Czechy: Mały kraj pełen wielkich skarbów
W kraju cztery razy mniejszym od Polski jest aż 12 zabytków UNESCO, czyli tylko o jeden mniej niż u nas. W Czechach dwa najdalsze są oddalone od siebie raptem o kilka godzin jazdy samochodem, więc w jeden weekend można zobaczyć to, co u sąsiadów najcenniejsze.
Pierwszy cel: Kutná Hora, ok. 70 km na wschód od Pragi. Obecnie miasto jest niewielkie, jednak w średniowieczu ważnością niemal dorównywało stolicy. Powstało na bogatych złożach srebra, które umożliwiło szybki rozwój kraju. Na liście UNESCO znajdują się dwie świątynie: kościół św. Barbary oraz katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Gotycki kościół powstał z inicjatywy górników, dlatego został poświęcony ich patronce. Jego dach bywa nazywany grzbietem brontozaura, ale mnie przypomina raczej trzy cyrkowe namioty. Świątynia jest monumentalna, zbudowana na planie prostokąta o wymiarach 40 x 70 m, z przybudówkami zajmuje więc tyle miejsca, co boisko piłkarskie. Obok kościoła znajduje się kolegium jezuickie, wzdłuż którego biegnie uliczka. Strzegą jej stojący na murku święci – widać miejscowi pozazdrościli prażanom mostu Karola. Katedrę wzniesiono kawałek za miastem, w dzielnicy Sedlec. To imponująca budowla i niemal ażurowa, a to za sprawą licznych gotyckich okien – tylko na jednej ścianie nawy głównej jest ich aż 10. Ale to nie katedra robi na mnie największe wrażenie. Bardziej zaskakuje mnie niewielka Kaplica Wszystkich Świętych, również w Sedlcu. Przypomina naszą słynną Kaplicę Czaszek z Czermnej. Ossuarium na ziemi kłodzkiej jest wprawdzie prawie o 70 lat starsze, ale zdobi je „tylko” trzy tysiące czaszek. Na wystrój kaplicy w Kutnej Horze składa się ponad 40 tys. kości ofiar epidemii dżumy, wojen husyckich oraz wojny trzydziestoletniej. Wykonano z nich całe wyposażenie, m.in. ołtarz, kielichy i żyrandol. I tutaj ciekawostka: żyrandol zawiera wszystkie kości i kosteczki, jakie składają się na ludzki szkielet. Na środku stoją także piramidy ułożone z elementów, których Franciszek Rint, twórca, nie wykorzystał w swoim dziele. Wieczorne zwiedzanie kończę w Piwnicy Dačicky w Kutnej Horze. Restauracja nosi imię Mikuláša Dačickego – słynnego kobieciarza i hulaki doby renesansu. Można tutaj dostać aż sześć gatunków czopowanego piwa. Do tego akordeonista gratis (muzyka na lepsze trawienie dość ciężkiej tutejszej kuchni). Kolejną perełką czeskiej korony jest Litomyšl, miasto z tysiącletnią historią i pięknym rynkiem otoczonym podcieniowymi kamienicami. Ma on pół kilometra długości, teraz jest zastawiony straganami, bo akurat trwa jakiś jarmark. Zaczynam zwiedzanie od rundki po straganach. Zaopatrzona w lokalne pierniki mijam pomnik pochodzącego stąd kompozytora Bedřicha Smetany i kieruję się do kolejnego cudu UNESCO. Renesansowy zamek z XVI w. wyróżnia sgraffitowa dekoracja licząca osiem tysięcy wzorów. Są tam motywy roślinne i wizerunki siedzących lub stojących ludzi. Ponoć żaden się nie powtarza, ale na moje oko wyglądają identycznie. Tuż za murami zamku wznosi się dawny klasztor pijarów. Przylegający doń ogród jest pełen współczesnych rzeźb – są chude, nagie panie nad basenem, baletnica z folii i wiolonczela wykonana z badyli. Na koniec kręcę się jeszcze po historycznych uliczkach wybiegających z rynku. Między zabytkową zabudową pojawia się nowoczesna architektura, harmonia została jednak zachowana. Nie przypadkiem Litomyšl wyróżniono w 2000 r. nagrodą Historical Town Of The Year. Jedziemy dalej, tym razem na południowy wschód. Zielone płaskie przestrzenie stają się coraz bardziej pagórkowate. Zaczynają się Morawy. Zamek w Bouzovie nie jest co prawda zabytkiem UNESCO, ale żal go nie odwiedzić. Wzniesiony w średniowieczu, sto lat temu został przebudowany. Teraz wygląda jak z rysunku pierwszoklasisty – wzorcowy zamek z dziecięcej wyobraźni. Ponieważ wygląda jak z innej bajki, często zaglądają do niego ekipy kręcące filmy fantazy. Tutaj na przykład zrealizowano jedną z części włoskiej baśni o królewnie Fantaghiro. Nad zamkowym kompleksem góruje wysoka wieża z czerwonym dachem, która przypomina rakietę. Roztacza się z niej piękny widok na zalesiony krajobraz. Zamek często zmieniał właścicieli; od końca XVII w. aż do II wojny światowej znajdował się we władaniu zakonu krzyżackiego. Przy okazji przewodniczka przedstawia nam historię Krzyżaków. Gdy mówi, że w 1410 r. zakon przegrał wielką bitwę z… Hiszpanami, głośno protestujemy. Niech wie, kto się bił pod Grunwaldem! W Ołomuńcu na fiszplacu... – tak zaczyna się słynna piosenka z czasów Cesarsko-Królewskiej Monar- chii. Tam odbywały się musztry wojsk Franciszka Józefa I. Jadę do Ołomuńca z myślą o owym targu rybnym, jednak już na miejscu podoba mi się zupełnie co innego. To stutysięczne miasto, położone ok. 35 km od Bouzova, było kiedyś stolicą Moraw, dlatego dziś jest drugim po Pradze największym zespołem zabytków w Czechach. Ku memu zaskoczeniu podczas spaceru po starówce towarzyszy mi niespotykana w Pradze cisza. Na trójkątnym rynku znajduje się bogato zdobiona kolumna Świętej Trójcy, którą wzniesiono dla uczczenia ofiar epidemii. Teraz jest obiektem UNESCO. Kilkadziesiąt kroków dalej stoi ratusz z zegarem astronomicznym na północnej fasadzie. Lokalne podania mówią, że powstał w XIV w., ale w rzeczywistości jest sto lat młodszy. Jego obecny, socrealistyczny wygląd nie przypomina tego z czasów świetności uwiecznionych na starych fotografiach. Oczyma wyobraźni oglądam ruchome figurki poruszające się w rytm muzyki. Podnoszę powieki i widzę mozaikę przedstawiającą ludzi pracy w uroczystym pochodzie i podczas codziennych zajęć. Do tego kilka tarcz zegarowych i to wszystko. Kolejne oszołomienie przeżywam w katedrze św. Wacława, która słynie z najwyższej (dokładnie 100,65 m) neogotyckiej wieży w Czechach. Wnętrze przywodzi na myśl katedrę św. Wita na praskich Hradčanach i (dosłownie) rzuca na kolana. W świetle ulicznych latarni miasto jest jeszcze bardziej urokliwe. Zwłaszcza kiedy się już wychodzi z tradycyjnej morawskiej restauracji. Wieczór upływa mi właśnie w takiej knajpce przy muzyce wygrywanej na cymbałach, skrzypcach i kontrabasie. Moja polska grupa, hojnie częstowana śliwowicą, szybko zaprzyjaźnia się z zespołem. Ku uciesze wszystkich gości dajemy zaaranżowany na szybko koncert, mając w repertuarze takie szlagiery jak Szła dzieweczka oraz Za górami, za lasami, za dolinami. Po kilku zwrotkach cała sala śpiewa z nami. Pragę zostawiłam sobie na deser. To właściwie jeden wielki zabytek UNESCO. Znak jakości otrzymała za swoje historyczne centrum. Najpierw oglądam miejscowe must see – Hradčany, katedrę św. Wita (warto odstać swoje w kolejce do wejścia). Potem zamek i spacer po moście Karola (obowiązkowy przystanek przy figurze św. Jana Nepomucena) i Starym Mieście. W co drugim sklepie sprzedają czeskie kryształy i drewniane kukiełki, a w co trzeciej budce podają smaženy syr. Jeszcze tylko ratusz, kościół Matki Bożej pod Tynem, plac Wacława i „oficjalne” zwiedzanie mogę uznać za zakończone. Teraz pora na smaczki, takie jak Tańczący Dom w dzielnicy Nové Město, który przypomina parę szalejącą na parkiecie. „Danserów” z oszklonego budynku prażanie nazwali Ginger i Fred. W całym mieście można natknąć się na niecodzienne rzeźby Davida Černego, m.in. w centrum kulturalnym Lucerna. Chodzi o „prawie” wierną kopię pomnika Wacława stojącego przed Muzeum Narodowym. Od pierwowzoru różni się kilkoma szczegółami: koń jest martwy, ma wywieszony jęzor i wisi pod sufitem przyczepiony za nogi. Wdrapuję się także na wzgórze Petřín po lewej stronie Wełtawy, na którym stoi minikopia wieży Ei3 a. Złośliwi przewodnicy mówią turystom z Francji, że jest wyższa od pierwowzoru (nie wspominają, że mierzona łącznie ze wzgórzem). Na platformie widokowej cieszę się panoramą miasta, a w podziemiu oglądam wystawę o Járze Cimrmanie – fikcyjnej postaci geniusza wszech czasów. Wieczorem przypadkowo wchodzę do knajpki wypełnionej telewizorami i kibicami, bo akurat trwa ważny mecz. Może to nie UNESCO, ale też mi się podoba.
Bungee na własnej działce? Pewnie! Jak z liny zrobić adrenalinę
Wysoki dźwig, długa lina i jeden mały krok wyzwalają ogromne emocje.
Pierwszy skok na bungee wykonała wiele lat temu – nie wiedząc jeszcze, że to się tak nazywa – pewna kobieta na wyspie Pentecost (obecnie Republika Vanuatu). Uciekając przed srogim mężem, owinęła wokół nogi pnącze i rzuciła się w przepaść. Jej przypadkowy wyczyn zainspirował młodych mężczyzn i stał się obowiązkowym punktem programu w tamtejszych dożynkach. W 1955 r. opisali go dziennikarze „National Geographic”. W 1979 r. oksfordczycy, członkowie Uniwersyteckiego Klubu Niebezpiecznych Sportów, ubrani w smokingi i cylindry, na linie skręconej z nylonowych włókien i gumowych kabli, skoczyli z 75-metrowego mostu Clifton w Bristolu. Dziś bungee jumping jest jednym z najpopularniejszych sportów ekstremalnych na świecie. – Ludzie rzucają się w przepaść dla przyjemności albo by przełamać strach – mówi Jarosław Nowak z Kamol Bungee Jumping. Większość śmiałków chce ten wyczyn powtórzyć, a około pięciu procent z nich robi to tego samego dnia. W Polsce bungee pojawiło się po raz pierwszy w 1989 r. w Wilczym Jarze, we wsi Strubiny koło Zakroczym Zabawa na linie Co powinien mieć skoczek? Odwagę. Za sprzęt w całości odpowiada organizator. Lina musi być elastyczna i trwała, składa się z mnóstwa lateksowych gumek. W zależności od wagi skoczka stosuje się jeden z trzech rodzajów lin: do 65, 90 oraz do 120 kg. Mocuje się ją na uprzęży – zwykle opinającej kostki, ale używa się również uprzęży na korpus lub biodra. Na bungee można skakać w kilka osób. Popularny jest tzw. tandem, skok w parze. W zależności od wagi śmiałków przypina im się jedną linę albo dwie. Jeśli razem chcą skoczyć trzy osoby lub więcej, muszą to uzgodnić z organizatorem, ale technicznie nie ma przeciwwskazań. Czy nic mi nie grozi? Najważniejsze dla zachowania bezpieczeństwa są prawidłowe zapięcie uprzęży oraz dobór długości i grubości liny. Wszystkie parametry da się dokładnie obliczyć. Bierze się pod uwagę długość liny, jej maksymalne rozciągnięcie, właściwości gumy oraz wysokość nad ziemią. Lina może się rozciągnąć nawet czterokrotnie. Jeżeli skoki odbywają się nad utwardzonym podłożem, skaczący powinien zatrzymać się nie niżej niż 4 m nad ziemią. W przypadku skoków nad wodą można pozwolić, aby skaczący zanurzył w niej ręce, ale nie uderzył ciałem o jej powierzchnię. Naprężona po skoku lina porusza się jak wahadło, więc przyczepiony do jej końca skoczek nie może się w niej zaplątać. Jarosław Nowak zaznacza jednak, że guma gumie nierówna i że każdą należy dokładnie sprawdzić i dopasować, nie wolno wierzyć samym obliczeniom. W idealnych warunkach jedna lina wystarcza na blisko sto skoków, jednak częsty kontakt z wilgocią lub działaniem promieni słonecznych może powodować, że sprzęt niszczy się szybciej (lina na plaży może się zużyć już po 50 skokach). Instruktorzy sprawdzają, czy lina się nie przeciera, a rozciągliwość gumy musi spełniać normę europejską. Poza tym teren, na którym odbywają się skoki, powinien z oczywistych względów być wolny od zabudowań, drzew czy linii wysokiego napięcia. Jak się to robi? Przed spotkaniem z własnym strachem warto sprawdzić, czy firma obsługująca skoki spełnia wszystkie wymogi. Organizator powinien mieć wykupione ubezpieczenie OC i NNW oraz zgodę właściciela obiektu. Instruktorzy powinni być przeszkoleni do prac na wysokości. Na pewno warto zapoznać się z regulaminem skoków na bungee, w którym są m.in. informacje o przeciwwskazaniach (nie mogą skakać osoby nietrzeźwe, z chorobami krążenia i kręgosłupa, po ciężkich złamaniach nóg, miednicy oraz kobiety w ciąży). Trzeba wyjąć z kieszeni klucze, monety itp. Według regulaminu organizator nie zwraca kosztów za niewykonany skok (zwykle rezygnuje się po trzykrotnym nieskutecznym odliczaniu). Warunkiem dopuszczenia do skoku jest oświadczenie o dobrym stanie zdrowia, a w przypadku nieletnich dodatkowo zgoda rodziców. Przed wjazdem na gorę każdy jest ważony, aby instruktor mógł dobrać odpowiednią linę (musiałam też przejść badanie alkomatem, choć nie wynikało to z mojego dobrego humoru – była to akurat standardowa procedura). Potem pozostaje już tylko powtarzać sobie: „dam radę!”. Instruktor wydaje komendy, odpowiada na pytania i – przede wszystkim – uspokaja. Patrzenie w dół nie ma sensu, to tylko potęguje strach. Najlepiej nie zamykać oczu i patrzeć prosto przed siebie. Skoczek zostaje wpięty w uprząż, do niej przymocowana jest lina. Drugi koniec łączy się z obiektem, z którego się skacze. Tuż przed skokiem instruktor odlicza do trzech, po czym rzuca komendę: „bungee!”. Skok może wyglądać bardzo rożnie. Można rzucić się jak przy skoku na główkę albo z rozłożonymi ramionami. Niektórzy wykonują salta i inne akrobacje. Na dole lina się napina i następuje szarpnięcie. To wtedy odczuwa się największą radość. Bungee na działce W zasadzie każdy może założyć firmę organizującą skoki na bungee. Teoretycznie nie ma prawnych przeciwwskazań, aby kupić sobie sprzęt i skakać na własnym podwórku, jednak jest to bardzo drogie. Sprzęt kosztuje 40–50 tys. zł, w tym sama lina to 2–3 tys. zł, kolejne wydatki to użytkowanie i konserwacja. W Polsce nie ma jednostki szkolącej instruktorów bungee ( jest ona np. we Włoszech), dlatego w tym zawodzie pracują m.in. absolwenci AWF, osoby z uprawnieniami alpinistycznymi, znające się na linach i przede wszystkim – z doświadczeniem m.in. pracy na wysokościach. Ważne jest też szkolenie pod okiem bungee mastera. Organizator skoków musi zdobyć zezwolenia: zgodę na skakanie z mostów wydaje Rejon Drog Publicznych, a z dźwigów – Urząd Dozoru Technicznego. Jak dotąd w naszym kraju nie powstało żadne stowarzyszenie skoczków lub instruktorów bungee, jednak są plany powołania organizacji skupiającej firmy, które przestrzegają standardów bezpieczeństwa. Takie jednostki funkcjonują już m.in. w USA, Wielkiej Brytanii i Brazylii. Joanna Stachowiak
Magiczny Beskid Niski: odpoczynek w cieniu Bukowiny
Zamiast zatłoczonych szlaków oferują wąskie ścieżki, zamiast skalistych grani – drewniane cerkiewki.
Beskid Niski, rozpostarty między Beskidem Sądeckim a Bieszczadami, to jeden z najdzikszych zakątków Polski. Próżno tu szukać wysokich szczytów, za to pięknych widoków z cerkwiami w tle nie brakuje. Przez wieki tereny te zamieszkiwali wywodzący się z wołoskich plemion pasterskich Łemkowie. Ślady ich kultury można podziwiać do dziś. Weekendową wędrówkę po Beskidzie Niskim zaczynamy w Nowym Żmigrodzie na Pogórzu Jasielskim. Zielonym szlakiem docieramy do Grzywackiej Góry (567 m), na szczycie której wznosi się papieski krzyż milenijny będący wieżą widokową. Tu też kończy się droga krzyżowa prowadząca z miejscowości Skalnik. Wokół ścielą się żywce gruczołowate – purpurowe kwiaty ożywiające górski krajobraz. Następnie wędrujemy Głównym Szlakiem Beskidzkim (łączna długość 519 km) wiodącym przez wzniesienia: Łysą Górę (641 m) i Polanę (651 m). Porzucamy główny grzbiet, wybierając drogę na przełaj przez bukowy las, który zieleni się w pełni wiosny. Żyją tu niedźwiedzie brunatne i wilki, ale na szczęście nie natknęliśmy się na żadne z tych zwierząt. Pokonujemy mnóstwo zwalonych pni, gałęzi i rozłożystych krzaków i po kilku godzinach docieramy do wsi Ropianka, w której kiedyś wydobywano ropę naftową. W 1885 r. założono tu pierwszą na świecie szkołę górnictwa naftowego. Upamiętnia ją obelisk przy drodze do Olchowca. Nocujemy w studenckiej Chatce Malucha, będącej dawniej siedzibą dyrekcji przedsiębiorstwa naftowego. W krzakach za chatką znajduje się ostatni we wsi odwiert naftowy. Pozostałe zabetonowano – podobno w trosce o krowy, które rozsmakowały się w ropie i dawały zabarwione na czarno mleko. Jednak większe wrażenie robi źródło gazu ziemnego. Aby przyrządzić kolację na tkwiącej w ziemi tej naturalnej gazowej kuchence, wystarczy wrzucić zapałkę. Z nastaniem poranka wyruszamy w dalszą drogę. Z Ropianki udajemy się do założonego w XVI w. Olchowca. Nad miejscowością góruje greckokatolicka cerkiew pw. Przeniesienia Relikwi św. Mikołaja z niepełnym ikonostasem w środku. Zbudowano ją w 1934 r. w miejscu wcześniejszej, XVII-wiecznej. Obok świątyni przepływa potok Olchowczyk. Przerzucony nad nim kamienny most jest cennym zabytkiem, gdyż na Łemkowszczyźnie podstawowym budulcem było drewno. Na uwagę zasługuje też znajdująca się nieopodal prywatna izba muzealna. W ocalonej od zagłady chyży (budynek, w którym pod jedną strzechą, ale w osobnych pomieszczeniach, żyli ludzie i zwierzęta) są prezentowane m. in. tradycyjne stroje łemkowskie, sprzęty i zabawki. Wchodzimy na żółty szlak prowadzący na szczyt Baranie (754 m). Pokonujemy leżące na ziemi pnie, brniemy we wszechobecnym błocie i wreszcie docieramy na szczyt z wieżą widokową. Nagrodą za trudy trekkingu jest piękna panorama polskich i słowackich gór. Na zachodzie dostrzegamy Lackową (997 m) i Busov (1 002 m) – najwyższe szczyty Beskidu Niskiego. Niebieskim szlakiem wiodącym grzbietem wzdłuż granicy polsko-słowackiej dochodzimy do Barwinka, gdzie znajduje się przejście graniczne przez Przełęcz Dukielską – część historycznego traktu węgierskiego, którym handlarze przekraczali Beskidy. Wieś została zniszczona w 1944 r., dlatego – poza kilkoma krzyżami na cmentarzu i przy drodze – nie ma w niej żadnych zabytków. Z Barwinka zielony szlak prowadzi do Zyndranowej. W krajobrazie wioski położonej w dolinie rzeki Panny dominuje biała prawosławna cerkiew pw. św. Mikołaja. Największą atrakcją turystyczną Zyndranowej jest Muzeum-Skansen Kultury Łemkowskiej (niedaleko przystanku PKS). W 1968 r. Fedor Gocz w rodzinnej zagrodzie utworzył Izbę Pamiątek Kultury Łemkowskiej. Dziś muzeum należy do Towarzystwa na Rzecz Rozwoju Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, ale nadal opiekują się nim Goczowie. Żona założyciela, Maria Gocz, wita nas w progu po łemkowsku – Dobry dzien. Cieszu się, żeste do nas pryjechali. Zespół muzealny tworzą m.in. pochodzące z końca XIX i pocz. XX w.: chyża, chata żydowska, spichlerz, wiatrak, kaplica, kuźnia cygańska. Oryginalne jest też wyposażenie budynków: sprzęty, narzędzia rolnicze, meble, wyroby rzemiosła, stroje, dzieła sztuki ludowej. Na podwórzu – mnóstwo krzyży pochodzących ze zniszczonych cerkwi i będących pamiątkami z bitwy o Przełęcz Dukielską. Skansen tętni życiem podczas święta łemkowskiej kultury i tradycji „Od Rusal do Jana”, które w tym roku odbędzie się 26 lipca. Łemkowie przyjeżdżają wtedy z odległych stron, by odwiedzić ziemie ojców. Większość z nich została wysiedlona z Beskidu Niskiego w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. Była to kara za pomoc rzekomo udzielaną Ukraińskiej Powstańczej Armii. Potomkowie wysiedleńców w latach 50. zaczęli wracać na ojcowiznę. Zdarzało się, że musieli odkupywać swoją ziemię zajętą przez nowych osadników. Trzy kilometry od Zyndranowej, przy drodze krajowej nr 9, leży wieś Tylawa. Stamtąd przez Duklę i Krosno łatwo wrócić stopem lub autobusem. Chatka Malucha, Ropianka: nocleg w zamian za prace na rzecz chatki, śpi się na materacach rozłożonych na podłodze; brak bieżącej wody i prądu, czynna codziennie od lipca do września. Chatka SKPB Rzeszów, Zyndranowa: prąd; „łazienka” tylko w strumieniu; e-mail: skpb@prz.edu.pl Muzeum–Skansen Kultury Łemkowskiej. Zyndranowa – 3 zł po wcześniejszym uzgodnieniu wizyty, tel. (013) 433 07 12.
Małopolska i Podkarpacie - tu znajdziecie przepiękne drewniane cerkwie, które doceniło nawet UNESCO, umieszczając na swojej prestiżowej liście dziedzictwa kultury. Przeczytajcie opowieść Joanny Stachowiak o ich czarującym szlaku.
Jest zima 2009 r. Od kilku dni przemierzam z plecakiem zbocza Beskidu Niskiego i Sądeckiego. A od wyniku tych zmagań zależy moje być albo nie być na kursie przewodnickim. Wraz z grupą współkursantów odwiedzam cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku. I od razu wiem, że jestem w miejscu zupełnie wyjątkowym. Takim, o którym powinno się uczyć w szkołach, które powinno trafiać na okładki przewodników po Polsce, być wyjątkowo chronione. Które powinno znaleźć się na Liście światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO (na razie jest na niej tylko 13 miejsc z Polski). Doczekam się tego latem 2013 r., kiedy to cerkiew w Powroźniku wraz z siedmioma innymi z Polski i ośmioma z Ukrainy trafi do tego prestiżowego grona. Drugiego takiego nie ma nigdzie na świecie – to podstawowy warunek, by zabytek trafił na listę UNESCO. Na zdj. cerkiew w Kwiatoniu. (Fot. Adam Brzoza) Choć dzisiaj świątynia jest kościołem rzymskokatolickim, stanowi doskonały przykład cerkwi zachodniołemkowskiej. Łemków łączył obrządek, ale dzieliły kilometry. O ich zróżnicowaniu świadczy m.in. architektura sakralna. Na zachodnich krańcach Łemkowszczyzny budowle te składają się z sanktuarium, nawy oraz wysokiej wieży kryjącej przedsionek. Stoję i podziwiam. Cała drewniana, pokryta gontem, otoczona wianuszkiem starych drzew. W okolicach Muszyny można znaleźć mnóstwo podobnych, jednak ta powroźnicka jest zupełnie wyjątkowa. Patrzę na charakterystyczne cebulkowate banie oraz wieńczące je żeliwne krzyże. Jeśli spojrzy się pod odpowiednim kątem, te układają się w linię prostą. Powroźnik szczyci się najstarszą cerkwią w polskich Karpatach. Choć na jednej ze ścian wyryto datę 1604 r., badania wykazują, że powstała w roku 1600. W XVIII w. dobudowano wieżę, a następnie – niestety wskutek powodzi – nowe dłuższe sanktuarium. W obawie przed całkowitym zalaniem przeniesiono cerkiew w bezpieczniejsze miejsce. Stare prezbiterium zostało wówczas zdegradowane do funkcji przybudówki. Jakże wielkie jest moje zdziwienie, kiedy okazuje się, że szalenie cenna polichromia figuralna zdobi teraz ściany zakrystii. Unikatowe malowidła z 1637 r. przedstawiają sceny biblijne. Pokrywają wszystkie ściany, łącznie z sufitem. Nie mogę oderwać oczu od wnętrza świątyni. Przede mną rysuje się zabytkowy ikonostas z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem w centralnym miejscu. Na prawo od ołtarza ogromne malowidło przedstawiające Sąd Ostateczny. Właśnie rodzi się we mnie fascynacja wszystkim, co drewniane i cerkiewne. „Obiekt ma unikatową i uniwersalną wartość”. Na zdj. cerkiew w Brunarach Wyżnych. (Fot. Adam Brzoza) Przystanek w wędrówce Początek lipca w Bieszczadach charakteryzuje się głównie deszczem. Tym razem jestem zaopatrzona w przyzwoitą porcję wiedzy (właśnie trwa praktyczny egzamin na przewodników beskidzkich). Turzańsk miał być jedynie krótkim przystankiem w wędrówce, ale ostatecznie wraz z grupą zostaję tu dobrą godzinę. Właśnie przestało padać i można lepiej przyjrzeć się świątyni. Cerkwi patronuje św. Michał Archanioł. Choć wybudowana przez Łemków, zdecydowanie różni się od tej w Powroźniku. Reprezentuje tzw. typ osławicki (lub wschodniołemkowski): wieża-dzwonnica nie jest częścią bryły, a konstrukcja ma jeden wspólny dach, z którego wyrasta łącznie pięć baniastych hełmów. Budowle tego typu występują tylko w kilku wsiach skupionych w dolinach rzek Osławy i Osławicy. Zapewne ta unikatowość pomogła cerkwi z Turzańska znaleźć się na liście UNESCO. Na wzniesieniu, otoczona drzewami i kamiennym murem, z prezbiterium skierowanym ku wschodowi – usytuowana podręcznikowo. W środku imponują polichromie. Są bardzo zniszczone (na szczęście plany remontu i renowacji są zaawansowane), ale widać w nich motywy ludowe. Przedstawiają początki chrystianizacji Rusi. Krążę po rozległym terenie wokół budowli i próbuję odczytać inskrypcje na starych nagrobkach. Niestety dość słabo znam cyrylicę, a na pograniczu łemkowsko-bojkowskim nie posługiwano się innym alfabetem. Jeden z przyszłych przewodników właśnie opowiada o zawiłych losach mieszkańców tych ziem. A jest o czym mówić – zarówno Łemków, jak i Bojków przed kilkudziesięciu laty spotkał podobny los. Najpierw próby określenia tożsamości narodowej, potem przyglądanie się wojnie i potyczkom z UPA, a na koniec przesiedlenia i Akcja „Wisła”. Gdy zabrakło rdzennych mieszkańców, większość cerkwi w całym regionie zaadaptowano na kościoły rzymskokatolickie lub zniszczono. Ta w Turzańsku jest ewenementem, ponieważ korzystają z niej Łemkowie, którzy wrócili do domu w latach 50. Obecnie jest filią parafii prawosławnej w Komańczy. Figurka modlącej się z Powroźnika (Fot. Adam Brzoza) Droga na skróty Lato w Bieszczadach, tym razem dużo dalej na wschód, przy samej granicy z Ukrainą. Wraz z narzeczonym jeździmy na stopa od wsi do wsi i podziwiamy cerkwie. Ta w Smolniku nad Sanem daje nam popalić. Dostać się do niej jest nadzwyczaj łatwo – widać ją z dużej obwodnicy bieszczadzkiej, wystarczy nie przegapić betonowej drogi dojazdowej, et voilà! Ale dla nas to zbyt banalne, postanawiamy zdobyć ją z zaskoczenia. Mapa zdaje się być po naszej stronie. Tuż za przydrożnym krzyżem wchodzimy na łąkę, przekraczamy rzekę po zwalonym drzewie, pokonujemy pole pokrzyw. Przed nami już ostatnia prosta, ale wpadamy w ogrodzenie. A niech to! – całe hektary wokół drewnianej świątyni to ogrodzone pastwiska, więc prowadzi do niej tylko jedna droga. Po półtorej godziny pokornie udajemy się w jej kierunku. Ucinamy sobie pogawędkę z opiekunem cerkwi. On także narzeka na wszechobecne ogrodzenia. Na szczęście rekompensuje nam trudy opowieścią o smolnickiej perełce. Aż dziw bierze, że po tak burzliwych dziejach wciąż stoi i zachwyca nawet ekspertów UNESCO. Wybudowano ją w 1791 r., ale po 160 latach wskutek korekty granicy została całkiem sama w opuszczonej wsi. Zanim przeszła w ręce parafii rzymskokatolickiej, pełniła funkcję magazynu. W końcu doczekała się remontu. Jest najlepiej zachowanym klasycznym przykładem cerkwi typu bojkowskiego w Polsce. Obchodzimy ją dookoła, podziwiając archaiczną bryłę, która w niczym nie przypomina konstrukcji łemkowskich. Owszem, trójdzielna, ale to brzuchata nawa, a nie wieża dominuje nad pozostałymi częściami. Wchodzimy do środka, uderza skromny wystrój. Ikonostas został zniszczony wkrótce po przesiedleniu mieszkańców na Ukrainę. Paru odważnych parafian zdążyło w tajemnicy uratować najcenniejsze przedmioty. Wewnątrz ocalał jedynie fragment polichromii, ale elementy wyposażenia można zobaczyć w muzeach we Lwowie i Łańcucie. W drodze powrotnej znów łapiemy stopa i przypadkiem zabiera nas opiekun cerkwi. Rozmowy na jej temat trwają. Tym razem dowiadujemy się o pseudoturystach, którzy kiedyś rozpalali w środku ognisko, oraz o niedźwiedziu, który polował na pszczoły i zostawił ślady pazurów. Wraz z narzeczonym obiecujemy sobie przyjechać tu kiedyś na mszę świętą, która z braku prądu jest odprawiana przy świecach. Strzelista cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu. Dzięki wpisaniu na listę UNESCO będzie teraz lepiej chroniona. (Fot. Adam Brzoza) Warto wiedzieć: Cerkwie wpisane na listę UNESCO Polska Brunary Wyżne - Cerkiew św. Michała Archanioła z 1797 r., obecnie kościół parafialny NMP Wniebowziętej. Typowy przykład cerkwi zachodniołemkowskiej o wyraźnej trójdzielnej budowie. Kwiatoń - Cerkiew św. Paraskewy z II poł. XVII w., obecnie kościół filialny. Jeden z najlepszych przykładów cerkwi zachodniołemkowskich o strzelistej wieży. Owczary - Cerkiew zachodniołemkowska Opieki Bogurodzicy z 1653 r., obecnie kościół filialny. Przykład autentycznej struktury zespołu cerkiewnego. Powroźnik - Cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła z 1600 r., obecnie kościół parafialny. Najstarsza cerkiew w polskich Karpatach. Turzańsk - Cerkiew św. Michała Archanioła z lat 1801–1803, obecnie filialna cerkiew prawosławna. Zbudowana w typie wschodniołemkowskim, trójkondygnacyjna, z wolnostojącą dzwonnicą na osi. Smolnik - Cerkiew św. Michała Archanioła z 1791 r., obecnie kościół filialny Wniebowzięcia Matki Bożej. Jedyna zacho­wana cerkiew typu bojkowskiego w Polsce. Chotyniec - Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy, obecnie filialna cerkiew greckokatolicka. Pochodzi z ok. 1700 r., jest przykładem rzadkich świątyń z galerią wokół kaplicy. Radruż - Cerkiew św. Paraskewy, obecnie filia Muzeum Kresów w Lubaczowie. Jedna z najstarszych cerkwi drewnianych w Polsce (zbudowana ok. 1583 r.). Ukraina Użok - Cerkiew św. Michała Archanioła z 1745 r. Położona najdalej na południe cerkiew bojkowska, nietypowy przykład trójdzielnej cerkwi z dzwonnicą nad przedsionkiem. Jasina - Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego z 1824 r. Jedna z najstarszych i najlepiej zachowanych cerkwi typu huculskiego (na planie krzyża grec­kiego z jedną kopułą na środku). Wierbiąż Niżny - Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy z 1808 r. Przedstawia ewolucję cerkwi huculskiej, co jest ciekawostką w regionie. Rohatyn - Cerkiew Zesłania Ducha Świętego z przełomu XV i XVI w., obecnie oddział Iwanofrankowskiego Muzeum Sztuki. Najstarsza cerkiew drewniana spośród ośmiu zgłoszonych z Ukrainy. Drohobycz - Cerkiew św. Jerzego z drugiej poł. XVII w., obecnie stanowi część Regionalnego Muzeum Tradycji Ludowych w Drohobyczu. Zbudowana ponoć bez ani jednego gwoździa. Żółkiew - Cerkiew św. Trójcy z 1720 r. z ośmioboczną kopułą i pełnym wyposażeniem. Najlepszy przykład wystroju wnętrza XVIII-wiecznej cerkwi. Potylicz - Cerkiew Zesłania Ducha Świętego z 1502 r., najlepiej zachowana cerkiew drewniana w stylu archaicznym. Pokazuje początkowy etap budowania cerkwi kopułowych. Matków - Cerkiew św. Dymitra (także Najświętszej Bogurodzicy) z 1838 r. Konstrukcja przypomina chińską pagodę i jest najlepszym przykładem architektury bojkowskiej Joanna Stachowiak, 2013
Teneryfa: wyspa na łasce wulkanu oczami wokalisty zespołu Pectus
Starożytni o Wyspach Kanaryjskich mówili – Wyspy Szczęśliwe. Oddalona o tysiąc kilometrów od brzegów Hiszpanii Teneryfa to wakacyjna pigułka: całoroczne słońce, tropikalne rośliny i skaliste góry w jednym.
Ankieta Travelera Na Teneryfę wybrał się z Travelerem Tomasz Szczepanik – lider i wokalista zespołu Pectus, polskiej grupy grającej muzykę pop, utworzonej w 2005 r. w Rzeszowie. 1. Przed podróżą Teneryfa kojarzyła mi się... Głównie z wyjazdami wakacyjnymi. 2. Pierwsze wrażenie... 24 stopnie, piękne słońce, palmy, ocean i oczywiście majestatyczny Pico de Teide. Prawie czterotysięczny wulkan jest najwyższą górą w Hiszpanii i jedną z najwyższych w Europie. 3. Urzekło mnie... Niesamowite wrażenie zrobił na mnie Loro Parque, w którym można zobaczyć m.in. pokaz tresury delfinów i orek, białego tygrysa, rekiny pływające tuż nad głową w specjalnym szklanym tunelu i olbrzymie goryle niczym z filmu King Kong. 4. Denerwowało mnie... Że muszę tak szybko wracać. 5. Miejscowi ludzie są... Bardzo sympatyczni i uśmiechnięci (czego czasem nam brakuje). Myślę, że słońce odgrywa tutaj bardzo ważną rolę. 6. Nie mogłem zrozumieć... Dlaczego w hotelu za wypożyczenie kąpielowego ręcznika płaci się 20 euro. 7. Niebo w gębie poczułem, gdy... Skosztowałem miejscowej paelli i białego wytrawnego wina. 8. Niezapomniane miejsce... Kilka miejsc na Teneryfie można uznać za obowiązkowe, np. wioskę Masca. Polecam też zarezerwować jeden dzień na zwiedzanie pobliskiej La Gomery. Największą frajdę sprawia wypożyczenie samochodu i bezstresowe przemierzanie wyspy na własną rękę. 9. Z podróży przywiozłem... Oczywiście wspomnienia, ale także karimbę, pięknie brzmiący instrument, który kiedyś wzbogaci moje piosenki. 10. Po powrocie tęsknię za… Oceanem Atlantyckim, plażą, smakiem potraw z owocami morza, oliwkami, winem i pięknym słońcem. Na Teneryfę wrócę na pewno! Droga zamknięta, bo spadły 3 cm śniegu. Zdani na łaskę wulkanu cierpliwie wyczekujemy poprawy pogody. W końcu się udaje, droga na Pico de Teide (3718 m), najwyższy szczyt Hiszpanii, staje przed nami otworem. Wjeżdżamy serpentynami wyżej i wyżej, by za moment jechać… niżej i niżej. Chwila konsternacji i ogłoszenie: „Minutę temu z prawej strony minęliśmy Teide”. Przez zalane deszczem szyby prawie go nie widać. Rzucam mu gniewne spojrzenie – kiedyś się policzymy! FROM POLAND? DZIEŃ DOBRY! Moja artystyczno-dziennikarska grupa zaczyna się zastanawiać, co też będziemy robić przez cały tydzień w deszczu, gdy nagle pojawiają się słońce i tęcza. Ten zestaw jest najczęstszym zjawiskiem obserwowanym na niebie nad Teneryfą. Do tego dodajmy 25 stopni powyżej zera i mamy styczeń jak marzenie. Playa de las Américas to ogromny kurort w południowo-zachodniej części wyspy, w charakterystycznym stylu „gargamelowym”. Przyszło mi zamieszkać w jednym z 300 pokojów czterogwiazdkowego kompleksu, w którym zielone papugi każdego gościa witają śpiewnym „Hola!”. Średnia wieku – na oko 60 lat. Rekonesans przynosi pierwsze spostrzeżenia: wieje jak diabli, piasek na plaży wygląda jak brudna ziemia przy drodze, brakuje roślinności wyższej niż 3 m. Po krótkim czasie okazuje się, że Teneryfie nie sposób odmówić urody – woda w Atlantyku jest jasnobłękitnogranatowa, palmy występują w kilkudziesięciu odmianach, a krajobraz urozmaicają postrzępione grzbiety. Gdzie są góry, tam zawsze jest pięknie. Refleksja: mam ochotę zmienić klimat na stałe. Wzdłuż brzegu wije się siedmiokilometrowa promenada, to przy niej toczy się życie towarzyskie. Zatrudnieni w knajpach uśmiechnięci panowie tylko czekają na moje spojrzenie – „Where are you from? Poland? Dzień dobry!”. Staram się nie wpadać w ich sidła, bo szkoda mi czasu na postój w co drugiej restauracji. Idąc po bulwarze, obserwuję zmieniający się krajobraz: obok szerokich plaż wznoszą się skały o fantazyjnych kształtach. Przy jednej z nich spotykam sympatycznego Hiszpana. On ni w ząb po angielsku, ja ni w ząb po hiszpańsku, ale rozmawiamy pół godziny. Na koniec zaglądam jeszcze do kościoła, gdzie właśnie trwa msza. W środku mnóstwo ludzi, jedna zakonnica gra na gitarze, pozostałe śpiewają; nie znam języka, ale jakoś śpiewam razem z nimi. UWAGA, SPADAJĄCE GŁAZY Największe atrakcje Teneryfy ulokowały się niestety poza miejscowością, w której jesteśmy zakwaterowani, korzystamy więc z usług rent a car (paliwo kosztuje niecałe euro za litr!) i ruszamy na objazd zachodniej części wyspy. Po paru nieudanych próbach wproszenia się na plantację bananów nareszcie nam się udaje. W ogromnych namiotach rosną bananowce – to jedna z najważniejszych na Wyspach Kanaryjskich roślin uprawnych – oraz papaje, a pomiędzy nimi biegają kury. Miły pracownik (na nasz użytek – pan Chiquita) częstuje nas świeżymi owocami. Po ich spróbowaniu przybywa mi kolejny argument za długoterminową zmianą klimatu. Na Teneryfie autostrady biegną wzdłuż części wybrzeża, reszta dróg to sieć niekończących się serpentyn. W przypadku tych drugich pojawia się pewna prawidłowość: im większa wysokość, tym bardziej robi mi się niedobrze. Niedogodności rekompensuje mi widok oceanu z wyraźnie rysującą się pobliską wyspą La Gomerą i nieco bardziej odległą La Palmą. Robimyprzerwę przy imponujących Acantilados de Los Gigantes (najwyższych klifach Wysp Kanaryjskich – osiągają ponad 500 m), po czym docieramy do najpiękniejszego miejsca na Teneryfie. Masca jest maleńką wioską wtuloną w postrzępione góryjako żywo przypomina mi Machu Picchu. Wieki temu między skały wcisnęła się zatoka, nic więc dziwnego, że zawijali tu piraci. Na brzeg można zejść stromym szlakiem – niestety jest dla mnie niedostępny, bo na nogach mam sandały.Z żalem wspominam zostawione w hotelu buty trekkingowe. W zachodniej części Teneryfy, za miasteczkiem Buenavista del Norte, biegnie wąska droga wykuta w klifie. Znaki informują, że wjeżdża się na nią na własną odpowiedzialność – wszędzie leżą ogromne kamienie, które oderwały się od ściany. Podczas wichury lepiej w ogóle się tam nie zbliżać, ale nie ma innej drogi do Punta de Teno, najdalszego krańca wyspy. Chociaż pogoda nam dopisuje, na wszelki wypadek na każdym zakręcie upraszam głazy, by raczyły nie spadać. Najwyraźniej moje prośby zostały wysłuchane, bo niedługo później stoję na kamiennej grobli przy latarni morskiej i podziwiam klify z bezpiecznej odległości. Zastanawiam się, dlaczego to Acantilados de Los Gigantes są najsłynniejsze, skoro te wyglądają groźniej, a wokół nie kręci się tak dużo ludzi. Po stresującej drodze powrotnej (znów zaklinam skały) czeka nagroda: wizyta w Garachico, na północnym wybrzeżu. Po wybuchu wulkanu, co miało miejsce przed 300 laty, miasteczko zalała lawa. Na szczęście zostało odbudowane i teraz podziwiam wspaniałe budynki z charakterystycznymi drewnianymi balkonami. Zachód słońca oglądany znad talerza w restauracji jest wyjątkowo efektowny. Gdyby tylko w drodze powrotnej serpentyny zechciały się wyprostować… TEIDE NIE W HUMORZE Monstrualny goryl za szybą wyleguje się na trawie, ma gdzieś setki turystów szczerzących do niego zęby. Ruszamy na podbój Loro Parque, wielkiego nowoczesnego zoo w Puerto de la Cruz. Można by w nim spędzić cały dzień, ale ograniczony czas każe skierować się do najważniejszych atrakcji, czyli do oceanarium. Show z udziałem fok i delfinów oglądam jak dziecko, z otwartymi ustami. Przy orkach muszę je zamknąć, bo siedzę w „strefie rażenia”. Walenie są nauczone, by co jakiś czas studzić entuzjazm publiczności bryzgami wody. Przed pokazem pracownicy oferowali foliowe płaszcze za 3 euro, ale sobie odpuściłam. Z pokazu wychodzę sucha – szkoda. Na pocieszenie odwiedzam Siam Park w „moim” Playa de las Américas. Wodny park rozrywki – największy w Hiszpanii, a na pewno na Kanarach – można zaliczyć w ramach biletu do Loro Parque. Wszystkie obiekty są tak stylizowane, aby przypominały starożytny Syjam. Kilkanaście poskręcanych zjeżdżalni zatrzymuje mnie na kilka godzin. Jedynie główna atrakcja nie przypada mi do gustu, choć powinna dostarczyć niezapomnianych wrażeń. Z 28-metrowej zjeżdżalni Tower of Power spadam w jakieś trzy sekundy. Z zamkniętymi oczami nie mogę podziwiać widoków, za to czuję na plecach każdy segment długiej rury. Spokój odzyskuję w olbrzymim basenie ze sztucznymi falami, w dodatku z widokiem na Atlantyk. WIZYTA U GUANCZÓW Być na Teneryfie i nie wybrać się na La Gomerę, to jak być w Rzymie i nie zobaczyć Koloseum. Statek pokonuje 30 km w niecałą godzinę, ale rejs dłuży mi się niemiłosiernie (fale bujające statkiem rozhuśtały zawartość mego żołądka). Za to na miejscu brakuje czasu na zobaczenie wszystkich atrakcji. Na La Gomerze nie rozwinęła się turystyka, dzięki czemu hotele nie psują krajobrazu. Z okien autobusu oglądam tarasowe uprawy charakterystyczne dla tego skalistego terenu. Kręta droga trawersuje zbocza, a ja siedzę przy oknie i na każdym zakręcie ze zgrozą zerkam kilkadziesiąt metrów w dół. Serpentyny na Teneryfie to pestka w porównaniu z tymi na La Gomerze. Wjeżdżamy coraz wyżej, aż docieramy do Parku Narodowego Garajonay. Porośnięte mchem poskręcane drzewa sprawiają niesamowite wrażenie, wyglądają niczym Tolkienowscy entowie. Rosnący tam las laurowo-wrzosowy powstał w trzeciorzędzie i ma 3 mln lat! Nic dziwnego, że Spielberg nakręcił tu pierwszą część Parku jurajskiego. Z reliktem stykam się także w restauracji – mam okazję usłyszeć unikalny język gwizdany. Dawni mieszkańcy używali go do przekazywania informacji na duże odległości – dzisiejsi jedynie do zabawiania turystów. Wycieczka kończy się w stolicy La Gomery – San Sebastián de la Gomera. Chciałabym zagubić się w wąskich uliczkach, ale ostatni statek nie będzie na mnie czekał. Opuszczam wyspę z poczuciem niedosytu i butelką miodu palmowego – jednego ze specyfików tego skrawka lądu. Następnym razem zarezerwuję sobie więcej czasu. A będzie następny raz, bo przecież obiecałam wulkanowi Teide, że wyrównamy rachunki. INFO Powierzchnia: 2034 km2. Ludność: niecałe 900 tys. Religia: katolicyzm. Języki: hiszpański (można się porozumieć także po angielsku i niemiecku). Waluta: euro. Na słońce można liczyć o każdej porze roku (średnia temperatura w styczniu to ponad 20°C). Lipiec i sierpień są najgorętsze, ale różnice między porami roku nie są wyraźnie widoczne. W letnich miesiącach jest najwięcej turystów, więc jeśli ktoś lubi spokój, powinien wybrać się zimą. Niepotrzebna (wystarczy dowód osobisty albo paszport ważny przynajmniej pół roku). W grę wchodzi tylko lot. Czartery z Warszawy od ok. 1,7 tys. zł za bilet w obie strony. www.travelplanet.pl/czartery Czartery z Frankfurtu nad Menem od ok. 1 tys. zł za bilet w dwie strony. www.airstop.pl Loty rejsowe liniami LOT i Spanair – z Warszawy z przesiadką w Madrycie od 1,1 tys. zł za bilet w obie strony. www.lotyteneryfa.pl Biuro Podróży Itaka: cena wycieczki 8-dniowej w wersji all inclusive zaczyna się od ok. 2 tys. zł z noclegami w hotelu trzygwiazdkowym) i od ok. 3 tys. zł w czterogwiazdkowym. W cenie wycieczek są uwzględnione przeloty i ubezpieczenie. Hotele znajdują się w południowo-zachodniej, najbardziej turystycznej części wyspy. www.itaka.pl Wypożyczenie samochodu jest najlepszym rozwiązaniem (koszt ok. 30 euro za dzień). Wiele wypożyczalni udostępnia auta osobom powyżej 25. roku życia. Na wyspie dość dobrze funkcjonuje komunikacja publiczna. Przejazd autobusem np. ze stolicy Santa Cruz de Tenerife do Puerto de la Cruz kosztuje 4,4 euro. Za 12 lub 30 euro można kupić Travel Card, która upoważnia do podróżowania wszystkimi środkami lokomocji (autobusami miejskimi i międzymiastowymi oraz tramwajami); nie jest imienna. www.titsa.com Cała Teneryfa jest jedną wielką strefą wolnocłową. Na Teneryfie zawsze wieje, dobrze jest wziąć wiatrówkę. Wyspę przedziela pasmo wysokich gór, dlatego na północy jest nieco zimniej niż na południu. Między godz. 13 a 16 trwa sjesta; sklepy, wypożyczalnie i urzędy są wtedy zamknięte. Boom turystyczny na Teneryfie rozpoczął się dopiero po II wojnie światowej. Najczęstszym problemem są poparzenia słoneczne. O każdej porze roku trzeba pamiętać o stosowaniu kremu z filtrem. Warto też zabrać coś do nakrycia głowy oraz okulary przeciwsłoneczne. Opłaca się kupić perfumy i wino (zwłaszcza lokalne), ceny są dużo niższe niż w Polsce. Atrakcyjne są też ceny sprzętu elektronicznego, ale jeśli chcemy mieć pewność, że będzie sprawny, należy go kupować tylko w sklepach firmowych. Paliwo kosztuje ok. 0,8 euro/l. Żywność jest dość tania, zwłaszcza w sieciówkach typu Carrefour, Hiper Dino i Mercadona. Przykładowe ceny: woda mineralna 1 euro; cola 1,5 euro za butelkę 2 l; mleko 1 euro za litr; ser ok. 8 euro za kg. Wstęp do Loro Parque kosztuje 32 euro; bilet łączony (Loro Parque + Siam Park) 52 euro. Na Teneryfie nie ma polskiej placówki dyplomatycznej. Najbliższa znajduje się na sąsiedniej wyspie Gran Canaria. Konsulat Honorowy RP w Las Palmas de Gran Canaria, konsul honorowy Bogdan Dziekoński, C/ Triana 104, 5° D, 35002, tel. +34 928 366 982, faks +34 928 366 982. consul@polonia.nom.es www.teneryfa24.pl– wademekum turysty CZAS: 8 DNI KOSZT: OK. 3 TYS. ZŁ 3 SOSOBY NA TENERYFĘ JEDZENIE Produkty z supermarketu do samodzielnego przyrządzenia – m.in. kozie sery, papas arrugadas (ziemniaki w mundurkach). Restauracje przy bulwarach w turystycznych miejscowościach. Spróbuj paelli z owocami morza (10–15 euro na dwie osoby). Lokalne przysmaki z dobrym winem w restauracji na statku podczas kilkudniowego rejsu po Wyspach Kanaryjskich (od 518 euro). NOCLEGI W hotelach (np. w Santa Cruz de Tenerife) ceny od 12–13 euro za noc. Apartamenty w cenie 20–40 euro lub pokoje w tańszych hotelach (od kilkudziesięciu euro). Hotele przynajmniej czterogwiazdkowe, w których tygodniowy pobyt zaczyna się od ok. 3,5 tys. zł, a kończy nawet na 10 tys. zł. ROZRYWKA Spacery, kąpiele w oceanie, wędrówki po górach. Pod koniec lutego na ulicach Santa Cruz de Tenerife zaczyna się karnawał. Wycieczki z lokalnych biur podróży, rejs katamaranem (i pływanie z delfinami) – 45 euro, rowery podwodne (tzw. bob diving) – 44 euro. Wynajęcie jachtu w miejscowej marinie i samodzielny rejs po Wyspach Kanaryjskich; 7 dni od ok. 2,5 tys. euro.
Kolejne zabytki z Polski na liście UNESCO
Nareszcie! Pod koniec czerwca na prestiżową listę UNESCO trafiły kolejne zabytki z Polski – osiem zachwycających cerkwi Małopolski i Podkarpacia
Jest zima 2009 r. Od kilku dni przemierzam z plecakiem zbocza Beskidu Niskiego i Sądeckiego. A od wyniku tych zmagań zależy moje być albo nie być na kursie przewodnickim. Wraz z grupą współkursantów odwiedzam cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku. I od razu wiem, że jestem w miejscu zupełnie wyjątkowym. Takim, o którym powinno się uczyć w szkołach, które powinno trafiać na okładki przewodników po Polsce, być wyjątkowo chronione. Które powinno znaleźć się na Liście światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO (na razie jest na niej tylko 13 miejsc z Polski). Doczekam się tego latem 2013 r., kiedy to cerkiew w Powroźniku wraz z siedmioma innymi z Polski i ośmioma z Ukrainy trafi do tego prestiżowego grona. Choć dzisiaj świątynia jest kościołem rzymskokatolickim, stanowi doskonały przykład cerkwi zachodniołemkowskiej. Łemków łączył obrządek, ale dzieliły kilometry. O ich zróżnicowaniu świadczy m.in. architektura sakralna. Na zachodnich krańcach Łemkowszczyzny budowle te składają się z sanktuarium, nawy oraz wysokiej wieży kryjącej przedsionek. Stoję i podziwiam. Cała drewniana, pokryta gontem, otoczona wianuszkiem starych drzew. W okolicach Muszyny można znaleźć mnóstwo podobnych, jednak ta powroźnicka jest zupełnie wyjątkowa. Patrzę na charakterystyczne cebulkowate banie oraz wieńczące je żeliwne krzyże. Jeśli spojrzy się pod odpowiednim kątem, te układają się w linię prostą. Powroźnik szczyci się najstarszą cerkwią w polskich Karpatach. Choć na jednej ze ścian wyryto datę 1604 r., badania wykazują, że powstała w roku 1600. W XVIII w. dobudowano wieżę, a następnie – niestety wskutek powodzi – nowe dłuższe sanktuarium. W obawie przed całkowitym zalaniem przeniesiono cerkiew w bezpieczniejsze miejsce. Stare prezbiterium zostało wówczas zdegradowane do funkcji przybudówki. Jakże wielkie jest moje zdziwienie, kiedy okazuje się, że szalenie cenna polichromia figuralna zdobi teraz ściany zakrystii. Unikatowe malowidła z 1637 r. przedstawiają sceny biblijne. Pokrywają wszystkie ściany, łącznie z sufitem. Nie mogę oderwać oczu od wnętrza świątyni. Przede mną rysuje się zabytkowy ikonostas z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem w centralnym miejscu. Na prawo od ołtarza ogromne malowidło przedstawiające Sąd Ostateczny. Właśnie rodzi się we mnie fascynacja wszystkim, co drewniane i cerkiewne. Przystanek w wędrówce Początek lipca w Bieszczadach charakteryzuje się głównie deszczem. Tym razem jestem zaopatrzona w przyzwoitą porcję wiedzy (właśnie trwa praktyczny egzamin na przewodników beskidzkich). Turzańsk miał być jedynie krótkim przystankiem w wędrówce, ale ostatecznie wraz z grupą zostaję tu dobrą godzinę. Właśnie przestało padać i można lepiej przyjrzeć się świątyni. Cerkwi patronuje św. Michał Archanioł. Choć wybudowana przez Łemków, zdecydowanie różni się od tej w Powroźniku. Reprezentuje tzw. typ osławicki (lub wschodniołemkowski): wieża-dzwonnica nie jest częścią bryły, a konstrukcja ma jeden wspólny dach, z którego wyrasta łącznie pięć baniastych hełmów. Budowle tego typu występują tylko w kilku wsiach skupionych w dolinach rzek Osławy i Osławicy. Zapewne ta unikatowość pomogła cerkwi z Turzańska znaleźć się na liście UNESCO. Na wzniesieniu, otoczona drzewami i kamiennym murem, z prezbiterium skierowanym ku wschodowi – usytuowana podręcznikowo. W środku imponują polichromie. Są bardzo zniszczone (na szczęście plany remontu i renowacji są zaawansowane), ale widać w nich motywy ludowe. Przedstawiają początki chrystianizacji Rusi. Krążę po rozległym terenie wokół budowli i próbuję odczytać inskrypcje na starych nagrobkach. Niestety dość słabo znam cyrylicę, a na pograniczu łemkowsko-bojkowskim nie posługiwano się innym alfabetem. Jeden z przyszłych przewodników właśnie opowiada o zawiłych losach mieszkańców tych ziem. A jest o czym mówić – zarówno Łemków, jak i Bojków przed kilkudziesięciu laty spotkał podobny los. Najpierw próby określenia tożsamości narodowej, potem przyglądanie się wojnie i potyczkom z UPA, a na koniec przesiedlenia i Akcja „Wisła”. Gdy zabrakło rdzennych mieszkańców, większość cerkwi w całym regionie zaadaptowano na kościoły rzymskokatolickie lub zniszczono. Ta w Turzańsku jest ewenementem, ponieważ korzystają z niej Łemkowie, którzy wrócili do domu w latach 50. Obecnie jest filią parafii prawosławnej w Komańczy. Droga na skróty Lato w Bieszczadach, tym razem dużo dalej na wschód, przy samej granicy z Ukrainą. Wraz z narzeczonym jeździmy na stopa od wsi do wsi i podziwiamy cerkwie. Ta w Smolniku nad Sanem daje nam popalić. Dostać się do niej jest nadzwyczaj łatwo – widać ją z dużej obwodnicy bieszczadzkiej, wystarczy nie przegapić betonowej drogi dojazdowej, et voilà! Ale dla nas to zbyt banalne, postanawiamy zdobyć ją z zaskoczenia. Mapa zdaje się być po naszej stronie. Tuż za przydrożnym krzyżem wchodzimy na łąkę, przekraczamy rzekę po zwalonym drzewie, pokonujemy pole pokrzyw. Przed nami już ostatnia prosta, ale wpadamy w ogrodzenie. A niech to! – całe hektary wokół drewnianej świątyni to ogrodzone pastwiska, więc prowadzi do niej tylko jedna droga. Po półtorej godziny pokornie udajemy się w jej kierunku. Ucinamy sobie pogawędkę z opiekunem cerkwi. On także narzeka na wszechobecne ogrodzenia. Na szczęście rekompensuje nam trudy opowieścią o smolnickiej perełce. Aż dziw bierze, że po tak burzliwych dziejach wciąż stoi i zachwyca nawet ekspertów UNESCO. Wybudowano ją w 1791 r., ale po 160 latach wskutek korekty granicy została całkiem sama w opuszczonej wsi. Zanim przeszła w ręce parafii rzymskokatolickiej, pełniła funkcję magazynu. W końcu doczekała się remontu. Jest najlepiej zachowanym klasycznym przykładem cerkwi typu bojkowskiego w Polsce. Obchodzimy ją dookoła, podziwiając archaiczną bryłę, która w niczym nie przypomina konstrukcji łemkowskich. Owszem, trójdzielna, ale to brzuchata nawa, a nie wieża dominuje nad pozostałymi częściami. Wchodzimy do środka, uderza skromny wystrój. Ikonostas został zniszczony wkrótce po przesiedleniu mieszkańców na Ukrainę. Paru odważnych parafian zdążyło w tajemnicy uratować najcenniejsze przedmioty. Wewnątrz ocalał jedynie fragment polichromii, ale elementy wyposażenia można zobaczyć w muzeach we Lwowie i Łańcucie. W drodze powrotnej znów łapiemy stopa i przypadkiem zabiera nas opiekun cerkwi. Rozmowy na jej temat trwają. Tym razem dowiadujemy się o pseudoturystach, którzy kiedyś rozpalali w środku ognisko, oraz o niedźwiedziu, który polował na pszczoły i zostawił ślady pazurów. Wraz z narzeczonym obiecujemy sobie przyjechać tu kiedyś na mszę świętą, która z braku prądu jest odprawiana przy świecach.
Jest taka kraina, w której czas płynie wolniej, w powietrzu czuć zapach traw, a echo niesie po połoninach dźwięki pasterskiej trembity. Tej krainie na imię Huculszczyzna
Droga jest wyboista, z resztkami asfaltu. Jedziemy terenówkami. Nie zaryzykowałabym podroży do Czarnohory w zachodniej Ukrainie, tuż przy granicy z Rumunią, samochodem ze zwykłym zawieszeniem. Nieźle nas telepie, ale najwyższe pasmo Karpat Wschodnich warte jest nie takich poświęceń. Na połoninach pasą się półdzikie konie, a w drewnianych szałasach można dostać świeży owczy ser. Mijam na ludowo ozdobione domy, przydrożne kapliczki, cerkwie o świecących z daleka dachach. Wioski po czerwcowym deszczu toną w bujnej zieleni. Biały słoń na szczycie Zatrzymujemy się w Iwano-Frankowsku, dawniej Stanisławowie, dużym mieście u podnóża Karpat. Swą pierwotną nazwę zawdzięczał polskiemu magnatowi Stanisławowi Potockiemu. Kiedyś była tu potężna forteca – jeden z symboli Kresów. Zabytki architektury zdradzają polskie pochodzenie, ale wystarczy się rozejrzeć, żeby dostrzec także pomniki ostatnich lat. Szczególne wrażenie robi na mnie gigantyczny monument przed budynkiem urzędu – wąsaci ukraińscy muzycy, którzy siedzą poważni i wyprostowani jak struny. Przez lata nieformalną stolicą Huculszczyzny była położona nad Czarnym Czeremoszem Wierchowina, zwana po polsku Żabie. Przed wojną była to największa gmina w całej Rzeczypospolitej, obecnie jest szybko rozwijającym się centrum turystycznym. Rzucam okiem na mapę. Huculi żyli w dużym rozproszeniu, więc siłą rzeczy ich domostwa, tzw. grażdy, miały zwykle charakter obronny. Nic dziwnego, skoro najbliżsi sąsiedzi mieszkali przynajmniej kilka kilometrów dalej. Choć w górach Ukrainy za najpewniejsze miejsce noclegowe uważam własny namiot, tym razem odwiedzam jedną z licznych kwater prywatnych. Gospodarze zapraszają całą moją ekipę na biesiadę. Na stole pojawia się wódka w asyście różnego gatunku kiełbas i kiszonych pomidorów. Te ostatnie jem pierwszy raz w życiu. I już wiem, że także ostatni! Ucztę ratuje dorodny baran pieczony w całości nad ogniskiem. W moich rękach pojawia się gitara. Samą siebie wprawiam w zdumienie, znajdując w swoim repertuarze stare ukraińskie pieśni. Widać genius loci (duch opiekuńczy tego miejsca) działa silniej, niż przypuszczałam. Wieczór kończy się w ruskiej bani, którą opuszczam niemalże o poranku. Moim celem jest szczyt Pop Iwan (2022 m n.p.m.) i znajdujące się tam ruiny Białego Słonia, obserwatorium astronomiczno-meteorologicznego wybudowanego w 1938 r. Obiekt nie ma dachu ani charakterystycznej kopuły, ale wciąż robi niesamowite wrażenie – wieńczy trzeci co do wysokości szczyt Czarnohory. Przed II wojną światową był to najwyżej położony, stale zamieszkany budynek w granicach Polski. Niestety na niebie widać ciemne burzowe chmury. Zdrowy rozsądek każe zrezygnować z pójścia w góry. Z żalem porzucam więc myśl o zdobyciu Białego Słonia i wspominam główną grań Czarnohory, którą przeszłam rok wcześniej. Przed wojną biegł tędy Główny Szlak Beskidzki, obecnie skrócony do około dwóch trzecich pierwotnej długości. To tutaj znajduje się stożkowata Howerla (2061 m n.p.m.), najwyższy szczyt Ukrainy, na który rokrocznie, w święto niepodległości 24 sierpnia, ciągną masowe pielgrzymki Ukraińców. Tą granią biegła niegdyś granica, o której przypominają słupki z wyrytą datą 1920 oraz literami „P” i „CS”, czyli Polska i Czechosłowacja. Z wizytą u Vincenza Na szczęście w dolinach również czai się przygoda. Po krótkiej naradzie postanawiamy udać się do Bystrca nad potokiem o tej samej nazwie i złożyć wizytę Stanisławowi Vincenzowi. Polski pisarz był miłośnikiem i znawcą Huculszczyzny. Pochodził z tych stron i aż do II wojny światowej mieszkał „na wysokiej połoninie” – tak też nazwał dzieło swego życia, cykl książek poświęconych kulturze tego skrawka Europy. Ilekroć jestem na Ukrainie, za każdym razem przestaję narzekać na polskie drogi. Tym razem jednak kondycja głównej ulicy biegnącej przez wieś wprawia mnie w osłupienie. Mieszkańcy mogą dostać się do domów chyba tylko pojazdami wielkości traktorów. Z obawy o podwozia zostawiamy auta na polance i dalsze wyboje pokonujemy na piechotę. Docieramy do miejsca, w którym przed laty stał letni domek Stanisława Vincenza. W 2010 r., z okazji 70. rocznicy ucieczki pisarza z Czarnohory, członkowie Towarzystwa Karpackiego z Warszawy ustawili tu huculski krzyż oraz kamień z tablicą pamiątkową. Aby się tam dostać, należy przejść całą wieś, przekroczyć prowizoryczny mostek na rzece i wspiąć się ostro pod gorę. Drewniany dom pisarza znajdował się na całkiem stromym zboczu – aż dziw bierze, że domownicy nie spadali w przepaść tuż za progiem. Za to panorama okolicznych szczytów wystających ponad świerczyną zapiera dech w piersiach. Jeszcze wyżej, czyli w moim mniemaniu zupełnie na końcu świata, stoi zagroda z niewielką drewnianą chałupą. Towarzyszący nam miejscowy przewodnik okazuje się znajomym gospodarzy, więc po chwili siedzimy w kuchni u pani Hanusi i pana Wasyla. Jest prosto i swojsko – na ścianach wiszą dywany i wyblakłe obrazki, stół jest nakryty ceratą. Moją uwagę z miejsca przykuwa malowany na niebiesko, obstawiony garnkami piec, który zdobią płaskorzeźbione jelenie. Gospodyni stawia przed nami pokrojoną w kromki kuleszę, czyli mamałygę z mąki kukurydzianej, bryndzę w plastrach i słoik z domowym pasztetem. Skoro nie chcemy wódki ( jesteśmy kierowcami, tylko dlatego!), dostajemy mleko prosto z bańki. Pycha! Z prądem po Prucie To szum Prutu, Czeremoszu Hucułom przygrywa, a wesoła kołomyjka do tańca porywa... Też kiedyś słyszeliście tę piosenkę? Przyczepiła się do mnie po tamtym wieczorze. Uzbrojona w wiosło wsiadam do pontonu. Zaczynamy rafting na Czarnym Czeremoszu, dopływie Prutu. Startujemy w Dzembroni koło Werchowyny i płyniemy z prądem, ile damy radę. Spływy są tu dość popularne, jednak odbywają się zwykle przy wyższym stanie wody. Nieraz wyskakuję za burtę, żeby pomoc w wyciąganiu pontonu ze skał i skierowaniu go na główny nurt. Po kilku kilometrach jestem wyczerpana. Rezygnujemy. Niestety nie wystarcza mi czasu na odwiedzenie prywatnego muzeum instrumentów muzycznych w Wierchowinie. Udaje się to za to paru osobom z mojej grupy. Roman Kumłyk zgromadził tu cymbały, trombity i wiele innych instrumentów, o istnieniu których wcześniej nawet nie słyszałam. Ponoć nie tylko o nich opowiada, ale potrafi zagrać na każdym z nich. Mam powód, aby odwiedzić to miejsce jeszcze przynajmniej jeden raz. Wieczór spędzamy w Kołomyi – mieście zwanym stolicą Pokucia. Koledzy postanawiają nadmuchać ponton i zorganizować imprezę „after rafting” w basenie przy naszym ośrodku. Nie mija godzina, a wszyscy szalejemy w wodzie, wznosząc toasty za integrację polsko-ukraińską. Miejscowa młodzież, która przyszła na dyskotekę, szybko się do nas przyłącza. Właściciel zaciera ręce. Mówi, że takiej imprezy jeszcze u niego nie było! Huculskie zbóje W centrum Kołomyi stoi największa na świecie, bo wysoka na kilkanaście metrów pisanka. W nietypowym budynku znajduje się muzeum, w którym zgromadzono kilka tysięcy misternie zdobionych wydmuszek. Na kilku piętrach można podziwiać malowane jajka tworzone tradycyjnymi metodami – w większości barwione łupinami cebuli i cyfrowane woskiem. Pochodzą głownie z Pokucia i Huculszczyzny. Nie brak im lokalnego zróżnicowania – na przykład te z Werchowyny zwyczajowo były dekorowane na biało. Podziwiam cudeńka, które ktoś obszył kolorowymi nićmi i koralikami. I pomyśleć, że mnie w dzieciństwie wystarczyły byle mazaki. W mieście nad Prutem ciekawe są nie tylko pisanki – koniecznie trzeba odwiedzić Muzeum Pokucia i Huculszczyzny. Idąc tym tropem, wkrótce podziwiam zbiory z etnografii Hucułów – stroje, charakterystyczne szerokie pasy i oczywiście toporki. Podobno prawdziwy Hucuł miał zbójecką naturę i nigdy nie rozstawał się ze swoją ciupagą; potrafił nią manewrować nawet w tańcu z partnerką. Oczami wyobraźni widzę Ołeksę Dowbusza, huculskiego Janosika, o którym krążą legendy po całych Karpatach. Według jednej z nich najsłynniejszy zbójnik z każdej potyczki wychodził cało, a dosięgnęła go dopiero srebrna kula. Kiedyś Hucułki nosiły swój majątek przy sobie – obwieszały się ciężkimi naszyjnikami z monet i mosiężnych krzyżyków. Taki naszyjnik wygląda jak kolczuga. Mimo to daję się namówić na zakup takiej właśnie pamiątki – krzyżyka wykonanego według XVIII-wiecznego wzoru. Będzie mi przypominał, że „nie ma życia jak na połoninie”, na wszelki wypadek, gdybym zapomniała o tym przy korporacyjnym biurku.
Oswoić zimę - narty w Polsce i u sąsiadów
13 sposobów na narty w Polsce i u sąsiadów.
Słowacy i Czesi mają ski-passy i ski-busy, a polskie kurorty – tradycję i stare wyciągi. Taka jest obiegowa opinia, ale fora internetowe aż huczą od „za” i „przeciw” wyjazdom do naszych ośrodków narciarskich. Ich zaplecze techniczne wciąż się poprawia, a na większości stoków obowiązują systemy punktowe, co jest obecnie standardem. Wybraliśmy kilka wzorowych lub prężnie rozwijających się ośrodków w Polsce i u sąsiadów. Mamy też coś dla koneserów – centrum narciarskie na Ukrainie. Warunki trudne, ale mało kto wraca stamtąd niezadowolony. S U D E T Y 1. ZIELENIEC Trasy: większość dla początkujących. Wyciągi: 29 (orczyk, baby lift, kolej 4-os., krzesło 6-os.), wymiary (długość/różnica wzniesień): od 70 m/5 m do 900 m/280 m. Ceny: karnety na wszystkie wyciągi: 79 zł/73 zł (normalny/ulgowy) w godz. 9–16; 6-dniowy 400 zł/350 zł w godz. 9–16; 50 zł/40 zł w godz. 16–22; 40 zł/30 zł w godz. 19–22. Karnety punktowe (różna liczba punktów za wjazdy różnymi wyciągami), np. 10 wjazdów orczykiem – 50 zł; jest też sporo innych karnetów na poszczególne wyciągi. Promocja – za min. 4 noclegi w miejscowych pensjonatach karnet na wszystkie wyciągi za darmo, ale uwaga: oferta jest ważna od początku sezonu do 24.12. i od 7.03. do końca sezonu, czyli omija główny sezon. Zaplecze na stoku: kilkanaście szkół narciarskich, snowboardowych i wypożyczalni sprzętu, snowpark, część tras oświetlona. Warunki terenowe: mikroklimat zbliżony do alpejskiego, bardzo dużo śniegu. Rozrywka: największy ośrodek narciarski w Kotlinie Kłodzkiej, dużo zawodów narciarskich i innych imprez, w tym koncertów. www.zieleniec.pl 2. ŚWIERADÓW-ZDRÓJ Trasy: 2500 m, zróżnicowany poziom trudności, szerokość 40 m, nartostrada z wypłaszczeniem w połowie. Wyciągi: jedyna w okolicy kolej gondolowa (8 miejsc w wagoniku, wjazd trwa 8 min, przepustowość 2,4 tys. os./godz.), długość trasy 2172 m, różnica poziomów wynosi 440 m. Jeżeli bardzo mocno wieje, kolej nie jeździ. Ponadto do wyboru 6 innych wyciągów – orczyki (najdłuższy ma 530 m). Ceny: wjazd gondolą (sezon wysoki 23.12–14.03): 140 zł/120 zł (normalny/ulgowy) w godz. 9–22; 97 zł/77 zł w godz. 9–16; 67 zł/55 zł w godz. 18–22. Karnet 3-godzinny kosztuje 55 zł/48 zł; na 6 dni 585 zł/491 zł; snowpark 32 zł/30 zł w godz. 9–22. Obowiązuje system punktowy (1 pkt = 1,20 zł, 1 wjazd = 10 pkt). Zaplecze na stoku: sztuczne naśnieżanie, oświetlony stok. Przerwa na ratrakowanie w godz. 16–18. Szkółki narciarskie przy stokach, snowpark. Rozrywka: miejscowość uzdrowiskowa, kręgielnia, baseny, liczne knajpki. www.kolejgondolowa.pl 3. SIENNA (CZARNA GÓRA) Trasy: 12 tras – 6 nartostrad, 6 zwykłych tras zjazdowych (6 łatwych, 5 średnich, 1 trudna), łącznie 8 km (połowa sztucznie naśnieżana), różnica wys. 1180 m. Wyciągi: 10, w tym trzy koleje krzesełkowe i siedem orczyków (od 157 m do 1367 m długości, 379 m różnicy wysokości), przepustowość 10 tys. os./godz. Ceny: sezon wysoki (25.12–06.03): 79 zł/73 zł (ulgowy/normalny) w godz. 9–16; 65 zł/59 zł w godz. 14–22; 49 zł/45 zł w godz. 16-22. Karnet 3-godzinny 54 zł/48 zł; 6-dniowy 385 zł/355 zł. Karnet całodniowy i wielodniowy nie uprawniają do jazdy nocnej! Zaplecze na stoku: gastronomia przy wyciągach (wg ocen na forach słabo rozwinięta), szkoła narciarska (Jędrusiowa Polana), kilka wypożyczalni sprzętu, sztuczne naśnieżanie, jedna karta magnetyczna na wszystkie wyciągi, bezpłatny parking na 1,5 tys. samochodów. Rozrywka: snowpark, karuzela narciarska. Więcej w Lądku-Zdroju lub Stroniu. www.czarnagora.pl B I E S Z C Z A D Y 1. CISNA Trasy: Cisna: 700 m, oświetlona; Kalnica (kilkanaście km od Cisnej): 3 łatwe trasy (850 m, 800 m i 650 m). Wyciągi: Cisna: orczyk 650 m, przepustowość ok. 400 os./godz.; Kalnica: 1 wyciąg 650 m. Ceny: Cisna: karnet 25 zł na 10 przejazdów, wypożyczenie kompletu nart 45 zł/doba; Kalnica: 25 zł/10 wjazdów, 55 zł/cały dzień. Zaplecze na stoku: Cisna: wypożyczalnia sprzętu i serwis, szkółka narciarska, kilka knajp we wsi, nocleg możliwy w agroturystyce we wsi, w schronisku lub w okolicznych miejscowościach; wyciąg przebiega tuż obok schroniska (bacówka Pod Honem) – to fantastyczne miejsce z klimatem. Kalnica: wypożyczalnia sprzętu, parking, szkółka, gastronomia i nocleg tuż przy stoku (albo w okolicznych miejscowościach, tak jak w przypadku Cisnej), naśnieżanie. Warunki terenowe: Bieszczady są niskie, ale dosyć strome i miejscami trudne. Dość stromym stokiem jest Hon (820 m). Rozrywka: Cisna to centrum rozrywki w promieniu minimum kilkunastu km; Kalnica oferuje basen, park linowy, przejażdżki skuterem śnieżnym. www.cisna.pl/narty; www.kalnica.pl; www.dybasiowka.republika.pl 2. USTRZYKI DOLNE Trasy: Laworta – główna trasa z homologacją FIS na slalom i slalom gigant, różnica wysokości 256 m; Gromadzyń – 3 trasy (750, 800 i 900 m), pierwsza z nich ma homologację FIS na slalom; 164 m różnicy wysokości. Wyciągi: 6 wyciągów w stacjach Laworta–Gromadzyń. (Laworta: jedyne w Bieszczadach krzesło + dwa orczyki długości 1250 m i 300 m; Gromadzyń: 2 orczyki długości 700 m i 1 talerzyk 300 m). Ceny: karnet na 6 wyciągów (Laworta–Gromadzyń) 75 zł w godz. 9–17; 85 zł w godz. 9–20, 30 zł w godz. 16–20. Karnet 7-dniowy (w godz. 9–20) kosztuje 490 zł. Jeden wjazd 5 zł, system punktowy na pojedyncze wjazdy. Wypożyczenie kompletu nart/snowboard 40 zł/dzień; szkoła jazdy na nartach: 1 godz. indywidualnie 60 zł, 1 godz. dla 3 osób 100 zł. Zaplecze na stoku: stoki oświetlone, naśnieżane, ratrakowane, duże parkingi, karczma. Rozrywka: Ustrzyki są dobre dla tych, co cenią ciszę i małe kolejki na stoku. www.ustrzyki-narty.pl B E S K I D Ż Y W I E C K I KORBIELÓW/PILSKO Trasy: poziom zróżnicowany, 8 tras, jedna z homologacją FIS, przeważnie średnio trudne, jedna czarna, wymagająca trasa (często zamknięta), 6 z nich sztucznie naśnieżanych, oświetlenie na dwóch, długość od 300 m do 4,5 km. Wyciągi: kilkanaście wyciągów długości od 290 do 1536 m; krzesło, orczyk i talerzyk. Ceny: (obowiązują do 27.02): 50 zł w godz. 8–12; 30 zł w godz. 12–16; 65 zł w godz. 8–16; karnet 7-dniowy 350 zł. Zaplecze na stoku: bezpłatny parking w Korbielowie, przedszkole narciarskie, bardzo dobre przygotowanie tras (jedna z nich jest najlepiej oświetloną w Polsce), snowpark. Bardzo dobre oceny na forach, duże kolejki zwłaszcza w ferie i święta (po godz. 9 trudności z zaparkowaniem samochodu). Warunki terenowe: najlepsze w Beskidach warunki do narciarstwa (na Pilsku śnieg leży nawet do maja). Rozrywka: w Korbielowie karczmy i restauracje; ok. 50 km od granicy po słowackiej stronie – wody termalne w Oravicach. www.korbielow.net B E S K I D S Ą D E C K I JAWORZYNA KRYNICKA Trasy: 7 – w tym 4 oświetlone, 5 czerwonych, 1 niebieska, 1 czarna. Długość od 100 m (przeznaczona dla dzieci) do 2600 m (najdłuższa w całości oświetlona trasa w Polsce). Nowością w ofercie jest trasa „rodzinna”. Wyciągi: 6-osobowa kolej gondolowa, 2 x krzesło 4-os., 8 x orczyk (w tym 2 małe wyciągi szkoleniowe dla dzieci). Ceny: (obowiązują 15.01–28.02) 75 zł/68 zł (normalny/ulgowy) w godz. 9–15; 70 zł/63 zł w godz. 12–17; karnet 2-godzinny 45 zł/41 zł; karnet 7-dniowy 480 zł/440 zł. System punktowy na pojedyncze wjazdy, 1 pkt = 1,20 zł, wjazd gondolą 10 pkt. Zaplecze na stoku: bardzo duży i dobrze przygotowany ośrodek, na górze (nieco na uboczu) schronisko PTTK (bardzo drogie jak na schronisko), wszystkie trasy naśnieżane, kamery na stokach, bardzo długie kolejki, snowpark; wysokie ceny np. za toaletę w stacji na górze, 7 szkół narciarskich, 7 wypożyczalni sprzętu, sklepy narciarskie. Warunki terenowe: na Jaworzynie często odbywają się zawody, ale trasy nigdy nie są do końca zamknięte – ok. 1/3 zawsze jest dostępna dla narciarzy. Rozrywka: Krynica to miejscowość uzdrowiskowa, w mieście jest więc sporo możliwości spędzania czasu po zejściu ze stoku. Bardzo dużo zawodów sportowych na stoku. www.jaworzynakrynicka.pl 1. PEC POD ŚNIEŻKĄ Trasy: 12 (łączna długość ok. 10 km), w tym 6 naśnieżanych; Javor – najdłuższa oświetlona trasa w Czechach; ośrodek rozmieszczony na kilku zboczach. Wyciągi: 1 x krzesło 4-os., 9 wyciągów, przepustowość prawie 10 tys. os./godz., 3 wyciągi oświetlone. Ceny: (sezon 25.12–20.03) – 5 jazd – 200 koron; karnet 3 godz. 410/250 koron (dorośli/dzieci); całodniowy 600/380 koron, 7-dniowy 2950/1580 koron. Ski-pass łączony – Skiarena: 6 ośrodków karkonoskich (Černá Hora – Janské Lázně, Pec pod Sněžkou, Černý Dul, Velka Upa, Málá Upa, Svoboda nad Upou). Ceny ski-passów: 2 dni 1140/630 koron (dorośli/dzieci), 7 dni 3140/1720 koron. Zaplecze na stoku: wypożyczalnia, szkoła i całe zaplecze; 1 karta chip na terenie całego ośrodka, funpark na snowboardy. Rozrywka: Relaxpark – centrum sportu i relaksu (m.in. tor saneczkowy 900 m). www.skipec.com 2. HARRACHOV Trasy: dla początkujących, średnio zaawansowanych i doświadczonych, ze wszystkich mogą korzystać snowboardziści; od 400 m do 2020 m. Wyciągi: kolejki linowe i zwykłe wyciągi połączone ski-passem; łącznie 4775 os./godz. Ceny: (18.12–13.03) – 290/230 koron (normalny/ulgowy) w godz. 8–10; 8-godzinny 590/475 koron; karnet 7-dniowy 3480/2780 koron. Zakwaterowani goście mają 15 proc. zniżki na wyciągach. Zaplecze na stoku: wszystkie trasy naśnieżane, gastronomia przy stokach, jazdy nocne, stoki standardowo ratrakowane. Rozrywka: m.in. Muzeum Narciarstwa, Muzeum Szkła, browar (kąpiele piwne, tzw. piwne uzdrowisko), huta szkła Novosad. www.skiregion.cz/pl S Ł O W A C J A 1. SZCZYRBSKIE JEZIORO Trasy: 5 średnich, 4 łatwe (80 do 2500 m). Łącznie 12 km, w tym 4,5 km naśnieżanych. Wyciągi: krzesło 4-os. (1,6 tys. os./godz.), czas jazdy 7 min. Razem 7 wyciągów (80–2066 m), łącznie 5,9 tys. os./godz. Ceny: karnet wieczorny do ośrodka Szczyrbskie Jezioro (dorośli/juniorzy/ dzieci) 10/8/7 euro, 1 wjazd wyciągiem 3 euro (wszyscy). Ski-pass ważny także w Tatrzańskiej Łomnicy, Starym Smokowcu i Liptowskiej Tepliczce przez 3 dni kosztuje 51/40/36 euro. Slovakia Super Ski-pass – na ośrodki: Jasna Niskie Tatry, Wielka Racza, Donovaly, Strbske Pleso i Tatrzańska Łomnica na 10 dni – 220/175/155 euro; na 15 dni – 270/215/190 euro; na cały sezon 330/265/230 euro. Zaplecze na stoku: bezpłatny parking, Wi-Fi, kamery na stoku; wypożyczalnia, szkoła narciarska, snowpark K2, trasy naśnieżane, częściowo oświetlone (jazdy nocne). Umowa ze słowacką koleją – pakiet na jednodniowe przejazdy 28/22 euro obejmuje: przejazd pociągiem skądkolwiek do stacji Poprad – Tatry i Štrba, całodniowy karnet w ośrodku, przejazd ski-busami ze stacji kolejowej do ośrodka. Rozrywka: bungee jumping przy stoku, blisko termalny park wodny w Popradzie. www.parksnow.sk 2. JASNA Trasy: 28 km nartostrad, w tym 11 km naśnieżanych i 1,5 km oświetlonych. Wyciągi: krzesło 6-os., 3 x krzesło 4-os. i jedno 2-os., łącznie 16 wyciągów; przepustowość ponad 20 tys. os./godz. Ceny: ski-pass na 10 dni w wysokim sezonie kosztuje 200/140 euro (dorośli/dzieci), na 15 dni w wysokim sezonie 230/185 euro. Zaplecze na stoku: największy ośrodek narciarski na Słowacji; park dziecięcy MAXiland, wypożyczalnia sprzętu, szkoła, ośrodki na pn. i pd. stronach góry połączone wyciągami, snowpark, przygotowanie dla fanów free-ride’u i ski-alpinizmu, ski-fox, snowscooter, snowbike, sklepy sportowe. Rozrywka: m.in. Tatrzania (tor przeszkód), Tatralandia (aquapark), kitewing, paralotnie, lodowisko, park linowy, paintball, nocne jazdy na sankach. www.jasna.sk U K R A I N A ŁAWSKO Trasy: do 2,5 km długości, porozrzucane, dzikie, zamuldzone, przeważnie trudne. Wyciągi: najwięcej na Trościanie – krzesełkowy i 3 orczyki; na Politechniku 2 orczyki. Ceny: krzesło 4,5 hrywny, orczyk 2–2,5 hrywny; karnet krzesło + 10 x orczyk 27 hrywien; wypożyczenie nart 25–40 hrywien za dzień. Zaplecze na stoku: część tras naśnieżana i oświetlona, tanie jedzenie i zakwaterowanie; wypożyczalnie sprzętu. Nie ma tłoku. Pod Trościan spod hotelu Dynamo jeżdżą terenowe samochody (4 hrywny). Warunki terenowe: 4 stoki: Trościan, Pohar, Menczuł i Politechnik (wymienione od najtrudniejszego), warunki są raczej ekstremalne, dlatego ośrodek jest preferowany przez doświadczonych narciarzy. Rozrywka: dyskoteki; dla niektórych atrakcję mogą stanowić wyprawy po wodę lub do drewnianej sławojki na dworze (takie warunki są na niektórych kwaterach). www.ukraine-poland.com
WinterCamp 2011 okiem dziennikarki Travelera
Wiatr, mróz i widoczność sięgająca w porywach 10 metrów – oto pierwsze wrażenia z tegorocznego WinterCampu, który odbył się w weekend 11-13 lutego w gościnnych progach schroniska pod Turbaczem. Jednak dzięki życzliwym ludziom, atmosferze i słońcu, które łaskawie pokazało się następnego dnia, z pewnością nikt nie opuścił „Turbolotu” niezadowolony. A już na pewno nie ja!
Jest piątek rano, wraz z kolegami ruszam na szlak w Nowym Targu, by po kilku godzinach zameldować się na miejscu (jesteśmy zziajani jak małe lokomotywy, ale – dla niepoznaki – uśmiechnięci). Rozbijanie namiotu idzie nam gładko – co to dla nas, starych harcerzy! Wokół gęste mleko, cud, że w ogóle widać schronisko. Bardzo dobrze! Mamy wizję warunków, jakie czekają w naprawdę wysokich górach. WinterCamp to przede wszystkim szkolenia, które prowadzą specjaliści z branży outdoorowej (jeden przystojniejszy od drugiego). Na pierwszy ogień wybieram zajęcia z pierwszej pomocy. Specjaliści z MedAid Adventure Team odpowiadają na tuzin pytań i tłumaczą, jak pomóc sobie i innym, kiedy wiadomo, że karetka nie przyjedzie. Jest okazja do ćwiczeń, bo nawet w polskich górach na pomoc można czekać kilka godzin. Przy okazji znęcam się nad fantomem i partnerze symulacji. Po chwili ćwiczymy na zewnątrz. Leżę na śniegu i udaję nieprzytomną, z zimna dostaję drgawek, a śnieg wielkimi płatami ląduje na mojej twarzy. Już wiem, że zimą poszkodowany naprawdę nie może czekać. Bez folii NRC poszkodowanemu nie byłoby do śmiechu. Pewnie i tak nie jest. Przychodzi wieczór, a wraz z nim prelekcja Adama Pustelnika dotycząca jego wspinaczkowych wypraw. Zdjęcia robią na mnie wrażenie, od samego oglądania czuję zakwasy w mięśniach. Jeszcze tylko kilkanaście piosenek zaśpiewanych przy dźwiękach gitary i mogę zmierzyć się z kilkunastostopniowym mrozem. Na szczęście udaje mi się wytrwać i rano wykazuję czynności życiowe. Po wyjściu z namiotu zastanawiam się, czy jestem w tych samych górach. Mgła rozpierzchła się w ciemnościach, ustępując miejsca słońcu, które cudownie oświetla zaśnieżone gorczańskie grzbiety. Aktywną sobotę rozpoczynam na szkoleniu z biwakowania w zimowych warunkach. Przez kilka minut przyczyniam się do wykopania śnieżnej jamy, niestety objawy klaustrofobii nie pozwalają mi na dłużej. Co innego poruszanie się w rakach i z czekanem – trening skutkuje postanowieniem, że będę szlifować nową umiejętność. Na koniec wysłuchuję prelekcji o sprzęcie. Wreszcie ktoś mi tłumaczy, co, jak, z czym i dlaczego. I że kurtka przeciwdeszczowa nie jest oddychająca. Zajęcia wydają mi się najciekawsze ze wszystkich, tym bardziej, że kończą się krótkim kursem chodzenia na rakietach śnieżnych. Program biwaku pozwala tylko na trzy bloki zajęć, więc drogą selekcji odpada mi szkolenie lawinowe prowadzone przez GOPR-owca. Na szczęście akcja psów-ratowników wygląda efektownie nawet oglądana z boku. Ci, którzy uczestniczą w kursie, mają okazję poznać tajniki akcji na lawinisku, a nawet wczuć się w położenie osoby zasypanej… samemu dając się zasypać. Gdy robi się ciemno, przychodzi czas na ognisko z pieczeniem kiełbasy, a następnie kolejne spotkanie, tym razem z himalaistką Kingą Baranowską. Opowieści o zdobyciu dwóch ośmiotysięczników wzbudzają niemałe zainteresowanie i falę pytań o wszystkie aspekty życia na kilku tysiącach metrów n.p.m. Późny wieczór oznacza konfrontację schroniskowego ciepła z minusową temperaturą na dworze. Kieszonkowy termometr wskazuje -16 stopni, cudem zasypiam i znów udaje mi się dotrwać do rana. Spacer na rakietach śnieżnych. Jednoosobowa reprezentacja Travelera: pierwsza z lewej. Niedzielny poranek rozpoczyna krótka gra terenowa podsumowująca wyniesione z zajęć umiejętności. Podzieleni na grupy uczestnicy mają godzinę na obejście sześciu punktów rozmieszczonych wokół schroniska. Mam okazję m.in. szukać „poszkodowanych” (czyli woreczków ze śniegiem) na lawinisku, zakładać raki na czas i biec slalomem na rakietach śnieżnych. Przy ostatnim zadaniu realizuję zasadę „dzień bez upadku jest dniem straconym”. Na koniec otrzymuję certyfikat udziału w biwaku i z nieskrywanym żalem opuszczam schronisko. Podczas zejścia, a raczej biegu do Nowego Targu co i rusz wyłania się panorama Tatr. Niestety, pociąg nie zechce na mnie zaczekać, więc nie mogę zostać i podziwiać. Wędrówka, jak i cały weekend, odzywają się jeszcze przez kilka dni, czuję je w każdym mięśniu. I bardzo dobrze, dzięki temu wspomnienie WinterCampu zostanie na dłużej. Panorama Tatr widziana sprzed schroniska Organizatorom, czyli stowarzyszeniu Polish Outdoor Group oraz sklepowi turystycznemu Woda – Góry – Las, dziękuję za zaproszenie. Zobaczymy się za rok. Biwak nie odbyłby się bez pomocy sponsorów, czyli firm: Alpinus, Columbia, Salewa, Lifesystems, Marabut. www.wintercamp.org.pl Tekst: Joanna Stachowiak
Ostre kamienie, skalne progi i rwąca rzeka z wodospadami – oto z czym muszą się zmierzyć uczestnicy kanioningu. Po wejściu do wąwozu zaczynają pełne ekscytujących przeżyć zejście w dół.
Ubrani w grube neoprenowe pianki i zaopatrzeni w sprzęt alpinistyczny najpierw maszerują do miejsca, gdzie wąwóz bierze swój początek. Tam zaczyna się przygoda. Jeżeli jest to kanioning w wersji rekreacyjnej, wystarczą dobra kondycja i umiejętność pływania. W wersji ekstremalnej przydają się doświadczenie wspinaczkowe i mocne nerwy. Śmiałkowie brną po kolana lub po pas w wodzie (zazwyczaj bardzo zimnej), głębsze odcinki pokonują wpław. Na swojej drodze spotykają różne przeszkody – głazy, progi, uskoki, wodospady wysokości od kilku do kilkunastu metrów i tobogany. Te ostatnie przypominają zjeżdżalnię na basenie – są wyżłobionymi przez wodę skalnymi rynnami. Pokonuje się je w pozycji leżącej ze złączonymi nogami i rękami skrzyżowanymi na piersiach, z głową lekko odchyloną do tyłu. Szybkość zjazdu zależy od kąta nachylenia – zazwyczaj nie jest zbyt duża, ale wystarczy, by z impetem wpaść do wody. Kiedy drogę przegradza wodospad, śmiałkowie skaczą, krzyżując ramiona na piersiach i uginając nogi w kolanach. Z niektórych wodospadów bezpieczniej jest jednak zjechać na linie. Także inne miejsca czasami pokonuje się, wykorzystując linę. To dlatego w bardziej zaawansowanym kanioningu potrzebne są umiejętności wspinaczkowe. Narodziny kanioningu Jego kolebką jest Francja. Pionierem był Édouard-Alfred Martel, który w 1888 r. przeszedł francuską jaskinię Bramabiau wyglądającą jak wąwóz wyrzeźbiony pod ziemią. Kilka lat później spenetrował Verdon, najsłynniejszy kanion Prowansji. Do lat 60. XX w. kaniony były dostępne jedynie nielicznej grupie grotołazów eksploratorów, ale już dekadę później zainteresowanie nimi zaczęło rosnąć. W 1988 r. przy Francuskiej Federacji Speleologicznej powstała sekcja ds. kanioningu, która wyszkoliła kadrę instruktorską i opracowała przepisy bezpieczeństwa. Licho nie śpi Najpopularniejsza jest sześciostopniowa skala trudności kanionów opracowana przez Francuską Federację Speleologiczną: F (facile) – łatwy, PD (peu difficile) – nieco trudny, AD (asez diffi- cile) – dość trudny, D (difficile) – trudny, TD (tres difficile) – bardzo trudny, oraz ED (extrement difficile) – skrajnie trudny. Można się spotkać z innymi podziałami, ale zawsze bierze się pod uwagę podobne kryteria. Mówi o nich Michał Horodeński, instruktor Szkoły Alpinizmu „W Pionie”: – Trzeba zwrócić uwagę na ilość wody, czas konieczny do przejścia kanionu, potrzebę korzystania z liny, liczbę możliwych „ucieczek” i rodzaje przeszkód po drodze, a potem wyciągnąć z nich średnią. W każdym kanionie, nawet oznaczonym jako łatwy, może być niebezpiecznie. Najgorsze są nagłe przybory wody spowodowane obfitymi opadami, roztopami lub otworzeniem zapory (w krajach alpejskich). Poza tym na trasie mogą się pojawić miejsca szczególnie trudne, takie jak: syfony (woda przepływa pod skałą), odwoje (tam nurt zmienia kierunek na przeciwny) oraz wodospady z dużą ilością wody. Bez sprzętu ani rusz Neoprenowa pianka z kapturem (grubość 5 mm, czyli jak do nurkowania, cena od ok. 500 zł) oraz neoprenowe skarpety (grubość 2–3 mm, ok. 45 zł) są nieodzowne, by w lodowatej wodzie mieć zapewniony komfort termiczny. Można kupić buty do kanioningu wyściełane piankowym materiałem, ale sprawdzi się też zwykłe sportowe obuwie z przyczepną podeszwą. Do tego dochodzą kask (ok. 150 zł) i uprząż dedykowana do kanioningu z osłoną na piankę (ok. 250 zł) oraz lonża. Poza tym potrzebne są wytrzymała, nietonąca lina (od 8 zł/m) i przyrząd zjazdowy typu „ósemka” (ok. 30 zł). Cały sprzęt transportuje się w specjalnym, odpornym na zniszczenia worku (ok. 200 zł). Dodatkowo warto mieć ze sobą apteczkę z folią NRC, latarkę czołówkę i nóż, a podczas wyprawy do trudniejszego kanionu także maskę do nurkowania i okulary pływackie. Bezpieczeństwo przede wszystkim Przed wejściem do kanionu trzeba przeanalizować jego schemat techniczny z zaznaczonymi trudnościami i (obowiązkowo!) sprawdzić prognozę pogody. Wcześniej o swojej eskapadzie dobrze jest poinformować kogoś, kto w razie potrzeby sprowadzi pomoc. Na czele grupy idzie osoba najbardziej doświadczona, która kontroluje stan wody, wskazuje miejsca do zjazdów i skoków oraz sprawdza kondycję uczestników. Bardzo ważna jest długość liny, jaką zabiera się do kanionu. Powinna być przynajmniej dwa razy dłuższa niż najwyższy próg, z którego będzie się zjeżdżać. Jeżeli w skałach przewodnik natrafi na zamontowane na stałe stanowiska zjazdowe czy poręczówki, musi ocenić ich stan, a w razie wątpliwości – założyć własne. Podczas przejścia wszyscy powinni pozostawać ze sobą w kontakcie wzrokowym i głosowym. W trudnym terenie może to być niemożliwe, bo np. huk wodospadu zagłusza nawet krzyk – wtedy wykorzystuje się gwizdek. Trzy krótkie sygnały znaczą „daj więcej liny”, trzy długie – „potrzebuję pomocy”. Uniwersalny sygnał SOS to zgodnie z alfabetem Morse’a następujące po sobie trzy krótkie, trzy długie i trzy krótkie sygnały. Poza tym trzeba pamiętać, że: Jeśli kanion jest wymagający, obfituje w zjazdy i niebezpieczne miejsca, grupa nie powinna liczyć więcej niż pięć osób. Penetrowanie kanionu po ciemku jest bardzo niebezpieczne, dlatego czas przejścia podany w przewodniku trzeba przedłużyć o blisko. 20 proc., by nie pokonywać drogi w nocy. W kanionach przeważnie nie można liczyć na zasięg GSM ( jeśli jednak na niego liczysz, niech twój telefon będzie wodoodporny). Strony WWW www.descentecanyon.com – kanioning we Francji (pofrancusku) www.swisscanyon.ch – kanioning w Szwajcarii www.kaniony.pl – polska strona o kanioningu Gdzie te kaniony Kanioning jest popularny w krajach alpejskich – we Francji (niekwestionowane królestwo wąwozów to Prowansja), w Szwajcarii i Słowenii (np. w miejscowości Bovec znajduje się centrum wodnych sportów ekstremalnych). W kanionach w Alpach Nadmorskich i Liguryjskich woda latem jest dość ciepła, a stanowiska zjazdowe dobrze przygotowane. Naprawdę trudne wąwozy znajdują się w Alpach Pennińskich (pogranicze Włoch i Szwajcarii); niektóre wciąż czekają na eksplorację. W USA centrum tego sportu (tam określanego mianem canyoneering) jest Park Narodowy Zion w Utah. W Polsce nie uprawia się kanioningu, a sama dyscyplina jest mało znana – pewnie dlatego, że natura poskąpiła nam kanionów. Gdzie można spróbować Szkoła Alpinizmu „W Pionie” – wyjazdy do Słowenii, Francji i Włoch, koszty zależą od programu, ceny od 2,5 tys. zł/os. www.wpionie.pl, www.kanioning.pl Adventure Explorers – kanion Verdon we Francji, kanioning, rafting, kajaki, 8 dni od 3,8 tys. zł/os. www.adventureexplorers.pl Biuro Podróży Travel Partner – 5 dni w Słowenii: kanioning, rafting i hydrospeed, 640 euro/os. (cena nie zawiera kosztów przelotu). www.travel-partner.com.pl Najpiękniejsze kaniony Verdon (Prowansja, Francja) – najsłynniejszy i jeden z najgłębszych kanionów w Europie, ma ponad 20 km długości, jego głębokość dochodzi do 700 m. Susec i Fratarica nad rzeką Soča (Słowenia, region alp Julijskich) – pierwszy, długości około kilometra, jest dość łatwy i dlatego popularny wśród początkujących. Drugi liczy 800 m długości, jest trudniejszy i mniej uczęszczany (najdłuższy zjazd ma 50 m). Torrente Cormor (alpy retyckie, lombardia we Włoszech) – przypomina jaskinię, ponieważ większość odcinków pokonuje się po ciemku. Należy do trudnych kanionów, często trzeba szukać właściwej drogi. Ma kilometr długości, różnica poziomów wynosi 350 m. Region Sierra de guara (Pireneje, Hiszpania) – kaniony przybierają fantastyczne formy, tworzą sale i wąskie gar- dziele; najciekawsze to Anisclo i Vero (ten drugi ma 8 km, dołem płynie rzeka o szmaragdowym kolorze). Ecouges (rejon grenoble, Francja) – kilometr długości i 220 m różnicy poziomów; ciekawostką jest zjazd 70-metrową kaskadą, poza tym są liczne skoki, tobogany i odcinki do przepłynięcia. Zion (USA) – w Parku Narodowym Zion słynącym z urwisk, wodospadów i rzek; ma 24 km długości i 800 m głębokości. Jak zostałam kanionerem Początkowo wcale się nie bałam – może dlatego, że nie do końca wiedziałam, co mnie czeka. Z kanioningiem spotkałam się pierwszy raz na wyprawie Toyota RAV4 Adventure. Z uśmiechem wcisnęłam się w ciasną neoprenową piankę, a następnie wspięłam się dróżką w górę wąwozu. Był to kanion Susec w Alpach Julijskich w Słowenii. Mina mi zrzedła, gdy okazało się, że droga w dół prowadzi głównym nurtem spienionej rzeki Soča. Choć Susec został sklasy? kowany jako średnio trudny, na początku było całkiem łatwo: szliśmy gęsiego za instruktorem, brodząc po kolana lub po pas w wodzie. Wśród wielkich głazów i ostrych kamieni czułam się jak w aquaparku. Od czasu do czasu tra? ały się niewielkie tobogany, którymi zjeżdżało się jak na ślizgawce. Fajna zabawa, ale żeby od razu nazywać ją sportem ekstremalnym? Po chwili miałam zmienić zdanie. Zatrzymaliśmy się na ogromnym głazie, na którym tworzył się niewielki wodospad. Różnica poziomów – na oko 5 m. Gdy nasz instruktor skoczył i wpadł do wody z głośnym pluskiem, zrozumiałam, że mnie to nie ominie. Przełamałam strach i – pamiętając o ugięciu kolan, ale odruchowo zatykając nos – skoczyłam. Nie mogłam uwierzyć, że to zrobiłam! Później jeszcze wielokrotnie pokonywaliśmy w ten sposób przeszkody, skacząc nawet z wysokości 8 m. Na niektóre skały wdrapywałam się ponownie tuż po wynurzeniu – i to po kilka razy! Podczas godzinnej przeprawy „zaliczyłam” też kilkanaście toboganów. Chciałabym spróbować sił w trudniejszym kanionie!
Różnią się niemal wszystkim. W jednych najważniejsza jest szybkość, w innych refleks, precyzja albo efektowność. Łączy je jedno – publiczności oraz uprawiającym je osobom gwarantują niezwykłe doznania!
Różnią się niemal wszystkim. W jednych najważniejsza jest szybkość, w innych refleks, precyzja albo efektowność. Łączy je jedno – publiczności oraz uprawiającym je osobom gwarantują niezwykłe doznania! NA ŁEB, NA SZYJĘ. DOWNHILL O CO W TYM CHODZI Rzecz z pozoru bardzo prosta: wsiąść na rower i jak najszybciej zjechać w dół. Stąd właśnie wzięła się nazwa – downhill (DH). W rzeczywistości jest to sport bardzo wymagający, zarówno pod względem fizycznym, jak i finansowym. Trasa zjazdowa prowadzi po stromym zboczu, wyboistą ścieżką usianą kamieniami i z wystającymi korzeniami. Dodatkowo na drodze mogą być obecne dropy, czyli uskoki o różnej wysokości, które pokonuje się z wyskokiem. Zjazdy przypominają nieco slalom narciarski: zawodnicy statują indywidualnie, mniej więcej co pół minuty. Na trasie, oprócz utrudnień terenowych, znajdują się „bramki” rejestrujące czas. Przejazd trwa zwykle kilka minut, a o zwycięstwie często decydują ułamki sekund. KTO TO WYMYŚLIŁ Pierwszy zjazd odbył się w 1976 r. w Kalifornii na drodze Repack Road. Tam narodził się downhill jako nowa dyscyplina kolarska. Wtedy z dziesięciu śmiałków całą drogę w dół (niecałe 3 km i prawie 1400 m różnicy wysokości) pokonał tylko jeden. Dyscyplina rozwinęła się w latach 80., choć wtedy jeszcze nie było specjalistycznych rowerów. Pierwsze mistrzostwa odbyły się w Durango (Kolorado, USA) w 1990 r., a w Polsce dziewięć lat później w Szklarskiej Porębie. GDZIE JEST NAJBARDZIEJ POPULARNE Do uprawiania downhillu bardzo dobrze nadają się Beskidy. Specjalnie przygotowane trasy znajdują się wokół Wierchomli w Beskidzie Sądeckim. W Beskidzie Śląskim popularnością cieszą się Wisła i Szczyrk, a dokładniej – stoki Stożka i Skrzycznego. JAK ZACZĄĆ Żeby chociaż spróbować sił w zjeździe, trzeba mieć odpowiedni sprzęt. Zwykły rower nie wytrzymuje takiego obciążenia i wraca do garażu z pogiętymi kołami. Pojazd do downhillu waży ok. 20 kg i jest skonstruowany tylko z myślą o zjazdach (po płaskim jeździ się na nim bardzo trudno, a pod górę w zasadzie się nie da). Przedni amortyzator jest dostosowany do pochyłości zbocza, a niskie siodełko pozwala zachować wyprostowaną sylwetkę. Ceny rowerów zaczynają się od 3 tys. zł, ale w internecie można znaleźć sprzęt dużo tańszy od tego w sklepach. RYZYKO Pokonywanie trudności terenu jest bardzo widowiskowe, ale jednocześnie „kontuzjogenne”, dlatego wskazane są dodatkowe akcesoria: kask, rękawiczki, gogle, odpowiednie spodnie i buty (na kauczukowej podeszwie), a także zbroja, czyli strój z naszytymi ochraniaczami. WWW Warto odwiedzić www.dh-zone.com/forum SKOK W NIEZNANE. BASE JUMPING O CO W TYM CHODZI BASE zostało utworzone od pierwszych liter słów: Building (budynek), Antena (antena), Span (przęsło) i Earth (Ziemia). Oznacza skoki spadochronowe z wysokich obiektów, takich jak mosty, wieżowce, klify, skały itp. KTO TO WYMYŚLIŁ Może się wydawać, że jest to młody sport, ale pierwszy skok tego typu został wykonany już w 1906 r. Niejaki Bobby Leach skoczył ze zwykłym spadochronem z Tęczowego Mostu nad wodospadem Niagara. Sześć lat później Frederick Laws rzucił się ze Statuy Wolności. GDZIE JEST NAJBARDZIEJ POPULARNE Mekką BASE jumperów jest góra Kjerag w Norwegii. Poza tym BASE jumping jest bardzo popularny w USA. Szczególną sławą cieszą się dwa mosty: Potato Bridge w Twin Falls w Idaho oraz New River Gorge Bridge w Fayetteville w Karolinie Północnej. Pierwszy jest jedyną zbudowaną przez człowieka konstrukcją w Stanach Zjednoczonych, z której skoczkowie mogą korzystać bez specjalnego zezwolenia. Drugi to miejsce corocznego National Bridge Day – największej imprezy BASE na świecie. JAK ZACZĄĆ Takie ekstremalne przeżycia są przeznaczone dla zaawansowanych skoczków spadochronowych, którzy mają za sobą ponad 200–250 skoków z samolotu. Najlepiej zapisać się na szkolenie FJC (First Jump Course). Najpopularniejsze odbywają się w Norwegii na górze Kjerag (ok. 700 dol., www.basekjerag.com). Gdy skoczek „zaliczy” wszystkie cztery obiekty składające się na akronim BASE, może ubiegać się o swój własny numer, po czym zostaje wpisany na specjalną listę. Od roku 1981 znalazło się na niej ponad 1300 nazwisk. W BASE używa się innego sprzętu niż w tradycyjnych skokach (skydiving). Przede wszystkim brakuje spadochronu zapasowego, bo i tak nie ma czasu na jego otwarcie. Cały ekwipunek kosztuje min. 3,5 tys. dolarów. RYZYKO Statystyki (w tym BASE Fatality List) wskazują, że skoki do bezpiecznych nie należą. Kilka sekund na otwarcie czaszy, bliskość obiektu i mało miejsca do lądowania to główne czynniki ryzyka. Jednak skoczkowie zgodnie twierdzą, że żaden inny sport nie wywołuje tylu emocji co BASE. WWW www.splatula.com/bfl www.basejumper.com www.polishbase.offheading.com JEDNYM SUSEM. PARKOUR I FREE RUNNING O CO W TYM CHODZI Jeśli ktoś biegnie i przeskakuje dwumetrowy mur, to jest to parkour (PK). Jeśli robi przy tym dwa salta, mamy do czynienia z free runningiem (3run). Ten drugi jest pochodnym parkoura. Oba sporty łączy szereg podobieństw: pokonywanie przeszkód terenowych podczas nieustannego biegu oraz brak rywalizacji. Jednak w parkour ważna jest efektywność (liczy się czas), zaś we free runningu – efektowność (ma być ładnie i na pokaz, stąd salta, wallflipy i inne akrobacje). Mężczyzna uprawiający PK to z francuska traceur, a kobieta – traceuse. W tym sporcie (choć wielu nazywa go stylem życia) nie potrzeba specjalistycznego sprzętu – wystarczą T-shirt, wygodne spodnie i buty do biegania. Ćwiczący PK, oprócz pokonywania przeszkód, stawia sobie za cel bycie maksymalnie użytecznym. Znaczy to tyle, że nie trenuje tylko dla przyjemności, ale stara się być zawsze gotowy do wykorzystania swoich umiejętności w sytuacji, gdy trzeba komuś pomóc. Idea nie uznaje rywalizacji, dlatego nie organizuje się zawodów (takie próby są często krytykowane przez społeczność traceursów). Liczy się indywidualna walka ze strachem, a nie pogoń za zwycięstwem i nagrodami. KTO TO WYMYŚLIŁ Parkour (PK; pierwotnie l’art du déplacement) jest sztuką przemieszczania się, którą David Belle (znany m.in. z filmu 13 dzielnica) stworzył we Francji w latach 80. XX w. Nazwa została wymyślona w 1998 r. przez jego przyjaciela Huberta Koundégo. Określenie „freerun” miało być w anglojęzycznym świecie alternatywą dla „parkour”, jednak dzięki Sebastianowi Foucanowi 3run jest uzna- wany za osobną dyscyplinę. GDZIE JEST NAJBARDZIEJ POPULARNE Przede wszystkim Francja i Wielka Brytania. JAK ZACZĄĆ Trzeba popracować nad kondycją, ponieważ wytrzymałość i siła to podstawa w tym sporcie. Dobrze jest znaleźć trenujących w swoim mieście, żeby zdobywać szlify pod okiem kogoś doświadczonego. Polscy freerunnerzy spotykają się kilka razy w roku na dużych imprezach, m.in. w Łodzi na Polish 3run Gathering oraz w Krakowie na Freerun Session. RYZYKO Początkującym – oprócz otarć i siniaków – mogą grozić komplikacje ortopedyczne (skręcenia, złamania, zwichnięcia). Z czasem nabywa się doświadczenia i poprawia się świadomość własnego ciała. WWW Ciekawe dyskusje toczą się na forach: www.parkour.net (po angielsku); www.overground.com.pl www.freerunning.pun.pl SIATKÓWKA NA TRAMPOLINIE. BOSSABALL O CO W TYM CHODZI Gracze podskakują na trampolinach i po wykonaniu kilku salt w powietrzu odbijają do siebie piłkę. Atmosferę wokół boiska podgrzewają DJ-e i tancerki samby. Tak wygląda bossaball, czyli niezwykłe połączenie siatkówki, piłki nożnej, akrobatyki i capoeiry. Zasady są podobne jak w siatkówce: chodzi o przerzucenie piłki na stronę przeciwnika i zdobycie 25 punktów w jednym secie. Na tym jednak podobieństwa się kończą. Boisko przypomina dmuchany zamek z charakterystycznymi trampolinami na środku każdej połowy (do jego rozłożenia wystarczy 45 minut). Trampoliny są otoczone wysokimi do kolan, również dmuchanymi pierścieniami – bossawall. Drużyna liczy od trzech do pięciu graczy, wśród których jest jeden atakujący – to właśnie on stoi na trampolinie. Team, który jest przy piłce, może wymienić maksymalnie osiem podań, przy czym tylko raz może się posłużyć rękami, a maksymalnie dwa razy głową lub stopami. Podczas wymiany podań atakujący podskakuje na trampolinie i przygotowuje się do ostatniego uderzenia. Gdy osiągnie odpowiednią wysokość, otrzymuje piłkę i kieruje ją ponad siatką na stronę przeciwników. Techniki bywają bardzo efektowne, ponieważ podczas serwów i podań gracze wykonują salta i inne widowiskowe figury. Posłanie piłki w pole przeciwnika przynosi jeden punkt. Gdy piłka wpadnie w trampolinę, drużyna zyskuje aż trzy punkty, ale gdy trafi w bossawall, wynik pozostaje bez zmian i gra toczy się dalej. KTO TO WYMYŚLIŁ Gra jest bardzo młoda, została bowiem wymyślona między 2003 a 2005 r. w Hiszpanii przez Belga Filipa Eyckmansa. GDZIE JEST NAJBARDZIEJ POPULARNE Nowy sport na stałe zagościł w wielu miejscach na świecie, m.in. w krajach Europy Zachodniej oraz w Brazylii, Ekwadorze, Singapurze i Kuwejcie. Od kilku lat odbywają się mistrzostwa w bossaballu – obecnie przoduje w nim Brazylia (została mistrzem świata w 2009 r.). Niebawem sport ma się pojawić także w Polsce. JAK ZACZĄĆ Na początek warto znać zasady siatkówki i umieć zrobić salto. Potem jest nieco trudniej, bo ten sport jeszcze nie zawitał do Polski. Popularne kluby działają głównie w Holandii, ale także w Belgii (przy uniwersytecie w Antwerpii) czy w sieci hoteli WOW w Turcji. RYZYKO Podobne jak w siatkówce i gimnastyce, ale przynajmniej można liczyć na miękkie lądowanie. WWW Jeśli nadal jest ci trudno wyobrazić sobie, o co w tym chodzi, zajrzyj na www.bossaballsports.com ROWEREM PO ŚNIEGU. SKIBOBBING O CO W TYM CHODZI Jeśli do ramy dodamy narty, otrzymamy skibob – rower śnieżny. Osoba, która go dosiada, ma do nóg przypięte krótkie deski (ok. 0,5 m). Może na nim zjeżdżać, ostro skręcać i wyskakiwać w powietrze. KTO TO WYMYŚLIŁ W 1892 r. niejaki pan Stevenson opatentował rower z nartami jako „lodowy welocyped” (przednie koło zastąpił nartą). Wynalazek nie zainicjował jednak nowego sportu. W latach 40. XX w. Georg Gfäller skonstruował jednośladowe sanki dające możliwość sterowania, a kilka lat później Engelbert Brenter wymyślił „sit ski” – siedzące narty z płozą pośrodku. Skrzyżowanie obu wynalazków dało początek skibobom. GDZIE JEST NAJBARDZIEJ POPULARNE Wszędzie tam, gdzie są góry, śnieg i wyciągi, na które wpuszczane są skiboby. JAK ZACZĄĆ Nie trzeba być nawet dobrym narciarzem (choć to na pewno pomaga), a jedynie średnio wysportowaną osobą. Wystarczą akcesoria narciarskie i buty ze zwykłymi wiązaniami. Skiboba można kupić (najtaniej od ok. 400 dol.) lub wypożyczyć w ośrodku narciarskim (ok. 40 dol./dzień). RYZYKO Cztery punkty styczności z podłożem i nisko zawieszony środek ciężkości sprawiają, że zjazd jest całkiem bezpieczny. WWW www.snowbike.us www.skibikers.tk www.skibob.org Z ZAPARTYM TCHEM. HOKEJ PODWODNY O CO W TYM CHODZI Zasady UWH (underwater hockey) są podobne do tych obowiązujących na lodowisku: trzeba posłać krążek do bramki przeciwnika. Różnica polega na tym, że nie po lodzie, a po dnie basenu. Drużyny liczą po dziesięciu graczy, z których sześciu bierze udział w grze. Każdy jest zaopatrzony w maskę i fajkę do nurkowania, płetwy, ochraniacze na twarz i uszy oraz rękawicę do osłonięcia ręki trzymającej kij. Do gry służą drewniane kije (do 35 cm), którymi zawodnicy odbijają ołowiany krążek. Ten musi być ciężki (ok. 1,5 kg), żeby trzymał się dna. Dla odróżnienia teamów kije są białe lub czarne. Mecz odbywa się w głębokim na dwa metry basenie o wymiarach 25x15 m i trwa dwa razy po 15 minut (po połowie zmiana stron). Na początku gry zawodnicy stoją naprzeciw siebie przy swoich bramkach. Na sygnał napastnicy dają nura w stronę środka „boiska”, gdzie spoczywa krążek. Kto pierwszy go dopadnie, ten rozpoczyna akcję. Sytuacja powtarza się po każdej zdobytej bramce. Sport jest z założenia bezkontaktowy, więc wszelkie przepychanki są zabronione. KTO TO WYMYŚLIŁ Zaczęło się w 1954 r. w Anglii w jednym z klubów nurkowych, gdzie wymyślono nowe ćwiczenie: podwodny hokej. Miał służyć nurkom, aby mogli trenować zimą na basenie, jednak w krótkim czasie usamodzielnił się jako odrębny sport. Początkowo gra nazywała się octopush (na Wyspach mówi się tak do dzisiaj) i szybko zyskała popularność w innych krajach. Z czasem zmieniono nazwę i zasady, m.in. zmniejszono liczbę graczy. Na świecie organizuje się wiele zawodów, a od 1980 r. co dwa lata odbywają się mistrzostwa świata. GDZIE JEST NAJBARDZIEJ POPULARNE Szczególnie dużo klubów znajduje się w USA oraz – rzecz jasna – w Wielkiej Brytanii. Oprócz tego w podwodny hokej grywa się m.in. w Kanadzie, Australii i krajach Europy Zachodniej oraz RPA. JAK ZACZĄĆ Po pierwsze, trzeba się nauczyć dobrze pływać pod wodą i umieć wstrzymywać oddech przez długi czas. Potem trzeba zlokalizować basen, na którym uprawia się UWH (np. w Trójmieście). Przydatne informacje można znaleźć na forum www.underwaterhockeyworld.com. RYZYKO Można oberwać krążkiem, kijem albo łokciem (choć oczywiście jest to niedopuszczalne). WWW www.usauwh.com www.pucku.org www.underwater-society.org/uwhockey.html
Szczęśliwy pies zaprzęgowy to pies zmęczony bieganiem. Właścicielowi największą frajdę daje szybka jazda na sankach czy wózku.
Często zaczyna się tak – ktoś dostaje w prezencie albo przygarnia psa „rasy zaprzęgowej”. Wiadomo, że takie zwierzę powinno mieć dużo ruchu, więc właściciel zaczyna z nim biegać, trenować, wreszcie wybiera się na zawody. I wtedy stwierdza, że to jest to! Nowa pasja. Później pojawiają się kolejne psy, dołączają członkowie rodziny i już wszyscy razem jeżdżą na zawody psich zaprzęgów. Zapraszamy do obejrzenia zdjęć yonkersa - husky'ego jednego z naszych użytkowników Popularność tej dyscypliny rośnie od czasu pierwszych zawodów, jakie odbyły się w naszym kraju (w 1991 r. w Szczypiornie koło Pomiechówka udział wzięło 9 drużyn). Dziś Polski Związek Sportu Psich Zaprzęgów zrzesza 35 klubów, w tym z Warszawy i aglomeracji śląskiej. Na świecie pierwsze rozgrywki zorganizowano przeszło sto lat temu w Nome na Alasce. Trasa prowadziła do Candle i liczyła 650 km. Co spowodowało, że ten tradycyjny w zimnych rejonach środek transportu stał się dyscypliną sportową? Na kontynencie północnoamerykańskim psy wykorzystywano do przewozu ludzi, poczty i towarów wszędzie tam, dokąd zimą nie docierały konie ani muły. Gdy w końcu XIX w. na Alasce wybuchła gorączka złota, psy ciągnęły ładunki z wydobytym kruszcem. Wówczas wśród poszukiwaczy narodził się pomysł, aby zaprzęgi zaczęły się ścigać. Teraz sport ten jest rozpowszechniony na całym świecie, nie tylko w krajach dalekiej Północy. Reprezentacje mają m.in. RPA, Chile, Nowa Zelandia, Jamajka. Bo śnieg wcale nie jest potrzebny. Husky jak biega, każdy widzi Do zaprzęgu najbardziej nadają się psy ras północnych oraz ich mieszańce – silne, odporne na śnieg i mróz. Prym wiodą siberian husky i alaskan malamute (podobne do siebie i z tego powodu często mylone przez laików; pierwszy jest szybszy, drugi silniejszy), a także psy grenlandzkie i samojedy. Wykorzystuje się również psy akita, greystery oraz eurodogi (krzyżówki psów myśliwskich z alaskan husky plus niewielka domieszka charta; z powodu swej szybkości zajmują czołowe miejsca w zawodach). Szacunek i posłuch u zwierząt wypracowuje się podczas długich godzin treningów. Przyszły maszer, czyli powożący zaprzęgiem, musi mieć silną osobowość, by pies uznał go za osobnika alfa. Dotyczy to przede wszystkim siberian husky – zwierzęcia ciekawskiego, inteligentnego i ufnego, ale też niezależnego. To również mistrz w uciekaniu z zamknięcia oraz demolant, gdy jest niewybiegany. Na dodatek ma silny instynkt łowiecki. Jeśli taki pies trafi do niewłaściwej lub przypadkowej osoby (zachwyconej urodą tej rasy), często kończy w schronisku. Swing za liderem Najszybsze zaprzęgi to te złożone z 4–6 psów. Oczywiście mogą liczyć nawet kilkanaście zwierząt, trudniej jednak nad nimi zapanować. Na czele biegnie lider – przewodnik, najmądrzejszy i najbardziej doświadczony pies. Tuż za nim podąża swing – pies, który w przyszłości może zostać liderem. Dalej biegnie team, czyli reszta sfory. Wheel to pies przypięty najbliżej sań lub wózka – to miejsce przypada najsilniejszym zwierzętom. Maszerzy często używają komend eskimoskich: go go lub haik (naprzód), gee (w prawo), ha (w lewo), ho ho (stój). Dzięki temu można sterować zagubionym zaprzęgiem – nie ma znaczenia, jakiej narodowości jest jego właściciel. Popularne są też krótkie słowa w języku angielskim: go czy stop. By przyśpieszyć zaprzęg, maszerzy wydają różne dźwięki, np. terkoczące czy świszczące. Niewtajemniczonym może się wydawać, że rola maszera sprowadza się do wydawania komend. W rzeczywistości nieustannie współpracuje z zaprzęgiem – naprowadza psy, pomaga im, podbiega pod wzniesienia. Musi też umieć czytać zachowanie swoich zwierząt. Doświadczony lider potrafi rozpoznać różne zagrożenia, np. cienki lód. „Jeżeli nie możesz trafić do domu, zdaj się na psa” – mówi Jan Dudek, maszer, hodowca i trener psów, kilkukrotny mistrz Polski. Kilkanaście lat temu zdarzyło się, że z powodu choroby zwierząt nie mógł wziąć udziału w zawodach. Dwa tygodnie później pojechał z nimi w Gorce, żeby samotnie zmierzyć się z turniejową trasą. Kiedy już wracał z Turbacza, skręcił w prawo, choć jego pies przewodnik, Ajus, ciągnął w lewo. Gdy po chwili maszer zszedł z sań, zapadł się w śnieg po szyję. Jakoś udało mu się wydostać, był jednak cały przemoczony. Prowadzenie oddał Ajusowi. Psy dosłownie tonęły w śniegu, często odpoczywały. Po kilkuset metrach trafiły na właściwą drogę. Swoim czworonogom Jan Dudek zawdzięcza życie – bez nich groziłoby mu zamarznięcie. Człowiek też się uczy Trenowanie psa wymaga sporej wiedzy i doświadczenia – trzeba uważać, by go nie zniechęcić do pracy i nie zamęczyć. Niektóre psy biegną aż do wyczerpania, a przecież nie o to chodzi, żeby wracać do domu z pupilem na rękach. Każde zwierzę ma inny charakter i temperament oraz „chęć do ciągnięcia”, powinno więc być traktowane indywidualnie. Psa przyzwyczaja się do uprzęży, przypinając mu szelki z niewielkim ciężarem. Później zwiększa się obciążenie, biega się z nim częściej, wreszcie ustawia w zaprzęgu z innymi psami. Trener obserwuje, czy zwierzę ma cechy przywódcze i czy w przyszłości może zostać liderem – jeśli tak, podpina go tuż za przewodnikiem, aby się od niego uczył. Jan Dudek objaśnia, że czworonogi trenuje się pod kątem przyszłego użytkowania. Jeśli mają uczestniczyć w zawodach, opracowuje się całoroczny program treningowy i kładzie się nacisk na szybkość. Jeśli psy będą wykorzystywane do wożenia turystów, uczy się je pokonywania krótszych tras. Cały ten sprzęt Oprócz sań czy wózka (trój- lub czterokołowego) potrzebne są uprzęże dla psów i zestaw lin. Linki szyjne spinają obroże psów ustawionych w parze po obu stronach liny głównej – uniemożliwiają one rozbieganie się zwierząt na boki. Liny ogonowe przypina się jednym końcem do liny głównej, a drugim do uprzęży. Potrzebna jest również lina startowa – przymocowana na przykład do drzewa lub przyszpilona do ziemi przytrzymuje pojazd i zapobiega falstartowi. Na czas odpoczynku psy przypina się do liny zwanej stake-out. Wymieniony sprzęt to jedynie wierzchołek góry lodowej. Jeżeli jeździ się na zawody, poważnym wydatkiem staje się specjalny samochód przeznaczony lub przystosowany do transportu psów. Do tego dochodzą koszty paszportów, zachipowania zwierząt i badań laboratoryjnych (w kierunku wścieklizny). Jeśli psy biegają komercyjnie, wożąc turystów, zarabiają na siebie. Należy zarejestrować działalność gospodarczą, ubezpieczyć siebie i zwierzęta. Potrzebne jest również ubezpieczenie OC na wypadek, gdyby komuś (turyście lub osobom postronnym) coś się stało. Poczuć pęd powietrza Nie trzeba być maszerem, żeby przejechać się psim zaprzęgiem. Brak śniegu także nie stanowi przeszkody. Wrażenia są niezapomniane, niezależnie od tego, czy jedzie się saniami, czy wózkiem. Jednak gdy na drogach nie zalega śnieg, bardziej trzęsie, czuć każdy kamień i nierówność drogi. Ceny przejażdżek są różne, zależą głównie od dystansu. Na przykład jedno okrążenie (ok. 200 m) z psami z Fun Dog z Zakopanego (www.fundog.pl) kosztuje 20 zł, kilkunastominutowa jazda 80–100 zł, a godzinny program 250 zł. Maszerzy znad Biebrzy (www.karczak.pl/zaprzegi.html) oferują przejażdżki na trasie ok. 2 km (65 zł dorośli, 35 zł dzieci do 13 lat – muszą być min. 4 os.). Dłuższe wyprawy to wydatek od 120 zł od osoby za pierwszą godzinę. Trzeba pamiętać, że większość psów zaprzęgowych jest dostosowana do pracy w zimowych warunkach. Czworonogi nie powinny biegać w temperaturach wyższych niż 12–15°C. Co ciekawe, niektórzy trenują w nocy, bo wtedy nie jest gorąco. Druga strona medalu Wiele osób w dużych miastach decyduje się na psa zaprzęgowego, co objawia się rosnącą popularnością dyscyplin takich jak bikejoring czy canicross. W mieszkaniu nie można jednak mieć więcej niż 2–3 zwierzęta, tym bardziej że przestrzeń do treningów jest ograniczona. Przyszły maszer powinien być trenerem, weterynarzem i dietetykiem w jednej osobie. Musi też mieć świadomość, że psom pociągowym trzeba poświęcić bardzo dużo czasu. Zwykły spacer to za mało dla tych potrzebujących ruchu zwierząt. Można powiedzieć, że szczęśliwy pies to pies zmęczony wielokilometrowym biegiem. Na szczęście szybkie jazdy po polnych i leśnych drogach oraz współpraca z czworonogami to dla pasjonata prawdziwa przyjemność. Psie dyscypliny sportowe Wyścigi zaprzęgów Zawodnicy startują w klasach, które określają liczbę zwierząt w zaprzęgu (np. dwa psy w klasie A, 10 psów w klasie open, przynajmniej 11 psów w klasie nielimitowanej). W zależności od długości trasy wyróżnia się: sprint (5–10 km), średni dystans (30–100 km), długi dystans (powyżej 100 km). Dyscypliny skandynawskie Rywalizują w nich zespoły złożone z maszera i psa. skijöring – jazda na nartach za biegnącym psem. bikejoring –tzw. skandynawka – zalicza się już do sportów ekstremalnych, bo pies (lub dwa) ciągną zawodnika jadącego na rowerze. W tej dyscyplinie osiąga się największe prędkości – ok. 40 km/godz., a na zjazdach jeszcze większe. pulka – pies ciągnie pulkę, czyli niewielkie sanki (lub wózek) z dwoma dyszlami. Zawodnik biegnie za swoim czworonogiem połączony z pulką amortyzowaną liną. canicross – podobna do poprzedniej, ale bez pojazdu, lina łączy biegacza bezpośrednio ze zwierzęciem. próby uciągu – pies wykazuje się siłą. W kilku podejściach ma uciągnąć jak największy ciężar. Trener może go zachęcać tylko głosem, nie może go dotykać. dogtrekking – wędrowanie z psem na trasach różnej długości, często na orientację. summer backpacking – zawody psów jucznych. Orientacyjne wydatki na psi zaprzęg wózek trójkołowy bez miejsca dla pasażera 700–2500 zł (na aukcjach internetowych bywa taniej) wózek czterokołowy z miejscem dla pasażera 2600–3000 zł sanie 2600–3000 zł liny: główna na 4 psy ok. 250 zł, szyjna ok. 40 zł, stake-out 55–85 zł (za miejsce dla 1–2 psów) karabinek startowy 30–100 zł kotwica do sań 120–140 zł szelki (uprząż) dla psa 50–70 zł pies (szczeniak husky z rodowodem) od 1000 zł utrzymanie psa – od 150 zł/miesiąc Jak zostałam maszerem Dziennikarka „Travelera” JOANNA STACHOWIAK zdała egzamin z powożenia psimi zprzęgami. Psi zaprzęg zawsze kojarzył mi się z saniami i ośnieżonym krajobrazem Alaski. Tymczasem pierwszą jazdę odbyłam na wózku zaprzęgniętym w trzy siberian husky i jednego eurodoga. Cała zabawa odbywała się na Polanie Biały Potok, u podnóża Tatr. Trzęsło mną niemiłosiernie, choć kurczowo trzymałam się metalowej ramy. Już po chwili poduszka, na której siedziałam, zniknęła gdzieś pod kołami, więc rytmicznie odbijałam się od twardego krzesełka. Wózek nie ma pasów bezpieczeństwa, bo ich zapięcie mogłoby być niebezpieczne, gdyby psy przewróciły pojazd. W razie czego miałam zeskakiwać w bok. Podekscytowanie mieszało się we mnie z przerażeniem – zeskoczyć? Przecież jechaliśmy z prędkością 20 km/godz.! Kilkusetmetrowa trasa ob? towała w kamienie i kałuże, a Jukon, Ferko, Bu i Kodi zadbały o to, by całe błoto znalazło się na moich włosach, twarzy i ubraniu. Po pierwszej przejażdżce otrzymałam propozycję samodzielnego powożenia zaprzęgiem, tym razem złożonym z dwóch psów. Zamieniłam się miejscami z panem Janem Dudkiem – stanęłam za kierownicą, a on zajął krzesełko (i wydawał psom komendy). Stałam sztywno, powtarzając w myślach, że muszę trzymać ręce blisko ciała i nie skręcać gwałtownie. Ze strachu niemal wstrzymałam oddech, rzucało mną na wszystkie strony, a ja starałam się nie spaść z wózka. Na koniec mogłam spróbować canicrossu. Założyłam specjalny pas, do którego na długiej linie został przypięty pies. Gdy zaczynał biec, ja nie miałam wyboru.
W Czechach mamy do czynienia z niecodziennym nagromadzeniem zabytków UNESCO – w kraju cztery razy mniejszym od Polski jest ich aż dwanaście. W dodatku dwa najdalsze są oddalone od siebie raptem o kilka godzin jazdy samochodem. Wystarczy weekend, by odwiedzić sąsiadów i zobaczyć to, co u nich najcenniejsze.
Za punkt startowy przyjmuję Pragę, która jest jednym wielkim zabytkiem UNESCO (a dokładniej jej historyczne centrum). Jednak tym razem jedziemy dalej, a stolicę zostawmy na osobny weekend, choć żeby wszystko w niej zobaczyć, przydałby się cały tydzień. Pierwszy cel: Kutná Hora, niecałe 70 km od Pragi. Dziś jest to niewielkie miasto, ale w wiekach średnich ważnością niemal dorównywało stolicy. Osada powstała na bogatych złożach srebra, które umożliwiło szybki rozwój kraju. Centrum historyczne, kościół św. Barbary oraz katedra pw. Najświętszej Marii Panny w dzielnicy Sedlec zostały w 1996 r. wpisane na listę UNESCO. Gotycki kościół św. Barbary powstał z inicjatywy górników, dlatego został poświęcony ich patronce. Odwiedzający – z uwagi na charakterystyczny kształt dachu – nazywają go czasem „grzbietem brontozaura”. Świątynia powstała z miejscowego piaskowca pod koniec XIV w. według projektu Johanna Parlera. Zbudowano ją na planie 40x70 m, więc zajmuje tyle miejsca, co boisko piłkarskie. Obok znajduje się dawne kolegium jezuickie. Wzdłuż niego biegnie uliczka, której strzegą ustawione na murku postaci świętych – widać miejscowi zazdrościli prażanom ich Mostu Karola. Uliczka prowadzi do zabytkowej części miasta, które urzeka widokiem odrestaurowanych budynków i bardzo czystych ulic. Kawałek za miastem, w dzielnicy Sedlec, znajduje się jedna z dziwniejszych kaplic, jakie widziałam. Chodzi o Kaplicę Wszystkich Świętych w Sedlcu, która od razu przywodzi na myśl Kaplicę Czaszek z Czermnej. Jej wnętrze wykonano z ponad 40 tys. kości ofiar epidemii dżumy, wojen husyckich oraz wojny trzydziestoletniej. Z kości wykonano cały wystrój i wyposażenie, m.in. ołtarz, kielichy i żyrandol (w którym znajdują wszystkie kości z jednego ludzkiego ciała), a także herb rodziny Schwarzenbergów. Na środku stoją także piramidy ułożone z kości, których Franciszek Rint (twórca wyposażenia) nie wykorzystał w pracy. Kutná Hora jest urokliwym miastem, a wieczorna cisza sprzyja spacerom wśród odrestaurowanych budynków. Zwiedzanie warto zakończyć w jednej z restauracji w okolicach rynku. Kolejną czeską perełką jest Litomyšl, miasto z tysiącletnią historią, położone ok. 90 km na wschód od Kutnej Hory. Centralnym punktem, od którego dobrze zacząć wycieczkę, jest rynek. Plac ma 500 m długości i jest otoczony podcieniowymi kamienicami. Jedna z nich, tzw. Dom Rycerzy, mieści galerię. Na rynku znajduje się też pomnik kompozytora Bedřicha Smetany, który urodził się w Litomyšlu. Kilka ulic dalej znajduje się renesansowy zamek z XVI w., który od 1999 r. figuruje na liście UNESCO. Wyróżnia go sgraffitowa dekoracja licząca osiem tys. wzorów, z których ponoć żaden się nie powtarza. Tuż za murami zamku wznosi się dawny klasztor pijarów wraz z przyległym ogrodem pełnym współczesnych rzeźb. Na koniec można pokręcić się po historycznych uliczkach wokół centrum, a jeśli na rynku akurat odbywa się targ, można tam utknąć na dobre. Jedziemy dalej, tym razem na południowy wschód, na Morawy. Po drodze (ok. 60 km od Litomyšla) wznosi się bajkowy zamek Bouzov, więc żal go nie odwiedzić. Został zbudowany w średniowieczu i często zmieniał właścicieli; od końca XVII w. aż do II wojny światowej był we władaniu zakonu krzyżackiego. Na początku ubiegłego stulecia został przebudowany i teraz jest podobny do tego z Disneya. Kręcono w nim jedną z części włoskiej baśni o królewnie Fantaghiro. W Ołomuńcu na fiszplacu... tak zaczyna się słynna piosenka z czasów CK Monarchii – tam odbywały się musztry wojsk Franciszka Józefa I. Do Ołomuńca jechałam z myślą o owym targu rybnym, jednak zachwyt wzbudziły zupełnie inne miejsca. To stutysięczne dziś miasto (ok. 35 km od Bouzova) było kiedyś stolicą Moraw, dlatego dziś jest drugim po Pradze największym zespołem zabytków w Czechach. Podczas spaceru po starówce towarzyszy nam jednak niespotykana w Pradze cisza. Na rozległym, trójkątnym rynku od razu rzuca się w oczy 35-metrowa Kolumna Świętej Trójcy, od 2000 r. na liście UNESCO. Została wzniesiona w latach 1716-1754 jako kolumna morowa (upamiętniająca ofiary zarazy), łączy kilkanaście barokowych rzeźb. Kilkadziesiąt kroków dalej stoi XV-wieczny ratusz zbudowany z kamienia łamanego. Na jego północnej fasadzie znajduje się zegar astronomiczny. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1519 r., aczkolwiek legenda wiąże jego powstanie z pierwszą połową XV w. Jego obecny, socrealistyczny wygląd niestety nie przypomina dawnej świetności i nie posiada tak wielkiej wartości artystycznej jak wówczas, gdy ruchome figury poruszały się w rytm muzyki. Kolejnym oszałamiającym zabytkiem jest katedra św. Wacława. Jej wieża liczy 100,65 m wysokości i jest najwyższą gotycką wieżą kościelną w Czechach. Monumentalna świątynia przywodzi na myśl katedrę św. Wita na praskich Hradčanach. Warto zwrócić uwagę na figury Ojców Kościoła autorstwa Mina da Fiesole umieszczone przy głównym ołtarzu. Naprzeciwko znajduje się pałac biskupi, w którym – co ciekawe – został zamordowany Wacław III, poprzednik Władysława Łokietka na polskim tronie. Od czterech lat w budynku mieści się Muzeum Archidiecezjalne. Wieczorem miasto jest jeszcze bardziej urokliwe, a zwłaszcza, jeśli odwiedzi się prawdziwą morawską restaurację. Tu kończy się wycieczka, choć w Czechach pozostaje jeszcze wiele do zobaczenia. Następnym razem Praga – w końcu do sąsiadów można wpaść choćby na weekend. Tekst: Joanna Stachowiak WWW: Dojazd: www.idos.cz (komunikacja wewnętrzna) Noclegi: www.accommodationinczech.com www.czechtourism.com
Zamiast rafy koralowej, wrak fiata 126p. I adrenalina.
Kamieniołom w Zakrzówku niedaleko Wawelu. To tu podczas wojny pracował Karol Wojtyła. Ale aby zobaczyć pamiątkową tablicę, trzeba zanurkować. Kamieniołom jest dziś zalany i przyciąga nurków z całego kraju. Na dnie znajdują się m.in. fi at 126p, autobus, motorówka. Widoczność sięga 15 m. Inny kamieniołom – w Jaworznie- Szczakowej – przyciąga zatopionymi koparkami. Oprócz nich na dnie spoczywają polonez Caro i BMW. Często odwiedzane są szczątki leżące na dnie Zatoki Gdańskiej – ścigacz okrętów podwodnych „Groźny” i trałowiec „Delfin”. Nurków przyciąga też prom „Jan Heweliusz” spoczywający przy niemieckiej wyspie Rugia. Największym przebojem są w Polsce kopalniane szyby, sztolnie i zalane fortyfikacje. W takie miejsca obfituje Dolny Śląsk. Nurkowie odwiedzają na przykład dawną kopalnię rud ołowiu i srebra w Bystrzycy Górnej. Podobnych wrażeń dostarcza Twierdza Modlin, a właściwie Fort XIII w pobliżu wsi Błogosławie. Po takiej wizycie rafa koralowa na Morzu Czerwonym wyda się banalna. Więcej fotografii znajdziesz na stronie www.underwater.pl ZAKRZÓWEK, JAWORZNO ■ Zakrzówek leży niedaleko ulic Norymberskiej i Wyłom w Krakowie. Centrum Nurkowe „Kraken” www.kraken.pl ■ Jaworzno-Szczakowa znajduje się na Górnym Śląsku. Baza nurkowa Gródek koło zalewu Koparki www.orka-bielska.com.pl
Indonezja leży na 17 tys. wysp, w jej wypadku pojęcie narodowej kuchni należy więc traktować umownie. Podstawowym składnikiem większości potraw jest mleczko kokosowe – właściwie używa się go zamiast wody.
Na Indiach kończy się świat dobrze nam znanych przypraw w proszku, a zaczyna bogactwo aromatycznych past, które charakteryzują kuchnię Indonezji. Są one zawsze przygotowywane ze świeżych składników, ucieranych w drewnianych lub kamiennych moździerzach (tzw. ulekanach). Najważniejsze z nich to: galangal (kłącze podobne do imbiru), trawa cytrynowa, liście kaffiru (tzw. drzewo gorzkiej cytryny), imbir, tumerik (kłącze o pomarańczowym wnętrzu), tamaryszek ( jadalny dopiero w połączeniu z innymi składnikami), bazylia i kolendra (nie mają nic wspólnego z naszymi ziołami). W kuchni często używa się past bumbu – nazwa pochodzi od dźwięku rozchodzącego się podczas rozcierania składników w ulekanach: bum- bum- bum. Jedną z takich past jest kari (nie mylić z curry), zielone, żółte lub czerwone – w zależności od gatunku użytych papryczek chili. Dodaje się je do dań na bazie mleczka kokosowego. Z kolei sambal – również zawierający chili (odmiana królewska łączy aż 20 rodzajów) – dodawany jest do wszystkiego. Od ilości zawartej w nim papryczki zależy, czy potrawa będzie pikantna, czy łagodna. Do wielu smażonych i duszonych dań podaje się ketjap manis, słodki sos sojowy z orzechami i cukrem palmowym. Popularne przyprawy to także trasi (pasta krewetkowa) i sos rybny. Obie (nim trafiły na taśmy produkcyjne fabryk) powstawały w specyficznych warunkach: w przypadku trasi głowy, pancerzyki i ogony krewetek wrzucano do wykopanego na plaży dołu i przykrywano deską bądź muślinem. Po trzech miesiącach sfermentowane odpadki zmieniały się w jednolitą substancję, z której po wysuszeniu robiono pastę. Na patelni zaczynała wydzielać intensywny aromat. Każdemu, kto teraz chce się zmierzyć ze smakami Indonezji we własnej kuchni, życzymy salamat makan – smacznego. Warto wiedzieć Indonezyjczycy stołują się na ulicach. Większości osób nie stać na gotowanie w domu, a kuchnia z warugów, pospolitych jadłodajni, jest tania. Potrawy można kupić za mniej niż dolara, a za 2–3 dolary – zjeść obfity obiad. Dania nie są przypisane do poszczególnych pór dnia – można zjeść to samo na śniadanie, obiad czy kolację. Używa się sztućców, ale jedzenie rękami nikogo nie dziwi. Co więcej, miejscowi głęboko wierzą, że wtedy potrawy dużo lepiej smakują. Uwaga: nie należy jeść lewą ręką i nie wypada odmawiać, gdy częstują.
Sieć GSM pokrywa zaledwie jedną czwartą powierzchni Ziemi. Aby w podróży zawsze mieć kontakt z cywilizacją, warto skorzystać z łączności satelitarnej
Łączność satelitarna sprawdza się prawie wszędzie, korzystają z niej przede wszystkim żołnierze, służby ratownicze oraz – rzecz jasna – podróżnicy. O jej skuteczności przekonało się już kilkaset tysięcy użytkowników. Telefony satelitarne są podobne do komórkowych, z tym że sygnał wysyłają z dużo większą mocą – musi on dotrzeć do satelity umieszczonego na orbicie Ziemi. Jak to działa? Wybieramy numer, telefon łączy się z satelitą, który wysyła sygnał zwrotny do konkretnego punktu na Ziemi, do centrum operacyjnego danego systemu. Stamtąd zostaje przekierowany do sieci naziemnych, które umożliwiają nawiązanie połączenia. Jest jeden warunek: trzeba się znajdować na otwartej przestrzeni, pod gołym niebem. Telefon musi „widzieć” satelitę, mieć z nim bezpośredni kontakt. Nie porozmawiamy przez niego ani w gęstym lesie, ani w budynku. – Jedynym domem, w którym urządzenie zadziałało, jest mongolska jurta, ale to przecież zwykły namiot – mówi Michał Skrok z fi rmy TS2 z telefonami satelitarnymi. Cztery systemy Za łączność satelitarną na świecie odpowiadają systemy: Iridium, Inmarsat, Thuraya oraz Globalstar. Różnią się zasięgiem, kosztami połączeń, planami taryfowymi i modelami telefonów. Iridium jako jedyny zapewnia łączność na całej kuli ziemskiej, ponieważ pracuje dla niego 66 satelitów, które poruszają się wokół Ziemi po niskiej orbicie. Inmarsat i Thuraya wykorzystują satelity umieszczone na orbicie geostacjonarnej, które wiszą nad równikiem, w związku z czym nie obejmują stref podbiegunowych i biegunów. Inmarstat (najstarszy z systemów) zapewnia też najszybszą transmisję danych. Thuraya zasięgiem nie obejmuje obu Ameryk, ale za to oferuje najatrakcyjniejsze ceny. Globalstar funkcjonuje poza środkową Afryką i południową Azją. Chociaż korzysta on z ruchomych satelitów, nie zapewnia łączności z biegunami, dzwonić można tylko z lądu i wąskiego pasa wód przybrzeżnych. Przenośne telefony satelitarne pojawiły się pod koniec lat 80. XX w. Wyglądały jak walizki i ważyły ładnych parę kilogramów. Dziś dużo łatwiej zabrać je w podróż. Najmniejszy i najlżejszy model – Thuraya SO-2510 – waży zaledwie 130 g. Do komunikowania się z satelitami potrzebna jest karta SIM, do której przypisany jest numer. Za pomocą telefonu satelitarnego można wysyłać i odbierać SMS-y oraz e-maile, założyć książkę telefoniczną, korzystać z internetu i systemu GPS. Źródła zasilania Ładowarki wyglądają podobnie jak te do telefonów komórkowych. Kiedy w podróży mamy stały dostęp do energii elektrycznej, ładowanie akumulatorów nie przysparza trudności. Jeśli czekają nas bardziej spartańskie warunki, trzeba się zaopatrzyć w baterie słoneczne. Jednak uwaga, efektywnie działają one właściwie tylko tam, gdzie nieba nie przesłaniają chmury. Bateria telefonu Thuraya SO-2510 wystarcza na 2,4 godz. rozmów lub na ok. 40 godz. czuwania. Do telefonu można podłączyć również komputer (który także potrzebuje źródła zasilania). Tradycyjny laptop pożera dużo prądu, więc jeśli udajemy się w miejsce, w którym dostęp do energii elektrycznej jest ograniczony, postarajmy się o niewielki, energooszczędny minikomputer, którego system operacyjny będzie współpracował z telefonem satelitarnym. Sprzęt kosztuje Telefony satelitarne, niestety, do tanich nie należą. Za jeden aparat zapłacimy 500–2000 dolarów. Przy zakupie przede wszystkim trzeba kierować się zasięgiem systemów satelitarnych. – Gdy szykujemy się na zdobycie bieguna, jedynym rozwiązaniem jest wybór Iridium, ponieważ inne systemy zapewniają zasięg jedynie do około 70° szerokości geografi cznej – mówi Bogdan Jankowski z Politechniki Wrocławskiej. Uniwersalny Iridium jednak kosztuje. Ma najdroższe telefony i połączenia oraz najkrótszy okres ważności pakietów. Thuraya ma natomiast najtańszą ofertę, a jeśli nie wybieramy się do Ameryk (gdzie system nie działa), korzystna może okazać się pracująca w tym systemie karta ECO-SIM, która w 83 krajach ceny połączeń obniża o połowę. Jeśli telefonu zamierzamy używać sporadycznie, warto się zastanowić, czy nie lepiej go wypożyczyć od firm zajmujących się dystrybucją telefonów satelitarnych. Dziennie płaci się 10–30 zł, w zależności od czasu trwania umowy (im dłuższy, tym stawka za dzień niższa). Tydzień w miejscu o słabo rozwiniętej infrastrukturze GSM kosztuje więc najwyżej 200 zł. Co jest bardziej korzystne dla naszego portfela: zakup czy wynajem telefonu? – To zależy od tego, jak często będziemy z niego korzystać. Po kilku wyjazdach wypożyczanie może okazać się nieopłacalne – przyznaje Przemysław Dziula z firmy Marsat. Roaming czy satelita? Koszt telefonu to jedno, a opłata za rozmowy – drugie. Do wyboru mamy opcje pre-paid lub post-paid. Klienci, jeśli nie używają telefonu bez przerwy, najczęściej wybierają tę pierwszą. Rozmowy zagraniczne za pomocą łączności satelitarnej są dużo tańsze od połączeń roamingowych w sieci GSM. Za minutę połączenia z komórki z Chin do Polski zapłacimy kilkanaście złotych. Tymczasem rozmowa przez telefon satelitarny kosztuje tylko półtora dolara. Połączenia z telefonu satelitarnego na komórkę są zależne od umów zawartych z operatorami GSM, ale nie ma co liczyć na błyskawiczną karierę telefonii satelitarnej na masową skalę. Mimo tanich połączeń cena sprzętu jest bardzo wysoka. Poza tym nie da się z niego korzystać w domu. Chyba że wszyscy mieszkalibyśmy w jurtach. Zasięg systemów łączności satelitarnej Iridium - cały świat Inmarsat - cały świat bez biegunów Thuraya - bez biegunów, Ameryki Północnej i Południowej Globalstar - bez biegunów, środkowej Afryki i południowej Azji
Sześcioma autami terenowymi wybraliśmy się na wyprawę szlakiem karpackich wilków po polskich i ukraińskich Bieszczadach. W odróżnieniu od innych tras, nasza prowadziła wąskimi, zarośniętymi drogami, na których nieczęsto pojawiają się turyści.
Każdy z nas mógł wcielić się w rajdowca i pokazać, na co go stać. Pierwszy raz w życiu spróbowałam własnych sił za kierownicą terenówki, ale już po kilkuset metrach przekazałam ster w bardziej doświadczone ręce. Na początku objechaliśmy nieistniejące wsie, gdzie w zieleni skrywały się ruiny cerkwi (Hulskie i Krywe). Otrzymawszy zgodę leśnika, ruszyliśmy na drogi, którymi na co dzień jeżdżą ciężarówki zwożące drewno. Rzeźbią one tak głębokie koleiny, że nawet nie musieliśmy zjeżdżać z trasy i niszczyć lasu, by poczuć smak off-roadu. Ulewny deszcz był dodatkową atrakcją: wśród rozbryzgów błota z trudem omijaliśmy wyrwy w pozbawionej asfaltu drodze, a wybujałe krzewy i leżące gałęzie nieustannie nam przypominały, że jedziemy przez las. Postój zrobiliśmy w Łopience, przy odbudowanej murowanej cerkwi pw. św. Paraskewii; przed wojną było to popularne wśród Bojków miejsce kultu maryjnego. Zachwaszczoną ścieżką pojechaliśmy do Duszatyna. Przejeżdżaliśmy przez brody Osławy po śliskich kamiennych płytach. Na drugi dzień powitał nas dziurawy asfalt Ukrainy. W strugach deszczu bocznymi drogami przejeżdżaliśmy przez malowane bojkowskie wioski. Zahaczając o Stary Sambor, dotarliśmy do Ławriwu, gdzie znajduje się XVI-wieczny monaster oo. Bazylianów pw. św. Onufrego. Koło Rybnika przyszło nam zmierzyć się z błotnistym brzegiem Stryja. Gdyby samochód się zatrzymał, osiadłby na amen. Jechaliśmy więc powoli, chlapiąc błotem na wszystkie strony. Auto kołysało się na boki, ale udało nam się wyjechać na drogę. Wyboista szosa pełna błyszczących cerkwi powiodła nas do Truskawca. Zwiedziliśmy Drohobycz, miasto Brunona Schulza. Naszym celem był jednak Pikuj, najwyższy szczyt Bieszczadów (1407 m). Pogoda nas nie oszczędzała, a dziur w drodze było więcej niż asfaltu. Co jakiś czas zwalnialiśmy, by przepuścić paradujące po szosie stada krów, prowadzone przez staruszki i dzieci uzbrojone w długie patyki. Kiedy dotarliśmy wreszcie do bazy turystycznej we wsi Husne Wyżne, okazało się, że wjazd na szczyt uniemożliwia zła pogoda. I dobrze, góry są piękniejsze, gdy się je zdobywa na własnych nogach. Zobacz również: Przewodnik po Ukrainie