była najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. W wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. W ostatnich latach mieszkała z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszczał jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – Była to niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpała ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszało ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należały delicje. – Znałem Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewała i korzystała z życia – uśmiecha się radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa, miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II wojny światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga s…

FABRIC-KOLAZ-32-57-fb2f30e.jpg
width: 2700
height: 1800

Czego polscy naukowcy szukają na Grenlandii? To „niezbadana kraina z wielkim potencjałem”
type: item
date: 2026-01-25T11:15:45.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: dania
subject: ewolucja
subject: grenlandia
subject: naukowcy
subject: polska
subject: stany zjednoczone
description: Na północno-wschodniej Grenlandii polski paleontolog dr Grzegorz Niedźwiedzki odkrywa skamieniałości, które mogą całkowicie odmienić naszą wiedzę o ewolucji czworonogów. Wyprawa zaplanowana na 2026 rok może przynieść kolejne przełomy… ale to nie takie proste. Czego naukowcy tam szukają?
encoded: Największa wyspa świata to obecnie gorący temat. Nie tylko przez aspekt polityczny, ale także naukowy – lodowa Grenlandia kryje skamieniałości, które mogą zmienić podręczniki. Grzegorz Niedźwiedzki w ciągu ostatnich 12 lat był już tam pięć razy, a trzykrotnie kierował ekspedycją badawczą. Teraz chce wyruszyć jeszcze raz, ale amerykańskie zakusy mogą pokrzyżować mu plany. Trudne warunki odstraszają badaczy Ekspedycje paleontologiczne prowadzone przez dr. Grzegorza Niedźwiedzkiego na Grenlandii to ekstremalna walka z surową naturą. Tereny północno-wschodniej części wyspy to polarna, górzysta pustynia, całkowicie pozbawiona roślinności. W takich warunkach naukowcy zmuszeni są do samodzielnego poruszania się i często pokonują nawet 30 kilometrów dziennie z całym sprzętem na plecach. Bez szlaków, bez infrastruktury, z ograniczonym dostępem do środków transportu – tylko helikopterem można dotrzeć w dalsze rejony. Paleontolog opowiada PAP, że noclegi odbywają się pod gołym niebem lub w namiotach, w pełnej samowystarczalności. Wyprawy trwają nawet pięć tygodni, a ich sukces zależy od pogody i gotowości zespołu do przetrwania w całkowitym odosobnieniu. Przełomowe polskie znaleziska z wyspy Ymer – czworonogi sprzed 350 mln lat W latach 2022 i 2024 ekspedycje pod kierunkiem dr. Niedźwiedzkiego skupiły się na wyspie Ymer u wybrzeży Grenlandii, gdzie zespół natrafił na stanowisko z okresu dewonu, czyli sprzed 420–350 mln lat. Choć obszar badawczy liczył zaledwie 20 na 50 metrów, naukowcy zebrali ogromną ilość skamieniałości wczesnych czworonogów – rybopłazów, które są formami przejściowymi między rybami a płazami. – Podręczniki będą do zmiany – zapowiada naukowiec. Według Niedźwiedzkiego skala odkryć ma potencjał, by zrewolucjonizować dotychczasową wiedzę na temat ewolucji kręgowców. Stanowisko jest tak bogate, że zgromadzony materiał starczy na dekady analiz i badań. To nie jedyne odkrycia: znaleziono tam m.in. wiele warstw skamieniałości ryb, które mogą zdominować przyszłe bad…

GettyImages-1202496198-1-ed88adf.jpg
width: 8232
height: 5488

Co decyduje o długości uszu psów? Tajemnica kundelków rozwiązana
type: item
date: 2026-01-24T12:45:13.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: genetyka
subject: psy
subject: wilki
description: Wreszcie wiemy, dlaczego niektóre psy mają uszy spiczaste, czujne, a inne słodkie i opuszczone. Naukowcy wskazali jeden konkretny gen, dzięki któremu da się to przewidzieć.
encoded: Czy po zobaczeniu basseta, beagla albo cocker spaniela miałeś nieodpartą ochotę, by „wytarmosić” go za te piękne uszy? Ich „uroczość” ma jednak jasno określone zastosowanie i jest uwarunkowana genetycznie – naukowcy z Uniwersytetu Georgii odkryli, dlaczego uszy niektórych psów są zwisające i długie. Jak gen MSRB3 wpływa na długość uszu Naukowcy z University of Georgia dokonali zaskakującego odkrycia: długość uszu u psów zależy od specyficznych wariantów w obrębie genu MSRB3. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” ujawniło, że gen MSRB3 odpowiada nie tylko za typ ucha – stojące lub opadające – ale również za jego długość. Jak podkreśliła Leigh Anne Clark, autorka badania i prof. w UGA College of Veterinary Medicine, badacze skoncentrowali się wyłącznie na psach z opadającymi uszami. Mimo to w obrębie analizowanego regionu genomu wystąpiły niespodziewane różnice. – Zidentyfikowaliśmy kombinację alleli, która określa, czy pies ma uszy stojące, jak husky, czy opadające, jak cocker spaniel. Ale jest też dodatkowy allel, który decyduje o tym, czy ucho będzie krótkie, czy długie – wyjaśniła Clark. Badanie ponad 3000 psów, wilków i kojotów ujawniło genetyczną tajemnicę W badaniu przeanalizowano kod genetyczny tysięcy psów, wilków i kojotów. Dopiero taka szeroka skala umożliwiła dokładne określenie, które fragmenty DNA odpowiadają za cechy morfologiczne ucha. Odkrycie lokalizacji związanej z jego długością w obrębie genu MSRB3 zaskoczyło badaczy, ponieważ gen ten wcześniej był znany głównie z roli w różnicowaniu typu ucha oraz związków z utratą słuchu u ludzi. Inspiracją dla rozpoczęcia projektu była cocker spanielka należąca do studentki Anny Ramey. Pies posiadający wyjątkowo długie, opadające uszy skłonił badaczy do zgłębienia genetyki tej cechy. Opadające czy stojące: czemu psy mają różne uszy? Typy uszu u psów są zróżnicowane: od stojących (z ang. prick) po opadające (z ang. drop), typu guzika (z ang. button), róży (z ang. rose) czy nietoperza (z ang. ba…

GettyImages-2207270233-9674c8f.jpg
width: 6000
height: 4000

Ptaki w Europie uciekają przed kobietami szybciej niż przed mężczyznami. Dlaczego bardziej się ich boją?
type: item
date: 2026-01-23T14:57:00.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: kobiety
subject: ptaki
subject: strach
description: Ptaki bardziej boją się kobiet – do takich wniosków doszli m.in. naukowcy z Poznania. To wyniki, które zaskoczyły nawet samych naukowców, a wyjaśnienie tego zjawiska jest… nieoczywiste. Czy zwierzęta wiedzą coś więcej?
encoded: Ptaki w europejskich miastach zaczynają uciekać przed kobietami średnio 1 metr wcześniej, niż przed mężczyznami. Potwierdził to międzynarodowy zespół naukowców, w skład którego weszli badacze z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Uniwersytetu w Turynie oraz czeskiego Uniwersytetu Przyrodniczego w Pradze. Naukowcy zbadali reakcje ptaków na kobiety i mężczyzn Zespół – do którego należał m.in. polski ornitolog, prof. Piotr Trojanowski – odkrył, że miejskie ptaki w Europie wykazują większy dystans inicjacji ucieczki (FID – z ang. Flight Initation Discance) wobec kobiet niż mężczyzn. FID to odległość, z której ptak podejmuje decyzję o ucieczce przed zbliżającym się człowiekiem. Różnica pomiędzy płciami okazała się istotna statycznie i była spójna niezależnie od lokalizacji. Czemu miejskie ptaki boją się kobiet? Gdzie prowadzono obserwacje? M.in. w polskim mieście Dane zebrano wiosną 2023 roku w siedmiu europejskich miastach: Pradze, Fréjus, Saint-Raphaël, Draguignan, Freising, Poznaniu i Madrycie. Obserwacje prowadzono w miejskich parkach i terenach zielonych. W każdym miejscu pracowała para obserwatorów – kobieta i mężczyzna – dobrani pod względem wzrostu (różnica w nim wynosiła średnio 5,5 cm i jest nieistotna statystycznie) i ubioru. Obserwatorzy podchodzili do ptaków w linii prostej, z zachowaniem stałej prędkości. Mierzono FID, odległość początkową, wielkość stada, płeć ptaka oraz otoczenie (udział trawy, wody, zabudowań, drzew i krzewów). Zastosowano rygorystyczne środki, aby wyeliminować możliwość błędów: rotację obserwatorów, kalibrację pomiarów odległości i unikanie powtarzających się obserwacji tego samego osobnika, który mógłby przyzwyczaić się do ludzkiej obecności. Ptaki naprawdę uciekają szybciej przed kobietami Wyniki potwierdziły istnienie stałej różnicy w zachowaniu ptaków wobec płci ludzkiego obserwatora. We wszystkich lokalizacjach i niezależnie od analizowanych zmiennych ptaki reagowały większym FID wobec kobiet. Badanie objęło ponad 2700 obserwac…

GettyImages-1661706525-b103219.jpg
width: 8640
height: 5760

Naukowcy odkryli nową formę życia. To gigantyczne, 8-metrowe wieże górujące nad dawną Ziemią
type: item
date: 2026-01-23T13:55:07.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: gatunki
subject: historia
subject: paleontologia
subject: przyroda
subject: życie
description: 400 milionów lat temu, z mchów i porostów „wyrastały” wielkie, wielometrowe „żywe wieże”. Czy to były grzyby? A może protoplaści współczesnych roślin? Ani to, ani to. Były zupełnie nowa formą życia, która do tej pory wymykała się naukowcom. Nowe dowody pozwalają rozwiązać prehistoryczną zagadkę… a może tylko zaogniają dyskusję?
encoded: Prototakstyty to wymarłe, gigantyczne organizmy żyjące w okresie późnego syluru. Chociaż ich odkrycie nastąpiło ponad 165 lat temu, to do tej pory nie wiedzieliśmy… czym właściwie są. „Żywe wieże” budzą wiele emocji, bo nie pasują do żadnych innych ziemskich organizmów. Naukowcy udowodnili wreszcie, że to zupełnie nowa, nieznana wcześniej forma życia. Jaką tajemnicę skrywają? Tajemniczy gigant sprzed milionów lat Prototakstyty (łac. Prototaxites taiti) od ponad 150 lat wymykały się klasyfikacją naukowców. Wiedzieliśmy, że były jednymi z pierwszych gigantów lądowych – osiągały nawet 8 metrów wysokości i wyróżniały się gładką, wręcz „filarową” budową. Czy były to wielkie drzewa? Nie – były pozbawione liści, gałęzi i kwiatów. Zamiast klasycznego systemu korzeniowego miały prostą, bulwiastą podstawę. A może to grzyb? Grzyby mają proste sieci długich, rurkowatych struktur – strzępek. Zachowane okazy prototaksytów są znacznie bardziej złożone. Składają się z trzech różnych rodzajów rurek i gęstych centrów, w których się rozgałęziają i łączą. Rozwiązanie prehistorycznej tajemnicy Chociaż niegdysiejsza obecność na naszej planecie wielkich, obłych gigantów jest dla nas trochę onieśmielająca, to naukowcy nie znają strachu. Przebadali oni okaz Prototaxites taiti znaleziony Rhynie Chert w północno-wschodniej Szkocji. To stanowisko paleontologiczne słynie z wyjątkowo dobrze zachowanego materiału roślinnego, grzybiczego i zwierzęcego. Część odpowiedzi udało się uzyskać dzięki sztucznej inteligencji. Badacze wykorzystali ją do analizy „chemicznego odcisku palca” prototaksytów – charakterystycznej struktury chemicznej wynikającej ze składu komórkowego. Jednym z kluczowych elementów analizy było sprawdzenie obecności białka chitynowego: złożonego polisacharydu typowego dla grzybów i owadów. Ku zaskoczeniu badaczy, w próbce Prototaxites taiti nie wykryto żadnych jej śladów. Wykorzystali AI, by sprawdzić, czy jego skład chemiczny jest zgodny z jakimkolwiek innym organizmem żywym na na…

scientists-may-have-di-3-be13b2a.jpg
width: 2880
height: 1620

Wieloryby z Alaski „swingują”. I dlatego udało im się przetrwać w tak trudnych warunkach
type: item
date: 2026-01-23T10:03:09.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: alaska
subject: rozmnażanie
subject: wieloryby
subject: związki
description: Białuchy arktyczne zmieniają partnerów jak rękawiczki. Te tajemnicze wieloryby robią wszystko, by uniknąć kazirodztwa i zachować genetyczne zdrowie swojej odizolowanej społeczności. Otwarte związki są niezwykłym sposobem na przetrwanie.
encoded: Zespół naukowców z Florydy odkrył zaskakujący sposób białuch arktycznych na przetrwanie. Metodą okazało się „swingowanie”, którego dopuszczają się zarówno samce, jak i samice. To rzadki przykład tzw. poligynandrii. Sekrety randkowania białuch w Zatoce Bristolskiej Naukowcy przeprowadzili 13-letnie badania nad zachowaniami białuch arktycznych w Zatoce Bristolskiej u wybrzeży Alaski. Populacja tych morskich ssaków, licząca około 2000 osobników, jest całkowicie odizolowana, co czynią ją wyjątkowym obiektem badań. To gatunek rzadko spotykany w innych miejscach globu, chociaż czasem podejrzewany o... szpiegostwo na rzecz Rosji. Badacze zebrali próbki genetyczne od 623 ssaków, analizując ich powiązania rodzinne, wiek oraz grupy społeczne, w których „pływają”. „Swingowanie” kluczem do przetrwania Zespół badawczy potwierdził, że te wieloryby stosują strategię rozrodczą określaną jako poligynandria. Jak to działa? Zarówno samce, jak i samice łączą się w pary z wieloma różnymi partnerami na przestrzeni lat. Ta strategia ogranicza ryzyko kazirodztwa i utraty różnorodności genetycznej, które często zagrażają małym i izolowanym populacjom. Zmienność w sukcesie rozrodczym między osobnikami jest umiarkowana – wcale nie dominuje jedna, niewielka grupa najsilniejszych samców, jak wcześniej przypuszczano i jak to często bywa w przyrodzie. W efekcie dochodzi do narodzin wielu półrodzeństw i ograniczonej liczby pełnych rodzeństw, co sprzyja zdrowiu genetycznemu populacji. Samcom białuch nie spieszy się do ojcostwa i nie poświęcają na nie wiele uwagi Samce białuch są większe, nie spędzają czasu z matkami i cielętami i nie przejawiają intensywnej rywalizacji o partnerki. W ich społeczności związki traktowane są na większym „luzie”. Badania wykazały, że sukces rozrodczy samców jest równomiernie rozłożony na przestrzeni całego ich życia – większość z nich płodzi niewielką liczbę cieląt w ciągu roku. Naukowcy sugerują, że strategia ta jest związana z długowiecznością białuch, które mogą żyć…

GettyImages-547332154-2f1e01e.jpg
width: 3858
height: 2512

Półwysep Kolski to kraina lodu, wojska i atomu. Rosyjski bastion przy granicy z UE kiedyś wyglądał zupełnie inaczej
type: item
date: 2026-01-22T14:21:56.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Kierunki
subject: Przyroda
subject: Traveler
subject: arktyka
subject: kierunki
subject: rosja
subject: wojsko
description: Na zamieszkanym przez Lapończyków i Rosjan Półwyspie Kolskim wre. Arktyczny region ma kluczowe znaczenie militarne, a znajdujące się tam złoża czynią go jeszcze bardziej smakowitym kąskiem. To obszar fascynujący przyrodniczo, który powoli przeistacza się w ogromną bazę wojskową.
encoded: W północno-zachodniej Rosji, przy granicy z Finlandią i Norwegią, rozciąga się surowa, arktyczna kraina. Półwysep Kolski przyciąga uwagę przez koncentrację rosyjskich wojsk – jest siedzibą głównych baz floty i kluczowym punktem ich obecności w Arktyce. To jednak obszar niegdyś słynący z badań naukowych, mieszanki ludów, metali ziem rzadkich i dzikiej przyrody. Jest filarem rosyjskiej strategii nuklearnej, na którym Federacji bardzo, ale to bardzo zależy. Z różnych powodów. Znaczenie militarne Półwyspu Kolskiego w strategii Rosji – tłumaczy norweski minister Dzięki Półwyspowi Kolskiemu Rosja ma strategiczny dostęp – przez Morze Barentsa – do Oceanu Atlantyckiego. W Siewieromorsku znajduje się także główna baza rosyjskiej Floty Północnej: to w niej cumują największe rosyjskie okręty wojenne, a w okolicy ulokowano co najmniej trzy bazy lotnicze, których zadaniem jest ochrona rosyjskich interesów w Arktyce. Tore Sandvik, norweski minister obrony, zauważa, że Rosja nie zaprzestała rozbudowy swojego potencjału militarnego w tym obszarze – nawet mimo znacznych strat poniesionych na froncie i trudności gospodarczych. Region ten wyróżnia się również pod względem koncentracji wojskowej – eksperci, m.in. z CBC, podkreślają, że jest to jedno z najbardziej zmilitaryzowanych miejsc na świecie. Znacząca liczba żołnierzy, zaawansowane systemy obrony powietrznej, okręty podwodne i infrastruktura logistyczna czynią z Półwyspu Kolskiego bastion. Bastion, którego mamy się bać. Potencjał nuklearny i strategicznie rozmieszczone okręty podwodne Półwysep Kolski to także centrum rosyjskiego potencjału nuklearnego drugiego uderzenia. Według specjalistów około dwóch trzecich rosyjskiego arsenału nuklearnego opartego o okręty podwodne stacjonuje właśnie tutaj – w bazach wokół Murmańska i Siewieromorska znajduje się 6 z 12 strategicznych okrętów podwodnych z napędem atomowym. Są one gotowe do szybkiej projekcji siły na Morzu Barentsa i Oceanie Atlantyckim. Zasoby naturalne i gospodarcze bogactw…

FABRIC-KOLAZ-32-56-c04a6c6.jpg
width: 2700
height: 1800

Makaki japońskie relaksują się zimą w gorących źródłach. Ale dla nich to nie tylko odpoczynek po całym dniu „małpowania”
type: item
date: 2026-01-22T12:42:48.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: gorące źródła
subject: japonia
subject: makak
subject: małpy
subject: pasożyty
subject: Zdrowie
description: Małpy śnieżne – zrelaksowane, z przymrużonymi oczami, zanurzone w parującej wodzie – to symbol japońskiej prefektury Nagano. One też wiedzą, że moczenie zamarzniętych kończyn w gorących źródłach to najlepsze, co można zafundować sobie zimą. Czy to one wymyśliły SPA?
encoded: Naukowcy z Uniwersytetu w Kioto odkryli, ze charakterystyczne zachowanie makaków japońskich zapewnia im nie tylko ciepło – ma dla nich konkretne działanie zdrowotne. Te niezwykłe naczelne mogą wiedzieć – nawet intuicyjnie – więcej niż my. Wyniki opublikowali w czasopiśmie „Primates”. Nietypowe zimowe rytuały makaków – małpie SPA Samice małp śnieżnych (czyli makaków japońskich) z Jigokudani Snow Monkey Park w prefekturze Nagano chętnie korzystają z parujących wód – zwłaszcza w trakcie srogich zim. Do tej pory sądzono, że rytuał ten służy głównie termoregulacji i łagodzeniu stresu. Najnowsze badania ujawniają, że efekt tych kąpieli sięga znacznie głębiej – dosłownie. Naukowcy postanowili zbadać, czy „małpie SPA” wpływa na pasożyty i mikrobiom jelitowy. W ciągu dwóch zim przeprowadzili badania, podczas których obserwowali grupę samic, porównując osobniki regularnie kąpiące się z tymi, które nie korzystały z gorących źródeł. Nie wszystkim makakom jest to bowiem w smak. Chcieli ustalić, czy gorące źródła wpływają na tzw. holobiont makaka – zintegrowany układ biologiczny składający się z gospodarza (małpy) i towarzyszących mu mikrobów oraz pasożytów. Ludzie mają całkiem podobny. Jak kąpiele wpływają na małpy? Badacze pod kierownictwem Abdullaha Langgenga odkryli, że gorąca woda zmienia holobiont makaków. U samic kąpiących się zauważono zmienione rozmieszczenie wszy, co sugeruje, że kąpiel może zakłócać ich aktywność lub składanie jaj. Jednocześnie analiza mikrobiomu jelitowego ujawniła różnice pomiędzy małpami kąpiącymi się a niekorzystającymi z gorących źródeł. Choć ogólna różnorodność mikroorganizmów była podobna, to niektóre rodzaje niekorzystnych bakterii występowały w większej liczbie u osobników niebiorących kąpieli. Czy kąpiele w gorącej wodzie są niebezpieczne? Co z pasożytami? Wbrew obawom, że wspólne kąpiele mogą prowadzić do wzrostu liczby pasożytów jelitowych, badania nie wykazały zwiększonej obecności takich infekcji u makaków korzystających z gorących źródeł…

GettyImages-1330565727-58a59c8.jpg
width: 6000
height: 4000

Niektóre pingwiny wygrywają ze zmianami klimatu na Antarktydzie. Słodko-gorzkie informacje
type: item
date: 2026-01-21T11:56:25.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: antarktyda
subject: antarktyka
subject: pingwiny
subject: ptaki
subject: zmiany klimatyczne
description: Pingwiny na Antarktydzie rozpoczynają swój sezon lęgowy nawet 24 dni wcześniej niż jeszcze dekadę temu – przynajmniej te, które nie potrzebują lodu. To desperacka próba reakcji na szalejące zmiany klimatyczne. Kto wygrywa, a kto przegrywa?
encoded: Badacze z Uniwersytetu Oksfordzkiego z organizacji Penguin Watch przez dziesięć lat pieczołowicie śledzili sezony lęgowe antarktycznych pingwinów. Okazało się, że zmieniające się w zastraszającym tempie warunki lodowego kontynentu służą niektórym gatunkom ptaków, ale inne skazują na zagładę. Pingwiny antarktyczne przyspieszają sezon lęgowy o 24 dni Wyniki badania odbywającego się w latach 2012–2022 ujawniły bezprecedensowe przesunięcie w czasie sezonu lęgowego trzech gatunków pingwinów: białookiego (Pygoscelis adeliae), maskowego (Pygoscelis antarcticus) oraz białobrewego (Pygoscelis papua). Największe zmiany zaobserwowano u pingwinów białobrewych, które rozpoczynają sezon lęgowy średnio o 13 dni wcześniej na dekadę – w niektórych koloniach nawet o 24 dni. Pingwiny białookie i maskowe przyspieszyły okres lęgowy średnio o 10 dni. Tak szybka zmiana fenologiczna nie była dotąd odnotowana u żadnego innego ptaka ani kręgowca. Czy to zwiastun ekologicznej katastrofy? Czemu tak się stało? Naukowcy postanowili to sprawdzić. Wykorzystali dane z 77 kamer poklatkowych rozmieszczonych w 37 koloniach pingwinów na Antarktydzie i subantarktycznych wyspach. Każda kamera była wyposażona w termometr, co pozwoliło śledzić zmiany temperatury w koloniach. Okazało się, że kolonie pingwinów ocieplają się średnio o 0,3°C rocznie – to czterokrotnie szybciej niż wynosi średnia dla Antarktydy (0,07°C rocznie). Taka dynamika sprawia, że są to jedne z najszybciej ocieplających się siedlisk na Ziemi. Naukowcy ostrzegają, że zmiany te mogą prowadzić do zaburzenia dostępności pożywienia oraz wzrostu konkurencji międzygatunkowej. Pingwiny białobrewe, jako gatunek oportunistyczny, mogą zyskać na tych zmianach. Koszt poniosą jednak bardziej wyspecjalizowane, zależne od obecności lodu morskiego i dostępności kryla ptaki – a takimi są pingwiny białookie i maskowe. Które pingwiny mogą wyginąć najszybciej? Pingwiny maskowe żywią się wyłącznie krylem. Ten jest coraz trudniej dostępny, więc już teraz wykaz…

GettyImages-682873959-a298c28.jpg
width: 7732
height: 5155

Śmiertelnie groźny dla płazów grzyb pojawił się w Brazylii i rozprzestrzenił na cały świat. Doprowadził już do wyginięcia ponad 500 gatunków
type: item
date: 2026-01-21T08:30:23.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: brazylia
subject: choroby
subject: grzyby
subject: żaby
description: Śmiercionośny, tajemniczy grzyb od lat zabija płazy na całym świecie. Naukowcy wreszcie odkryli jego pochodzenie – jest stary, pochodzi z Brazylii i rozprzestrzenił się poprzez handel żabim mięsem.
encoded: Skąd pochodzi grzyb pustoszący świat płazów? Naukowcy przeanalizowali 2280 okazów – także historycznych – by prześledzić jego podróż po świecie. Informacja o pochodzeniu mogłaby pomóc z nim walczyć. Czy naprawdę winne są wielkie żaby? Historia rozprzestrzeniania się śmiercionośnego grzyba Grzyb Batrachochytrium dendrobatidis, a konkretnie jego szczep Bd, wywołujący chytridiomikozę, doprowadził do wymierania ponad 500 gatunków płazów na całym świecie. Naukowcy od dawna starają się prześledzić jego pochodzenie, ale po kilku nieudanych „strzałach” wreszcie mamy przełom – dzięki analizie próbek muzealnych i danych dotyczących handlem mięsem żab ustalono, że rozprzestrzenił się on z Brazylii. Zyskał dzięki temu nowe miano: Bd-Brazil. Wielkie badanie płazów Badacze przeanalizowali tysiące okazów płazów zgromadzonych w muzeach zoologicznych na całym świecie. W 40 z nich wykryto obecność grzyba Bd. Najstarszy przypadek infekcji wykryto u pięciu osobników ropuchy Alytes obstetricans pochodzących z francuskich Pirenejów. Ciekawe jest to, że zostały one zebrane w… 1915 roku. Inny dawny przypadek dotyczył żaby Megophrys goeldii z 1964 roku występującej w Rio de Janeiro. Skąd wiadomo, że grzyb pochodzi z Brazylii? W badaniu naukowców z Uniwersytetu Stanowego w Campinas prześledzono 3617 historycznych tras handlu żabim mięsem. Wyróżniono 8 głównych – Brazylia eksportowała je do Stanów Zjednoczonych w latach 1991–2009, skąd następnie transportowano je do Korei Południowej w 2004 i 2008 roku. Ponieważ nie ma udokumentowanych przypadków eksportu grzyba z kraju azjatyckiego, w którym potwierdzono obecność Bd-Brazil, do innych krajów już dotkniętych chorobą, jest wysoce prawdopodobne, że to właśnie Brazylia jest rzeczywistym źródłem genotypu. Czy wszystkiemu winne są żaby olbrzymie? Trop w poszukiwaniu grzyba prowadził do buczków południowoafrykańskich (tzw. żab olbrzymich, żab byczych), które od lat 30. XX wieku hodowane są w Brazylii na skalę przemysłową – pozyskuje się z nich mięso…

GettyImages-10104998-12fb599.jpg
width: 5001
height: 3317