Większej twierdzy w Europie nie znajdziecie. Srebrna Góra to prawdziwy skarb Polski
Monumentalna Twierdza Srebrna Góra to największa górska warownia w Europie i prawdziwa perła Dolnego Śląska. Jej imponująca historia i spektakularne położenie od lat przyciągają turystów z całego świata.
W tym artykule: Największa wieża w Europie Twierdza Srebrna Góra, czyli luksus w oficerskim stylu Twierdza Srebrna Góra – informacje praktyczne Twierdza Srebrna Góra z tytułem Cudu Polski 2024 Najpierw widać twierdzę. Potem samochód zaczyna się piąć wąską drogą pomiędzy zabytkowymi kamienicami. Niektóre wyglądają, jakby pokrył je mech zapomnienia. Inne, z odmalowanymi elewacjami, pysznią się wesołymi kolorami. Już tutaj czuć dotyk wielkiej historii. Mijam kościół i sklepy, wreszcie docieram do górnej części wsi. W tej okolicy ukryta głęboko drzemie Aurelia. To dawna kopalnia srebra, którą od lat bada i udrażnia Jan Duerschlag, przedsiębiorca z Rybnika. Janek czyści sztolnię z pomocą przyjaciół, licząc, że wnet zostanie udostępniona do zwiedzania. Tymczasem, zanim do tego dojdzie, jadę zobaczyć inną atrakcję Srebrnej Góry. Największa wieża w Europie Festung Silberberg została wzniesiona w latach 1765–1777 według projektu inżyniera Ludwika Wilhelma Reglera, który modyfikował sam król Prus Fryderyk Wielki. Forteca miała zabezpieczyć militarnie Śląsk zdobyty przez niego w 1740 r., w trakcie I wojny śląskiej pomiędzy Prusami a Austrią. Ten fragment środkowej Europy Fryderyk zyskał kosztem Korony Czeskiej rządzonej wówczas przez austriackich Habsburgów. Nad Przełęczą Srebrną na dwóch wzniesieniach powstały potężne forty. Nie zdobył jej nawet Napoleon. Natomiast największy w Europie donżon (wieża mieszkalno-obronna) góruje nad sąsiednim wzgórzem. Składa się z czterech połączonych murami wież o średnicy 60 m. Ich ściany mają 12 m grubości. Być może dzięki temu Srebrna Góra nigdy nie została zdobyta. Odstraszała prawdopodobnie samym swoim wyglądem i legendą, bo poważnie oblegana była tylko raz, w 1807 r., przez Bawarczyków i Wirtemberczyków sprzymierzonych z Napoleonem. Potem wykorzystywano ją jako więzienie i testowano materiały wybuchowe. Podobno ukrywano tu również skarby. Wreszcie donżon zamienił się w atrakcję turystyczną. Twierdza Srebrna Góra, czyli luksus w oficerskim stylu Na pierwszy rzut oka donżon przytłacza. By dostać się na jego szczyt, trzeba odbyć długi spacer po stromych schodach. Dzięki niemu uświadamiam sobie, z jakim trudem wznoszona była twierdza. Przechodzę przez bramę, a chwilę później docieram do serca budowli. A tam totalne zaskoczenie! Pruscy żołnierze i damy wędrują z turystami. Słyszę odgłos strzelającego działa. Błyskawicznie cofam się w czasie, żeby za chwilę, tak samo szybko, znaleźć się w luksusowej nowoczesności. Forteca przeszła niedawno rewitalizację, powstała w ten sposób nowa trasa turystyczna ze zwodzonym mostem. Z kolei we wnętrzach zlokalizowano hostel i centrum konferencyjne. Jest również sala zabaw dla dzieci. Zdecydowano się pozostawić surowe pruskie mury, które oświetla naturalne słońce docierające tu przez panoramiczne okna. Jej Wysokość Twierdza Srebrnogórska wygląda dzięki temu majestatycznie. Większej twierdzy w Europie nie znajdziecie. Srebrna Góra to prawdziwy skarb Polski
Nie ma tu tłumów ani rekordowych szczytów. Jest za to cisza, lasy i ślady dawnych granic z Polską
Diana Phipps Sternberg wróciła do rodzinnego pałacu w Častolovicach, a jej historia to tylko jedna z wielu niezwykłości, które skrywają Góry Orlickie. W trzy dni odkryjesz tu więcej niż w niejednym zamku – tajemnice rodów, skarby, duchy i słodkie trumienki.
Spis treści: Nowe Miasto nad Metują – czeska perła pogranicza z bajkowym zamkiem Opočno Opočno – pałac pełen trofeów i kulinarnych osobliwości Zamek Potštejn – romantyczne ruiny, duch żołnierza i widoki bezcenne jak złoto Pałac w Častolovicach – pałac „naj”, który zachwyca wnętrzami i ogrodem Doudleba nad Orlicí – na koniec coś naprawdę wyjątkowego Góry Orlickie – jak zaplanować podróż To miał być szybki wypad. Zaledwie trzy dni i w miarę blisko. Po krótkim namyśle postawiliśmy na okolice Gór Orlickich, przy polsko-czeskiej granicy. Niemal w każdym miasteczku stoi tu jakiś pałac lub zamek, a te lubię najbardziej. Na trasie liczącej zaledwie 50 km naliczyłam ich kilkanaście. Każdy z nich ma ukryty skarb albo opowieść, która mrozi krew w żyłach. Poza tym – to była dodatkowa zachęta – Czesi dobrze karmią. O tym, że karmią również dowcipnie, miałam się dopiero przekonać. Nowe Miasto nad Metują – czeska perła pogranicza z bajkowym zamkiem Góry Orlickie leżą dokładnie przy polsko-czeskiej granicy. Po naszej stronie to kraina dzikości – idealne miejsce na kontemplowanie natury i długie wyprawy. U Czechów wygląda to nieco inaczej. Co prawda również zielono i pięknie, jednak turystyka dawno już oplotła okolicę komercyjnymi mackami, tworząc kokon z gospód, restauracyjek i atrakcji, które mają podkreślić walory zabytków. Równocześnie jest tu po prostu „czesko” – leniwie i bezstresowo. Mijam Kudowę-Zdrój, potem Nachod. Jadę dalej, do Nowego Miasta nad Metują, którego centralnym punktem jest rozległy rynek zamknięty od zachodu bryłą zamku… a może pałacu? W Czechach łatwo się pogubić, polski „pałac” to po czesku „zamek”, zaś prawdziwy zamek to „hrad”. Właściciele rezydencji w Nowym Mieście nad Metują nazywają ją zamkiem, a Polacy, nie mogąc się jakoś przyzwyczaić do myśli, że pałac może być tak potężny, zostali przy tej czeskiej nazwie. Przyznam się po cichu, że zamek w Nowym Mieście nad Metują, choć opisywany w przewodnikach jako perła pogranicza, był moim drugim wyborem. Dlaczego? Bo przede wszystkim uwielbiam tutejszy rynek. Otoczony kolorowymi kamieniczkami z podcieniami kryjącymi ten rodzaj tajemnicy, który odpowiada mi najbardziej. Tu odnalazłam małą cukiernię, w której podają jeden z najlepszych we wszechświecie punčový řez. To ciasto krojone w małe prostokąty, które składają się z kilku warstw nasączonych rumem, przełożonych dżemem porzeczkowym i zwieńczonych grubą warstwą lukru. Jedna z warstw řezu zawsze jest różowa, a to zawsze wprowadza w cukierkowy nastrój zwiedzania po czesku. Zresztą zamek w Nowym Mieście nad Metują wygląda trochę jak domek dla lalek. Piękna bryła, bogato urządzone wnętrza i przede wszystkim rozległe ogrody – wszystko jak w filmowej bajce o Arabeli, którą pamięta ten, kto w latach 80. był dzieciakiem. Już przy wejściu dowiaduję się, że wieża ma nazwę Maselnica. Maselnica?! – Nie przypomina pani ubijaka do masła? – pyta przewodnik. – Chyba nie… – naprawdę mam wątpliwości. Ale ta informacja utwierdza mnie w przekonaniu, że zabytki i jedzenie w jakiś magiczny sposób w Czechach muszą się łączyć. Zamek z windą Front pałacu wydaje mi dość surowy, ale już za bramą otacza mnie świat kolorów tak intensywnych, że aż niepasujących do arystokratycznych, wyważonych gustów. Sama budowla pochodzi z XVI w. , a na początku XX w. kupił ją dla swoich w synów czeski przemysłowiec Josef Bartoň. Tenże przedsiębiorca zawdzięczał majątek fabryce tekstyliów. Za zamek zapłacił w 1908 r. 2,3 mln koron czeskich – w tamtych czasach za taką sumę można było nabyć prawie 5 mln bochenków chleba. Ale zakup był dopiero początkiem inwestycji, Bartoň zatrudnił najlepszych fachowców i przebudował warownię na nowoczesny dom z windami, telefonem i centralnym ogrzewaniem. W ten sposób renesans i barok zmieszały się z secesją, art déco i kubizmem. Trzeba przyznać, że to mieszanka wybuchowa, a także pełna przepychu. Najbardziej jednak zazdroszczę tu im widoku z okien i… sufitów. Tutejsze sklepienia są wyjątkowo malownicze, pełne barw, w każdym pomieszczeniu wprowadzają w inny nastrój. Mimo licznych zakrętów dziejowych rezydencja wciąż należy do rodziny Bartoň; zresztą wiele czeskich zabytków jest w rękach prywatnych. Z zamku wychodzę jeszcze do ogrodów, które zostały zaaranżowane w północnej części kompleksu. Wędrując wśród zieleni, nie mogę się oprzeć nachalnym myślom o tym, ile musi kosztować utrzymanie takiego obiektu. Opočno – pałac pełen trofeuów i kulinarnych osobliwości Myślę, że podobne troski mieli właściciele zamku Potštejn, do którego jadę następnego dnia. To zaledwie 40 km od Nowego Miasta nad Metują. Po drodze zaglądam do Opočna, w którym stoi kolejny zjawiskowy pałac, tym razem bogaty w zbiory etnograficzne, włoską sztukę i ponad 2 tys. myśliwskich trofeów. Postanowiliśmy zostawić go na inny wypad, pod pałacem jemy tylko szybki obiad i na deser zamawiamy… pogrzeb na talerzyku. Rakvička se šlehačkou, czyli trumienka z ciasta, w której niczym nieboszczyk spoczywa bita śmietana, jest naprawdę intrygująca. Co prawda mój mąż zdążył już wcześniej połknąć dwa utopence, czyli dwóch topielców, ale nie liczyłam na to, że czeska pomysłowość kulinarna może sięgać aż po grób. – Na właścicielkę Opočna okoliczni chłopi mówili Zła albo Tłusta Manda, ale nasza trumienka nie ma z tym nic wspólnego – tłumaczy mi kelner nienaganną angielszczyzną. No tak, tutaj każda cegła ma jakąś historię. Po 30 minutach dostajemy szansę na zrzucenie „trumienkowych” kalorii. Wybieramy się na spacer. Niestety szybko się okazuje, że mają tu... aż dwie cukiernie. Ta Marečkova ma najdziwniejszy wystrój, jaki kiedykolwiek wdziałam. W toalecie wisi portret Lenina, a przy stolikach – piękny krucyfiks otoczony świętymi obrazkami. Zamek Potštejn – romantyczne ruiny, duch żołnierza i widoki bezcenne jak złoto Ekstrawagancja to zresztą drugie imię tej miejscowości – już w XVIII w. właściciel Potštejnu szukał skarbów i rzeczy tajemniczych. Koło punktu informacji turystycznej wchodzimy w lipową aleję, żeby skręcić przez mostek na wąską ścieżkę. Dookoła zielono, ruiny zamku górują nad okolicą. Dawniej niedostępne i wrogie, dzisiaj stały się romantycznym labiryntem murów, zaułków i korytarzy uwielbianym przez turystów. W roku 1747 rodzina Chamare, przedsiębiorców, którym miasteczko pod zamkiem zawdzięcza swój rozwój, zaczęła w tym miejscu szukać skarbu. W ruinach natrafili na blok kamienny z napisem SIGNATA INSTES CARITAS EXIRAT HOSTES. Te kilka słów sprawiło, że Potštejn zamienił się w jedno wielkie stanowisko archeologiczne. SIGNATA INSTES – czyli: „dbaj o znak”. Chamarowie byli przekonani, że to wskazówka do odkrycia złota. Badania ciągnęły się przez następne 35 lat, kontynuował je syn małżeństwa Chamarów – Jan. Pewnego dnia stanął nad tym, co udało mu się odkryć. Popatrzył na kilka ostróg, stare klucze, buty do końskiej jazdy, jakąś pieczęć i zniechęcony zakończył pracę. Nie wiedział tego, co wiedzą dzisiaj historycy. Skarbu nie było. Napis nie był niczym innym jak sentencją, która miała chronić zamek w średniowieczu, i w pełnym brzmieniu miałaby właśnie takie przesłanie. Ze szczytu góry roztacza się niesamowity widok na okolicę. Pogoda jest piękna, widoczność – doskonała. Przewodnik z zamku twierdzi, że choć skarbu nie ma, to podobno jest tu jakiś podziemny tunel i z całą pewnością duch jakiegoś żołnierza, który pojawia się na murach. Postanawiamy obejść je dookoła, co zajmuje nam prawie godzinę. Potężne mury Potštejnu uchodzą za jedne z najpiękniejszych w Czechach. Na deser wędrujemy dawną drogą krzyżową, którą ufundowała pani Chamare, gdy pojęła, że zmarnowała pół życia na szukanie nieistniejącego skarbu. Pałac w Častolovicach – pałac „naj”, który zachwyca wnętrzami i ogrodem Tak naprawdę nikt nie wie, ile w Czechach jest zamków i pałaców. Podobno najbardziej prawdopodobna liczba to 750. Niezniszczone przez II wojnę światową, jednak często upaństwowione po 1945 r., po latach powracały czasem do potomków dawnych właścicieli. Tak też się stało w Častolovicach. W późnorenesansowym pałacu, który powstał w latach 1588–1644 w miejscu pierwotnego zamku. W 1992 r. dom swojej rodziny odzyskała Diana Phipps Sternberg – Sternbergowie odegrali znaczącą rolę w historii Królestwa Czech. Nazwa ich rodu składa się z dwóch członów: stern – „gwiazda” i berg – „góra”. To właśnie gwiazdę – będąca również częścią ich herbu – widać w wielu zakątkach pałacu. Pierwsze wrażenie po przyjeździe to po prostu: wow! Z góry to kwadrat otaczający wewnętrzny dziedziniec. Przy wejściu informacje po angielsku, co w Czechach wcale nie jest takie częste. Častolovice mają na swojej liście kilka „naj”. W 2002 r. prezydent Czech Vaclav Havel tutaj zorganizował spotkanie Grupy Wyszehradzkiej – jego zdjęcie wisi w pałacu przy wejściu. Tutejsza sala książęca jest największą w Czechach, ma 300 m² powierzchni. Sławą cieszy się też galeria czeskich królów, wśród obrazów znajduje się np. ten z wizerunkiem Władysława II Jagiellończyka. Jeśli jeszcze dodać do tego, że warto tu urządzić wesele, bo przynosi to szczęście, pałacu nie mogłam ominąć. Wnętrza są oszałamiające, galera sztuki niezwykła, ale dla mnie największym atutem jest park. W angielskim stylu, zaprojektowany z oddechem, stawami, łąkami i bardzo tajemniczymi zakątkami. Zanurzam się w parkowy labirynt, ze stawu wychodzi właśnie straszliwy wodnik, ma długie włosy i wyszczerzone zęby. Bardziej przypomina Latającego Holendra z „Piratów z Karaibów” niż, jak brzmi opis z przewodnika, „głowę wodnego krasnoludka”. Dalej nad łąką wisi ważka, zza konarów wygląda człowiek drzewo. To dzieła sztuki współczesnych artystów. Sama zaś właścicielka pałacu jest miłośniczką róż, stąd ponad 200 gatunków tych kwiatów w ogrodach. Na początku czerwca roztaczają odurzający zapach. Podobają mi się również dźwięki. Park to sanktuarium ptaków, słychać je tu wszędzie. Choć to Czechy, taki klimat odnaleźć można chyba tylko w powieściach Jane Austin. Resztę dnia spędzam, kontemplując ten krajobraz. Bonusem jest doskonała kawa w zamkowej kawiarni. Doudleba nad Orlicí – na koniec coś naprawdę wyjątkowego Wracając do Polski, zaglądam jeszcze do Doudleby nad Orlicí. Tu również stoi renesansowy pałac ze sgraffito (technika polegająca na nakładaniu na siebie kolejnych warstw kolorowego tynku), które nie ma sobie równych w tej części Europy. Żaden element dekoracji nie pojawia się dwa razy. Ale to już zostawiamy sobie na następny raz. Wnętrza i detale mieszają się, ogrom informacji nieco przytłacza. Zwiedzanie obiektów, z których większość wygląda tak, jakby zatrzymał się w nich czas, może przyprawić o zawrót głowy. A takie atrakcje warto dozować. Czas wracać z salonów na ziemię. A tam, w typowej czeskiej gospodzie, czekają knedliki i kofola. Jadąc przez piękne Góry Orlickie, w lokalnym sklepie kupujemy komplet słodkich trumienek. Może to nie najlepsza pamiątka, ale za to jaka słodka! Góry Orlickie – jak zaplanować podróż Góry Orlickie najlepiej zwiedzać autem – z Polski to najszybsza opcja dojazdu, a dodatkowo warto zabrać rower, bo odległości między zamkami sprzyjają poruszaniu się na dwóch kółkach. Pociągi i FlixBusy bywają zbyt czasochłonne. Jeśli chodzi o noclegi, najlepiej zatrzymać się w samych zamkach lub tuż obok nich. W Nowym Mieście nad Metują, tuż przy pałacu, działa Hotel u Broucka, gdzie za pokój dwuosobowy zapłacimy od 300 zł. Grupy mogą rozważyć pobyt w drewnianej Roubence u Potoka w Výprachticach – 140-metrowy domek z trzema sypialniami kosztuje ok. 1,4 tys. zł za noc. Przy pałacu w Opočnie znajduje się domek letniskowy z opcją wynajmu pokoju – w tej sprawie należy kontaktować się bezpośrednio z pałacem (tel. +420 494 668 216, mail: opocno@npu.cz). W każdej z miejscowości czeka na turystów mała hospoda z pysznym piwem i knedlikami z mięsem – choć wegetarianie muszą liczyć się z ograniczonym wyborem, najczęściej kończy się na smażonym serze i sałatce. Osobiście polecam Restaurace Hruška w Bartošovicach przy polskiej granicy – to moje ulubione miejsce w regionie. Na coś słodkiego warto wpaść do cukierni Cukrárna Ing – Zdeněk Doleček w Letohradzie, a na doskonałą kawę – koniecznie do pałacowej kawiarni w Častolovicach. Warto pamiętać, że czeskie zabytki często są zamknięte zimą, a po sezonie godziny zwiedzania bywają skrócone. Zanim więc ruszycie w drogę, koniecznie sprawdźcie aktualny harmonogram wizyt i miejcie na uwadze czeskie nazwy miesięcy – np. maj to květen. Źródło: National Geographic Traveler Nasza ekspertka Joanna Lamparska Niestrudzona poszukiwaczka skarbów. Filolog klasyczny i archeolog sądowy, od lat pisze książki oraz realizuje programy o tajemnicach historii. Bierze udział w akcjach eksploracyjnych, a w swojej pracy dogłębnie zgłębiła trudną tematykę II wojny światowej. W „National Geographic” opowiada głównie o miejscach pełnych sekretów – zamkach, pałacach, a także o najpiękniejszych zakątkach Dolnego Śląska, z którym jest związana. Od 2025 roku prowadzi własny kanał HiHistory; jest również rozchwytywaną konsultantką przy zachodnich produkcjach filmów historycznych. Utworzyła fundację Projekt Historia. Prywatnie jest wielbicielką punczowego rzezia – najsłodszego ciastka w historii Czech.
Molise to najmniej znany zakątek Włoch. Tutaj są mgła, tajemnica i spokój
Włosi twierdzą, że Molise znane jest z jednego powodu – nie istnieje. Zapomnieli o nim nie tylko turyści, ale i czas.
Spis treści: Castel de Giudice w Molise Trufle z doliny Biferno Altilia di Sepino Agnone Termoli Ciągnę walizkę kamienną drogą pomiędzy domami, które wyglądają jak scenografia do „Gry o tron”. Wcześniej nie miałam pojęcia, że gdzieś na mapie Europy jest Castel de Giudice, wioska, w której mieszka zaledwie trzysta osób i rosną najlepsze jabłka w tej części świata. Kiedy Vincenzo Petraglia, dziennikarz i mój włoski przyjaciel, zapraszał mnie tutaj, zaznaczył od razu: to nie Toskania, nie Rzym, tutaj są mgła, tajemnica i spokój. Spodoba ci się. Mimochodem dodał, że często między wzgórzami zanika sygnał komórki, są za to magiczne zamki, senne średniowieczne wioski, starożytne ruiny, kamienne romańskie kościoły i nieskażona niczym przyroda. Castel de Giudice w Molise Castel de Giudice leży 100 km na wschód od Rzymu i dokładnie tyle samo na północ od Neapolu. Przynależy do prowincji Insernia w Molise. Molise zaś to najmniejszy rejon Włoch, tak niewielki, że – jak pisze Enzo Luongo, autor książki Molise nie istnieje, kiedy „w wyborach w Molise połowa mieszkańców kandyduje, druga połowa nie idzie głosować”. Z Molise Włosi zwykli sobie żartować. – Swoje braki Molise zamieniło w atut – tłumaczy mi Vincenzo, gdy siedzimy już w apartamencie, który ma ponad dwieście lat. Wchodzi się do niego prosto z ulicy. Ta część wioski to po prostu hotel. Surowe kamienne ściany kontrastują z kolorowymi firankami i ciepłym drewnianym wyposażeniem. Kamiennie, a jednak luksusowo. Pijemy czerwone calidio i zagryzamy jabłkami, które rosną w tutejszych ogrodach. Wieczorem idziemy na spacer po wiosce. Ani jednej duszy dookoła, surowość uliczek łamią złote światła podkreślające piękno murów. Jest kilka samotnych domów, które można kupić za grosze. Tak, Molise to właśnie to miejsce, gdzie gorące głowy, znudzone zgiełkiem świata, przeprowadzają się, żeby resztę życia spędzić na remoncie samotnej chaty... Niegdyś Molise było częścią Królestwa Neapolu, a potem zostało przyłączone do Abruzji. Oddzieliło się dopiero w 1963 r. Przez kolejne lata rejon się wyludniał, a jego piaszczyste plaże, skaliste góry i starożytne osady pozostawały daleko poza zainteresowaniem turystów. Nie rozwinął się tu wielki przemysł hotelowy, a malownicze wioski ciągle wyglądają niemal identycznie jak w czasach, gdy przez „nowoczesną” Europę przetaczała się nawałnica I wojny światowej. Dziś Molise liczy niewiele ponad 300 tys. mieszkańców. Ludzie żyją tu długo. Jedzenie jest proste. Krajobrazy piękne. Natura w doskonały sposób wyważyła proporcje pomiędzy górami, jeziorami i Adriatykiem. Trufle z doliny Biferno Castel de Giudice rano skąpana jest we mgle. Dookoła wzgórza, niewielkie dróżki prowadzące licho wie dokąd. Nawet tutejsza roślinność wydaje się mieć duszę. – Dzisiaj jedziemy na skarby – oznajmia Vincenzo. Skarby to coś dla mnie. Mniej więcej po godzinie jazdy samochodem docieramy do kamiennego młyna w Colle D’Anchise. Dzięki pasjonatom La Piana dei Mulini została odratowana i dzisiaj można tu nocować, słuchając przez okno szumu strumienia. Jest magicznie. Młyn stoi od XVI w. i za nic sobie ma współczesne mody. Na stołach tylko lokalne produkty. Nie wiem, co wybrać, rozsądek swoje, a pomocna dłoń Vincenza z ciepłą jeszcze ricottą i miodem swoje. – W Molise producenci się wspierają. Patrzą na to nie tylko jak na interes. Wykorzystywanie darów tej ziemi ma również wpływ na jej bioróżnorodność – opowiada mój przyjaciel, kładąc na wielką pajdę właśnie upieczonego chleba kawał owczego sera. – No dobrze, idziemy na poszukiwania. Vincenzo daje mi gumiaki, dołącza do nas myśliwy z psem. – Czas dorwać truflę – oznajmia. Trufle z doliny Biferno uchodzą za najlepsze na świecie. Profesjonalista może trafić na Tuber magnatum, białą truflę, która osiąga zawrotne ceny. Wiedza, jak ją znaleźć, przekazywana jest w Molise z pokolenia na pokolenie. W Molise ponad 6 tys. ludzi ma licencję na poszukiwanie i zbieranie tych rzadkich i aromatycznych grzybów. Sześćdziesiąt pięć procent światowych dostaw białych trufli pochodzi właśnie stąd. Myśliwy i pies muszą działać w symbiozie podobnej do tej, w której żyje trufla i drzewo. Najcenniejsze grzyby na Ziemi wspomagane są przez siłę życiową drzew. Trzeba wiedzieć, że biała trufla lubi dęby, lipy, orzechy laskowe, topole i wierzby, podczas gdy trufle letnie wolą buki i sosny. Prawdę mówiąc, nasze poszukiwania polegają po prostu na bieganiu za myśliwym. Po kilkunastu minutach jego pies łapie trop, zaczyna rozkopywać grunt i mamy to. Wyciągnęliśmy skarb! Dla laika wygląda jak pomarszczony, brudny kartofelek, ale znawcy potrafią go docenić. Następnego dnia wieczorem w rodzinnym zakładzie Di Nucci przy głównej ulicy Agnone próbuję sera z płatkami trufli. Rozpływa się w ustach. Altilia di Sepino Molise nie jest właściwie do zwiedzania. Jest do delektowania się. Zanim dotarliśmy do Agnone, zatrzymaliśmy się przy błyszczącej od deszczu kamiennej bramie. To wejście do starożytnego miasta, które niegdyś znane było jako Saepinum. Dziwnie tu jakoś. Znowu kroczy za mną mgła, jakby chciała przykryć tajemnice tego miejsca. Niektóre domy wyglądają na dość młode, ale sąsiadują przecież z rzymskimi kolumnami. Dzisiaj to wieś Altilia di Sepino, ale niegdyś ważne rzymskie miasto, które powstało ok. 290 r. p.n.e. Było otoczone murami poprzecinanymi otworami odpowiadającymi dwóm głównym osiom dróg, które prowadziły do okolicznych wsi. Ale najciekawsze jest to, że w starożytnym mieście ludzie żyli jeszcze wiele wieków później, mieszkają tu też dzisiaj. To niesamowite uczucie, kiedy z Vincenzem wchodzimy przez bramy nawiązujące do rzymskiego łuku honorowego: pojedynczego, otoczonego dwiema wieżami. Oglądamy posągi barbarzyńców na ramach łuków, a potem idziemy do teatru z I w. n.e. Zachowały się w nim czworoboczne wejścia oraz dawna widownia zawierająca dwa poziomy, ima cavea oraz media cavea, które przeznaczone były dla osób pochodzących z różnych warstw społecznych. Podoba mi się, że drzewa rosną tu swobodnie, jakby miasto czekało na swoją odbudowę. Raz na jakiś czas przebiega kot albo pies. Mam tu dziwne poczucie niepokoju. Może przez deszcz, mgłę, a może dlatego, że znowu tu jesteśmy zupełnie sami. Podobnie jest na drodze do Agnone. W Molise nie ma lotniska ani autostrady, jest tylko droga krajowa, która ciągnie się wzdłuż całego wybrzeża. Jedziemy więc krętymi ścieżkami, mijając co chwilę niewielkie opuszczone zamki. Widoki są nieziemskie. Może nie spektakularne, takie, które chce się fotografować, ale wciąż piękne. Nic dziwnego, że „molisanie” żyją według rytmu natury ustalanego przez odwieczne zmiany pór roku, zawieszeni pomiędzy morzem, polami i górami. Agnone Agnone jest włoskie. Po prostu. Malutkie. Zabytkowe. Radosne. Znane z corocznej Ndocciaty, bożonarodzeniowego pochodu z wielkimi pochodniami, którego korzenie sięgają czasów przedchrześcijańskich. Niektóre z pochodni mają nawet 4 m wysokości. Taka konstrukcja składa się ze szczapek związanych sznurem bądź drutem. Wieńczą je suche gałązki. Maszerujący kręcą nimi, tworząc ogniste kształty. Pochód jest również pretekstem do wspólnej zabawy, degustacji lokalnych przysmaków, picia wina i wielu innych przyjemności. W Molise mam wrażenie, że ludzie dają sobie czas. Nie gonią. Ale mam także poczucie suspensu, jak w filmie, który płynie wolno, żeby nagle czymś zaskoczyć. Przeczucia mnie nie mylą. – Wiem, że lubisz historię, pokażę ci jedną z najstarszych odlewni dzwonów na świecie. Jest tutaj, w Agnone – mówi Vincenzo. Pontificia Fonderia Marinelli została założona w 1040 r. i uważana jest za najstarszą firmę rodzinną we Włoszech i prawdopodobnie jedną z najstarszych firm rodzinnych na świecie. Odlewnię prowadzi do dnia dzisiejszego familia Marinellich, która posiada firmę od 1339 r., kiedy Nicodemo Marinelli wykonał swój pierwszy, sygnowany własnym nazwiskiem dzwon o masie 50 kg. Nie wiem, czy jestem miłośniczką dzwonów, ale dlaczego nie? Zwiedzam muzeum i dowiaduję się, że brzmienie dzwonów Marinellich jest wyjątkowe, stąd wiele zamówień z Watykanu. Zresztą papieże cenią Agnone od wieków, a w 1995 r. rodzinę odwiedził Jan Paweł II. Jeden z tutejszych wyrobów dzwoni na Krzywej Wieży w Pizie. Został wykonany przez Marinellego w celu zastąpienia 600-kilogramowego XVII-wiecznego dzwonu uszkodzonego podczas bombardowań podczas II wojny światowej. Po wystawie idziemy do odlewni. I znowu mam poczucie skoku w czasie. Rzemieślnicy wciąż wykonują dzwony, używając niemal tej samej technologii co tysiąc lat temu. Wędruję wzdłuż poprzykrywanych folią figur, oglądam wielkie dzwony, jeden z pracowników specjalnie dla nas wygrywa na nich melodię. Takie rzeczy mogą się zdarzyć chyba tylko tutaj. Termoli Molise ma też inne oblicze, nieco bardziej komercyjne. Poznaję je nad Adriatykiem. Tajemniczość wycofuje się na chwilę, a jej miejsce zabierają plaże i rozgrzane słońcem zabytki. Jesteśmy w kurorcie Termoli. W porcie wciąż funkcjonują trabucchi, drewniane konstrukcje z sieciami do połowu ryb. Miasteczko ma część typowo turystyczną, z większymi, ale wciąż niewielkimi hotelami, i Borgo Antico, starówkę na cyplu z katedrą z VI w. Podobno w lecie można tu spotkać turystów, ale teraz, wiosną, znowu jesteśmy niemal sami. We wnętrzu kościoła oglądam mozaiki z fantazyjnie przedstawionymi zwierzętami i szczątki świętego Tymoteusza, towarzysza św. Pawła. W XII w. jego ciało krzyżowcy wywieźli do Termoli i tu zamurowali. Kości świętego zostały odnalezione dopiero w 1945 r. Vincenzo prowadzi mnie jeszcze do pracowni ceramicznej, w której powstają molisamelle, kolorowe naczynia w kształcie uśmiechniętych dziewcząt. Zabieram jedną ze sobą i kiedy po powrocie mąż mnie pyta, czy Molise rzeczywiście istnieje, odpowiadam, że tak, ale tam nie ma za bardzo co robić. Tam się po prostu jest. Źródło: archiwum NG
Gdzie jest złoty pociąg? Najprawdopodobniej nie w Polsce
Poszukiwacze skarbów od lat próbują ustalić, gdzie jest złoty pociąg. Coraz więcej faktów przemawia za prawdziwością legendy o zaginionym nazistowskim zbiorze skarbów.
W tym artykule: Skradzione obrączki, futra i obrazy Srebro i porcelana dla amerykańskiego generała Gdy wojna spotyka się z pieniędzmi, nawet pokój nie przynosi spokoju Podczas II wojny światowej Niemcom udało się zgromadzić więcej złota niż wynosiło wydobycie i przetworzenie tego kruszcu przez kraje południowej Afryki w ostatnich dekadach XX wieku. Cóż, wojny są przecież po to, żeby łupić. Mogłoby się wydawać, że grabież skończyła się w 1945 r. Lecz to nieprawda. Kolejna wielka grabież zaczęła się zaraz po kapitulacji III Rzeszy, czego przykładem są losy węgierskiego odpowiednika śląskiej legendy o złotym pociągu. Czy zatem wiemy, gdzie jest złoty pociąg? Skradzione obrączki, futra i obrazy W kwietniu 1945 r. z Budapesztu wyruszył skład z majątkiem zagrabionym ośmiuset tysiącom węgierskim Żydów, których faszystowski rząd Ferenca Szálasiego zmusił wcześniej do oddania swoich kosztowności administracji państwa. Pozbawieni majątku ludzie zostali wysłani do niemieckich obozów koncentracyjnych, w większości do Auschwitz. Pierwsze transporty śmierci wyruszyły z Węgier 28 i 29 kwietnia 1944 r. Do Auschwitz przybyły po czterech dniach, 2 maja. Wcześniej rzeczy ofiar zostały posegregowane w sposób, który uniemożliwił późniejsze wskazanie ich właścicieli. Obrączki do obrączek, futra do futer, obrazy do obrazów. Prawdopodobnie już na tym etapie ginęły niektóre kosztowności. Segregacja odbywała się bez konieczności rozliczenia się z tej pracy i bez większego nadzoru. Tuż przed wkroczeniem do obozu koncentracyjnego w Auschwitz żołnierzy Armii Czerwonej w kwietniu 1945 r., dobra te zostały załadowane do 44 wagonów towarowych. Uciekający przed Rosjanami pociąg ruszył w kierunku Berlina. Na jego pokładzie znajdowało się m.in. pięć ton złota, kamienie szlachetne (w tym perły i diamenty), zegarki, obrazy, perskie dywany, srebrne zastawy, futra, aparaty fotograficzne, kolekcje znaczków, porcelany, monet i kryształów. W 1945 r. dobra te zostały wycenione na 350 mln USD, na początku XXI w. już na prawie 4 mld USD. Srebro i porcelana dla amerykańskiego generała Dziś wiemy, że jadący przez Węgry i Austrię pociąg dotarł do Tunelu Tauryjskiego w pobliżu Böckstein w Austrii. 11 maja 1945 r., czyli trzy dni po bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, na pojazd natrafili żołnierze amerykańskich sił okupacyjnych. Alianci doliczyli się już tylko 29 wagonów. Według dostępnych raportów w ręce wojskowych władz USA dostało się m.in.: dziesięć 45-kilogramowych skrzyń ze złotem, skrzynia ze złotymi monetami o wadze ok. 100 kg, 18 skrzyń ze złotą biżuterią (średnia waga każdej to 35 kg) oraz 32 skrzynie zawierające złote zegarki (o wadze 30–60 kg każda). Sporo tego. Co stało się z nimi dalej? Jankesi zabezpieczyli depozyty, policzyli zawartość kufrów, powołali specjalną komisję i przekazali dobra dalej w celu odnalezienia ich spadkobierców…? Nie, wcale tak nie było! Pociąg został przetoczony do Salzburga. Tam zaś Mark Clark – amerykański generał i wysoki komisarz w amerykańskiej strefie okupacyjnej – podjął decyzję, żeby dobrami z wagonów wyposażyć rezydencje, które zajmowali jego ludzie. Jeden z generałów zażądał np. do służbowej willi m.in. około dwustu wyrobów ze srebra i tyle samo sztuk wykwintnej porcelany. Gdy wojna spotyka się z pieniędzmi, nawet pokój nie przynosi spokoju Węgierska Rada Żydów i nowe powojenne władze państwa węgierskiego usiłowały jak najszybciej odzyskać skarby. Bezskutecznie. Od maja 1947 r. przez osiem miesięcy dobra ze złotego pociągu (te, które zostały) były dalej sortowane i wysyłane do Stanów Zjednoczonych. Razem jakieś 1500 skrzyń, z czego osiem skrzyń rozdzielono w obozach dla uchodźców. Amerykański rząd aż do 1998 r. utrzymywał w tajemnicy większość informacji o węgierskim składzie. Dopiero prezydent Bill Clinton powołał prezydencką komisję doradczą ds. majątku ofiar Holokaustu. Minęło więc ponad pięćdziesiąt lat, gdy rozpoczynał się kolejny etap tej historii. W 2001 r. ocaleni z zagłady węgierscy Żydzi złożyli pozew przeciwko rządowi Stanów Zjednoczonych. Do ugody doszło dopiero po zakończeniu czteroletniego procesu. Wynegocjowane 25 mln dolarów zostało jednak przyznane organizacjom wspomagającym ofiary Holokaustu, a nie, jak mogłoby się wydawać, poszkodowanym zgłaszającym roszczenia. Dobra z węgierskiego złotego pociągu zostały tak rozproszone, że ich restytucja jest już dzisiaj niemożliwa. Brakuje m.in. ponad tysiąca obrazów. Mimo że wiele z nich zostało zabezpieczonych w pałacu w Salzburgu, austriacki rząd nie przyznaje się dziś do ich posiadania. Sprawa wróciła w 2014 roku, kiedy do amerykańskiego Sądu Federalnego trafił specjalny raport podsumowujący sprawę. Z raportu wynika, że w okresie od 1 lipca 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. 464 553,56 dolarów zostało przekazanych 12 żydowskim organizacjom pomocy społecznej w Australii, Kanadzie, na Węgrzech, w Izraelu, Szwecji i Stanach Zjednoczonych.
Dolina Baryczy to oaza spokoju. Nie robię tu nic poza wędrowaniem i jazdą na rowerze
Uciekam tu przed całym światem, by pobyć ze sobą i dziką naturą. Dolina Baryczy jest przepiękna i pomaga mi oczyścić głowę.
Spis treści: Park Krajobrazowy Doliny Baryczy Gądkowice, Zamek Myśliwski i staw Grabownica Jazy i Wieża Ptaków Niebieskich Ruda Milicka i trasa rowerowa Dolina Baryczy – informacje praktyczne Na szutrowej ścieżce zawsze biegają koty. Schodzą się do Dworku pod Herbem, bo wiedzą, że właściciel ma miękkie serce i w miskach leżących na tyłach domu znajdą kawałek mięsa. Najedzone zaczynają pracę na rzecz dworku. Łaszą się do gości, prezentują akrobacje na rynnach, siadają na kolanach. Kiedy już się zmęczą, najzwyczajniej na świecie zamykają oczy, dając do zrozumienia, że wykonały zadanie i z nikim już nie chcą mieć do czynienia. Mam podobnie jak te koty. Gdy wszystkiego jest już za dużo, za głośno i za trudno, jadę w Dolinę Baryczy, żeby oczyścić głowę i nie robić nic poza wędrowaniem i jazdą na rowerze. Mrucząca rodzina z dworku we Wziąchowie Wielkim wieczorami mnie koi i całkiem przyjemnie ogrzewa nogi. Park Krajobrazowy Doliny Baryczy Park Krajobrazowy Doliny Baryczy leży na granicy Dolnego Śląska i Wielkopolski, to jedna z największych ostoi ptaków wodnych-błotnych w Europie. Tutaj znajduje się też kompleks Stawów Milickich, jest ich niemal trzysta, stąd w wielu miejscach restauracje serwujące karpia. W zależności od miejsca Dolina Baryczy potrafi być dzika i dać samotność albo wrzucić w tłum maszerujących wzdłuż popularnych ścieżek turystów. Zdecydowanie wolę to pierwsze, tym bardziej że w nadbaryckich wioskach uwielbiam odwiedzać małe sklepiki i, nazwijmy to, lokalne punkty gastronomiczne. Gądkowice, Zamek Myśliwski i staw Grabownica Z dworku we Wziąchowie wyruszam niemal o świcie. Rowerem jadę asfaltową drogą do Gądkowic, gdzie zatrzymuję się na chwilę w Rybce. To lokalna piekarnia słynąca z komiśniaka. Ten chleb na zakwasie wywodzi się od żołnierskiego pieczywa, które miało zachować długo świeżość. Gądkowice tak naprawdę zaczynają żyć dopiero wieczorem, kiedy koło sklepu spożywczego zaczyna działać mały pub, teraz, nad ranem, jest tu pusto. Dokupuję masło i kawałek żółtego sera i w drogę. Najpierw zmierzam do Zamku Myśliwskiego za Stawem Gądkowickim. Szeroka aleja powoli zmienia się w wąską drogę, żeby skończyć swój bieg koło dawnego dworku Maltzanów, niegdyś właścicieli tej okolicy. Stoi tu samotna jabłoń, której owoce leżą często na ziemi. Kiedy więc się da, korzystam z okazji i zbieram kilka jabłek. Chwila odpoczynku i 16 km do kolejnego punktu – stawu Grabownica. To trzeci co do wielkości zbiornik Stawów Milickich, prowadzi wokół niego ośmiokilometrowa ścieżka. W restauracji Grabownica zostawiam rower i dalej idę na piechotę. W XVII w. staw miał ponad 1 tys. ha powierzchni, dzisiaj jest trzy raz mniejszy, jego nazwa, podobnie jak wsi, oznaczała pierwotnie miejsce porosłe grabami. Jazy i Wieża Ptaków Niebieskich Szlak wokół wody działa mi na wyobraźnię. Staw błyszczy się pomiędzy drzewami, dookoła mnóstwo ptaków, ani jednego człowieka. Wystarczy dobrze studiować mapę, żeby dotrzeć do Dragońskiego Jazu z XIX w. To jedna z niewielu zachowanych dziś zabytkowych konstrukcji do piętrzenia wody. W Dolinie Baryczy są nieodłączną częścią krajobrazu, która przypomina, że przecież ten teatr natury nigdy by nie powstał, gdyby nie człowiek. To on stworzył krainę Stawów Milickich, wykopał akweny, zadbał o łąki i lasy, a potem zamienił to wszystko w rezerwat przyrody, pozostawiając go zwierzętom i roślinom. Kolejny jaz, Grabownica, jest już dziełem sztuki. Opuszczane na kołowrocie zastawy piętrzą wody rzeki Prądnia na ponad 1,3 m. To wyjątkowo piękne miejsce. W pobliżu stanęła Wieża Ptaków Niebieskich. Ma 14 m wysokości, w zależności od pory roku można tu obserwować pary gęgaw, które wodzą pisklęta wśród trzcinowych labiryntów, perkozy podające swoim pociechom małe rybki, a potem wożące maluchy na grzbietach czy błotniaki popisujące się powietrznymi akrobacjami. Największą ucztą dla oczu są jednak stada dzikich gęsi, które dwa razy do roku odpoczywają na stawach w drodze pomiędzy lęgowiskami w tundrze i zimowymi ostojami w zachodniej Europie. Podczas przelotów tworzą grupy liczące nawet kilkadziesiąt tysięcy osobników. Kiedy o świcie opuszczają stawy, przypominają złowieszczy huragan. To tutaj właśnie, nad Grabownicą, Włodzimierz Puchalski, znany polski fotograf, filmowiec i przyrodnik, nakręcił w 1947 r. pierwszy powojenny długometrażowy film przyrodniczy pt. „Ptasia wyspa”. Ruda Milicka i trasa rowerowa Przede mną kolejne 20 km na rowerze. Jadę do Rudy Milickiej, żeby groblą na Stawie Słonecznym Górnym dotrzeć do Smażalni u Bartka. Kiedyś ta droga była otwarta dla samochodów, dzisiaj można ją pokonać tylko pieszo albo na rowerze. I choć raz w życiu trzeba to zrobić koniecznie. Ten przejazd jest kwintesencją Stawów Milickich, wąska droga i dookoła tylko woda. Czysta magia. Choć w Dolinie Baryczy wytyczone zostały liczne szlaki, które nazywane są rowerowymi, konnymi, pieszymi czy zamkowymi, można z nich korzystać w dowolny sposób. Przyjazność tego regionu polega na niepodejmowaniu gwałtownych decyzji. Wędrując wokół Grabownicy, natrafiam na trasę rowerową śladem dawnej wąskotorówki. Postanawiam pojechać nią następnego dnia. Sam szlak ma 20 km, zaczyna się w Sułowie, a kończy właśnie w Grabownicy. Postanawiam zrobić pętlę, drogą dla samochodów jak najszybciej pędzę do pierwszego przystanku i tam zaczynam już romantyczną podróż. Pod koniec XIX w. w Dolinie Baryczy powstała Żmigrodzko-Milicka Kolej Powiatowa. Pociągi pędziły po niej z zawrotną szybkością 24 km na godzinę. Z biegiem czasu, już po II wojnie światowej, wąskotorówkę zaczęły wypierać autobusy. W końcu tory zostały rozebrane. W ich miejscu powstała szeroka na 2 m ścieżka bitumiczna, która prowadzi przez Pracze, Postolin, Milicz, okolice Rudy Milickiej, żeby dotrzeć do Grabownicy. Na trasie sporo niespodzianek: stare szlabany, krzyże św. Andrzeja, wagony, dokładne tablice opisujące przyrodę i historię mijanych atrakcji. W miejscu dawnych stacji kolejowych znajdują się punkty do odpoczynku dla rowerzystów. Zresztą co chwila zjeżdżam z trasy. Nie mogę się oprzeć, żeby nie zajrzeć do pałacu w Miliczu i nie obejść ruin tamtejszego zamku, w którym archeolodzy odkryli najstarszą… deskę klozetową w Polsce. Dwadzieścia kilometrów, które zgodnie z informacjami z Google Maps powinnam przejechać w godzinę, zabierają mi pół dnia. W nagrodę zamawiam w Grabownicy wielki kawałek karpia, a wieczorem, już we Wziąchowie, pozwalam przytulić się do siebie wszystkim kotom. Dolina Baryczy – informacje praktyczne Co przywieźć Dolina Baryczy znana jest z rzemiosła i smakołyków. Z agroturystyki Zielona Dolina, Kędzie 39, warto przywieźć patchworki, piękne poduszki, kapy i zabawki. W Miliczu jest Dolnośląska Bombka w ekoopakowaniach. Agnieszka i Jarosław Lesiakowie z Byliny i Susz w Odolanowie oferują suszone dekoracje. Koniecznie zajrzyjcie do Krośnic, gdzie obok dworca kolejki wąskotorowej można kupić regionalne miody, dżemy i soki. Jedzenie Restauracja Grabownica leży tuż nad stawem, koniecznie spróbujcie karpia i rybnej pasty. W Chacie Łaniaków w Wierzchowicach spróbujcie soków wytwarzanych na bazie lokalnych produktów. Zajazd u Bartka w Średzinie, Nowy Zamek, ma piękne zaplecze z łowiskiem i miejscami do odpoczynku. Podają tu rewelacyjnie przyrządzonego karpia i bardzo dobre lokalne wino. Szukajcie również jabłek, niegdyś swoje odmiany miały nawet wioski. Źródło: archiwum NG
Najpiękniejsze miasta w Szwajcarii. 5 propozycji na niezapomniany city break
Najpiękniejsze miasta w Szwajcarii? Wybraliśmy pięć, które urzekają swoją architekturą, lokalnym klimatem i zapierającymi dech w piersiach widokami.
W tym artykule: Locarno, czyli małe Włochy Lozanna dla frankofilów Fryburg – strażnik pogranicza Berno – nietypowa stolica Genewa – śpiesz się powoli Nasze TOP 5 najpiękniejszych miast w Szwajcarii to doskonały wybór na city break. Ich wyjątkowy klimat, zabytkowe uliczki i spektakularne widoki sprawiają, że opuszczenie tych miejsc staje się wyzwaniem, a wspomnienia pozostają na długo. Locarno, czyli małe Włochy Pierwsze wrażenie po opuszczeniu dworca w Locarno jest zaskakujące. Czy to na pewno jeszcze Szwajcaria?! Tu panuje południowy luz przywodzący na myśl pełne zgiełku i nieporządku miasta we Włoszech. Ale w końcu jesteśmy w Ticino, leżącym na samym południu włoskojęzycznym kantonie Szwajcarii. Obowiązują w nim już włoskie zwyczaje. Na ulicach zwykły dla krajów południa chaos, w niektórych oknach, rzecz nie do pomyślenia w Zurychu czy Lozannie, widać rozwieszone na sznurze pranie. Położenie Locarno, nad ogromnym i pięknym jeziorem Maggiore, sprawia, że panują tu doskonały klimat i wakacyjna sielska atmosfera. Brzegi Maggiore okalają promenady i parki, w których ukrywają się kawiarnie i restauracje, a w nadbrzeżnych marinach wygrzewają się w słońcu łodzie i jachty. Warto również zajrzeć do Castello Visconteo, którego przebudowę nadzorował podobno sam Leonardo da Vinci. Z kolei kościół pielgrzymkowy Chiesa Madonna del Sasso słynie z cudów. W 1480 r. franciszkańskiemu mnichowi ukazała się tu Matka Boska. Lozanna dla frankofilów Malowniczo położona nad Jeziorem Genewskim Lozanna przypomina nieco centrum Paryża – i chyba nie przypadkiem, to w końcu francuskojęzyczna część Szwajcarii. Miasto powstało na trzech wzgórzach, dzięki czemu życie toczy się na kilku poziomach. W efekcie mnóstwo tu wind często ukrytych w najmniej spodziewanych miejscach. Nad miastem czuwa katedra Notre Dame, która uważana jest za jedną z najważniejszych budowli gotyku. Świątynię otacza starówka z zamkiem St-Maire wybudowanym w XIV–XV w., zaś w zaułkach łatwo znaleźć klimatyczne kawiarnie i sklepy. W mieście jest ponad 300 fontann, które zostały zaprojektowane przez wybitnych artystów, stąd np. tryskające wodą perkusje i gitary czy parasole. W eleganckiej dzielnicy Ouchy stoi nowoczesne Muzeum Olimpijskie. W jego pobliżu znajduje się hotel, w którym zatrzymywał się niegdyś lord Byron – słynny poeta uwiecznił tę okolicę w „Więźniu Czyllonu”. Żeby było jeszcze bardziej francusko, w restauracjach królują lekkie sałatki i crème brûlée na deser. Fryburg – strażnik pogranicza Nie sposób pomylić go z innym miastem. Dominująca nad średniowieczną zabudową wieża katedry św. Mikołaja jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Szwajcarii. W oknach kościoła, którego budowa rozpoczęła się w XIII w., zachwyt budzą imponujące witraże. Można tu również wdrapać się na wieżę, skąd roztacza się znakomity widok na miasto. Leżący nad Sarine, jedną z głównych rzek Szwajcarii, Fryburg jest także stolicą kantonu i strażnikiem jego pogranicza dzielącego kraj na regiony francusko- i niemieckojęzyczne. Świetnie zachowaną najstarszą część miasta okalają prawie 2 km dawnych murów obronnych. Mieszkańcy Fryburga dbają o to, by nowoczesność nie zakłócała dawnego, bożego porządku średniowiecznego miasta. Na starówce można naliczyć ponad 200 gotyckich fasad z XV w. Ulubionym miejscem miłośników sztuki jest muzeum Espace Jean Tinguely et Niki de Saint Phalle w dawnej zajezdni tramwajowej. Dzieci polubią zaś muzea: Historii Naturalnej i Zabawek. Berno – nietypowa stolica Leżące w zakolu rzeki Aare miasto od pierwszego spojrzenia usiłuje sprawiać wrażenie stolicy. Formalnie nią nie jest, ale właśnie tu ulokował swoje siedziby rząd Konfederacji Szwajcarskiej. Mimo to Berno zachowało klimat prowincjonalnego miasteczka leżącego z dala od zgiełku Europy. Sercem starówki jest późnogotycka katedra św. Wincentego – z najwyższą w kraju wieżą. Ma 100 m, a na szczyt prowadzą 344 schody. W tej części miasta mieści się również 6-kilometrowa zadaszona promenada handlowa. To najdłuższy tego rodzaju obiekt w Europie. Dumą Berna jest muzeum poświęcone Albertowi Einsteinowi, który spędził tu najbardziej owocną w dokonania część życia. A na status ikony zasłużyła sobie wieża zegarowa Zytglogge. Jej zegary pokazują nie tylko godziny, ale też zjawiska astronomiczne. Genewa – śpiesz się powoli Festina lente – śpiesz się powoli; stare łacińskie przysłowie w Genewie nabiera szczególnego znaczenia. Tu żyje się szybko, a jednak nikt się nie śpieszy. Wokół miasta rozłożyły się firmy produkujące zegarki, zaś w parku Jardin Anglais czas odmierza wielki zegar kwiatowy, którego tarcza ma 5 m i mieści się na niej 7 tys. kwiatów. Kosmopolityczne miasto słynie z najlepszych w Szwajcarii restauracji, zaś odpoczynku od zgiełku wielkiej finansjery należy szukać na lewym brzegu Rodanu, na Starym Mieście. Jego centralnym punktem jest katedra Saint-Pierre, z której wieży można podziwiać całe miasto. Symbolem Genewy jest jednak najwyższa fontanna Europy, która znajduje się tuż przy wcinającym się w Jezioro Genewskie falochronie. Woda wystrzeliwana jest w górę na 140 m, a w każdej sekundzie przez dyszę przepływa jej 500 l. Tu można zwolnić, odpocząć. A potem warto zafundować sobie równie spokojny rejs po Jeziorze Genewskim, ewentualnie spotkanie z wielkimi artystami w Muzeum Historii i Sztuki. Źródło: National Geographic Traveler
Fiordy to dzika natura północy. Widoki zapierają dech w piersiach
Zalane przez morze, głębokie na kilometr doliny otoczone są ścianami, których wysokość często przekracza kolejny kilometr. Fiordy są majestatyczne i dzikie.
Spis treści: Bergen – stolica fiordów Wycieczka na fiordy Zakręty na zboczach Tu odpoczywa królowa Ten, kto nie widział norweskich fiordów, nie widział w tym kraju prawie nic. Fachowe pisma plasują je w absolutnej czołówce światowych atrakcji turystycznych. Co roku za cel swej podróży obiera je dwa miliony osób. Nic dziwnego – skaliste doliny, w które wdarło się morze, to rzeczywiście jedne z najpiękniejszych miejsc na Ziemi. Dumne, majestatyczne, potężne. Ich magię dostrzeżono już przed wiekami. Cesarz Wilhelm II odwiedzał zachodnie wybrzeże Norwegii aż 17 razy. Również dziś norweska królowa chętnie przyjeżdża na fiordy. Zasiada na tarasie zabytkowego Union Hotel nad Geiranger i podziwia fantastyczne widoki. Bergen – stolica fiordów Bergen nazywane jest stolicą fiordów. Drugie co do wielkości miasto Norwegii to jedno z najbardziej kapryśnych pogodowo miejsc w kraju. Niemal przez cały rok pada tu deszcz, a słoneczne dni można policzyć na palcach jednej ręki. Stary dowcip mówi o turystce, która pyta spotkanego na ulicy chłopca, czy tu zawsze tak leje. Nie wiem – odpowiada chłopak – Mam dopiero 12 lat. Na pierwszy rzut oka Bergen ma klimat korsarski, zresztą jeszcze niedawno zawijali tu piraci. Dookoła wznosi się siedem wzgórz, osłaniających od północy i zachodu fiordy i wyspy. Statki wita forteca Bergenhus, zaś nad samą wodą rozłożył się Torget, barwny targ rybny. W lodzie na klientów czekają krewetki, małże, kraby, łososie, kawior i mięso wieloryba, wyglądające jak wątroba dużego ssaka. Specjalnie dla turystów sprzedawcy mają gotowe bułki i minikanapeczki z morskimi przysmakami. Ceny dość wysokie, ale nie zjeść pajdy z wielorybem to niemal tak, jakby być w Norwegii i nie zobaczyć fiordów. Najedzona ruszam na podbój miasta. Tuż przy targu mieści się stacja naziemnej kolejki linowej na Flřyen. Przeszklony wagon sunie niemal pionowo pod górę – widok niesamowity. Morze wdziera się w miasteczko, w dole wyraźnie odcinają się strzeliste dachy Bryggen, dzielnicy z szekspirowską atmosferą zwanej Drewnianym Cudem. Bryggen nie jest duże, stanowi jednak odrębny świat. Brukowane uliczki, labirynty drewnianych balkoników, schodków i przejścia tak wąskie, że można niemal dotknąć osoby opartej o balustradę naprzeciwko. Kiedyś mieściły się tu sklepy i magazyny, dziś to zagłębie stoisk z pamiątkami, wystaw i galerii. Wycieczka na fiordy Bez względu na to, w jakim kierunku ruszymy z Bergen, i tak dotrzemy do fiordów. Ich rozmiary przyprawiają o zawrót głowy. Zalane przez morze, głębokie na ponad kilometr lodowcowe doliny otoczone są przez ściany, których wysokość często przekracza kolejny kilometr. Trollveggen, czyli Ściana Trolli nad Romsalsfjorden, wznosi się pionowo na wysokość 1100 m i jest najwyższą tego typu ścianą górską w Europie. Zdobyto ją dopiero w 1965 roku. To prowokuje, szczególnie szalonych alpinistów i spragnionych adrenaliny spadochroniarzy. Nieco mniej spragnieni mocnych wrażeń, za to kochający piękne widoki, koniecznie muszą dotrzeć do klifu Preikestolen nad Lysefjorden na południe od Bergen. To płaski taras o 25-metrowym boku, zawieszony 600 metrów nad fiordem. W lecie tłumnie tu jak na Marszałkowskiej, ale wieczorem lub rankiem jest pięknie i strasznie jednocześnie. Lepiej nie patrzeć w dół. Fiordy to kraina śmiertelnych wysokości i głębokości. Weźmy Sognefjorden, największy w Norwegii. Tworzy go dolina głęboka na ponad 2500 m. Połowa z tego znajduje się pod powierzchnią wody. Ponad dwie godziny trwa przeprawa statkiem przez Hardangerfjorden, położony na wschód od Bergen. To drugi pod względem wielkości fiord w Norwegii. Ma 120 km długości, prom tnie wodę między skalistymi brzegami. Za każdym zakrętem rozciąga się coraz piękniejszy widok. Wyobraźnia podsuwa obrazki sprzed wieków: długie łodzie wikingów, którzy przecież stąd wyprawiali się na podbój odległych krain, bitewne okrzyki, rytmiczne uderzenia wioseł. Historię zastąpiły dziś jednak eleganckie kempingi, a w malowniczych zatokach zamiast brodatych wojów lądują przystojniacy w prywatnych samolotach. Fiordy to przecież także centrum norweskiej turystyki. Tu każdy może zaopatrzyć się w hełm z rogami czy tarczę ze znakami runicznymi. Zakręty na zboczach Podróżowanie po zachodnim wybrzeżu to połączenie luksusu z prostotą. Samotne kolorowe domy na skałach ocieplają surowy krajobraz, hotele zaś przypominają arystokratyczne rezydencje. Na tarasie zabytkowego Ric Bracanes w Ulvik panuje cisza tak przenikliwa, że słychać siadające na tafli wody ważki. Ambicją każdego podróżnika jest dotarcie do Geirangerfjorden. Niewielki to fiord, zaledwie 16 km, uważany jednak za jeden z najpiękniejszych. To ten, nad którym odpoczywa królowa. Można doń wpłynąć, podziwiając urocze miasteczko o tej samej nazwie, ale można też przyjechać. I tu zaczyna się mrożąca krew w żyłach przygoda. Jeśli przez chwilę chcecie poczuć się jak Hołowczyc, pojedźcie pełną zakrętów Drogą Orłów. To jednak nic w porównaniu z Drabiną Trolli. Dramatyczna, ekscytująca, wielkie doświadczanie natury – tak reklamują to miejsce Norwegowie. Czynna jest tylko w lecie, przy dobrej pogodzie. 11 karkołomnych zakrętów, nazywanych też agrafkami, z trudem mieści się na skalistych zboczach. Pojazdy dłuższe niż 12 metrów nie mogą tu wjeżdżać. Autobusy mijają się z innymi autami na agrafkach z prawej strony, bo z lewej jest już tylko przepaść. Wrażenie potęguje jeszcze jazda wysokim autobusem. Niektórzy pasażerowie po prostu zamykają oczy i na czas jazdy siadają na podłodze. Po drodze do Geirangerfjorden czeka krótki przystanek pod majestatycznym wodospadem Stigfossen, którego spienione wody spadają z wysokości 180 metrów. To chyba jedyne miejsce na świecie, gdzie stoją znaki ostrzegawcze: „Uwaga trolle!”. Tu odpoczywa królowa Po pełnej emocji drodze docieram na brzeg Geirangerfjorden. Poskręcana jak wąż i pocięta wodospadami odnoga Storfjorden jak dobra matka trzyma w swoich ramionach stare gospodarstwa. To pamiątki po desperatach, którzy wierzyli, że można zamieszkać na skale, na którą nie prowadzi lądowa droga, komunikując się ze światem jedynie za pomocą łodzi. Surowy klimat nie pozwolił jednak na rozwój gospodarki w tym rejonie. Nawet życie rodzinne było tu trudne. W obawie przed porywczymi wiatrami rodzice mocowali sznurkami do skał swoje dzieci, a także mniejsze zwierzęta. Przyroda jest tu bezwzględna, dlatego podczas zwiedzania trzeba mieć trochę szczęścia. Słoneczna pogoda pozwala kontemplować uroki fiordów, ponure dni zasnuwają okolicę mgłą i wtedy można zapomnieć o pięknych widokach. Ale i mglisty czas można ciekawie wykorzystać. Trzy lata temu w Geiranger powstało Norweskie Centrum Fiordów – fiordy w pigułce. Gdy ktoś nie lubi pływać, ale chce poczuć, jak huśta na statku, wystarczy wejść tu na pokład stateczku, a ten zaraz zacznie tańczyć, jakby był na morzu. W innej sali wieje mroźny wiatr, tak mocny jak ten, w obawie przed którym przywiązywano dzieci sznurkami do skał. Fiordy reklamują się jako region turystyki aktywnej, ale tak naprawdę to miejsca stworzone jest do tego, by usiąść, przytulić plecy do ciepłych skał, gapić się na jachty i nie robić kompletnie nic. No, chyba że wypić kawę w pozłacanym patio Union Hotelu w Geiranger, tak jak robi na wakacjach norweska królowa. Źródło: archiwum NG.
Żydowski więzień, który znał tajemnice kompleksu „Riese”. Kim był Abraham Kajzer?
Amerykanin, który przyjechał do Polski badać tajemnice kompleksu Riese, odnalazł dawno utraconą rodzinę. I wpadł na trop nowej zagadki.
Spis treści: Tajemnice kompleksu „Riese” Historia Abrahama Kajzera Pewnie nigdy nie trafiłabym do tego domu w sercu Gór Sowich, gdyby nie przypadek. Dostałam list od amerykańskiego dziennikarza żydowskiego pochodzenia, który szukał śladów dziadka. Menachem Kaizer poprosił, żeby pokazać mu kilka najbardziej tajemniczych miejsc w tych górach i poznać z eksploratorami. Tajemnice kompleksu „Riese” W czasie II wojny światowej Niemcy wydrążyli w Górach Sowich rozległe kompleksy podziemi, które nosiły kryptonim „Riese”, czyli Olbrzym. Po ciężkim dniu wypełnionym eksploracją usiedliśmy przy piwie, żeby podyskutować z poszukiwaczami o tym, w jakim celu powstało Riese. Kolejna kwatera Hitlera? Produkcja militarna? Tajne bronie? Rozmowa toczyła się w wielu językach, przekonywaliśmy się coraz głośniej, aż w końcu jeden z eksploratorów postanowił użyć ostatecznego argumentu: „Abraham Kajzer mówił, że…”. Menachem nagle wyprostował się z czujnością dzikiej zwierzyny, która wyczuła trop: „Czy on powiedział Kajzer? Ja mam przecież na nazwisko Kaizer. O jakim Kajzerze mowa?”. W odpowiedzi usłyszał: „Nigdy nie słyszałeś o Abrahamie Kajzerze? W Górach Sowich to niemal legendarna postać. Więzień obozu Gross Rosen, który pracował przy projekcie Riese, przeżył i spisał swoje wspomnienia w książce »Za drutami śmierci«. Wyjątkowy świadek”. „To może być ktoś z mojej rodziny” – uznał Menachem i zaczął działać. Jeszcze tego samego dnia kupiliśmy książkę Abrahama Kajzera i prześledziliśmy jego przedwojenne dzieje. Po kilku godzinach oraz kilkunastu telefonach okazało się, że Faiwisz Kajzer – ojciec Abrahama – był bratem pradziadka Menachema. „Nie miałem pojęcia, że ktoś taki był w naszej rodzinie i jest tu tak znany” – dziwił się amerykański gość. W takich momentach człowiek ma przeświadczenie, że rodzi się jakaś niezwykła historia. Równocześnie poczułam lekkie ukłucie. Ilu z moich znajomych potrafi w tak krótkim czasie znaleźć krewnego z czwartego pokolenia? Historia Abrahama Kajzera Abraham Kajzer urodził się w Będzinie i mieszkał ze swoją rodziną w Łodzi. W sierpniu 1944 r. po likwidacji tamtejszego getta trafił do Auschwitz. Jego żona i 12-letni syn zginęli w komorze gazowej. On przeżył i został wysłany do KL Gross Rosen, którego więźniowie brali udział m.in. w budowie tajnych podziemnych kompleksów na Dolnym Śląsku. Pod koniec wojny udało mu się uciec i ukrywał się w jednym z pobliskich domów. Postanowiliśmy z Menachemem znaleźć to gospodarstwo. Wskazał nam je kolega, jednak właściciel posesji nie był chętny do wpuszczania obcych. W końcu pokazał nam ukryty między parterem i pierwszym piętrem pokoik, gdzie w czasie wojny gospodarze mieli ukrywać żydowskiego uciekiniera. Tyle że nic się tu nie zgadzało! W swoim pamiętniku Abraham zupełnie inaczej opisywał to miejsce. Twierdził, że ukrywał się w piwnicy, a nie w zamaskowanym pomieszczeniu. Kropla po kropli zbieraliśmy informacje, aż okazało się, że to nie ten dom! Tu ktoś specjalnie zbudował skrytkę – obszerną, wygodną, kompletnie niewidoczną dla intruza. Dla kogo powstała i kiedy, nie wiadomo. A gdzie w takim razie ukrywał się Kajzer? Okazuje się, że w tej samej miejscowości stała niegdyś karczma. Pod koniec wojny zamieszkała w niej Gertrud Fröchlig, która uciekła z Breslau. To ona zobaczyła nad ranem w marcu 1945 r. uciekiniera z obozu. Przekonał ją, że nie ma dokąd iść, a jego obecność uchroni Niemkę i jej rodzinę przez zemstą nadchodzących Rosjan. Dzięki temu przeżył. Menachem odkrył jednak, że między polską wersją wspomnień Kajzera i jej wydaniem z Izraela są pewne zagadkowe różnice. Ale ich tropem dopiero zamierza pójść. Cóż, czasami wydaje nam się, że jesteśmy blisko rozwiązania tajemnicy, a tu nagle wyskakuje następna. Ale Menachemowi coś się udało – odnalazł część utraconej rodzinnej historii.
Na to lotnisko zostało uprowadzonych 10 polskich samolotów. Podobno tamtędy uciekł Hitler
Lotnisko Tempelhof w zachodnim Berlinie było kiedyś obiektem marzeń Polaków chcących uciec z PRL. Dziś natomiast pokazuje, jak zmienić miejsce o dwuznacznej historii w oazę przyjemności dla zwykłych ludzi.
Spis treści: Lotnisko Tempelhof – miejsce nie do poznania Hitler jednak uciekł? W latach 80. ubiegłego wieku popularnym żartem było rozwijanie nazwy naszego przewoźnika LOT jako Landet Oft in Tempelhof (z niem. „Ląduje często na Tempelhof”) albo Linie Okęcie–Tempelhof. Tylko w 1981 r. na berlińskie lotnisko uprowadzono z Polski dziesięć samolotów. To 27 proc. wszystkich porwanych w tamtym roku na świecie. W 2008 r. Tempelhof zostało zamknięte. Pamiętam zorganizowany tam rok później wielki bankiet, na którym miałam okazję być – w hangarach lotniska świętowaliśmy dwudziestolecie upadku muru berlińskiego. Każdego z 1200 gości obsługiwał wówczas jeden kelner. Nad głowami – zupełnie jak niegdyś samoloty – latali artyści podwieszeni na linach. Zaś znany performer malował imitację niechlubnego muru, który pod koniec imprezy został roztrzaskany na drobne elementy. Dzisiaj myślę sobie, że właśnie wtedy zaczęło się nowe życie Tempelhof, bo z czasem lotnisko zostało zmienione w miejsce „dla każdego”. Lotnisko Tempelhof – miejsce nie do poznania Kiedy kilka miesięcy temu przyjechałam w okolice dawnego portu lotniczego. Znalazłam się w zupełnie innym świecie. Z dala od gwarnego centrum Berlina leży zielona dzielnica pełna różnorodności. Są tam setki małych knajpek, międzynarodowy targ z pysznościami z całego świata, galerie sztuki i zupełnie odlotowe sklepiki. Serce dzielnicy stanowi dawne Tempelhof, którego pas startowy służy dziś rowerzystom, rolkarzom i biegaczom. W sobotnie przedpołudnie spacerowały tam również matki z wózkami, domorośli akrobaci usiłowali wznosić się w powietrze na lotniach, po pasie mknął wózek z kawą, piwem i ciasteczkami. Na zielonych terenach dookoła powstały oryginalne miejsca do odpoczynku. Trochę wygląda to jak działki pracownicze, na których niezbyt wprawne ręce zbiły ławki i altanki. Ma to jednak swój niewątpliwy hipsterski urok. Bujając się tam na artystycznie wykonanej huśtawce, patrzyłam, jak Tempelhof dał się odczarować. Przecież to było ulubione lotnisko Hitlera! W latach 30. ubiegłego wieku powstał plan, żeby zostało twierdzą zaczynającej się tworzyć Germanii, czyli nazistowskiej stolicy świata. Był to megalomański projekt, który zakładał m.in. budowę różnych obiektów „największych na Ziemi”. W pobliżu Tempelhof Hitler ze Speerem, swoim nadwornym architektem, planowali wzniesienie gigantycznego Łuku Triumfalnego. Miał wieńczyć siedmiokilometrową aleję przeznaczoną na wielkie defilady zwycięstwa, kiedy już Hitler podbije wszystko, co zostało do podbicia. Hitler jednak uciekł? Przyszły jednak czasy, że zamiast tworzenia stolicy świata, Niemcy musieli zająć się obroną własnej. Według teorii spiskowych wódz III Rzeszy nie zginął w swoim bunkrze, tylko siecią podziemnych tuneli dostał się do Tempelhof i stamtąd uciekł do Argentyny. Z odtajnionych w 2004 r. dokumentów wynika, że poszukiwało go nawet FBI. Niewiele osób o tym wie, ale pod lotniskiem rzeczywiście znajdują się podziemne schrony. Co ciekawe, ktoś pomalował ich ściany w wesołe scenki rodzajowe. W końcu siedzenie w bunkrze może być nieco monotonne. Również powojenne losy lotniska były niezwykle barwne. W wyniku sowieckiej blokady tzw. Berlin Zachodni żył tylko dzięki dostawom powietrznym. Od czerwca 1948 do maja 1949 r. samoloty amerykańskie i brytyjskie lądowały na trzech berlińskich lotniskach nawet co 90 sekund. Wtedy samoloty z żywnością zaczęły być nazywane „rodzynkowymi bombowcami”. To dlatego, że podchodzący do lądowania piloci sypali z nich cukierki i rodzynki. Potem na Tempelhof, swoistej „zielonej wyspie” na okalającym je „morzu czerwonym”, wolności szukali uciekinierzy z Polski. Teraz uwolnione od swojej mrocznej przeszłości lotnisko, jak nigdy dotąd, oddycha pełną piersią. Bez problemu może wejść na nie każdy i nikt nawet nie sprawdza biletów.
Rezerwat Stawy Milickie to klejnot Dolnego Śląska. Tu można zaznać świętego spokoju
Ten rezerwat ma powierzchnię sporo ponad 5 tys. ha. Stawy Milickie zachwycają bogactwem dzikiej przyrody.
W tym artykule: Rezerwat Stawy Milickie Ptasia wyspa Jak powstały Stawy Milickie? Stawy Milickie – informacje praktyczne Śpiewają tysiące ptaków, ludzi tu niewielu, rzadko przejedzie samochód. Rezerwat Stawy Milickie leży w północnej części Dolnego Śląska i ma powierzchnię sporo ponad 5 tys. ha. Należy również do Living Lakes, czyli międzynarodowej sieci jezior i zbiorników wodnych, które odznaczają się wyjątkowymi walorami przyrodniczymi. Stawy Milickie były też nominowane w plebiscycie Cuda Polski 2023. Rezerwat Stawy Milickie Nie mam wielkiego pojęcia o przyrodzie, ale w tym miejscu nieodmiennie zachwyca mnie jej bogactwo. W zależności od pory roku obserwuję pary gęgaw, które wodzą pisklęta wśród trzcinowych labiryntów, perkozy podające swoim pociechom małe rybki, a potem wożące maluchy na grzbietach czy błotniaki popisujące się powietrznymi akrobacjami. Największą ucztą dla oczu są jednak stada dzikich gęsi. Dwa razy do roku odpoczywają na stawach w drodze pomiędzy lęgowiskami w tundrze i zimowymi ostojami w zachodniej Europie. Podczas przelotów tworzą grupy liczące nawet kilkadziesiąt tysięcy osobników, kiedy wczesnym rankiem niczym huragan wzbijają się w powietrze, dając nieprawdopodobny wręcz spektakl. Przewrotność tego teatru natury polega jednak na tym, że nigdy by nie powstał, gdyby nie człowiek. To on stworzył tę krainę Stawów Milickich, wykopał prawie trzysta akwenów, zadbał o łąki i lasy. A potem stworzył rezerwat przyrody, pozostawiając go zwierzętom i roślinom. Dokładnie widać to na mapie tego terenu. Ptasia wyspa Rezerwat składa się z pięciu kompleksów – największym jest Stawno, pozostałe to Ruda Sułowska, Potasznia, Krośnice i Radziądz. Zbiorniki wodne o regularnych kształtach zostały podzielone przez zabytkowe aleje, groble i jazy. Gdzieniegdzie stoją wieże do obserwacji ptaków albo czatownie, jak ta nad stawem Grabownica. Rozłożyły się tu zaciszne gospodarstwa agroturystyczne. Jest kilka komercyjnych łowisk i przede wszystkim cudowne dróżki – nierzadko zabytkowe aleje. Można nimi wędrować godzinami, zapominając przy okazji o całym świecie. Moja ulubiona ścieżka wiedzie wzdłuż stawu Słonecznego Górnego. Po dwóch stronach drogi widzę taflę wody i zniszczone przez kormorany, wyglądające jak instalacje artystyczne, drzewa. W tej części rezerwatu, na pobliskiej Grabownicy, Włodzimierz Puchalski, znany fotograf i przyrodnik, nakręcił swoją słynną „Ptasią wyspę”. Jak powstały Stawy Milickie? Skąd tyle stawów akurat w tym miejscu? Powód jest prosty: dookoła jest płasko, szeroko i mokro. Leniwie płynie Barycz, łatwo więc budowało się tu sztuczne zbiorniki. W XIII w. ludzie wpuścili tu ryby, jako że średniowiecze kochało posty, w czasie których można było jeść tylko mięso ryb. I tak okolica stała się krainą karpia. Po dawnych właścicielach stawów zostały pałace, jak chociażby te w Miliczu i w Sułowie. Ale na stawy przyjeżdżam, żeby o niczym nie myśleć. Ja wędruję, ale rowerzyści i koniarze również mają tu dla siebie mnóstwo pięknych szlaków. Stawy Milickie – informacje praktyczne Działają tam klimatyczne agroturystyki i hotele, m.in. Siedlisko Żuraw i Czapla we Wróblińcu, Stary Młyn w Niesułowicach, Pod Jesionami w Wąbnicach, Hotel Naturum. Zje się tam smaczną rybę. Nie można ominąć zespołu pałacowo-parkowego w Żmigrodzie, pałacu i kościoła w Sułowie, pałacu w Miliczu i zameczku w Postolinie. Źródło: archiwum NG.
Jordania w pojedynkę. „W Petrze i Dżaraszu odkryłam fascynujące historie i spektakularne widoki”
Gdy planowałam samotny, choć lepiej napisać „w pojedynkę”, wyjazd do Jordanii, koleżanki łapały się za głowę. „Sama?”, „A jak coś się stanie?”. Ale co może się stać? Jordania to bezpieczny kraj do podróżowania – tłumaczyłam cierpliwie. Więcej inspirujących pomysłów na wyprawy do tego fascynującego kraju przeczycie w kolejnym wydaniu magazynu „National Geographic Traveler. W sprzedaży już od 12 lipca.
W tym artykule: Samochodem w stronę Petry Tysiąc i jeden piratów z Karaibów Kawa w cieniu skały Jordania – Wehikuł czasu W drodze na północ Zwiedzanie Petry – Co warto wiedzieć? Zwiedzanie Dżaraszu – Co warto wiedzieć? „A nie będzie ci smutno podróżować w pojedynkę?” – pytano mnie. Tego akurat nie wiedziałam. Kocham historię i zabytki, pomyślałam więc, że chcę się nacieszyć nimi na swój sposób, bez kompromisu. Po przestudiowaniu mapy zdecydowałam, że podróż zacznę na południu, żeby jak najszybciej dotrzeć do Petry – wykutej w skałach stolicy Nabatejczyków, a potem do biblijnego Dżaraszu na północy. Te dwa miejsca najbardziej działały mi na wyobraźnię. Poza tym kto nie zna słynnej świątyni z „Poszukiwaczy zaginionej arki”? Zdjęcia do filmu były kręcone właśnie w Petrze. Atrakcje Jordanii są jednak jak samotne wyspy. Rozrzucone po całym kraju, dzielą je spore odległości, musiałam więc popracować nad logistyką i poświęcić więcej czasu na przemieszczanie się. Petrę dzieli od Dżaraszu 280 km, z lotniska w Ammanie miałam do Petry dodatkowe 130 km. Może to niewiele w kraju pokrytym siecią autostrad, ale w Jordanii to mogło potrwać chwilę dłużej. Samochodem w stronę Petry Wylądowałam w Akabie, nad Morzem Czerwonym, i tu postanowiłam spędzić pierwszą noc. Nad ranem świeży humus, baba ghanoush – pieczony bakłażan zmiksowany z innymi warzywami, i sałatka tabbouleh. Nareszcie poczułam, że jestem w odmiennej strefie kulinarnej, ale też w kraju, w którym, podobnie jak na talerzu, w gościnności nie ma żadnych ograniczeń. – Załatwimy ci samochód do Petry – obiecał młody recepcjonista. – Będzie tanio, dojedziesz bez problemu. Nawet nie musiałam się targować, cena była przystępna. Okazało się, że w moim hotelu śpi też para z Pragi, szybko dogadaliśmy się, że pojedziemy wspólnie, dzieląc koszty. Nad ranem samochód należący do skomplikowanej struktury rodzinnej – uwaga, brata kuzyna kolegi mojego recepcjonisty – czekał pod drzwiami. Po dwóch godzinach byłam w Wadi Musa, skąd wyrusza się do Petry. Wcześniej długo szukałam zakwaterowania. Znalazłam w końcu pensjonat z widokiem na całe miasteczko. Rocky Mountain Hotel jest rodzinnym hotelikiem z tradycyjnym wystrojem, dla mnie najważniejsze było jednak to, że oferowali bezpłatny dojazd do bram Petry. Wczesnym rankiem następnego dnia stanęłam w końcu przed wejściem do jednego z najbardziej tajemniczych i najpiękniejszych miejsc na Ziemi. Od reszty świata oddziela je kasa biletowa w nowoczesnej informacji turystycznej. Tysiąc i jeden piratów z Karaibów Upał był niemożliwy. Na drodze kłębił się tłum Beduinów. Wszyscy mieli oczy podkreślone henną, która chroni śluzówki przed piaskiem, na głowach nosili identycznie zawiązane chusty. Od czasów premiery „Piratów z Karaibów” trwa spór, czy to Johnny Depp podkradł beduińską stylówkę, czy też Beduini z Petry zapatrzyli się w Jacka Sparrowa. To jednak nieistotne, gdy tysiąc i jeden Jacków Sparrowów otacza cię w tej samej chwili, oferując swoje usługi. – Take a horse, lady, take a horse! It’s free – namawiali. Inny Sparrow proponował mały powozik. Zza tego drugiego wynurzył się trzeci – z ofertą samego siebie w roli przewodnika. Wszystko „za darmo”. Jedyne, co mogłam zrobić, to uśmiechnąć się szeroko i grzecznie podziękować. Nie narzucali się, byli uprzejmi, choć stanowczy. Już po drugim „dziękuję” dawali spokój. Wolałam przejść Petrę na piechotę, zostać w niej cały dzień, tak żeby się nią nacieszyć i usłyszeć, o czym mówią kamienie. Miasto wykute w piaskowcu odkrył przechodzień. W 1812 r. 28-letni szwajcarski orientalista Johann Ludwig Burckhardt wybrał się z Damaszku do Kairu. W Afryce miał szukać źródeł Nigru. Długo przygotowywał się do tej podróży. Studiował arabski, w Syrii poznawał miejscowe zwyczaje, przeszedł w końcu na islam. Bliski Wschód przemierzał w stroju Beduina. Teren dzisiejszej Jordanii, pustynny i spalony słońcem, nie obiecywał wielu niespodzianek. Ale kiedy Johann usłyszał od tubylców, że w okolicy kryje się skalne miasto, zapłacił, żeby je zobaczyć. Kilka godzin później szedł półtorakilometrowym wąskim wąwozem, którego ściany osiągały miejscami ponad 200 m. Na jego końcu Szwajcar zobaczył ósmy cud świata. To świątynia Al-Chazna, która zagrała potem w przygodach Indiany Jonesa. Kawa w cieniu skały Petra to po prostu „skała”. Wąwóz Al-Siq, wielobarwny i tajemniczy, wiódł mnie do bajkowego świata. Moment, w którym droga się skończyła i zobaczyłam Al-Chaznę, był absolutnie magiczny. Jej wykuta w różowym piaskowcu fasada ma wysokość ponad 40 m i szerokość 25 m. Pod świątynią, zwaną również Skarbcem Faraona działa bar na świeżym powietrzu, zamówiłam więc kawę, żeby uważniej przyjrzeć się tej niesamowitej fasadzie budowli. Tak naprawdę to grobowiec. W Petrze jest ich znacznie więcej, wszystkie monumentalne, zatopione w piaskowcowych zboczach. Są pozostałością po stolicy Nabatejczyków, beduińskich plemion, które bogaciły się dzięki pobliskiemu szlakowi handlowemu. Miasto rozłożyło się na powierzchni 260 km kw. i rozkwitło w III w. p.n.e. Petra szybko stała się przedmiotem pożądania innych władców, a rozliczne kontakty z ówczesnym światem do dzisiaj widać w architekturze miasta. Tu się nie tylko żyło z pompą, ale tak też umierało. Pośmiertny dom był równie ważny jak ten doczesny. Po kawie ruszyłam „główną ulicą”, mijając kolejne fasady. Wszędzie było pełno ludzi fotografujących w szale zachwytu. Skręciłam w prawo, żeby minąć Dolinę Grobowców, wielkich budowli, w których chowani byli nabatejscy arystokraci i królowe. Za nimi znalazłam schody, tysiące schodów, niemalże pustych, dotarłam nimi na taras, z którego mogłam podziwiać amfiteatr. Podobno mieściło się w nim do 8 tys. ludzi. Dalej czekała już największa niespodzianka. Beduiński namiot, z którego można zrobić zdjęcie świątyni z Indiany Jonesa niemal z lotu ptaka. Fotografowanie jest bezpłatne, ale kawę musiałam kupić. To rodzaj biletu. Jordania – Wehikuł czasu Zmęczona marszem w słońcu usiadłam na czerwonym dywaniku tuż nad Al-Chazną. Musiałam naładować baterie przed zejściem na dół. Upał zrobił swoje. Z namiotu widziałam ludzi kłębiących się na dole. Być może Petra tak właśnie wyglądała 24 wieki temu? Poleciałam sobie na chwilę w tamte czasy i był to jeden z najbardziej magicznych momentów w całej podróży. Zeszłam w dół tą samą drogą, żeby dotrzeć do Basin Restaurant. To oaza dla tych, którzy kończą wyprawę, obejrzawszy główne atrakcje, ale przystanek dla mnie, bo zamierzałam iść dalej. Wybrałam kilka lokalnych przysmaków ze szwedzkiego bufetu i zamówiłam kieliszek zimnego białego wina. Te kilka chwil odpoczynku w cieniu było prawdziwą ulgą. W przewodnikach często pojawiają się informacje, że Petrę można zwiedzić w jeden dzień. Można, ale po co? Wielowarstwowej historii tego miasta i jego zagadkom należy się znacznie więcej czasu. Po lunchu zaczęłam więc dalszą wędrówkę. Pełną kolejnych schodów i kamieni, cały czas w górę. Po godzinie stanęłam przed klasztorem Al-Dair. Jego dwukondygnacyjna fasada ma 47 m wysokości i 48,3 m szerokości i jest największą w Petrze. Nie wiadomo, kiedy powstała ta budowla, być może była grobowcem, może świątynią. Kontemplując jej piękno, pomyślałam o tym, że trudno się dziwić Herodowi czy Kleopatrze, że chcieli mieć to miasto dla siebie. Chiny znoszą wizy dla Polaków. Teraz podróżowanie stanie się łatwiejsze Kurczy się lista państw świata, które wymagają od obywateli Polski posiadania wizy, niezbędnej do przekroczenia ich granicy. Rząd Chin podjął decyzję o włączeniu Polski do programu ruch... Petra najpiękniejsza okazała się wieczorem. Wtedy zachodzące słońce oświetla monumentalne królewskie grobowce i wszystko dookoła robi się złote. Wracałam powoli, wyprzedzały mnie bryczki ze zmęczonymi turystami i Beduini na koniach. Warto było zostać do tej pory. Następnego dnia powtórzyłam całą trasę. Patrzyłam na to samo, ale widziałam to już inaczej. W drodze na północ Kilkadziesiąt godzin później zmierzałam na północ. Poranny autobus zabrał mnie do Ammanu. Tam złapałam taksówkę do kolejnego antycznego miasta, Dżaraszu, biblijnej Gerazy. Było popołudnie, więc światło zrobiło się miękkie, a ja znowu przeniosłam się w czasie. Dosłownie. Wkroczyłam do prawdziwego rzymskiego miasta, szłam wzdłuż kolumnady ulicą, na której zostały wgłębienia po kołach rydwanów. Czułam się jak w grze komputerowej, wszystko było takie realne, a równocześnie ulotne. Dżarasz założył prawdopodobnie Aleksander Wielki, choć mógł to zrobić również jego generał Perdikkas. W 63 r. p.n.e. miasto zajął Pompejusz i przez kolejne wieki metropolia znajdowała się pod panowaniem Rzymu. To właśnie wtedy Jezus uzdrowił tu w spektakularny sposób opętanego. Złe duchy opuściły mężczyznę, na chwilę zamieszkały w świniach pasących się w pobliżu. Świnie zaś rzuciły się do jeziora i utonęły. Potem Geraza była częścią Bizancjum, aż podbili ją Arabowie. W 749 r. ziemia się zatrzęsła i miasto legło w ruinach. Ale jakie to ruiny! – Czy mogę ci zająć chwilę czasu? – na takie pytanie nie byłam przygotowana. Młody mężczyzna trzymający w dłoniach duży notatnik zaskoczył mnie. – Jestem absolwentem archeologii, chętnie posłużę jako przewodnik. Nazywam się Karim. Podróżujesz sama? W pierwszym odruchu chciałam podziękować, ale po chwili pomyślałam: czemu nie? I tak Karim poprowadził mnie przez starożytność. „Weszliśmy” do świątyni Artemidy, patronki miasta, przeszliśmy przez odrestaurowany Łuk Hadriana – zwycięzcy Nabatejczyków, żeby potem wspiąć się do świątyni Zeusa, skąd roztacza się panorama Dżaraszu. Dopiero z góry to wszystko robi wrażenie, szczególnie dwa teatry i forum otoczone kolumnami. Nie trzeba mieć wielkiej wyobraźni, żeby zobaczyć to miasto w czasach świetności. Szliśmy również przez chrześcijańskie kościoły, żeby nagle przeskoczyć do czasów, gdy miasto zajęli Sasanidzi i na arenie grali w polo. Geraza leżała na rubieżach rzymskiego imperium, ale podobnie jak w stolicy Nabatejczyków biegły tędy najważniejsze szlaki handlowe. Jechały karawany z przyprawami, bawełną i kamieniami szlachetnymi, a kupcy przystawali, żeby odpocząć, napić się wybornego wina i naładować baterie. Wieczorem Karim pomógł mi zamówić taksówkę. Bezpiecznie dotarłam do hotelu i na poranny lot. Pijąc pokładową kawę, która nijak się miała do tej z Petry, myślałam o tym, że czasami warto przeżyć coś zupełnie samemu, a potem zadziwić tym nieufne przyjaciółki. Miasto neonów i „street foodu”. Osaka to inne oblicze Japonii Spacerując po kolorowych ulicach Osaki, nie przestaję zachwycać się eklektycznym połączeniem dawnych buddyjskich świątyń i futurystycznych wieżowców. Osaka maluje przede mną obraz najba... Zwiedzanie Petry – Co warto wiedzieć? Jeśli przyjeżdża się do Jordanii na jeden dzień, żeby wejść wyłącznie do Petry, za bilet trzeba zapłacić 90 dinarów jordańskich, czyli 516 zł. A jeśli to jeden z przystanków podczas pobytu w Jordanii, zapłacicie 50 din., czyli ok. 280 zł. Po wykupieniu Jordan Pass za 70 din., czyli 98 euro, możemy zwiedzić 36 obiektów, w tym przez jeden dzień Petrę. Pakiet explorer za 75 din., czyli 430 zł, uprawnia do dwudniowej wizyty w Petrze. Już przy wejściu przewodnicy będą proponować przejażdżkę konno lub powozikiem, która, jak zapewniają – jest zawarta w cenie biletu. Ale i tak będziecie musieli zapłacić. Po dojściu do Skarbca Faraona otrzymacie od Beduinów propozycję wejścia na punkt widokowy, z którego widać świątynię z góry. Po zapłaceniu 5 do 10 dol. czeka was żmudna, kilkunastominutowa wspinaczka po skałach, która jest nielegalna. Ubezpieczenie podróżne nie pokrywa ewentualności następstw wypadku w tym miejscu, za widok – choć ładny – kasuje kolejna osoba na górze. O wiele lepiej odbyć dłuższą, opisywaną przeze mnie w tekście wędrówkę dookoła, żeby zobaczyć Skarbiec ze znacznie lepszego miejsca widokowego. Zwiedzanie Dżaraszu – Co warto wiedzieć? Bilet wstępu do Dżaraszu to wydatek 10 din., czyli ok. 58 zł. Warto dopłacić za oprowadzanie przez lokalnego przewodnika. Jeśli nie chcecie trudzić się z logistyką dojazdu do Dżaraszu, w Ammanie można wykupić całodniową wycieczkę z dojazdem od 300 zł za osobę. W czerwcu w Dżaraszu odbywa się festiwal kultury i sztuki, na którym można poznać lokalny folklor.
Piastówna, która została rzymską cesarzową. Wzbudzała powszechny szacunek
Anna Świdnicka była jedyną Piastówną, która została rzymską cesarzową. Piastowska księżniczka – wnuczka Władysława Łokietka – triumfalnie wjechała do Wiecznego Miasta. Jej przyjacielem był m.in. Francesco Petrarka.
W tym artykule: Anna Świdnicka – panna do wzięcia Wojna o Śląsk zakończona pokojem Królowa i cesarzowa Znajomość z Petrarką Narodziny następcy tronu Śmierć Anny Świdnickiej Wizerunki cesarzowej Żyła krótko i cały czas musiała spełniać czyjeś oczekiwania. Najpierw stryja, później męża. Nie wiadomo dokładnie, kiedy i gdzie się urodziła, ani kim była jej matka. A jednak sam Francesco Petrarka składał jej hołdy niczym bogini. W Niemczech znana była jako Anna von Schweidnitz, w Polsce – Anna Świdnicka. To jedyna Piastówna, która została żoną cesarza rzymskiego. Anna Świdnicka – panna do wzięcia Przyszła na świat ok. 1339 r. w zamku Książ lub w Świdnicy. Pradziadkiem dziewczynki był Władysław Łokietek. Do 5. roku życia przebywała na dworze w Świdnicy, która wtedy rozwijała się z rozmachem. W księstwie świdnickim formalnie współrządzili: ojciec Anny – Henryk i jego brat Bolko II Mały. Prym wiódł jednak ten drugi. Nie tylko miejsce urodzenia Anny pozostaje dla historyków dyskusyjne. Nie ma również zgody co do tego, skąd pochodziła Katarzyna, matka księżniczki. Bardzo możliwe, że należała do jednego z rodów z otoczenia Andegawenów bądź (co mniej prawdopodobne) była dzieckiem samego króla Węgier Karola Roberta i jego pierwszej żony Marii. Kiedy świdnicki książę Henryk zmarł (między 1343 a 1345 r.), Katarzyna zabrała córeczkę właśnie na dwór w Budzie. Zostały tam przyjęte z otwartymi ramionami. Węgierska królowa wdowa Elżbieta była córką Władysława Łokietka, siostrą Kazimierza Wielkiego i siostrą babci małej Anny. Zaopiekowała się krewnymi. W źródłach historycznych nie zapisano, jakim dzieckiem była Anna. Z czasem wyrosła na prześliczną nastolatkę. Jej portrety z epoki przedstawiają delikatną istotę o blond lokach i słodkim uśmiechu. Dzięki rodzinie mogła liczyć na dobre małżeństwo, a jej wygląd stanowił dla przyszłego narzeczonego spory bonus. Poza tym dwór w Budzie był okazały, a królowa wdowa prowadziła go na wzór francuski. Dzięki temu dziewczynka poznawała tu wielki świat, nabierając ogłady i dobrych manier. Tymczasem jej stryj Bolko II anektował kolejne ziemie. Po śmierci brata, a ojca Anny, został właścicielem Jawora, Jeleniej Góry, Lwówka i Bolesławca. Kupował włości od zubożałych książąt, siłą zagarnął Grodków. Równocześnie zmagał się z potężnym i niebezpiecznym sąsiadem Janem Luksemburskim, królem czeskim pragnącym podporządkować sobie cały Śląsk. Bolko stawiał jednak na politykę niezależności. Jeszcze za życia króla Węgier Karola Roberta bywał na dworze w Budzie, szukając wsparcia. Potem zawierał sojusze z jego synem Ludwikiem, a także polskimi władcami. Wojna o Śląsk zakończona pokojem W 1345 r. zaczęła się wojna o Śląsk, w której wyniku 3 lata później został podpisany pokój pomiędzy Karolem IV Luksemburskim – kolejnym królem czeskim i niemieckim – a Kazimierzem Wielkim. Polski władca zrzekał się wszelkich praw do Śląska. Ponieważ księstwo świdnicko-jaworskie było ostatnim, które nie podporządkowało się jeszcze zwierzchności czeskiej, a Bolko nie doczekał się dziedzica, sojusz został przypieczętowany postanowieniem o małżeństwie jedenastoletniej Anny i Wacława – nowo narodzonego syna Karola IV. Bezdzietny Bolko wydał akt sukcesyjny, na którego mocy księżniczka i jej dzieci dziedziczyły po nim wszystkie posiadłości. W ten sposób czeski król miał w niedalekiej przyszłości przejąć księstwo świdnicko-jaworskie i doprowadzić do zerwania związków świdnickich władców z Polską. „Wprawdzie zawarty układ matrymonialny nigdy nie wszedł w życie z tej prostej przyczyny, że niemowlę w osobie Wacława zmarło, nie przeżywszy dwóch lat, jednak kwestia spadku po księciu świdnickim niewielkim uległa zmianom – pisze Zygmunt Boras w książce „Książęta piastowscy Śląska”. – Karol IV bowiem nie wypuścił już tej zdobyczy z rąk, i nie mając syna postanowił pojąć za żonę swą niedoszłą synową”. Malutki Wacław zmarł w grudniu 1351 r. Czeski władca był wtedy jeszcze żonaty, ale królowa oddała ducha nieco ponad rok później, w lutym 1353 roku. Królowa i cesarzowa Anna, właściwie jeszcze dziecko, nie do końca zdawała sobie sprawę, co się dzieje. Czeski król miał zagarnąć ogromne tereny, a małżonka była tylko rodzajem dodatku. Miesiąc po śmierci poprzedniej żony Karol rozpoczął starania o rękę młodszej o dwadzieścia trzy lata Anny. Już w maju odbył się ślub. Ponieważ Bolko zapisał bratanicy swoje władztwo w całości, a król Węgier Ludwik zrezygnował z wcześniejszych pretensji do Śląska, Karol zgarnął całą pulę. W prezencie ślubnym podarował Annie piętnaście tysięcy kop groszy praskich pod zastaw trzech miejscowości: Police, Hradec Králové i Vysoké Mýto. Jeszcze w tym samym roku księżna świdnicka została królową Czech, 6 miesięcy później – królową Niemiec, a w perspektywie mogła się stać nawet cesarzową (jeśli przeciw Karolowi IV nie wystąpiłby papież). Miała wtedy 14 lat. Koronacjom towarzyszyły modlitwy o następcę tronu. Kronikarze zwracali uwagę, że młoda władczyni zachowuje się godnie i dystyngowanie, choć trudno powiedzieć, co czuła, kiedy w koronie zajęła miejsce na tronie, jak pisali kronikarze, „w obecności biskupów, opatów i prałatów, jak również dostojnych hrabiów, szlachciców, baronów, stronników cesarskich i niezliczonej ilości tłumów”. Największa próba była jednak wciąż przed nią. We wrześniu 1354 r. Karol IV wyprawił się do Rzymu, aby – dzięki dobrym stosunkom z papiestwem – przyjąć koronę cesarską. Podróż trwała aż do Wielkanocy, ponad 7 miesięcy. Anna podążyła za mężem zimą. Towarzyszył jej ogromny orszak. Zygmunt Boras pisze o 2 tys. wspaniale uzbrojonego rycerstwa, Ferdinand Seibt o 4 tys. konnych. Bez względu na liczby dla organizatorów podróży musiało to być spore wyzwanie logistyczne. Młodej władczyni oprócz najbliższej służby, dam dworu i oficjeli, towarzyszyli też lekarze i kapłani. O całość zadbał arcybiskup Arnošt z Pardubic, postać szanowana i wpływowa (notabene po śmierci został pochowany w Kłodzku, gdzie przy jego grobie zaczęły zdarzać się cuda). Znajomość z Petrarką Karol triumfował. 5 kwietnia 1355 r. królewski orszak „poruszał się ulicami Rzymu, ponieważ król przychylał się do licznych próśb pasowania na rycerzy, przesuwając tłum ludzi mieczem lub berłem na lewo i prawo”. Przed Bazyliką św. Piotra zebrało się tylu gapiów, że wielu spośród nich, jak piszą kronikarze, ucierpiało w tym ścisku. Wśród osób, które śledziły te wydarzenia, był Petrarka. Dojrzały już, bo 55-letni poeta, który słynął z pięknej literackiej łaciny, korespondował z wieloma intelektualistami i wielmożami Europy. Wiele też podróżował. Choć był franciszkańskim tercjarzem (rodzajem świeckiego zakonnika), nie przeszkodziło mu to założyć rodzinę. Jeszcze przed koronacją Karola na cesarza Petrarka pisywał do władcy. Później chwalił się, że nawet cesarz rzymski zalicza go do swoich najlepszych przyjaciół i „przywołuje do siebie codziennie usilnymi prośbami, śląc gońców i listy”. Bohemię, czyli dzisiejsze Czechy, podobnie jak Germanię uważał Petrarka za ziemie barbarzyńców. Pisał, że drogi w tej części Europy są niebezpieczne i pełne łupieżców. Nie znajdował tu zabytków ciekawych dla osoby interesującej się starożytnością. W 1353 r. związał się z dworem Viscontich i to w ich sprawach trzy lata później musiał udać się na dwór Karola IV. Tam przekonał się, że prascy wielmoże trzymają jednak poziom, do którego był przyzwyczajony. Osobiście też poznał piękną i młodą cesarzową – jedyną Piastównę, która osiągnęła tę godność. Narodziny następcy tronu Anna robiła wrażenie. Zwracała uwagę nie tylko jej uroda. Potrafiła mówić z wielką mądrością, a młodość dawała jej siłę nie tylko do dworskich pląsów, ale i długich podróży, w których towarzyszyła mężowi. Z cierpliwością znosiła wielkie zjazdy i polityczne spotkania. Cesarz miał jednak większe oczekiwania. Chciał następcy tronu, któremu przypadnie korona (oraz m.in. Śląsk). Kiedy Anna zaszła w ciążę, pół Europy zamarło w oczekiwaniu. 19 marca 1358 r. na świat przyszło dziecko. Dziewczynka – niestety. Otrzymała imię Elżbieta. Choć para cesarska rozesłała stosowne obwieszczenia, Anna nie ukrywała rozczarowania. Powiadomienie o narodzinach córki, a nie następcy tronu, dostał też Petrarka. Niestety, list się nie zachował. Do dziś jednak dziwi historyków, że poeta został poinformowany o narodzinach w taki sposób. Taka praktyka i zażyłość wykraczały poza ówczesne normy. Ale wiadomo też, że Karol lubił wymieniać z poetą poglądy na tematy polityczne, często kilkakrotnie czytał jego listy i dzielił się ich treścią z najbliższymi. Jak na dzisiejsze standardy nie było tych listów wiele. Zaledwie kilkanaście. Cesarz nie był zresztą jedyną osobą na praskim dworze, która korespondowała z Petrarką. Także arcybiskup Arnošt z Pardubic i Jan ze Stredy (Jan ze Środy), cesarski kanclerz, chętnie do niego pisywali. Płynęły z tego obopólne korzyści. Dwór utrzymywał modną więź z najwybitniejszymi humanistami Europy, humaniści mogli zaś szerzyć swoje idee poprzez władców i szczycić się znajomością z wpływowymi monarchami. Korespondencja z cesarzem była więc dla Petrarki formą czystej autopromocji. Dlatego po otrzymaniu informacji o cesarskiej córeczce, poeta wysłał Annie gratulacje, zaznaczając od razu, aby się nie smuciła, że „dziecko jest tylko dziewczynką”, bo nawet kobieta może posiadać wiele cnót. Pocieszał ją, przywołując Izydę, egipską boginię, Minerwę, panią sztuk w starożytnym Rzymie, królową Kleopatrę i wojowniczą Zenobię. Petrarka, wielbiciel starożytności, porównywał Annę do Livii, żony Augusta: „Ona zajmowała koło Augusta miejsce, które Ty dzisiaj zajmujesz obok jego następcy, dzisiejszego cesarza, nie tylko dzieląc z nim łoże, lecz także służąc mu swoją radą, bierzesz udział w całym życiu (…). Ucz swą córkę Twego sposobu życia, sprawiaj, by Cię naśladowała”. Następnie poeta dodaje, że życzy cesarzowej, aby w krótkim czasie była w stanie dać światu „szlachetniejsze i bardziej pożądane dziecko”, czyli chłopca. Trzy lata później Anna nareszcie spełniła swój dynastyczny obowiązek. 26 lutego 1361 r. powiła syna, następcę tronu. Śmierć Anny Świdnickiej Uroczystości z tej okazji trwały 8 dni, a cesarz wyekspediował poselstwa do niemal wszystkich dworów. Wysłał też 18 grzywien złota, czyli tyle, ile ważyło nowo narodzone dziecko, do Akwizgranu. Jako rekompensatę za to, że nie dotrzymał ślubu i nie odbył tam pielgrzymki z całą rodziną. Równocześnie zaczął pertraktacje z Petrarką, prosząc, by został wychowawcą jego syna, który dostał na imię Wacław. Poeta nie dał się przekonać – na starość cenił wyłącznie Italię. Tymczasem szczęśliwi rodzice poinformowali listownie papieża Innocentego VI, że „wydali na świat syna silnego i dorodnego”. Na tym, że „Bóg przez swoją łaskę dał dziedzica”, skorzystali też mieszczanie i więźniowie z Norymbergi. Pierwsi zostali zwolnieni z podatku (na rok), a więźniowie z odbywania kary. Co więcej, rok później cesarzowa znów była przy nadziei! Niestety, zmarła wraz z dzieckiem w połogu. Bolesław Krzywousty był okrutny i bezwzględny. Tylko dzięki temu utrzymał władzę w Polsce Bolesław Krzywousty rządził w okrutnych czasach, więc swoją politykę musiał dostosować do panujących wówczas realiów. W historii zapisał się jako władca okrutny, niemający litości n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/boleslaw-krzywousty-byl-okrutnym-intrygantem-ale-tego-wymagaly-czasy-w-ktorych-rzadzil-ryc-getty-images-80fc640.jpg" width="938" height="469" alt="Bolesław Krzywousty był okrutnym intrygantem, ale tego wymagały czasy, w których rządził (ryc. Getty Images)" title="Bolesław Krzywousty był okrutnym intrygantem, ale tego wymagały czasy, w których rządził (ryc. Getty Images)" /> Wizerunki cesarzowej Dzieci Anny – Elżbieta i Wacław – nie doczekały się potomków. Ta pierwsza w wieku 10 lat poślubiła Albrechta III Habsburga i zmarła 6 lat później. Zaś mały Wacław ożenił się z Joanną Bawarską, a po jej tragicznej śmierci wziął za małżonkę Zofię Bawarską. Cesarz Karol IV zostawił po sobie m.in. katedrę św. Wita w Pradze. To tam Anna została ukoronowana na czeską królową i pochowana w 1362 r. W katedrze znajduje się również jej popiersie, które spośród innych podobizn ewidentnie wyróżnia się zindywidualizowanymi rysami twarzy. Najpiękniej jednak cesarzowa wygląda na fresku w kaplicy św. Katarzyny w zamku Karlstejn koło Pragi. Ponieważ zaczął być wznoszony w 1348 r., a więc za życia Anny, ten portret zapewne odzwierciedla jej rzeczywisty wygląd. Nieco wydęte usta, spokojna twarz oraz łagodne oczy, do tego czerwona suknia odsłaniająca ramiona, pokazują osobę dojrzałą, choć Anna zmarła w wieku zaledwie 23 lat. Odeszła jednak jako kobieta spełniona. Dała cesarzowi następcę tronu, wypełniwszy nie tylko oczekiwania, ale i obowiązek, o którym jakże wytwornie przypominał jej w liście Petrarka. Oczywiście poeta, choć pisał do cesarzowej, pisał do całego świata. Myśląc o własnej sławie, tworzył listy, które ugruntowały mu miejsce w panteonie największych humanistów epoki.
Perła w koronie polskich kolei. Trasa łącząca Wałbrzych z Kłodzkiem zachwyca na każdym kroku
Dziewięć stalowych mostów, czterdzieści pięć wiaduktów, trzy tunele. Razem to 286. Wiem, coś nie psuje, ale 286 to nie suma wymienionych atrakcji, tylko numer linii kolejowej, która łączy Wałbrzych i Kłodzko.
W tym artykule: Wałbrzych i tunel pod Małym Wołowcem Jedlina-Zdrój: tunel i Bollywood Pałac Jedlinka Góry Sowie, Głuszyca Górna, Podziemne Miasto Osówka Ścinawka Średnia i Zamek Kapitanowo Zdaniem tych, którzy mają fioła na punkcie pociągów i Dolnego Śląska, to najpiękniejsza trasa w tej części Polski. Dla mnie wyjątkowa. Po pierwsze smaczna, po drugie pełna tajemnic. Na dodatek po drodze mnóstwo niesamowitych widoków i ciekawych ludzi. A wszystko na zaledwie 52 kilometrach. Zanim ruszę w podróż, muszę podjąć decyzję. Tylko jadę i oglądam świat z okna czy wysiadam, zwiedzam, spotykam się ze znajomymi. Dolny Śląsk znam jak własną kieszeń, ale tą trasą będę jechać pierwszy raz. Stawiam więc na to drugie. Trasa 286 nie ma charakteru stricte wycieczkowego, ludzie po prostu dojeżdżają nią do pracy. Takie zresztą było zadanie tej linii, gdy powstawała pod koniec XIX w. Nazywała się wtedy Śląską Koleją Górską, a jej budowa wiązała się z pokonywaniem trudnego terenu. Stąd tunele, wiadukty i wielkie zawieszone mosty. Wałbrzych i tunel pod Małym Wołowcem Mam też drugi dylemat – skąd jechać. Z Wałbrzycha czy z Kłodzka. Kłodzko wydaje mi się bardziej interesujące – tam skończę podróż. Startuję więc z nieco ponurego dworca Wałbrzych Główny. Pierwszy odcinek trasy zabiera mi dokładnie 8 min. Ale jakie to minuty! Metalowym mostem frunę nad ulicą Niepodległości, zostawiam za sobą miasto i niemal po chwili skład wjeżdża w ciemność, do najdłuższego tunelu kolejowego w Polsce. Został wydrążony pod Małym Wołowcem, niewysoką (720 m n.p.m.) zalesioną górą. Jak wszystko w tych okolicach, jej masyw, niezwykle rozłożysty, ma w sobie jakąś piękną surowość. Tunel powstał na początku XX w. obok drugiego, znacznie starszego, wydrążonego ponad 30 lat wcześniej i dzisiaj już nieczynnego. Ma długość 1601 m, jest więc tylko o 2 m krótszy niż Śnieżka, najwyższy szczyt Sudetów! Zawsze żałuję, że w pociągu jadącym tunelem zapala się światło, mnie zabiera to magię takiego przejazdu. Tym bardziej że kilkanaście lat temu w ścianie podziemnego przejazdu odnaleziony został skarb. Ktoś zamurował tam skrzynię, odkrywcy nie przyznali się jednak nigdy, co w niej było. Zaplanuj podróż pociągiem przez Europę. Oto gotowe propozycje tras na lato Kolejowe podróże po Europie cieszą się rosnącą popularnością już od kilku lat. Zobacz jedne z najciekawszych tras. Jedlina-Zdrój: tunel i Bollywood Tuż za tunelem, w Jedlinie-Zdroju, robię pierwszy przystanek. Przyznam się od razu. To mój faworyt, bo łączy w sobie wszelkie atrakcje, które wystarczą mi do życia. Stacyjka jest malownicza, choć nieco zapuszczona, w 1968 r. kręcone tu były zdjęcia do „Lalki”. W pobliżu stoi pałac, jest tu atmosfera czegoś bardzo nieoczywistego i znakomite jedzenie. Ale nie mogę się oprzeć tajemnicy. Ze stacyjki, na której rzadko chyba ktoś wysiada, idę więc wzdłuż torów do miejsca znanego głównie poszukiwaczom i filmowcom z Bollywoodu, indyjskiej fabryki snów. To kolejny nieczynny tunel kolejowy – obok biegnie drugi, działający – tym razem pod Sajdakiem. Nie tak długi jak poprzedni, ma „zaledwie” 377 m długości, ale jest idealną miejscówką do zdjęć. Bollywood odkryło je już kilkanaście lat temu, wykorzystując tunel do filmu o napadzie na pociąg. Dolnośląskie lasy zagrały w nim bliżej nieokreślony Dziki Zachód, zaś zarówno bandyci, jak i pasażerowie dzielnie tańczyli i śpiewali w wielkich scenach zbiorowych. Narzekali jedynie na niskie temperatury, ale górski klimat zobowiązuje. Uwielbiam ten zakątek. Kilka fotek pod Sajdakiem i wracam w kierunku stacji, żeby w połowie drogi skręcić do pałacu Jedlinka. To zaledwie kwadrans piechotą, szlak jest piękny, nieco dziki, na końcu zaś czeka moja ulubiona pizza. Pałac Jedlinka Wiele lat temu pałac w Jedlince stał opuszczony. Potem zakochała się w nim rodzina Ledów z Jaworzna i zamienili go w kompleks smakowity pod każdym względem. Kiedy robili pierwszą wizję lokalną, okazało się, że pod stropem leżą poniemieckie ulotki, klucze w drzwiach przekręcają się same, a podziemia mają dziwne metalowe drzwi. Z czasem duchy dostały imiona, bo udało się odnaleźć dziennik pisany przez prawie sto lat, a w nim wyjaśnienie, kto straszy. W czasie II wojny światowej mieściły się tu biura niemieckiej organizacji Todt odpowiedzialnej za drążenie podziemnych kompleksów w tutejszych górach. Stanowiska inżynierów i architektów zostały odtworzone na piętrze pałacu. Tym razem omijam jednak zwiedzanie i sunę prosto do budynku po lewej stronie. To mały browar, w którym podają najlepszą pizzę w tej części świata. Szczerze mówiąc, przychodzę tu głównie dla niej. Siadam za budynkiem w ogródku i delektuję się ognistą „pizzą piwowara”. Zamawiam bez boczku, ale jest na niej za to sos śmietanowo–musztardowy i kiszony ogórek. Prawdziwi Włosi wywracają oczami, Polacy są zachwyceni, a właściciel namawia mnie dodatkowo na partyjkę bule. Niestety, przegrywam. Mikroskopijną część pizzy spalam, wracając na stację. Czekam chwilę na pociąg i jadę w kierunku kolejnej atrakcji, do Głuszycy Górnej. Góry Sowie, Głuszyca Górna, Podziemne Miasto Osówka Za oknami pociągu bezkresne przestrzenie pokryte lasami. Góry Sowie przecinają długie doliny, które wdzierają się wzdłuż górskich potoków. Niezbyt wysokie szczyty i malowniczość szlaków sprawiły, że przyjeżdża tu coraz więcej ludzi. Ruiny zamków, pałace, klimatyczne agroturystyki są odskocznią od trudnej historii II wojny światowej, kiedy na tym terenie powstawał Olbrzym. To wielki kompleks podziemi, o których przeznaczenie ciągle spierają się badacze. Jedni uważają, że miały to być fabryki militarne, inni – że część kolejnej kwatery Adolfa Hitlera. W Głuszycy Górnej moim celem jest Podziemne Miasto Osówka. Ale jak to bywa w rejonie, który się dobrze zna, spotykam Zdzisława Łazanowskiego zarządzającego podziemiami, a ten nie chce odpuścić. – O nie! Najpierw spróbujesz naszych pierogów. Są pyszne – upiera się. – Najpierw zobaczę, co się zmieniło w podziemiach – kontruję. Przed chwilą jadłam przecież pizzę. Dostaję kask i po kilku minutach wędrówki wykutym w skałach korytarzem staję twarzą w twarz z Adamem Ferency. Osówka to nie tylko najbardziej zaawansowany obiekt Olbrzyma, ale pokazany również poprzez nowoczesny system multimedialnego zwiedzania. Słychać więc odgłosy młotów uderzających w skały, hologram Adama Ferency tłumaczy zawiłości historii, a na ścianach pojawiają się kolejne postaci. Te sztolnie żyją, są jak kapsuła czasu. Zdzichu łatwo mnie nie wypuści, pokazuje mi kolejne nowinki, znaleziska, opowiada o najnowszych odkryciach w Górach Sowich. W końcu wszyscy ciągle szukają złotego pociągu, a ja jestem w mekce poszukiwaczy skarbów. Zaczyna się robić późno, gdy zasiadamy do pierogów w restauracji przy podziemiach. Mają cudowny ziemniaczano–serowy farsz i najbardziej oczywistą nazwę: sowiogórskie. Tak mnie rozleniwiają, że nie będzie mi się chciało już dzisiaj jechać dalej. Resztę trasy, jej najpiękniejszy widokowo odcinek, zostawiam więc na kolejny dzień. Ścinawka Średnia i Zamek Kapitanowo No tak, tylko ja potrafię jechać dwa dni trasą, którą można przebyć w godzinę. Rano znowu czekam na pociąg. Jest sobota, w wagonach jest więcej osób, większość z nosem przylepionym do szyby robi bez przerwy zdjęcia. Wjeżdżamy na wyjątkowy odcinek, przede mną jeszcze jeden tunel, to już nie dziwota. Jednak za chwilę znowu fruniemy żelaznym wiaduktem nad Zatorzem w Drogosławiu. Jest najdłuższy na tej trasie – ma 181 m. Jego wysokość do dna strumienia to 30 m! W 1945 r. Niemcy go wysadzili, ale nie wszystkie miny eksplodowały. Część mostu została więc odbudowana z drewna, ale była to tak niebezpieczna konstrukcja, że pociąg przez kilka lat jechał przez nią bez ludzi, pasażerowie wsiadali dopiero po drugiej stronie (dziś jest inaczej). Ta wysokość, ta przestrzeń, wszystko robi wrażenie. Omijam Nową Rudę i tym razem postanawiam wysiąść w Ścinawce Średniej. Tutaj mieszka jedna z najbardziej szalonych – w dobrym tego słowa znaczeniu – osób, jakie znam. To Henryk Krynicki, erudyta, gaduła, znawca sztuki. Wiem, tu muszę się strzec. Jeśli od razu nie powiem, ile mam czasu, pan Henryk zwiąże mnie barwnymi historiami, przetrzyma w lochu głodowym i zostawi w piwnicach wymurowanego przez joannitów donżonu, które mają 700 lat. Zamek Kapitanowo to jego miłość, mieszkanie, praca i hobby. Kocha to miejsce i potrafi o nim opowiadać jak nikt inny. Dlatego stając pod bramą niewielkiego zabytku, od razu uprzedzam: mam dwie godziny. – Tylko? Ja mogę oprowadzać i sześć, bo tu przecież historycy sztuki dostają zawrotu głowy – odpowiada. Rzeczywiście, laik widzi tu piękno, profesjonalista wielkie dzieło licznych artystów. Zabytek zatrzymał się w baroku, można więc go studiować godzinami. Ileż tu detali, mój przewodnik pokazuje mi tajemnicze głowy, zwierzęta, znaki. Oświetla je latarką, tworzy magię. Dwie godziny mijają jak kilka sekund. Trzydzieści minut później znowu czekam na pociąg. W kwadrans dojeżdżam do Kłodzka. Resztę dnia spędzam, zwiedzając twierdzę górującą nad miastem. Następnego dnia wracam do Wałbrzycha. Dopiero teraz mogę na spokojnie liczyć wiadukty. Ale cieszę się, że mogłam je wszystkie obejrzeć z dołu.
Czy to jej zawdzięczamy podróże w kosmos? Była geniuszem, znaną postacią na całą Europę
W XVII w. zainteresowania Marii Cunitii były dla niektórych co najmniej podejrzane. Pewne sfery, w tym te niebieskie, próbowano zarezerwować dla mężczyzn. Ale gdyby nie pasja tej kobiety, podróże w kosmos nie byłyby dziś możliwe.
W tym artykule: W małym Krakowie Praca gospodyni domowej nie była dla niej Zaraza, polityka i astrologia Zakochani połączeni pasją Wyrwana z kuchni Wojna przeszkodziła w badaniach Współcześni nazywali ją Śląską Ateną. Była absolutnie niezwykłą kobietą, geniuszem, który świetnie wpasował się w zapotrzebowanie swoich czasów – mówi dr Paweł Preś z Wydziału Fizyki i Astronomii Instytutu Astronomicznego we Wrocławiu i uzasadnia: „Dzieło jej autorstwa »Urania Propitia« stało się słynne w całej Europie”. Maria Cunitia urodziła się w maju 1610 r. Ten rok był ważny dla astronomii. Wielki Galileusz odkrył właśnie cztery księżyce Jowisza. Dał tym argument na rzecz teorii heliocentrycznej. Jesienią tego samego roku odkrył fazy Wenus. Również i to zjawisko było dowodem na okrążanie przez Wenus Słońca, a więc na to, że Kopernik miał jednak rację. Dla uzyskania pewności świat astronomii potrzebował jednak zaobserwowania paralaksy rocznej. Tylko stwierdzenie powtarzających się w cyklu rocznym zmian położenia bliższych gwiazd względem gwiazd leżących dalej dowodziło niezbicie, że Ziemia porusza się po zamkniętej orbicie wokół Słońca. Astronom Tycho Brahe, chcąc pogodzić ogień z wodą, zaproponował przejściowy model geo-heliocentryczny: Ziemia się w nim nie poruszała, wokół niej krążyło Słońce, a wokół Słońca planety. Ojciec Marii Henryk Kunic, matematyk oraz astronom, pracował z Brahe. Odwiedził słynną siedzibę Duńczyka, potężny Uranienborg na wyspie Ven, i przywiózł stamtąd mnóstwo pytań dręczących ówczesnych badaczy. Pytań, na które ani on, ani jego koledzy po fachu nie potrafili jeszcze znaleźć odpowiedzi. Miała im pomóc dopiero Marysia. W małym Krakowie Kunicowie z czwórką dzieci osiedlili się w Świdnicy. Zamieszkali w domu Pod Złotym Chłopkiem, czyli w kamienicy nr 8 w Rynku. Łatwo sobie wyobrazić, jak wtedy wyglądało miasto. Starówka przetrwała w swoim zasadniczym kształcie od średniowiecza i dziś uważana jest za najcenniejszą na Dolnym Śląsku. – Kto wie, jak potoczyłyby się losy naszego miasta, gdyby nie wojna trzydziestoletnia, w której trakcie przyszło żyć Marii. Gdyby nie ogromne straty wojenne, Świdnica mogła zagrozić samemu Wrocławiowi – mówi Waldemar Skórski, były wiceprezydent Świdnicy. Miasto nazywa się nawet Małym Krakowem. Cały czas trzeba tu zadzierać głowę. Zdobienia szczytów domów, płaskorzeźby i figury to historyczne wskazówki. Pod numerem 20 mieszkał kupiec. Widnieje więc tu żaglowiec i bożek Hermes w kapeluszu podróżnym ze skrzydełkami. Pod numerem 38 mieścił się szmatruz, czyli tętniąca życiem hala targowa, zaś pod nr. 41 – dom handlarzy suknem. Numer 43 to dawny teatr miejski. Nad kupieckim miastem góruje ponadstumetrowa wieża gotyckiej katedry, którą Maria musiała widzieć za każdym razem, kiedy wyszła z domu. Ale nie wychodziła chyba za często. Dość szybko okazała się genialnym dzieckiem. Mikołaj Kopernik był wybitnym astronomem, ekonomistą i prawnikiem. Miał jednak swoje mroczne sekrety Mikołaj Kopernik to jeden z najwybitniejszych naukowców wszech czasów. Twórca heliocentrycznego modelu uznał, że to Słońce znajduje się w centrum Układu Słonecznego, a to planety, równi... Praca gospodyni domowej nie była dla niej Nie interesowała się lalkami ani zabawkami. Jako pięciolatka potrafiła czytać i pisać. Choć (zgodnie z wolą rodziców) przyuczała się do roli doskonałej gospodyni domowej, w wolnym czasie towarzyszyła młodszemu bratu podczas lekcji katechizmu i łaciny. Jako dojrzała panna władała siedmioma językami; łaciną, greką, hebrajskim, mówiła po polsku, niemiecku, francusku i włosku, miała zdolności matematyczne. Uczyła się głównie sama z dostępnych książek. W wieku 12 lat zaczęła się jej przygoda z malarstwem i muzyką (grała na wielu instrumentach), zachwycała też śpiewem. Równie szybko, jak w świat nauki i kosmosu, Maria weszła w prawdziwe życie. W wieku 13 lat (inni biografowie twierdzą, że miała wtedy już 19) została żoną prawnika. Szczęście małżeńskie nie było jej jednak pisane. Zaledwie trzy lata później, podczas zarazy, została wdową. Zaraza, polityka i astrologia Od lat trwała krwawa wojna trzydziestoletnia. Przez Świdnicę przetaczały się wojska. Spadały i rosły ceny żywności. Ludność raz pomagała żołnierzom, raz przed nimi uciekała. W 1626 r. (Maria miała wtedy 16 lat) do Świdnicy przybył Albrecht von Wallenstein, naczelny dowódca wojsk cesarskich. Ciągnąca za nim armia liczyła 30 tys. ludzi. Książę Wallenstein wezwał mieszczan do wierności cesarzowi i udał się do kwatery w domu Pod Złotym Chłopkiem. Niewykluczone więc, że przyszła pani astronom nie tyle może poznała, ile przynajmniej z bliska widziała słynącego z nieustępliwości wodza. Kto wie, czy ten epizod z życia w Świdnicy nie miał potem wpływu na jej zainteresowania astrologią. Wallenstein bowiem w wieku 25 lat otrzymał horoskop wystawiony przez samego Keplera. Astronom przewidywał, że jego klient ożeni się dla pieniędzy, dla kariery sprzeda nawet duszę, będzie sławny i bogaty oraz poniesie klęskę pod Lützen. W XVII w. większość wielkich astronomów układała wciąż horoskopy. Brahe napisał nawet podręcznik „Apologia Astrologiae”. Zakochani połączeni pasją Drugim mężem Marii został Eliasz Kretzschmar (czyli Karczmarz) z Bystrzycy Kłodzkiej. Eliasz został nobilitowany przez cesarza i od tej pory podpisywał się von Löwen. Był lekarzem, matematykiem i – co niemal oczywiste – astronomem. Tradycja mówi, że pod jego wpływem Maria odmówiła postawienia horoskopu królowi Janowi Kazimierzowi. Eliasz poznał Marię w bardzo romantyczny sposób. Można powiedzieć, że ich związek to powtórka historii Abelarda i Heloizy. Von Löwen był nauczycielem młodej wdowy. Podczas lekcji patrzyli sobie głęboko w oczy i w końcu zaszli przed ołtarz. Potem połączyli miłość z pasją. Odtąd razem wystawali na dachu domu Pod Złotym Chłopkiem. Całymi nocami obserwowali Wenus i Jowisza. Obserwacje skutkowały zmęczeniem za dnia. Maria sypiała więc długo, co nie uszło uwagi miejskich rajców. Uważali ją za dziwaczkę i niezbyt odpowiedzialną żonę, która nie dba o dom. A jednak ze związku pary astronomów urodziło się trzech synów. – Maria skupiła się na wówczas najważniejszym problemie astronomii, o którym dyskusję zaczął Kopernik. Chciała wiedzieć, jak zbudowany jest wszechświat – mówi dr Paweł Preś. – Galileusz pokazał, że Wenus na pewno krąży wokół Słońca. Ona zaś jako pierwsza opracowała sposób na liczenie jej faz. Był to bardzo ważny krok do poznania budowy wszechświata. Jak mówi dr Preś, Cunitia przestawiała swoje wnioski w dziele „Urania Propitia”, dedykowanym samemu cesarzowi Ferdynandowi III. W księdze nie ma rysunków i wykresów, bo podrożyłyby druk. Maria sama sfinansowała wydanie. „Urania” ukazała się w Oleśnicy w roku 1650. Zawierała 144 strony i 286 tablic astronomicznych. Wstęp napisał mąż Marii, oddając jej całe autorstwo. Sama badaczka zrobiła jeszcze dodatkowy krok, choć nie zerwała z łaciną: swoje dzieło napisała też po niemiecku. – I właśnie dzięki temu po jej książkę sięgało tak wiele osób – tłumaczy dr Preś. „Urania” zawierała również opis ruchu Saturna, Jowisza, Marsa, Merkurego i Księżyca. Maria ściśle obliczyła i skorygowała trajektorie planet Układu Słonecznego. Posiłkując się wyłącznie odręcznymi wyliczeniami, udało się jej skorygować kilka błędów w tablicach Keplera oraz przedstawić tablice w postaci ułatwiającej korzystanie z nich przez uczniów. W wielkim skrócie można powiedzieć, że dzięki tym obliczeniom wniosła swój wkład w późniejsze podróże kosmiczne statków bezzałogowych na Marsa i Wenus oraz załogowych na Księżyc. Kiedy Maria Cunitia wydała „Uranię”, miała czterdzieści lat. A przecież czasy, w których jej przyszło żyć, nie były łatwe dla kobiet. Wyrwana z kuchni Jeszcze w XIII stuleciu św. Tomasz z Akwinu nazywał kobietę „nieudanym mężczyzną”, a trzy wieki później na niemieckich uniwersytetach trwała dyskusja, czy kobieta to w ogóle człowiek, czy może monstrum. Połowa XVII w. przyniosła pewne zmiany. Kobiety zaczęły zajmować się obserwacją zjawisk natury. Ciągle jednak nie miały prawa do uczestniczenia w życiu uczelni i towarzystw naukowych, były też wykpiwane. – W swoich „Uczonych białogłowach” Molier śmieje się z takich zainteresowań kobiet. Pisze, jak to urządziły sobie na strychu „obserwatorium”, i jedna z nich jeszcze nie zobaczyła ludzi na Księżycu, ale już zobaczyła dzwonnicę – opowiada prof. Karolina Targosz z Instytutu Historii Nauki PAN, autorka m.in. pracy „Sawantki w Polsce XVII w”. I dodaje: „Prace Marii Cunitii to absolutny fenomen. Kiedy dowiedzieli się o niej francuscy uczeni (a Francja przewodziła ówczesnemu ruchowi feministycznemu), szybko nawiązali z nią kontakt”. Tak naprawdę miejsce kobiet było wtedy w kuchni. To, że Marii udało się stamtąd wyrwać, świadczy o jej determinacji i pewności swej wiedzy. Docenili to już jej współcześni. W Muzeum Dawnego Kupiectwa w Świdnicy znajdują się kopie listów, w których Cunitia i Eliasz wymieniali poglądy z największymi sławami naukowymi ówczesnej Europy. Jest wśród nich list wysłany z Gdańska przez Jana Heweliusza w 1648 r. z prośbą o recenzję. Zachowała się też korespondencja od francuskiego astronoma Ismaëla Boulliau. Chwali on „Uranię” i wiedzę autorki. Przyznaje też, że czuje żal, bo Maria go prześcignęła. Jej metody obliczeń zaćmień Słońca i ustalania szerokości położenia planet okazały się łatwiejsze niż jego. Wojna przeszkodziła w badaniach Wojna trzydziestoletnia i religijne prześladowania związane z kontrreformacją zmusiły uczoną i jej męża do opuszczenia Świdnicy. Udali się do Byczyny. Po sześciu latach przekroczyli granicę Rzeczypospolitej i dotarli do Łubnic koło Ostrowa Wielkopolskiego. Cieszyli się opieką cystersek z klasztoru w Obłoboku. Kiedy zakończyła się wojna trzydziestoletnia, na stałe osiedli właśnie w Byczynie. Wielki pożar w maju 1656 r. pozbawił Cunitię domu, wyposażenia, biblioteki i warsztatu pracy. Eliasz zmarł 5 lat później, Maria zaś zaprzestała pracy naukowej. Odeszła w 1664 r. Niemiecki astronom Alfred Bohrmann zaproponował, aby odkrytą przez siebie w 1936 r. planetoidę nazwać Cunitia, zaś Międzynarodowa Unia Astronomiczna dała imię badaczki jednemu z największych kraterów uderzeniowych na Wenus. Ma średnicę 48,6 km i leży w pobliżu Gula Mons. Dla mieszkańców Świdnicy wielka badaczka jest po prostu ich Marysią.
Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć
Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć.
W tym artykule: Awicenna i początki psychologii Rozwój medycyny islamskiej Świat medycyny arabskiej wyprzedzał Europę Awicenna, wielki mędrzec islamu Kanon medycyny to jedno z najważniejszych dzieł średniowiecza Pierwsze kompendium wiedzy medycznej Rozwój chirurgii Pierwsze badanie oka Kiedy sułtan wzywał z haremu nałożnicę, dziewczyna miała obowiązek wślizgnąć się pod kołdrę od strony sułtańskich stóp i z szacunkiem przeczołgać się do przodu. Wcześniej zażywała kąpieli, była depilowana i nacierana wonnymi olejkami. Sam Mahomet zalecał przecież medycynę higieny, twierdząc, że „czystość to połowa wiary”. Koran nakazywał ablucje przed każdą modlitwą. Światowi arabskiemu zawdzięczamy nie tylko udoskonalenie mydła, wprowadzenie ługu sodowego i łoża z baldachimem. W czasie Złotej Ery Islamu, która trwała od połowy VIII do połowy XIII wieku, arabska medycyna rozwinęła się w błyskawicznym tempie. Powstało wtedy wiele terapii i leków stosowanych – oczywiście w unowocześnionej formie – aż do dzisiaj. Awicenna i początki psychologii W XI wieku perski książę z Isfahanu zapadł na dziwną chorobę. Melancholia łączyła się u niego z przekonaniem, że jest krową. Emir przestał jeść, schudł, muczał jak krasula. Domagał się, żeby go zaszlachtować, bo „z jego mięsa będzie smaczny gulasz”. Lekarze nie dawali sobie rady z władcą. Wezwano w końcu Awicennę, najbardziej cenionego medyka tamtych czasów. Ten zaś, zanim udał się do emira, wysłał wiadomość, która niezwykle ucieszyła chorego. Awicenna oznajmił, że wnet do pałacu przybędzie rzeźnik i prosi, aby pacjent się rozchmurzył, bo jego prośby zostaną spełnione. Następnie „książę nauki”, jak nazywano słynnego lekarza, przybył z nożem i zapytał: gdzie jest krowa, którą mam zaszlachtować? Emir pokornie, choć podobno z żałością, zamuczał i na polecenie „rzeźnika” położył się na ziemi. Awicenna obejrzał „krowę” i głośno oznajmił: „To zwierzę jest za chude, więc nie ma sensu go zabijać. Trzeba je dobrze karmić i zabić wtedy, gdy będzie zdrowe i tłuste”. Chory rzucił się na jedzenie, po jakimś czasie wydobrzał, a wraz z ciałem ozdrowiał i umysł. Przypadek opisany w „Kanonie medycyny” Awicenny, podręczniku lekarskim wszech czasów, pokazuje, że arabscy lekarze sprzed tysiąca lat korzystali już z osiągnięć psychologii. Rozwój medycyny islamskiej Od VII wieku, czyli od czasów Mahometa, medycyna wykonała wielki krok. Od medycyny profetycznej, kształtującej się pod wpływem nauk proroka, po medycynę częściowo wolną od religijnej retoryki. Co prawda sam Mahomet zachęcał do badań naukowych, przepisywania leków i przede wszystkim profilaktyki. Świat islamu ogarnęła w tym okresie gorączka tłumaczenia starożytnych badaczy. Jednak rozwój spuścizny Galena i Hipokratesa wstrzymywały nakazy Koranu. Ze względu na poszanowanie ciała po śmierci nie wolno było przeprowadzać sekcji zwłok. Lekarzom i studentom pozostawała więc własna praktyka i obserwacja chorych. Dość szybko zaczęły powstawać bimaristany, czyli szpitale, które stały się wzorcem dla nowożytnych instytucji tego typu. Pacjenci byli w nich dzieleni według „jednostek chorobowych”. Swój oddział miały kobiety. Wszyscy mogli liczyć na bieżącą wodę, aby utrzymać należytą higienę. Pomoc otrzymywał każdy, niezależnie od swojego statusu i majątku. W szpitalu pozostawał tak długo, aż odzyskał zdrowie i siły. Rekonwalescenci otrzymywali nieraz zapomogę, aby nie musieli od razu wracać do ciężkiej pracy. 1000-letnia mikstura odtworzona w laboratorium. Niszczy lekooporne bakterie „Antyczbiotyczna” warzywna pasta przyrządzona według 1000-letniej receptury dała radę tam, gdzie współczesne antybiotyki nie mogły już pomóc. „Maść wzrok naprawiającą” odkryto ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cyfrowa-wersje-medicinale-anglicum-mozna-znalezc-na-stronach-british-library-fot-the-british-library-board-royal-12-d-xvii-8fa5bee.jpeg" width="938" height="677" alt="Cyfrową wersję Medicinale Anglicum można znaleźć na stronach British Library (fot. The British Library Board (Royal 12 D xvii))" title="Cyfrową wersję Medicinale Anglicum można znaleźć na stronach British Library (fot. The British Library Board (Royal 12 D xvii))" /> Świat medycyny arabskiej wyprzedzał Europę Ekspansja islamu w tym czasie sprawiła, że arabski stał się wówczas jednym z najważniejszych języków. Badacze bez kłopotu mogli podróżować w różne części muzułmańskich terytoriów. To pomagało w wymianie informacji i szerszym spojrzeniu na pacjenta. Islam traktował również inaczej chorych umysłowo. W czasie gdy Europa, obawiając się duchów i demonów, zamykała obłąkanych w więzieniach czy przytułkach, świat arabski budował dla nich oddziały lekarskie. Pierwszy szpital dla umysłowo chorych powstał już w roku 770 w Bagdadzie. Ponad sto lat później stanął kolejny, Ibn Tulun, w Kairze. Awicenna również uznawał, że choroby psychiczne to taka sama przypadłość jak choroby ciała. Praktyka doprowadziła go do przekonania, że stan psychiczny człowieka ma ścisły związek ze zdrowiem fizycznym. Sam jednak nie przykładał wielkiej wagi do zdrowego trybu życia, nie stroniąc od używek i uwodząc tłumy kobiet. Awicenna, wielki mędrzec islamu Naprawdę nazywał Abu Ali Husain ebn Abdalluh Ebn-e Sina, w skrócie Ibn Sina. Europa zaś posługiwała się zlatynizowaną formą jego imienia. Podobnie jak wielu lekarzy jego epoki zajmował się różnorodnymi dziedzinami, był wszechstronny i nie ograniczał się tylko do leczenia chorych. Od XI wieku zostały zresztą wprowadzone egzaminy, podczas których kandydaci na lekarzy musieli odpowiadać na pytania m.in. z filozofii, religii i prawa. Sam Awicenna zajmował się również geologią, botaniką, astronomią, alchemią (która była wtedy nauką), geologią, logiką, fizyką i matematyką, a nawet teologią islamu i psychologią. Ta ostatnia przyczyniała się do jego sukcesów w kontaktach z pacjentami cierpiącymi na niewytłumaczalne choroby. Awicenna stał się symbolem Złotej Ery Islamu. Jego droga życiowa przypominała losy innych, choć nie tak wybitnych, kolegów po fachu. Awicenna był cudownym dzieckiem. Urodził się w 980 roku w Afshanah koło Buchary w dzisiejszym Uzbekistanie. Abdullah, jego ojciec, był nauczycielem, pracował również jako urzędnik podatkowy na dworze emira Nuha, króla Buchary z irańskiej dynastii Samanidów. Sam wykształcony i światły, chciał podobną przyszłość zapewnić synowi. A chłopiec chłonął wiedzę jak gąbka. Miał zaledwie dziesięć lat, gdy otrzymał tytuł hafiza, nadawany osobom znającym Koran na pamięć. Fenomenalna pamięć chłopca, jego niezależny umysł i nieprzeciętna inteligencja sprawiły, że w wieku trzynastu lat zaczął studiować medycynę, a rok później prześcignął swoich nauczycieli. Następne lata całkowicie poświęcił islamskiemu prawoznawstwu, filozofii i naukom przyrodniczym. Był przy tym niezwykle religijnym człowiekiem. Jeszcze w młodości poruszyła go głęboko „Metafizyka”, największe dzieło Arystotelesa. Tak bardzo przejął się nowo poznaną wiedzą, że porzucił naukę i oddał się modlitwom, prosząc Boga, aby ten poprowadził go w dalszej pracy. Na szczęście życie duchowe nie pochłonęło go całkowicie. W wieku zaledwie siedemnastu lat cudowny chłopiec zaczął leczyć chorych. Naukę medycyny uważał zresztą za „raczej łatwą”. Dopisywało mu przy tym szczęście i prawdopodobnie miał ogromną intuicję. Wyleczył samego władcę Buchary Nuha Ibn Mansura, który w podzięce pozwolił mu korzystać z zasobów królewskiej biblioteki. To dla żądnego wiedzy młodzieńca było najwyższą nagrodą. Kanon medycyny to jedno z najważniejszych dzieł średniowiecza Dwudziestoletni zaledwie Awicenna był u szczytu swojej kariery. Niespodziewanie jednak zmarł jego ojciec, a po upadku Samanidów władzę nad Bucharą objął władca tureckiego pochodzenia. Młody lekarz nie chciał służyć obcemu, odrzucił zaproszenie na dwór. Uciekając przed gniewem władcy, trafił do perskiego Hamadanu na terenie dzisiejszego Teheranu. Tutaj uśmiechnęło się do niego szczęście. Odniósł spektakularny sukces, lecząc księcia Szamsa z nieszczęśliwej miłości (inne źródła podają, że chodziło o uporczywe kolki). Choć Szams w podzięce mianował 27-letniego Awicennę wezyrem, to w wyniku dworskich intryg lekarz stracił posadę i wyjechał do Isfahanu. Mimo że żył niezwykle intensywnie, korzystając z licznych uciech, znajdował czas na naukę. Opracował, między innymi, algorytm testu zgodności, który stosuje się przy obliczeniach algebraicznych. Tak prosty, że możliwy do wykorzystania przez dzieci w wieku szkolnym. Dość powiedzieć, że korzystają z niego nawet dzisiejsze komputery. Znalazł również sposób na poprawę dokładności odczytywania pomiarów instrumentów astronomicznych. W dziedzinie fizyki zajmował się studiami nad różnymi postaciami energii. W ciągu pracowitego życia napisał ok. 450 prac naukowych. Najsłynniejsza z nich to „Kanon medycyny”. Był używany na zachodzie Europy aż do XVII w., a na wschodzie znacznie dłużej. – Można powiedzieć, że Awicenna podszedł do pacjenta w zupełnie nowy sposób, całościowo – mówi Maciej Paruzel, wybitny chirurg i hirudoterapeuta. Hirudoterapia to leczenie niektórymi gatunkami pijawek, co również szeroko polecał „książę nauki”. Awicenna uważał m.in., że świetnie niwelują ból zębów i obniżają ciśnienie. Pierwsze kompendium wiedzy medycznej – Medycyna arabska tamtego czasu była inna niż medycyna europejska, mniej agresywna, nie lubiła krwi. Dlatego lekarze używali m.in. licznych ziół. Awicenna wymieniał około ośmiuset roślin leczniczych. Podczas gdy wykaz leków znanych w starożytności nie przekraczał 500, to w okresie arabskim dochodził do 2 tys. – tłumaczy Maciej Paruzel. – Greccy medycy Galen i Hipokrates tak naprawdę wiele nie wnieśli. Dopiero lekarze arabscy zrewolucjonizowali medycynę. „Kanon” okazał się przełomem. Pierwsze w historii nauki usystematyzowane kompendium wiedzy medycznej wyznaczyło nowe standardy medyczne nie tylko w świecie islamu, ale i w całej Europie. Awicenna opisał w nim różnicę między zapaleniem opon mózgowych a chorobami mózgu, wrzody żołądka, jak nastawiać złamane kończyny. Przekazał również podstawy dietetyki i przedstawił lecznicze właściwości wina (pomimo że Koran nie zezwalał na jego picie). I chociaż Koran zabraniał również przeprowadzania sekcji zwłok, Awicenna przeciwstawiał się temu zakazowi. Dzięki temu doskonale poznał anatomię. Uznał również, że gruźlica jest chorobą zaraźliwą. W tym samym czasie w Europie uważano ją za karę za grzechy. Rozwój chirurgii Nigdy przedtem nauki medyczne nie zaznały tak gwałtownego rozkwitu jak na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia. Choć wskazania Awicenny można uznać za kamień milowy tej lekarskiej rewolucji, to przecież niemal w tym samym czasie rozwijała się również chirurgia. Czterdzieści cztery lata starszy od „księcia nauki” niejaki Abulcasis stworzył „Al-Tasrif”, przełomowy podręcznik chirurgii. A warto wspomnieć, że chirurgia nie była dotąd uważana za naukę medyczną. Tymczasem Abulcasis już w X wieku przeprowadzał tak skomplikowane operacje jak trepanacja czaszki. Odkrył, że katgut, czyli nici z jelit zwierzęcych, których używał do zakładania wewnętrznych szwów, w naturalny sposób się rozpuszczają. Obserwacji tej dokonał dzięki małpie, gdy ta zjadła mu struny do lutni. „Pomysły” genialnego chirurga można wymieniać bez końca. Był prekursorem stosowania opatrunków i unieruchamiania kości za pomocą gipsu, a także wynalazcą ponad dwustu narzędzi chirurgicznych. Niektóre z nich, skalpele czy piły do kości, w niezmienionej formie stosuje się do dziś. Pierwsze badanie oka Przedmiotem badań stała się nawet tak delikatna struktura jak ludzkie oko. Żyjący na przełomie X i XI wieku Ibn al-Hajsam, optyk z Basry, opisał po raz pierwszy budowę anatomiczną oka. Zastosował coś, co moglibyśmy dziś uznać za okulary. Abulcasis dodał do tego wymyślone przez siebie bardzo precyzyjne nożyce do chirurgii oka. A jego koledzy – wydrążone igły, które ciągle służą do usuwania katarakty. A skoro jesteśmy przy oku, to przed powszechną niegdyś jaglicą chroniło czernidło z soli antymonu zmieszanej z destylowanym etanolem. Malowano nim obwódkę oczu, co służyło zdrowiu i dodawało urody. Proszek ten nazywał się al-kuhl i od niego pochodzi dobrze znane dzisiaj słowo „alkohol”. – Dzieła arabskich lekarzy przetłumaczyli dla świata mnisi z klasztoru Monte Cassino – mówi Maciej Paruzel. – To im zawdzięczamy późniejszy rozwój medycyny. A William M. Watt, szkocki historyk i znawca islamu, potwierdza tylko tę opinię: „Gdy próbujemy podsumować, czego Arabowie dokonali w dziedzinie wiedzy eksperymentalnej, rozwoju myśli i co pozostawili na piśmie, i kiedy się spostrzeże, czego bez Arabów nie byłoby w europejskiej wiedzy o filozofii, to należy uznać, że nie ma w tamtej epoce nic, czego by nie stworzyli”.
Jak wyglądał Egipt pierwszych faraonów? Odkrycie polskich archeologów
Polscy badacze odkryli w Tell el-Farcha zabytki, które nie mają żadnych analogii i wskazują nowy etap w dziejach sztuki. Najważniejsze jednak, że teoria o istnieniu dwóch odrębnych królestw Górnego i Dolnego Egiptu straciła rację bytu.
W tym artykule: Polskie wykopaliska w Egipcie Co odkryto w Tell el-Farcha? Odkrycie jednego z największych budynków starożytnego Egiptu Przełomowe odkrycia egipskiej sztuki Po kolejnych sezonach prac wykopaliskowych wiadomo już, że trzy niepozorne wzniesienia w Tell el-Farcha są jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w kraju faraonów. Polskie wykopaliska w Egipcie Pod warstwami ziemi polscy archeolodzy odnaleźli dzieła sztuki i grobowiec, który nie powinien jeszcze istnieć w tamtych czasach. A także gigantyczne budowle, jakie nie są znane w innych częściach Egiptu oraz najstarszy na świecie browar. Tell el-Farcha, czyli Wzgórze Kurczaka, leży w delcie Nilu, ok. 120 km od Kairu. Składa się z trzech, nazywanych tu tellami albo komami, wzgórz, które zajmują powierzchnię zaledwie czterech hektarów. Nie robią imponującego wrażenia. Porośnięte ostrą trawą wzniesienia wystają zaledwie pięć metrów ponad poziom otaczających je pól. Nie ma tu piasków, ziemia jest wilgotna i żyzna. Obszar od północy zamyka kanał irygacyjny, zaś południową i wschodnią granicę stanowi współczesna wieś Ghazala. Jej najbiedniejsi mieszkańcy pomagają polskim archeologom. Na 100 pracowników najemnych aż 70 to kobiety. W przerwach słychać śmiechy, zaloty. Mieszkańcy Ghazali przy okazji uczą się historii swojej ziemi, jednego z najmniej znanych i przez to najbardziej tajemniczych rejonów Egiptu. Nad całością prac czuwają prof. Krzysztof M. Ciałowicz z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i dr Marek Chłodnicki z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Przez 10 lat w wykopaliskach wzięło udział 100 naukowców – archeologów, geologów, geofizyków, antropologów i paleobotaników – oraz wyszkoliło się tu ponad 100 studentów. Wybrali sobie do badań trudne miejsce, w którym bez większych efektów pracowali już inni naukowcy. Co odkryto w Tell el-Farcha? – Wydaje się, że dzieje kraju faraonów są już dobrze poznane. Penetrowanie monumentalnych świątyń, królewskich grobowców i piramid od lat przynosi spektakularne odkrycia, wyjaśniające wiele tajemnic. Lecz tak naprawdę nasza wiedza o Egipcie jest ciągle bardzo skromna. A jedną z największych zagadek współczesnej egiptologii są początki tego państwa – tłumaczy prof. Ciałowicz. Od XIX w. badaczy nurtowało pytanie, dlaczego właśnie w tym miejscu już 3 000 lat p.n.e powstało pierwsze na świecie państwo przestrzenne. Najpopularniejsza z wyjaśniających tę zagadkę teorii mówiła, że w okolicach dzisiejszego Karnaku i Luksoru w czwartym tysiącleciu istniało niewielkie państewko plemienne. Jego agresywni władcy stopniowo przemieszczali się na północ i zdobywali kolejne terytoria, aż doszli do delty Nilu. Według źródeł starożytnych (Herodot, Maneton) przychodzący z południa faraon wojownik o imieniu Menes w 3000 r. p.n.e. podbił Deltę i stał się półbogiem – twórcą połączonego państwa. – Te wydarzenia miały się głęboko wryć w późniejszą historię Egiptu – mówi prof. Ciałowicz. – Faraona przedstawiano zawsze jako króla Górnego i Dolnego Egiptu, a motyw połączenia tych dwóch krajów był często wykorzystywany w ówczesnej sztuce mającej służyć celom propagandowym. Tymczasem nowe badania wykazują, że w czasach Menesa Egipt był już zarówno kulturowo, jak i politycznie zjednoczony! Najsłabszym punktem teorii o podboju północnego Egiptu przez południowy był brak dowodów na istnienie jakichkolwiek śladów dolnoegipskiego królestwa. – W Delcie nie ma piasku, nie zachowały się wielkie świątynie. W tej części kraju, gdzie ziemia jest żyzna, kamień był niezwykle cenny. Wiele ośrodków kultu zostało rozebranych w celu pozyskania tego surowca – tłumaczy dr Marek Chłodnicki. – Poza tym starożytne wioski i cmentarzyska schowane są pod warstwami późniejszych osadów. Najgorsze, że wody podskórne szybko atakowały najniższe warstwy, te szczególnie interesujące dla archeologów. Dopiero obecny rozwój nauki pozwolił na eksplorację terenów Delty. Osiągnięcia starożytnego Egiptu – co wynaleźli starożytni Egipcjanie? Cywilizacja starożytnego Egiptu przetrwała trzy tysiące lat i w tym czasie zdołała dokonać wielu osiągnięć, które imponują nawet dziś. Co wynaleźli mieszkańcy królestwa faraonów? Odkrycie jednego z największych budynków starożytnego Egiptu Niemal każdy sezon w Tell el-Farcha przynosi wspaniałe niespodzianki. We wschodniej części stanowiska archeolodzy znaleźli cmentarzysko. Pochodziło z tego samego czasu co ośrodek handlowo-kultowy w zachodniej części. Razem prawie 100 grobów. Najwcześniejsze z nich należały do najbogatszych ludzi. Te późniejsze były już bardzo ubogie, co świadczy o powolnym upadku Tell el-Farchy. W otoczonych cegłami pochówkach znajdowały się m.in. gliniane naczynia z imionami faraonów z dynastii 0 i I. Na jednym widnieje imię króla Iry-Hora, w którego istnienie do tej pory mocno powątpiewano. – Równie ciekawy jest grób, na dachu którego znaleźliśmy kości mniej więcej 35 świń, kilku krów, psów, kotów i hipopotama – mówi prof. Ciałowicz. W tej wschodniej części osady naukowcy odkryli również kolejną monumentalną budowlę. Ma ponad 400 m² i jest największym ze znanych dotychczas w Egipcie budynków datowanych na lata 3200–3100 p.n.e. Archeolodzy przypuszczają, że może się on okazać kamieniem milowym w procesie poznania dziejów kraju faraonów. – Rozmiary tego budynku świadczą o znakomitej logistyce, organizacji pracy, planie. Jest to następny dowód na wysoki rozwój kultury Dolnego Egiptu. Dotychczas wyobrażaliśmy sobie, że tam długo, długo nie było nic, a potem nagle wyrosły piramidy... Wielki budynek to prawdopodobnie mastaba – grób uważany dotychczas za charakterystyczny dla I i II dynastii. Do tej pory za najstarsze uchodziły mastaby w Sakkarze i Nagadzie. – Chowano tam najważniejsze osoby po faraonach – wyjaśnia prof. Ciałowicz. – Odkryty przez nas tajemniczy grobowiec z Tell el-Farcha z czasów sprzed I dynastii byłby wtedy najstarszym poznanym w Egipcie. Nie wiadomo jednak, dlaczego w mastabę później wkopano kolejne warstwy grobów, a także dlaczego oddzielają one od siebie warstwy typowo osadnicze. Być może związane jest to z kilkoma falami osadnictwa w tym rejonie. To również byłby absolutny wyjątek w egipskich badaniach archeologicznych. Ale nie powinno to już nikogo dziwić, bo takie niezwykłe odkrycia stały się zupełnie typowe dla Tell el-Farcha. Przełomowe odkrycia egipskiej sztuki W tej części stanowiska naukowcy natrafili też na zabytki, które całkowicie zmieniły dotychczasowy pogląd na sztukę egipską. Przełomowe okazały się dwie złote figurki wykonane 100–150 lat przed powstaniem państwa egipskiego. Mają 30 i 60 cm wysokości i przedstawiają mężczyzn o niebieskich oczach z lapis lazuli. Surowiec ten sprowadzano z terenów dzisiejszego Afganistanu. – W tym czasie kształtował się panteon bóstw. Władca był wtedy główną postacią, z pewnością ważniejszą od rodzących się bóstw. Sądzimy, że te dwa złote posążki przedstawiają właśnie władcę i jego syna – twierdzi prof. Ciałowicz. Skąd jednak wzięły się w tym miejscu? – To dobre pytanie! Znaleźliśmy je na samej krawędzi wykopu, w najbiedniejszej części osady – śmieje się dr Marek Chłodnicki. – Albo zostały zrabowane, albo ukryte przed niebezpieczeństwem. Ten, kto je zabezpieczył, musiał zginąć, bo złoto czekało na nas tysiące lat. Dzięki nim oraz tutejszej architekturze już wiemy, że sztuka egipska rozwijała się liniowo. Wszystkie eksponaty – a jest ich niemało, wypełniają aż 24 skrzynie – zostaną w Egipcie. – Najważniejsze jest dla nas to, żeby skończyć z utrzymywaniem teorii o istnieniu różnych królestw Górnego i Dolnego Egiptu – mówi prof. Ciałowicz. – Ówcześni władcy po prostu konkurowali ze sobą w obrębie jednej kultury, aż w końcu któryś z nich stworzył jedno państwo nad Nilem. Tell el-Farcha nadal jest pełna tajemnic. Badacze dociekają, skąd wzięła się jej nazwa, albo jaką funkcję pełniły tajemnicze ceramiczne kręgi w najuboższej części osady. – To koła o średnicy 80 cm, bogato zdobione. Nie wiadomo, jak je interpretować. Może są to ołtarze? Ale takie ołtarze pojawiają się dopiero dwa tysiące lat później, i to w Grecji! – dziwi się dr Chłodnicki. Kto wie, co jeszcze powiedzą światu o historii te trzy, z pozoru, jak na historię świata wpłyną skromne wzgórza?
Park Mużakowski to raj dla rowerzystów i zakochanych. Jako jedyny z Polski jest na liście UNESCO
Park Mużakowski to jeden z najpiękniejszych parków Europy i jedyny z Polski na liście UNESCO.
W tym artykule: Mużakowski Park Krajobrazowy Mużakowski Park Krajobrazowy – trasy rowerowe Południowa część Mużakowskiego Parku Krajobrazowego Park Mużakowski – ciekawostki Park Mużakowski – zwiedzanie pieszo Park Mużakowski – zwiedzanie rowerem Informacje praktyczne Kiedy w 1811 r. książę Hermann von Pückler odziedziczył po ojcu majątek, zafascynowany angielskimi krajobrazami sam zaczął tworzyć dzieło swego życia. Parkowi Mużakowskiemu poświęcił 30 lat i cały majątek. Kiedy skończyły się pieniądze, wraz z żoną postanowili się rozwieść i szukać kolejnej bogatej narzeczonej dla księcia. Mużakowski Park Krajobrazowy Park Mużakowski to właściwie skrawek na oceanie lasów i łąk znanych jako Park Krajobrazowy „Łuk Mużakowa”. 200 lat temu książę von Pückler wykorzystał zaledwie jego malutki fragment. Całość jest zaś imponująca. Można tu godzinami włóczyć się wśród księżycowych krajobrazów i nie spotkać żywej duszy. Dookoła tylko ptaki, dziki, sarny. Park Krajobrazowy „Łuk Mużakowa” leży na ziemi lubuskiej, został utworzony 10 lat temu i obejmuje obszar ponad 18 tys. ha. Ma on kształt łuku o długości 40 km, którego ramiona otwarte są na północ. 400 tys. lat temu dotarł tu szeroki na ponad 20 km jęzor lądolodu, formując widoczną także z kosmosu morenę. Łukiem zachwycają się nie tylko turyści, ale i geolodzy z całego świata. Otrzymał nawet certyfikat krajowego geoparku. Przez środek moreny płynie Nysa Łużycka, a także polsko-niemiecka granica. Znamy 7 Nowych Cudów Polski! Te miejsca trzeba zobaczyć [WYNIKI] Czytelnicy wybrali 7 Nowych Cudów Polski. Walka o miejsce w tym zaszczytnym gronie trwała do ostatnich chwil. W sumie na wszystkich nominowanych oddano ponad 30 000 głosów. Jeśli przyjrzeć się temu terenowi z lotu ptaka, zobaczymy ogromne skupiska jezior. Największe na południu i północy parku. To jednak nie naturalne oczka, a sztuczne zbiorniki. Na Łuku znajduje się największe w Polsce (razem z pobliską częścią niemiecką – największe w Europie) pojezierze antropogeniczne, czyli stworzone przez człowieka. 110 zbiorników powstało po eksploatacji węgla brunatnego, glin, piasku i żwiru. To, co kiedyś było paskudnym wspomnieniem po odkrywkach, zamieniło się w nieziemski niemal krajobraz. Woda ma tu zupełnie nierealne kolory. Zupełnie jakby ktoś celowo ją zafarbował. Zbiornik Afryka, który wziął swoją nazwę od kształtu, jest krwistoczerwony. Staw Kołkowy – brązowy, a „jezioro” w Bronowicach ma intensywnie turkusową barwę. Mużakowski Park Krajobrazowy – trasy rowerowe Po parku najlepiej poruszać się na dwóch kółkach. Spokojnie, nie utkniemy w piasku, mokradłach czy krzakach, bo wytyczono tu trzy wygodne szlaki rowerowe – czerwony, niebieski i zielony. Oczywiście po pewnym czasie warto poszukać własnych ścieżek. Ja na początek jadę klasyczną drogą. Od północy do Łuku Mużakowa prowadzi niebieski szlak, którym wjeżdżam na teren parku w Grabówku. Następnie przez wieś Łazy, w której można wędkować, kieruję się do pierwszego skupiska jezior w okolicach Tuplic. Posiekane erozją brzegi kojarzą się z inną planetą. Ten teren to raj dla podglądaczy przyrody, szczególnie ptaków. Joanna Jeleń, główny specjalista Parku Krajobrazowego „Łuk Mużakowa”, mówi, że w grądach, łęgach i buczynach znajdują się liczne chronione gatunki. Mieszka tu największy w Europie dzięcioł czarny, którego dziuple wykorzystują gągoły i siniaki. Przy odrobinie cierpliwości można się tu natknąć na orła bielika, rybołowa, bąka czy zimorodka. Tak, niewtajemniczeni powinni wziąć przed wyprawą lekcję ornitologii, a przynajmniej przekartkować atlas ptaków. Na Łuku znajduje się także największe w Polsce skupisko pomnikowych dębów. Większość z nich ma swoje imiona, które nadawał im książę Pückler. Przez Nysę migrują wilki, ale żeby je wytropić, trzeba mieć naprawdę wyjątkowe szczęście. Niebieski szlak prowadzi do Siedlca, do przejścia granicznego. Po drodze zaś – dwie krwawe pamiątki. W Trzebielu stoją ruiny cylindrycznej szubienicy z XVI w., którą rozsadza od środka wielka lipa. Niegdyś ta straconka miała prawie 3 m wysokości i można było na niej powiesić kilka osób równocześnie. Natomiast za Trzebielem, w Kamienicy, leży potężny głaz. Legenda mówi, że upuścił go w tym miejscu diabeł, któremu młynarz odmówił ręki swojej córki. Czort chciał się zemścić i zniszczyć młyn, ale usłyszał dzwony trzebielskiego kościoła i musiał zatkać sobie uszy. Głaz zaś upadł w pobliżu rzeki. Wiele osób upatruje w dziwnych zagłębieniach na skale kanalików na spływającą krew. Według tradycji bowiem na tym kamieniu w dawnych czasach miały być składane ofiary. W tym miejscu ożywają też stare łużyckie opowieści. Kamień nazywa się często Głazem Krabata. Krabat zaś był największym bohaterem tych okolic, a także czarodziejem. Południowa część Mużakowskiego Parku Krajobrazowego Zostawiamy północną część parku. W Siedlcu niebieski szlak łączy się z zielonym, który krótkim odcinkiem biegnie wzdłuż Nysy Łużyckiej, a następnie zbiega się ze szlakiem czerwonym. Ten zaś prowadzi aż do samego serca, czyli parku księcia Pücklera. Zanim jednak tam wjedziemy, warto przejechać przez Mieszków i Niwicę, gdzie najlepiej obserwuje się ptaki. A także do Buczyn, gdzie znajduje się karczma łużycka. W Żarkach Wielkich zobaczymy ruiny średniowiecznej wieży, w której niegdyś czaili się na kupców rycerze rabusie. Tam też straszą ruiny poniemieckiej fabryki papieru czerpanego, a po wojnie bawełny. Budynki stoją na wyspie, zaś w pobliżu przez rzekę wiedzie stary kolejowy most. Z Żarek można pojechać na południe, wzdłuż drogi nr 12, albo wybrać znacznie spokojniejszą kontynuację czerwonego szlaku. W ten sposób nieco dziki krajobraz przechodzi powoli w uporządkowany, dopieszczony i przemyślany pod każdym względem park Mużakowski. Po polskiej stronie ma ponad 500 ha powierzchni, po niemieckiej 320 ha. Swoją nazwę wziął od miejscowości Bad Muskau, po łużycku Mużaków. Po polskiej stronie najważniejszą miejscowością w okolicy jest Łęknica. Park Mużakowski – ciekawostki Kiedy książę Hermann von Pückler-Muskau wymyślił sobie, że będzie jeździł nago po swoich włościach, zainwestował w taki park, w którym mógł ucieleśnić każdą ekstrawagancję. Stworzył krainę, która do dziś zapiera dech każdemu, kto do niej wkroczy. Podoba mi się kluczenie poprzez tutejsze labirynty z roślin i odkrywanie tajemniczych zakamarków. Książę urodził się i mieszkał w Muskau, które po 1945 r. zostało rozdzielone granicą na dwie miejscowości po przeciwległych brzegach Nysy Łużyckiej. Dziś po polskiej stronie leży Łęknica, po niemieckiej Mużaków. Razem są wielkim parkiem, w którym dwa państwa łączy Most Podwójny. Twórca parku od maleńkości marzył o świecie idealnym. Jako dziecko został oddany przez rodziców do zakładu dla trudnych chłopców z wyższych sfer. Tam w ramach terapii miał uprawiać... działkę. Który chłopiec lubi sadzić, pielić i podlewać? Ale Pückler był inny, z czasem ogrodnictwo stało się jego wielką pasją. Przy uprawie warzyw dorastał buntownik i niespokojny duch. Po wielu młodzieńczych awanturach, kiedy ożenił się i odziedziczył po ojcu rodzinną posiadłość Muskau (1811 r.), zaczął kreować własny ogród. Wszystkie pieniądze inwestował w wizję, w której nie było miejsca na ograniczenia. Kupował ziemię i na prawie ośmiuset hektarach urządzał park, który miał wyglądać tak, jak stworzony przez naturę. Pückler, nazywany również Łużyckim Casanovą, miał trzy pasje: podróże, kobiety i zieleń. Tutejszym ścieżkom nadał imiona swoich miłości, zaś sztucznej odnodze Nysy swoje własne. Z zapałem krzyżował drzewa, tworząc m.in. dąb mużakowski, komponował krajobraz z geniuszem wirtuoza. W romantycznych zakątkach stawiał mostki, ławeczki, kamienne schodki. Stworzył kopię raju. Taki miał zresztą zamysł. Całość została wpisana w 2004 r. na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. Z wyprawy do Afryki książę przywiózł 13-letnią niewolnicę, która w Europie rozchorowała się i zmarła. Oszalały z rozpaczy kilka dni po pogrzebie otworzył grób na cmentarzu w Muskau i przeniósł serce dziewczyny tam, gdzie jego zdaniem powinno się znajdować – do raju, czyli swojego parku. Park Mużakowski – zwiedzanie pieszo Park Mużakowski zaskakuje mnie za każdym razem. Wczesnym latem eksploduje kolorami, jesień przyprósza go złotem i czerwienią. Jego zwiedzanie na piechotę może zająć cały dzień, rowerem dwie-trzy godziny, ale spieszyć się nie należy. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/muskau-muzakow-widok-na-park-ksiecia-puecklera-wraz-z-zamkiem1337762-45fbd77.webpPark księcia Pücklera z zamkiem / fot. LOOKPHOTOS/AUTOR: GUNTHER BAYERL Zwiedzanie zaczynam od Łęknicy, gdzie na końcu ul. Wybrzeżnej stoi Wiadukt, rodzaj wjazdu do parku. Docieram do Arboretum, a następnie do Jeziora Skowronków. Stamtąd schodzę na Tarasy nad rzeką, z których widzę już zamek. Dla mnie najbardziej pociągająca jest polska część, nieoczywista, zaprojektowana tak, żeby ciągle czegoś się domyślać, bez przerwy szukać. Głazy w kręgu leżą tuż obok grupy wiekowych dębów. Cieniste aleje prowadzą do małych oczek wodnych. Nagle pojawia się mały wąwóz i kamienny mostek, do którego nie wiadomo z początku, jak dotrzeć przez labirynty krzaków. Za mostem Podwójnym, po niemieckiej stronie, wszystko staje się niemal kiczowate. Kanały z romantycznymi przejściami, wypielęgnowane łąki, plamy kwiatów. Nic, tylko usiąść i malować, o ile oczywiście starczy talentu. Bonusem jest wizyta w zamkowym muzeum, a potem w niemieckim Mużakowie. Zanim pójdę dalej, jeszcze raz przeglądam mapę parku. Hermann był mężczyzną wyjątkowo romansowym. Po ślubie oświadczył żonie, że ich związek będzie miał wolny charakter. Miewał kochanki, a kiedy skończyły mu się pieniądze na park, rozwiódł się i pojechał do Anglii szukać kolejnej bogatej żony. Awantury księcia zostawiły ślad w parku. Żonie poświęcił Szmaragdowe Jeziorko Lucie i Łąkę Łez. Ścieżka Słowika przypomina o związku z pewną śpiewaczką. Również inne, nadane przez księcia nazwy – Pogańska Dolina, Dęby Sióstr, Ogród Niebieski, Grób Nieznajomego czy Koniec Świata – działają na wyobraźnię. Park Mużakowski – zwiedzanie rowerem Do Parku Mużakowskiego można wjechać od północy czerwonym szlakiem. Jednak najlepiej dotrzeć do Łęknicy i pojechać dalej ulicą Wybrzeżną. Na jej końcu stoi Wiadukt. Po jego minięciu objeżdżamy Arboretum, czyli specjalny ogród drzewny pełen intrygujących okazów. Następnie docieramy do Jeziora Skowronków, które idealnie nadaje się na piknik. Wybierając taką drogę, sami sobie robimy niespodziankę, najwspanialsze widoki zostawiając na koniec. Jesteśmy już blisko niemieckiej części. Za granicę można dotrzeć, zjeżdżając w dół, do rzeki, i przekraczając most Podwójny. Obok tzw. Nowego Zamku stoi tam też Stary Zamek, folwark, Dom Kawalerów i Oranżeria. W tej części znajduje się kawiarnia, w której serwowane są lody wymyślone przez Pücklera. Smakują świetnie! Informacje praktyczne Najlepiej przyjechać tu własnym samochodem albo dostać się z Żar autobusem. Biuro Parku Krajobrazowego „Łuk Mużakowa” mieści się w Łęknicy przy ul. Wojska Polskiego 2, tel. 500 549 885. Natomiast Specjalistyczna Pracownia Terenowa Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Park Mużakowski w Łęknicy” znajduje się przy wejściu do parku, przy ul. Wybrzeżnej 25, tel. 068 262 41 82. Tutaj można kupić książki i mapy związane z parkiem, a także uzyskać wszelkie potrzebne informacje, także o wypożyczeniu rowerów. Wejście do parku jest bezpłatne, po obu stronach granicy. Warte polecenia strony internetowe: https://parkmuzakowski.nid.pl/ http://luk.muzakowski.pl/ https://www.zpkwl.gorzow.pl/index.php/o-nas/parki-krajobrazowe/park-krajobrazowy-luk-muzakowa https://www.muskauer-park.de/pl/
Skarb średzki. Jak odkryto jeden z najcenniejszych skarbów w Europie?
Niesamowity średniowieczny skarb średzki, zamiast trafić w całości do muzeum, zasilił kieszenie peerelowskich cwaniaków, cinkciarzy i paserów. Poszukiwania skarbu opatrzono kryptonimem „Korona".
W tym artykule: Kto pierwszy trafił na skarb średzki? Co oznaczał kryptonim „Korona"? Co składało się na „skarb średzki"? Kto i dlaczego zakopał skarb średzki? Dlaczego skarb pozostał w Środzie? Na czym polega „zagadka siódmego orła"? Kto ma prawa do skarbu średzkiego? Co się działo ze skarbem w ostatnim czasie? Gdzie można zobaczyć skarb średzki? Jakie skarby znaleziono w Polsce? Było ponure listopadowe popołudnie 1992 roku. W progu redakcji stanął mężczyzna w szarym prochowcu. „Zaraz coś pani pokażę” – powiedział i z wewnętrznej kieszeni wyciągnął zawiniątko. Delikatnie położył je na biurku. Z kawałka szmatki wysupłał wysadzanego kamieniami złotego orła. Obok mój gość położył jakiś dokument. Zaczęłam czytać. Wynikało z niego, że ten niewielki kawałek złota ma wartość jednorodzinnego domu. „I nikt tego ode mnie nie chce” – pożalił się mężczyzna. Dziś wartość korony, której fragmentem jest tamten orzełek, oszacowana została na ponad 65 mln dolarów. Sam zaś symbol królewskiej władzy stanowi część Skarbu Tysiąclecia, który wciąż nie ujawnił wszystkich tajemnic. Jego inna nazwa to skarb średzki. Kto pierwszy trafił na skarb średzki? Sensacja wybuchała kilka razy i zawsze towarzyszył jej… pech. Zaczęło się 6 czerwca 1985 roku przy ul. Daszyńskiego 14 w Środzie Śląskiej, niecałe 40 km od Wrocławia. Robotnicy szykujący wykop pod fundamenty budynku centrali telefonicznej natrafili na gliniany dzban z monetami. 3771 groszy praskich i miśnieńskich z XIV wieku zostało zabezpieczonych przez milicję i trafiło do Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu. Mimo wagi odkrycia, teren przy Daszyńskiego nie został zbadany i budowlańcy najzwyczajniej w świecie kontynuowali prace. Niecałe 3 lata później, 24 maja 1988 roku, niemal pod tym samym adresem robotnicy ponownie trafili na gliniane skorupy, wśród których coś połyskiwało. W mieście wybuchła prawdziwa gorączka złota. Środa Śląska nie jest jakąś metropolią. Niemal wszyscy się tu znają, więc wiadomość o kolejnym skarbie na budowie rozeszła się lotem błyskawicy, tym bardziej że ulica Daszyńskiego leży w samym centrum. Tomasz Bonek – który udokumentował historię znaleziska w książce „Przeklęty skarb” – mówi, że wtedy właśnie pech dał o sobie znać z pełną mocą. Na niezabezpieczonym wykopie dochodziło do dantejskich scen. Kilkadziesiąt osób rzuciło się po skarby, wskakiwali sobie na plecy, jeden drugiemu wydzierał monety z rąk. W jakimś szale pakowali je do kieszeni i uciekali. Specjalistom z Wrocławia, którzy zostali powiadomieni o znalezisku, nie spieszyło się do sensacyjnego odkrycia – przyjechali dopiero następnego dnia. Odpowiednie służby zwlekały, a pobliskie wysypisko, gdzie wywożono gruz z budowy, zaatakowała nowa grupa poszukiwaczy. I to z sukcesem. Uczeń z miejscowej szkoły rolniczej trafił na fragment złotej korony. Odebrał mu ją dziadek i przekazał milicji. Inny chłopiec wykopał złotego orła wysadzanego szlachetnymi kamieniami. Orzeł był częścią korony. Odkupił go jeden z mieszkańców Środy i również oddał na posterunku milicji. W trakcie remontu domu odnaleziono skarb warty prawie półtora miliona złotych To prawdopodobnie największy skarb z XVII i XVIII wieku, jaki udało się odnaleźć w Wielkiej Brytanii. Pod podłogą angielskiego domu jego mieszkańcy odnaleźli ponad 260 złotych monet, kt... Co oznaczał kryptonim „Korona"? Równocześnie do miasteczka zaczęli przybywać poszukiwacze skarbów i złodzieje z całej Polski. Wieść dotarła też za granicę. Zabytkowe monety ukradzione z wykopu w centrum Środy kupowali niemieccy turyści – przedwojenni mieszkańcy, którzy autokarami przyjeżdżali zobaczyć miasteczko opuszczone przed laty. I tak srebrny grosz praski rodem z wieków średnich można było nabyć już za 5 czekolad marki „Milka” oraz paczkę dobrej kawy. Albo jeszcze lepiej: za szklankę srebrnych monet dostać dwa kufle piwa prosto z beczki. Ludzie wymykali się nocami z domów, żeby kopać. Do znalazców docierali antykwariusze pytający po okolicy o precjoza i monety. Na tym etapie ginęły kolejne złote elementy. Często bezpowrotnie. Do Środy Śląskiej zostali skierowani młodzi milicjanci, którzy zajęli się przesiewaniem ziemi. W nocy wysypiska pilnował wartownik, ale kiedy rano wychodził, amatorzy wykorzystywali ten czas, żeby kopać dalej. Nikt nie kontrolował tego, co znikało i gdzie. Sprawa zaczęła być głośna, w końcu prokurator Tadeusz Majda podpisał ponad pięćdziesiąt nakazów rewizji. Akcja miała kryptonim „Korona”. W średzkich mieszkaniach funkcjonariusze znajdowali po kilkaset monet i fragmenty biżuterii. Posiadacze tłumaczyli się rozmaicie, niektórzy zasłaniali się niewiedzą. Ale nikt nie przyznał się, że cokolwiek już zdążył sprzedać albo gdzieś wywieźć. Co składało się na „skarb średzki"? Milicja odbębniła sukces. W ramach zbierania kolejnych elementów skarbu średzkiego odzyskano: 8 segmentów korony zwieńczonych 6 orłami i spiętych 6 szpilami z kwiatonami, kolistą zaponę z kameą (jedna z największych na świecie), parę zawieszek zdobionych obustronnie, parę zawieszek zdobionych jednostronnie, bransoletę, 3 ozdobne pierścienie, wąską taśmę ze złotej blachy, 3924 monety srebrne i 39 złotych. Choć skarb ze Środy Śląskiej został okrzyknięty Skarbem Tysiąclecia, to wokół całej sprawy unosił się już przykry swąd niedomówień, niekompetencji i ewidentnych zaniedbań. Dodatkowy, już bardziej naukowy niepokój, budziła sama metoda ukrycia skarbu. Skarb Montezumy – co Montezuma II zrobił ze swoim złotem? W 1981 r. w stolicy Meksyku odnaleziono wyjątkową złotą sztabkę. Czy tam właśnie może być ukryty skarb Montezumy i Azteków? Kim był Montezuma II i w jaki sposób przepadł jego legendarn... Kto i dlaczego zakopał skarb średzki? – Okoliczności zakopania tego skarbu są bardzo zagadkowe i tajemnicze. Domyślamy się, że został zakopany w pośpiechu w chwili grożącego niebezpieczeństwa, o czym świadczą: złe uszczelnienie zakopanego naczynia, niewielka głębokość od powierzchni ziemi, w pobliżu zabudowy miejskiej. Właściciel zakopał ten skarb w chwili zagrożenia i jego nagła śmierć nie pozwoliła mu go wydobyć, ani jego rodzinie – pisał Lucjan Owczarenko, ówczesny dyrektor średzkiego muzeum. Po przedyskutowaniu wielu hipotez historycy doszli do wniosku, że znalezione klejnoty pochodzą z przełomu XIII i XIV wieku, a skarb został ukryty przez Mojżesza, średzkiego Żyda. W późnym średniowieczu Środa Śląska była ważnym ośrodkiem handlowym, odbywały się w niej targi. Osiedlali się tu bogaci bankierzy – przede wszystkim Żydzi. Mojżesz należał do najzamożniejszych, do niego więc zwrócił się z prośbą o pożyczkę pieniędzy Jan, mieszkaniec Środy Śląskiej, który został proboszczem kaplicy Wszystkich Świętych na praskich Hradczanach. Jan był członkiem dworu Karola IV Luksemburskiego, ówczesnego władcy Śląska, którego trzecią żoną została Ślązaczka właśnie, Anna Świdnicka. Ale w tym czasie Karol był jeszcze mężem młodej Blanki de Valois. Królowi marzyła się korona cesarstwa Niemiec, a miał już potężne długi. Wtedy Jan zaproponował pośrednictwo w załatwieniu środków na dynastyczną misję. I tak sprawa trafiła do Mojżesza. Żyd zgodził się pomóc 32-letniemu władcy, ale postawił swoje warunki. Jednym z nich było oddanie pod zastaw klejnotów – tych właśnie, które odnaleziono po stuleciach w Środzie. Dlaczego skarb pozostał w Środzie? W połowie XIV wieku, kiedy wybuchła epidemia dżumy, jej winowajców upatrywano w Żydach. Mojżesz ukrył depozyt w ziemi w obawie przed pogromami. Nie miał już szansy na jego wykopanie. Za pewnik można uznać, że zginął w czasie zamieszek. Karol koronował się na cesarza, ale Blanka już tego nie doczekała. Zmarła rok wcześniej. Czyż nie stało za tym jakieś przekleństwo? Zresztą od chwili rozwiązania zagadki pochodzenia klejnotów precjoza zaczęły był nazywane przeklętym bądź krwawym skarbem. Kolumbijczycy po 300 latach dotarli do skarbu z hiszpańskiego galeonu. Zdjęcia są oszałamiające Kolumbia zaczęła w końcu wydobywać skarb z hiszpańskiego okrętu, który zatonął w 1708 roku. Kosztowności są dziś warte ok. 17 miliardów dolarów. Na czym polega „zagadka siódmego orła"? Przypomnijmy: milicji udało się odzyskać sześć orłów, z których składała się korona. Ile ich było rzeczywiście w królewskim symbolu władzy? Korony średniowieczne miały zwykle 10, 12, 14 lub 16 członów. I ta właśnie dowolność sprawiła, że historycy rozpoczęli zażarte spory, z ilu elementów składał się odkryty zabytek. Udało się ustalić, że koronę przywiozła w wianie Blanka. Kiedy wychodziła za mąż za Luksemburczyka, była dziewczynką, miała zaledwie 13 lat. Jak duża korona wchodziła na głowę tak młodziutkiej osoby? Większość badaczy uznała, że korona miała dziesięć części. Jednak Rainer Sachs – historyk sztuki od początku zainteresowany skarbem – uważa, że członów korony powinno być dwanaście. Kobiety nosiły korony na specjalnym stelażu pod welonem. Więc ich obwód musiał być większy. Kwestia obwodu była o tyle ważna, że powoli szykowano się do rekonstrukcji tej części skarbu. Dyskusje trwały w najlepsze, kiedy w drzwiach redakcji wrocławskiego „Słowa Polskiego” (nieistniejącego dziś dolnośląskiego dziennika) stanął Jerzy S. – mężczyzna w prochowcu – i położył na stole złotego orzełka z korony średzkiej. Siódmego do kompletu. Wybrał mnie, bo o skarbie pisałam już wcześniej. Nie chciał publicznie ujawniać swojego nazwiska ani zawodu. Był jednak człowiekiem zamożnym, zajmował ważne stanowisko w firmie, w której pracował. „Chcę się pozbyć tego orzełka, bo wiem, że to przeklęty skarb” – oznajmił. Był właścicielem fragmentu korony średzkiej od niecałego roku. Otrzymał go od konkubiny zmarłego kolegi, któremu pożyczył wcześniej trzydzieści tysięcy dolarów amerykańskich. Znajomy był cinkciarzem, zginął w wypadku, a jego partnerka postanowiła uiścić dług. Jedyne, co miała do zaoferowania, to orzełek. Pytanie, skąd wziął go zmarły? Konkubina tłumaczyła, że kupił go od pary młodych ludzi w Hamburgu, ale trudno dziś uznać, na ile prawdziwe było to tłumaczenie. Tym bardziej że – jak się później okazało – przed śmiercią usiłował nielegalnie sprzedać orzełka, o czym wiedział m.in. ówczesny dolnośląski konserwator zabytków. Kto ma prawa do skarbu średzkiego? – Nie da się ukryć, że choć o istnieniu orzełka muzealnicy zajmujący najwyższe w kraju stanowiska wiedzieli od co najmniej 1992 roku, to do skarbca w Środzie Śląskiej trafił w drugim tygodniu września 1997 roku, czyli dopiero po pięciu latach. Za taki obrót sprawy nikt nie odpowiedział, mimo że prokurator miał wątpliwości co do działań pracowników ministerstwa – mówi Tomasz Bonek. – Ci nie wpisali zabytku do specjalnego rejestru, choć powinni to zrobić najpóźniej po ekspertyzie potwierdzającej jego autentyczność, którą wykonał Jerzy Pietrusiński. Najtrudniejsze w całej sprawie było jednak ustalenie praw nowego właściciela orzełka. Przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki zwodzili go przez długi czas aż sprawą zajęła się prokuratura. A tam sprawa został umorzona. Prokurator potwierdził, że S. wszedł w posiadanie skarbu legalnie. W końcu złoto odkupił Bank Zachodni. Za jaką kwotę? Tę informację utajniono. Wiadomo natomiast, że jego wartość oszacowano wstępnie na 20 mld starych złotych (czyli – po denominacji w 1995 r. – 2 mln nowych). Co się działo ze skarbem w ostatnim czasie? Ale i tutaj pech nie ominął skarbu. W 1995 roku korona została uzupełniona o cztery nowe orły. Ten odzyskany od pana S. nie został do niej włączony, ponieważ było już na to za późno. – Ja od początku miałem wrażenie, że to nikogo nie obchodzi – wspomina Jerzy S. – Ministerstwo przysyłało do mnie różnych specjalistów, a myśmy tego orzełka trzymali w szafce z bielizną. No bo gdzie? A ja tylko chciałem odzyskać swoje pieniądze i pozbyć się skarbu. Bo on jest splamiony krwią, a to szczęścia nie przynosi. Szczęścia właścicielom nie przyniósł i ósmy orzełek, który nieoczekiwanie w kwietniu 2005 roku nadleciał z Olsztyna. Wtedy do jednego z miejscowych antykwariatów weszli dwaj mężczyźni, ojciec i syn. Chcieli sprzedać misternie zdobionego orła ze złota, wysadzanego perłami i kamieniami szlachetnymi. Właścicielka antykwariatu wezwała policję. Okazało się, że oprócz orła panowie mieli w reklamówce szpilę w kształcie drzewka (też ze szlachetnego metalu) i szeroki pierścień z dziwnymi napisami na obręczy (to on sprawił później niemało kłopotu Jackowi Witeckiemu, kustoszowi z wrocławskiego Muzeum Narodowego, bo tajemniczych słów nie udało się odszyfrować). Mężczyźni chcieli sprzedać skarby za 50 tys. dol., jednak końcowa wycena zlecona przez prokuraturę przekroczyła 6 mln złotych. Jak informowała media Anna Siwek, rzeczniczka olsztyńskiej policji, 59-letni Ryszard K., z zawodu ślusarz, i jego 21-letni syn Adam skarby wozili w zwykłej torbie, pozawijane w chusteczki. Paserzy zeznali, że biżuterię kupili na Kole – na warszawskim bazarze staroci – za 800 zł. Zarzekali się również, że nie mieli pojęcia, z czym mają do czynienia. Kupili, teraz chcieli z zyskiem sprzedać. Lecz i wtedy okazało się, że choć skarb aż prosi się, żeby pokazać go światu, to znowu nie sprawdzili się ludzie. Zadzwonił do mnie kolekcjoner z Jeleniej Góry, pokazał zdjęcia odzyskanych właśnie przez policję klejnotów… sfotografowanych rok wcześniej na tle gazety. – U mnie już ktoś był z tym skarbem, toczyły się nawet jakieś rozmowy z Muzeum Narodowym we Wrocławiu, ale nic z tego nie wyszło – stwierdził. I rzeczywiście. W trakcie śledztwa policja ustaliła, że „przeklęty skarb” krążył już wcześniej, a dwaj panowie z reklamówką doskonale zdawali sobie sprawę z wagi tego, co usiłują sprzedać. Bo ten skarb nie ma sobie równych. Choć sama zapona jest najwspanialszym tego typu zabytkiem na świecie, to korona zawsze robi na wszystkich największe wrażenie. – Stylizowane liście winorośli i winogrona wieńczące szpilki zawiasowe oraz pierścienie z małym turkusem trzymane przez orły w dziobach to elementy ikonografii małżeńskiej, wskazujące na ślubną funkcję diademu średzkiego. Istotną wskazówką dla określenia miejsca powstania korony są kule trzymane w szponach przez orły. Motyw ten występuje wyłącznie w kręgu kulturowym południowych Włoch, np. na dwunastowiecznym tronie biskupim ze sławnej katedry w Canossie – pisze Rainer Sachs, jeden z najwybitniejszych znawców skarbu. Tym bardziej szkoda, że skarbu nie udało się ocalić w całości. Z drugiej strony przypadkowość dotychczasowych znalezisk w Środzie daje nadzieję na kolejne. O ile nie zadziała znów pech… Gdzie można zobaczyć skarb średzki? Skarb średzki jest przechowywany w kilku muzeach na Dolnym Śląsku. Warto się tam wybrać, podczas zwiedzania tego regionu pełnego tajemnic z przeszłości. Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu Muzeum Narodowe we Wrocławiu Muzeum Regionalne w Środzie Śląskiej Jakie skarby znaleziono w Polsce? W naszym kraju nieustannie odkopywane są skarby potwierdzające wielowiekową bogatą tradycję tych ziem. O najciekawszych i najważniejszych odkryciach archeologicznych w Polsce przeczytasz również tutaj.
Mauzoleum Schaffgotschów w Raszowie to wyjątkowe miejsce na Śląsku. Tylko tu można zobaczyć takie sarkofagi
Jeden hrabia ma kłopoty z nogą, drugi został pozbawiony nosa. Ale dla specjalistów nagrobki z dolnośląskiego Raszowa to absolutny hit! Całe rycerskie mauzoleum Schaffgotschów wymaga jednak akcji ratunkowej.
W tym artykule: Wyjątkowe sarkofagi z Raszowa Unikatowy zabytek na Dolnym Śląsku Losy dzieci rodziny Schaffgotschów Mauzoleum Schaffgotschów wymaga renowacji Nie dość, że Raszów na Dolnym Śląsku leży na uboczu, to kościół zbudowano na końcu wsi. Jego początki sięgają XIII w., ale dzisiejszy kształt uzyskał znacznie później. Możny i potężny ród Schaffgotschów, który miał swoją siedzibę w Grodztwie pod Kamienną Górą, postanowił wznieść przy kościele rodzinne mauzoleum. Dość nietypowe, bo wielkością niemal dorównujące rozmiarom świątyni i przylepione do niej tak, że razem tworzą jednolitą bryłę. Choć sama budowla wygląda raczej niepozornie, jej wnętrze robi wrażenie. Szare światło sączące się przez wysoko położone okna delikatnie otula dwie potężne tumby, na których leżą całopostaciowie figury zmarłych. Wyjątkowe sarkofagi z Raszowa Na pierwszej z tumb znajduje się inskrypcja z 1567 r. Leżą tam obok siebie Hans I Schaffgotsch z żoną Salome. U ich stóp siedzą dwa lwy, symbole męstwa. Grobowiec jest zdobiony płaskorzeźbami, przedstawiającymi sceny ze Starego Testamentu. Weekend na Opolszczyźnie? Podpowiadamy, do jakich opolskich zamków warto się wybrać Wielu osobom wydaje się, że zamki nie są wizytówką województwa opolskiego. Nic bardziej mylnego. Na Opolszczyźnie znajdziemy kilkadziesiąt zamków, pałaców i dworów, więc ciekawych miej... Druga tumba należy do Hansa II i jego żony Margarethy. Ten hrabia został przedstawiony w zbroi. Cokół zdobią kartusze herbowe oraz sceny ukrzyżowania. Ale to jeszcze nie wszystko. Na ścianach kaplicy znajduje się ponadto 13 epitafiów z XVI i XVII w. A także wykonany z białego marmuru monumentalny nagrobek rycerski, który zajmuje niemal całą zachodnią ścianę kaplicy. Pochodzi z 1570 roku. Unikatowy zabytek na Dolnym Śląsku – Nie ma takiego drugiego miejsca na Śląsku. Tylko w Raszowie znajdują się wolnostojące sarkofagi – przekonuje Patryk Straus z Urzędu Gminy w Kamiennej Górze, zajmujący się promocją i turystyką. Wagę zabytku podkreśla też Barbara Skoczylas-Stadnik, dyrektorka Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego w Kamiennej Górze. W pracy „Mauzoleum rycerskiej rodziny von Schaffgotsch” wskazuje, że mauzoleum to przykład renesansowej sztuki sepulkralnej na Śląsku z czasów reformacji, z widocznymi wpływami ośrodków włoskich, niderlandzkich i saskich. Nagrobki są zaś wspaniałym materiałem ilustracyjnym do badania historii ubioru. – Piaskowiec jest trudnym materiałem, więc to, co tu widzimy, prezentuje najwyższą klasę – zachwycają się Agnieszka Kosakowska i Ewa Zielińska z krakowskiej pracowni konserwatorskiej Consiste. – Poza tym mamy nagromadzenie wielu zróżnicowanych nagrobków, co stanowi o wyjątkowości tego miejsca. Czy to nie cudowne, że taka mała wioska kryje taki skarb? – dodają. Losy dzieci rodziny Schaffgotschów Ze ścian spoglądają twarze kolejnych zmarłych. Trzynaście epitafiów to dalsza historia nie tylko rodu Schaffgotschów, ale i osób związanych z kościołem. Każda tablica to smutne wspomnienie o kimś, kto odszedł, często o dziecku. Te, w zależności od czasu, kiedy umarły, ubrane są albo niezwykle skromnie, albo już z duchem mody. Niektóre trzymają w rękach krzyż. Artyści często kładli im na głowy wianki, symbol niewinności. Większość z nich nie żyła długo, wystarczy spojrzeć na inskrypcje. Synowie Heinricha Schaffgotscha umierali bardzo młodo. Pierwszy zmarł po niecałym pół roku, kolejnym ojciec cieszył się rok i dwa dni, trzecie z dzieci odeszło po ponad czterech miesiącach. W 1601 r. umarł syn, któremu udało się przeżyć ponad dwa lata. Macie w planach wycieczkę na Dolny Śląsk? Podpowiadamy, co warto zwiedzić Zwiedzając Dolny Śląsk, szybko dojdziemy do wniosku, że właściwie każdy zakątek tego niezwykłego regionu zasługuje na miano atrakcji. Bądźmy szczerzy, mówimy tu o jednym z najciekawszy... Barbara Skoczylas-Stadnik sugeruje, że ponieważ dzieci miały dziadków z tej samej rodziny, mogło to wpływać na ich stan zdrowia i przedwczesną śmierć. Wśród epitafiów jest też płyta dziecka miejscowego pastora, które przeżyło niecałe trzydzieści siedem tygodni. Tablice dorosłych, głównie kobiet, to prawdziwy przegląd renesansowej mody. Mauzoleum Schaffgotschów wymaga renowacji Jeszcze w 2010 r. losy mauzoleum Schaffgotschów były niepewne. Koszty renowacji rzeźb oraz tumb zostały oszacowane na prawie 300 tysięcy złotych. Ksiądz proboszcz Krzysztof Sikora, pod którego opieką jest kościół, wielokrotnie zabiegał o dotacje z różnych źródeł. W końcu udało się poddać renowacji część figur, a także wyremontować kościół. Z pieniędzy parafian powstała również droga do świątyni. Droga nie jest długa, znacznie dłuższa jest ta, którą trzeba będzie przebyć, aby pozyskać kolejne środki na zakończenie renowacji ostatniego miejsca spoczynku śląskich hrabiów.
Morawy jakich nie znacie. Czym przyciągają turystów?
Zwiedziłam połowę podziemnego świata, ale piwniczek takich jak tutaj nie widziałam nigdzie. Czym jeszcze zaskoczyły mnie Morawy?
W tym artykule: Morawy – kraina winem płynąca Z czego słyną Morawy? Burczak – symbol Moraw Wyjazd na Morawy pamiętam jak przez mgłę. Nie dlatego, że przejechałam je może zbyt szybko. Również nie z powodu malowniczych wiosek i wspaniałych zamków, które we wspomnieniach z czasem zbiły się w jedno miejsce. Winne są podziemia: magazyny, piwniczki, składziki, wszystkie wypełnione po brzegi butelkami z… winem. Według statystyk aż 96 proc. 50 rzeczy, które każdy podróżnik powinien przeżyć w Europie W tegorocznym zestawieniu przygotowanym przez redakcję National-Geographic.pl znalazły się ciekawe miejsca w Europie, które warto odwiedzić choć jeden raz w życiu. Oto informacje praktyczne,... Wszystkich winnic na terenie Czech znajduje się właśnie na Morawach, a te są ogromne. Zajmują wschodnią część Republiki Czeskiej i mają tyle twarzy, że trudno wybrać tę, z którą chciałoby się spędzić najwięcej czasu. Zaś nadmiar zawsze bywa problemem. No bo Brno – stolica Moraw – wabi starówką, katedrą i twierdzą; Kromieryż – dawna siedziba arcybiskupa – zachwyca zamkowymi ogrodami wpisanymi na listę UNESCO. Třebič natomiast to jedno z najbardziej zabytkowych miast w kraju, niemalże skansen z pięknie zachowaną dzielnicą żydowską. Ale tu jeżdżą wszyscy. Owszem, zajrzałam, zachwyciłam się i pojechałam na samo południe. Dla mnie serce Moraw bije właśnie tam. Morawy – kraina winem płynąca Zaczynam skromnie, ale godnie. W Šatovie, zaledwie kilka kilometrów od austriackiej granicy, wynajmuję pokój w klimatycznym pensjonacie i pożyczam rower. Na Morawach jest ponad 1,2 tys. km ścieżek rowerowych, świetnie oznakowanych, dlatego na jakiś czas lepiej zapomnieć o samochodzie. Sam Šatov jest maleńki, troszkę jakby pokryty patyną, ale właśnie dlatego jest taki uroczy. W najstarszej części z tradycyjną zabudową czas zatrzymał się lata temu. Znajduje się tu aż sześć winnic. Wybieram tę z najbardziej swojsko brzmiącą nazwą: Morawska Piwnica. Jej „centrum dowodzenia” mieści się w wiekowym domu z pobielonymi ścianami. Powietrze niemal stoi w miejscu, słońce pali bez litości, ulice są prawie puste. Idealny zakątek na leniwe wakacje. Pić (z umiarem oczywiście) nie umierać. Są takie wina i takie chwile, które smakują tylko w miejscu, do którego przynależą. I to właśnie jest ten moment. Na ocienionym winem tarasie, tuż na skraju porośniętych winoroślą pól, degustuję dary nagrzanej żyznej ziemi. Kelner przynosi škubánky s mákem, czyli ziemniaczane kluseczki na słodko, morawski przysmak, do którego dziwnym trafem pasuje jeszcze słodsze, zimne wino lodowe. W lodówce stoją rzędem: ryzlink vlašský, rulandské bílé, sauvignon blanc, chardonnay, rulandské šedé, muškát moravský, palava, tramín i veltlínské zelené (obydwa moje ulubione). To ostatnie wino ma zapach kwiatu lipy i nieco gorzki, migdałowy smak. W XIX w. chętnie popijali je w Wiedniu Habsburgowie. Gdybym chciała je nabyć, mogę moje butelki zmagazynować w podziemiach. Restauracja skrywa bowiem piwnice, które mają 300 lat. Ciągną się ponad kilometr, w specjalnych „celach” wykupionych przez miłośników wina pełne butelki czekają na swoją porę. Zanim podejmę decyzję, co kupić, w blasku świec, skąpana w nieco kwaskowatym zapachu, testuję, testuję i testuję. Na tym właśnie – między innymi – polega zwiedzanie Moraw. Wino jest tu nieodłącznym towarzyszem, żeby nie powiedzieć, przyjacielem. Zawsze smakuje znakomicie. Z czego słyną Morawy? Morawy są podstępne. Gdziekolwiek się ruszę, cokolwiek chcę zobaczyć, zawsze mnie skusi, żeby najpierw testować. Na skraju Šatova stoi niewielki biały domek. Rower zostawiam pod ścianą, zanim wejdę do środka, kradnę jeszcze kilka kulek winogron z krzaczków w tutejszej winnicy. Są przepyszne, wydają się słodsze niż cukier. Za drzwiami białego domku bez niespodzianek. Lada, sprzedawca w fartuchu, kieliszki i lokalne wino. Dopiero po tym punkcie programu otwiera się kolejna brama, do podziemi. Widziałam wiele sztolni, tuneli, wyrobisk w całej Europie, można powiedzieć, że zwiedziłam połowę podziemnego świata, ale czegoś takiego się nie spodziewałam! Oto schodzę 18 m w dół witana przez kiczowate krasnale, uśmiechnięte syrenki, wodnice z okazałymi biustami i tym podobne dziwadła. Przez 36 lat malował je Maximilian Appeltauer. Zaczął w roku 1934, a zatrzymał się dopiero w 1964. Z początku korzystał tylko ze światła świecy, którą mocował sobie na kapeluszu. W czasie wojny stracił rękę, ale to nie przeszkodziło mu w pracy. Każdy skrawek piwny pokrył kwiatkami, wzorkami, paskami i widoczkami. Europa Środkowo-Wschodnia: 8 miejsc na urlop Najczęściej na urlop wybieramy miejsca nam znane, sprawdzone i popularne. Co w takim razie z resztą pięknej Europy? Oto kilka typów, które warto sprawdzić! Zupełnie nie wiem, co o tym myśleć. Jestem w ciemnym labiryncie oświetlonym jedynie kilkoma żarówkami. Szczerze mówiąc, wyglądają trochę na prowizorkę, tak jak same malowidła. Podziemia mają 25 m długości i pięć „komnat”, do których prowadzą wąskie przejścia. Legenda mówi, że zostały wydrążone z jakiegoś bardzo tajemniczego powodu, tyle że nikomu jeszcze nie udało się dowiedzieć, co to za powód. Podobno miało to być miejsce prywatnego użytku służące do miłego spędzania czasu, cokolwiek to znaczy. Z pewnością natomiast Maximilian brał pod uwagę zmieniające się czasy. I tak, już po II wojnie światowej, Hitlera, który jeszcze niedawno patrzył z jednej ze ścian, przemalował na zwykłego anonimowego cywila. Dlaczego miejscowy artysta poświęcił życie piwnicy z winem? Być może w samym pytaniu kryje się odpowiedź. Wino uczy w końcu cierpliwości. Burczak – symbol Moraw Sierpień i wrzesień to dwa idealne miesiące na wizytę na Morawach. Teraz bowiem nastał czas burczaka (burčáka). To nic innego, jak sfermentowany o niewielkiej – 4 do 10 proc. – zawartości alkoholu. Nazwa tego „wina dla niecierpliwych” jest prawnie chroniona i zarezerwowana w Unii Europejskiej wyłącznie dla młodego wina z tego regionu. Pod koniec lata burczak pojawia się wszędzie, a jego niekwestionowaną stolicą jest Znojmo. Na co dzień raczej senne miasteczko ożywa podczas wielkiego święta winobrania we wrześniu. Uwielbiam tu przyjeżdżać na owe dwa wyjątkowe dni w roku. Przez specjalnie zbudowaną na tę okazję bramę wchodzę do świata, który można nazwać „orgią po morawsku”. Ulicami suną tłumy z plastikowymi kubkami (radykałowie niosą litrowe butle), które nawet przez chwilę nie są puste. Na setkach stoisk można kupić wszystkie odmiany burczaka. Próbuję po kolei. Słodszy, wytrawny, mniej bąbelków, więcej, po piątym stoisku Znojmo zdaje się coraz bardziej zamglone. Nieoczekiwanie przejeżdża obok jakiś facet na koniu – on istnieje naprawdę! To Jan Luksemburski (notabene miłośnik piwa), który zawitał do miasta w 1327 r. Za nim suną wozy z mitycznymi bogami, z Bachusem na czele. Mam odczucie, że winobranie to tylko pretekst do przeniesienia się w inne, bardziej kolorowe czasy. Antyk, średniowiecze, ludowe i rockowe zespoły na przemian, wino z plastiku – chyba muszę poszukać jednak zwykłej wody. Tanie wakacje za granicą? Oto kierunki, które nie zrujnują ci portfela Gdzie udać się na tanie wakacje za granicą? Im bliżej lata, tym częściej myślimy upragnionych wakacjach za granicą, jednak ze względu na wysokie koszta nie każdy jest w stanie sobie na ni... Wdrapuję się na najwyższy punkt miasta i spoglądam na Dyję, której brzegi łączy most kolejowy zaprojektowany przez samego Gustawa Eiffela. Nieco dalej, za mostem, widzę Loukę – potężny klasztor norbertanów, w którego piwnicach przechowuje się ponad milion butelek wina. Łagodne pagórki Moraw i zachodzące słońce sprawiają, że powoli odpływam. Ponoć podziemia Louki łączą się z systemem korytarzy pod centrum miasta, ale prawdę znali tylko mieszkający tu mnisi. Faktem jest natomiast, że pod chodnikami Znojma rozpościera się drugie miasto, którego początki datowane są na XIII w. Do dziś udało się poznać 27 km wyrobisk. Nie mogę sobie odmówić jeszcze tej przyjemności. W podziemiach jest trochę jak w czeskim filmie: niby strasznie, bo w klatkach krzyczą obrośnięte pajęczyną kościotrupy, ale że krzyczą w języku, z którego Polacy często żartują, robi się czasem nieco zabawnie. Żeby jednak dodać trochę powagi tej turystycznej trasie, przewodnicy wspominają mnicha, który wprowadził w korytarze pod miastem szwedzkich najeźdźców i potopił w podziemnych studniach. Po odpoczynku w chłodzie zabieram butlę z burczakiem i jadę do najmniejszego parku narodowego Czech, „Podyje”. Leży tuż przy granicy z Austrią, dziki i surowy, nazywany czeską Amazonką. Doliny rzeczne rozłożyły się tu wśród gęstych lasów, tworząc niewiarygodny krajobraz. Choć burczak się już kończy, upijam się samym widokiem. Morawy mają moc. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra – 50 miejsc w Europie” (nr 02 (03)/2020). 11 rzeczy, które warto wiedzieć o czeskiej Pradze To jednocześnie tak blisko, że możemy się tu czuć jak w domu. A jednocześnie na tyle daleko, żeby zachwycić się tutejszą specyfiką.
Batumi. Gruziński Dubaj kusi architekturą i pysznym jedzeniem
W położonej nad Morzem Czarnym stolicy autonomicznej republiki Adżarii jest światowo i swojsko. Jest tam też tak dobre jedzenie, że możecie zapomnieć o diecie.
W tym artykule: Szakszuka, czyli poranek Sok z granatu i kawa, czyli południe Pierwsze chaczapuri, czyli przedpołudnie To był ten poniedziałek, w którym obiecywałam sobie dokładnie to samo co sto razy wcześniej. Dzisiaj zaczynam odchudzanie. A jeśli nie odchudzanie, to może chociaż zero glutenu? Żadnych ciastek, bułek, tych pysznych i niezdrowych, które w połączeniu z serem i jajkiem zabijają powoli? Do wtorku trzymałam się dzielnie. A potem wylądowałam w Batumi. Szakszuka, czyli poranek Kapituluję już przy śniadaniu. Kelner przynosi szakszukę, bliskowschodnią mieszankę jajek, pomidorów, cebuli i papryki z pietruszką i przyprawami. Do granicy z Turcją mam zaledwie kilkanaście kilometrów, smaki nie znają podziałów i już dawno się wymieszały. Szakszuka w hotelu Admirał jest jednak inna niż ta, którą znam. Jej bazą są głównie pomidory, natomiast jajko w środku wydaje się nieco przypadkowym dodatkiem. Dobijam się bułką i serem. „Żeby stracić te kalorie, graj dwie godziny w ping-ponga” – informuje aplikacja w komórce. Hotel Admirał stoi niemal dokładnie w linii, która symbolicznie rozdziela Batumi. Z tyłu malownicze uliczki, kamienice nieco przeżarte upływem czasu, ale wciąż piękne. Od frontu widok na Morze Czarne, kontenerowce w porcie i szeroką ulicę, która prowadzi do ultranowoczesnej części miasta. Nieco z prawej góry. Gruzja poza sezonem: Warto? Nie warto? Opowieść o zaletach i wadach listopadowego podróżowania po Gruzji Przed przyjazdem wiedziałam tylko, że Batumi istnieje i że powinny być tu jakieś herbaciane pola, o których – zanim jeszcze przyszłam na świat – śpiewały Filipinki. Teraz z tarasu na dachu hotelu patrzę na – jak twierdzą autorzy przewodników – najpiękniejsze miasto w Gruzji. Batumi jest sercem słonecznej i górzystej Adżarii, w czasach PRL-u kojarzyło się z luksusowymi wczasami. Jest drugim największym miastem w kraju i wciąż pozostaje celem wakacyjnych podróży. W lecie jest przeludnione. Niektórzy nazywają je gruzińskim Dubajem. Wzdłuż plaż rosną luksusowe hotele, te najnowsze wydają się ścigać z konkurencją o to, który będzie wyższy i bardziej przeszklony. Niektóre mają fantazyjne kształty, Sheraton przypomina aleksandryjską latarnię morską, w budynku Uniwersytetu Technologicznego, który ma 188 m wysokości, niemal na szczycie widzę coś, co przypomina zegar. W rzeczywistości to… diabelski młyn z ośmioma gondolami. Od samego początku mam wrażenie, że starsza część miasta jest jak zdetronizowana królowa, którą w kleszczach trzymają walczący o tron następcy. Mój hotel jest jeszcze z królewskiej epoki, tradycyjny i dostojny. Sok z granatu i kawa, czyli południe Lubię klasykę, więc stare miasto zostawiam sobie na deser. Ruszam wzdłuż wybrzeża z przystankiem na sok z granatów (spalę, jeżdżąc 24 min na rowerze). W jednej z wielu ulicznych budek sprzedawczyni ręcznie wyciska owoce. Cierpkie i słodkie równocześnie kojarzą się z ciepłym latem. Przystaję jeszcze na tradycyjną turecką kawę i dosłownie po kilku minutach docieram do parku Cudów. To trochę mylna nazwa, bo cuda nie kojarzą się z techniką, tymczasem park tuż nad morzem jest przestrzenią, na której stoi diabelskie koło o wysokości 55 m, futurystyczna Wieża Alfabetyczna i słynna rzeźba Ali i Nino. Wieża to ultranowoczesna konstrukcja, która odwzorowuje model struktury DNA. Dwa spiralne pasma ozdobione są literami gruzińskiego alfabetu, na szczycie mieści się błyszcząca kula. Kupuję bilet i wjeżdżam na samą górę. Szczyt wieży to przeszklona kawiarnia, nieco duszna i wbrew pozorom klaustrofobiczna. Stoliki oddzielają donice z kwiatami, nie ma tu wielu ludzi, warto zatem spojrzeć stąd na Batumi. Nie mogę się oprzeć myśli o bogactwie miasta, które wystawia taki pomnik swojemu alfabetowi. Toast za Gruzję. "Zabiorę Was do kraju, który odwiedzam od ponad 20 lat" Pokażę maleńkie wioski ignorowane przez przewodniki turystyczne i większość map. Na koniec zasiądziemy do gruzińskiej uczty. Gotowi? No to w drogę! Szybko zjeżdżam na ziemię, żeby jeszcze na chwilę przystanąć pod wspomnianą rzeźbą Gruzji – Ali i Nino, choć jestem trochę rozkojarzona. Obok Wieży Alfabetycznej chłopak przebrany za białego niedźwiedzia z akumulatorem podpiętym pod ogonem podskakuje rytmicznie, zachęcając do robienia sobie z nim zdjęć. Obok leniwie odpoczywa bezdomny wilczur. Na ulicach Batumi wszędzie spotykam bezpańskie psy, są oznaczone, wykastrowane i przyjazne. Ten na promenadzie ma wszystko w głębokim poważaniu, nie przeszkadza mu nawet śpiewający niedźwiedź. W tle Ali i Nino, sylwetki kobiety i mężczyzny krążących wokół siebie w niekończącym się tańcu. Zbliżają się i oddalają, nie metaforycznie, to ruchoma rzeźba. Są symbolem miłości pomiędzy ludźmi z dwóch różnych narodów, chrześcijanki i muzułmanina. Pierwsze chaczapuri, czyli przedpołudnie Z parku Cudów ruszam wzdłuż brzegu bulwarem Batumi. To tutaj gromadzą się turyści spragnieni słońca i plażowania. Wysadzany palmami deptak ma prawie 7 km długości. Jego część biegnie przez parki zaprojektowane tak, żeby zwiedzającym niczego nie zabrakło. Tutaj Batumi ma klimat nadbrzeża San Francisco połączonego z Ciechocinkiem, jest tu światowo, a równocześnie nieco prowincjonalne. Setki kawiarenek wzdłuż plaży, tańczące fontanny, cieniste, zielone zakątki, ale wyczuwa się też atmosferę jakiegoś dawnego świata. Jest w tym mieście coś kompletnie nieoczywistego, nowoczesność i tradycja ocierają się o siebie, ale nie chcą się przenikać. Z mieszanymi uczuciami patrzę na wieżowce, które wyrastają wśród kamienic starego miasta.
Dania - na szlaku historii i tajemnic. Poznaj najpiękniejsze duńskie zamki
Zwiedzanie zamków w Danii to pomysł na urlop nie tylko dla miłośników zamierzchłych czasów. "To obietnica niekończących się historii" - pisze Joanna Lamparska.
W tym artykule: Królewski sznyt Na górze róże, na dole skarb Dyskretny urok arystokracji INFORMATOR Kiedy przeczytałam, że w średniowiecznej Danii powstało ponad tysiąc zamków, zaczęła mi pracować wyobraźnia. To przecież tajemnice, historie wybryków i perwersji, do tego te wspaniałe uczty! W kilkadziesiąt minut zrobiłam listę miejsc, które chcę zobaczyć, i wtedy zaczęły się niespodzianki. Po najstarszych warowniach wikingów zostały tylko grodziska, natomiast na bazie wielu średniowiecznych budowli wyrosły rezydencje tak luksusowe, że bardziej kojarzą się z przepychem Wersalu niż surową Skandynawią. Królewski sznyt Dania to jedna z najstarszych monarchii na świecie. Na jej czele stoi (i słusznie!) kobieta, królowa Małgorzata II. Postępowa i uwielbiana przez Duńczyków, jest m.in. właścicielką Amalienborga, oficjalnej rezydencji duńskich rodzin panujących. Założenie ma rozmach, to cztery identyczne rokokowe pałace w centrum Kopenhagi. Swoją podróż zaczynam właśnie od nich. Budynki stoją wokół potężnego, pozbawionego zieleni placu. W pobliskim bistrze chwyciłam bułkę z łososiem, jakkolwiek by patrzeć, królewską rybą, i czekam teraz na zmianę warty. To wielka atrakcja turystyczna, takie kopenhaskie „must see”, tym bardziej że w tej właśnie gwardii służył Hans Christian Andersen. Raz do roku, w swoje urodziny, królowa wychodzi z rodziną na balkon pałacu Chrystiana IX i dziękuje za życzenia. Niestety królowa nie uzgadnia ze mną swoich terminów, więc pozostaje mi oglądanie słynnych duńskich gwardzistów. Mam jednak szczęście, jest niedziela. Władczyni – o czym informuje duński sztandar królewski, jest w pałacu, więc i warta ma uroczysty charakter. Wychodzą. Tłum obcokrajowców wyciąga setki komórek i wszyscy jak jeden mąż filmują żołnierzy w czerwono-niebieskich mundurach i wysokich bermycach – to wielkie futrzane czapki, z którymi kojarzą się na całym świecie. Nie mam pojęcia, jak można w nich wytrzymać w lipcu. Gwardziści prezentują broń, ja kończę kanapkę i ruszam dalej. Co prawda dwa pałace Amalienborga są częściowo udostępnione do zwiedzania, ale dla mnie jest tu zbyt „betonowo”. Szerokim łukiem omijam również pobliski Christiansborg, wcześniejszą rezydencję królewską, a obecnie siedzibę parlamentu. Chcę poczuć się jak królowa na urlopie, dlatego resztę dnia zamierzam spędzić w otoczonym zielenią Rosenborgu. Tym bardziej że od Amalienborga oddalony jest zaledwie o 850 m, a jego ogród jest najstarszym tego typu założeniem w Danii. Tu wkraczam do zupełnie innego świata. Wchodzę w bajkę. W Ogrodzie Króla przy zamku Rosenborg. Ten park w centrum Kopenhagi ma aż 12 ha. Latem można odpocząć na trawie albo podziwiać plenerowe wystawy sztuki. Fot. iStock. Na górze róże, na dole skarb Rosenborg, niegdyś podmiejska rezydencja władców Danii, uważany jest za jeden z najpiękniejszych królewskich zamków w Europie. Otaczają go ukwiecone ogrody, w powietrzu unosi się zapach róż. Budynek kryje również dwupoziomowy Królewski Skarbiec, do którego, zdaniem Andersena, „trafiło ziarnko grochu (to, które uwierało księżniczkę) i gdzie je można jeszcze oglądać, jeżeli nikt go nie zabrał”. W Rosenborgu, który słynny bajkopisarz uwiecznił również w baśni Krzesiwo, kroczę śladem poprzedników królowej Małgorzaty II. Historia tego miejsca zaczyna się z Chrystianem IV Oldenburgiem, który sprawował władzę na przełomie XVI i XVII w. W swym długim życiu Chrystian spłodził (oficjalnie) 24 dzieci, co absolutnie zaprzecza teoriom o zimnokrwistości Duńczyków. Władca musiał mieć też zdrowy kręgosłup, w dwupoziomowym skarbcu oglądam jego złotą, ważącą prawie trzy kilogramy koronę. Jest cudowna, pełna detali, zdobień, mogłabym wpatrywać się w nią godzinami. Sam zamek również musi zrobić wrażenie na każdym, nawet na bywalcach innych królewskich rezydencji. Godzinami wałęsam się więc po pełnych przepychu komnatach. Trony w Sali Rycerskiej (jeden z nich wykonany z marmuru i kości narwala) od razu kojarzą mi się z Grą o tron. Ten sam klimat, tylko bardziej kolorowo. Po kilku godzinach zwiedzania nie czuję nóg. W zamkowych ogrodach siadam w kawiarence i zamawiam świeże ostrygi. Do tego białe wino i ciasteczko pistacjowe. Zaczynam rozumieć, dlaczego Chrystian IV tak kochał to miejsce. W takich okolicznościach przyrody spokojnie mógł się ukryć przed kolejnymi żonami i nadmiarem potomstwa. No i cieszyć się swoim wspaniałym ogrodem. Dobre życie kochał również Fryderyk II, który dla młodej żony wzniósł zamek Kronborg w Helsingørze, 50 km od stolicy Danii. Jadę tam z pewnym niepokojem. Kronborg zawdzięcza swoją popularność Szekspirowi. Dramaturg wszech czasów zapewne nigdy w Helsingørze nie był, ale miejsce akcji Hamleta umieścił właśnie w ponurym „zamczysku w Elzynorze”. Po Kronborgu oczekuję atmosfery podniosłości, w końcu nie każdy zamek na świecie „zagrał” u Szekspira, boję się więc rozczarowania. Ale czy może rozczarować zamek, który widać niemal już w połowie drogi? Kronborg leży nad cieśniną Sund. Nazywany jest zamkiem Hamleta. Kronborg jest potężny. I fantastycznie położony nad cieśniną Sund. Żeby wejść do środka, muszę pokonać kilka mostów, zamek był silnie ufortyfikowany. Najpierw wchodzę na tarasy, cieszę się morską bryzą. Potem wybieram trasę „kulinarną”. To nieco inne zwiedzanie, choć tak jak inni idę przez najpiękniejsze komnaty. Zamek został wpisany na listę UNESCO, od wieków budził grozę wśród żeglarzy, którzy widzieli jego potęgę od strony wody. Ale ja wędruję teraz śladem smakowitego życia Fryderyka i Zofii. W pierwszych dziesięciu latach małżeństwa urodziło im się siedmioro dzieci, uwielbiali wspaniałe przyjęcia, podczas których królowały ostrygi, miód i luksusowe wówczas cytrusy. W tamtych czasach za trzy cytryny król musiał płacić jednym wołem! W Kronborgu kazał zbudować najdłuższą, 62-metrową salę w Europie, w której oszałamiał gości luksusami swojej kuchni. Poznaję więc dania z różnych epok, ubrana w historyczną suknię przewodniczka opowiada, jak oszukać wzrok, ozdabiając potrawy piórami egzotycznych ptaków. Wieczorem siadam w zamkowej restauracji i czytam Hamleta. Dyskretny urok arystokracji Duńskie zamki mają jedną wspólną cechę, są uporządkowane. Dlatego zbaczam trochę z wybranej trasy, szukam mniej znanych zabytków. Chociaż moim kolejnym celem jest Egeskov, po drodze zatrzymuję się na chwilę w niewielkim Ledreborgu i tam, w pałacowym parku, jem lekki obiad. Przede mną kilka godzin podróży, w tym przeprawa promem z Zelandii do Jutlandii przez Wielki Bełt. Wiem, że to trochę dookoła, ale nie śpieszę się. Po całym dniu podróży wjeżdżam na Fionię i z zapartym tchem patrzę na jeden z najpiękniejszych zamków, jakie w życiu widziałam. Egeskov ma 466 lat. To najlepiej zachowany zamek na wodzie europejskiego renesansu. Fot. Shutterstock Wygląda jak pudełko czekoladek, dopracowany, elegancki, otoczony fosą. Wzniesiony na dębowych palach Egeskov jest najpiękniejszym zamkiem na wodzie renesansu. Ma 66 komnat, właściciele wystawiają pamiątki z podróży na Czarny Ląd, choć większą atrakcją jest ekspozycja zabytkowych aut i motocykli. Ale najwięcej uroku ma park. Można w nim urządzić piknik, to, czego nie zaakceptowałby żaden arystokrata wieki temu, teraz stało się rzeczywistością. Koce, kosze z piwem i kanapkami, biegające dzieci. Wracam do samochodu, wyciągam pudełko z jedzeniem i wodę mineralną. Czy żeby czuć się jak królowa potrzebuję zamku? Wystarczy mi przecież ogród. INFORMATOR Dojazd Najszybciej dolecieć do Kopenhagi – ceny biletów zaczynają się od 460 zł w dwie strony, a następnie poruszać się wynajętym samochodem (od 140 zł za dobę). Noclegi Najlepiej w małych pensjonatach i hotelach, które działają przy zabytkach. Ceny noclegów zaczynają się od 80 euro za pokój 2-osobowy, można również zafundować sobie nocleg w jednym z obiektów zabytkowych. Ceny zależą od standardu i popularności zamkowego hotelu; od 100 do 300 euro za dobę. W Kronborgu można też zorganizować wesele, od 1770 euro od pary. Warto wiedzieć Dla zwiedzających otwartych jest 50 zabytków, w 20 można nocować. Zwiedzanie Kronborga warto połączyć z wejściem do dwóch blisko leżących zamków: Frederiksborga i Fredensborga. Na ogół przy zamkach i pałacach działają muzea, w budynkach gospodarczych mieszczą się wystawy, przy okazji można odpocząć w ogrodach. Należy też dokładnie sprawdzać miesiące dostępności obiektów należących do rodziny królewskiej. Czasami królowa może nas uprzedzić.
Turecka północ, greckie południe. Wszystkie odcienie Cypru
Cypr Północny jest piękny niczym filmowa scenografia Baśni 1001 nocy. Jednak niełatwo zapomnieć o jego skomplikowanej historii.
Przy małej tureckiej kawie i grillowanym halloumi czytam sobie Szekspira. Dlaczego? W Famaguście rozgrywa się akcja Otella. W cytadeli broniącej portu Otello, dowódca weneckiej armii, zabija żonę Desdemonę, którą podejrzewa o zdradę. Jednak boję się ciebie, boś straszny, kiedy tak dziko przewracasz oczyma – szepce przerażona Desdemona. Po dokonaniu skończy się wahanie – mówi do siebie Otello i dusi nieszczęsną. Łyk kawy staje w mi gardle. Wiem, że to fikcja, ale Szekspir w połączeniu z widokiem, jaki mam przed sobą... Bezcenne! Już w XIII w. Famagusta zyskała miano najbogatszego ośrodka handlowego azjatyckiej części Morza Śródziemnego. W gotyckiej katedrze św. Mikołaja odbywały się koronacje królów. Ale też katedra nie do końca wygląda jak katolicka świątynia. Warosia, turystyczna dzielnica Famagusty, była niegdyś najpiękniejszą perłą Morza Śródziemnego. Porównywano ją do Las Vegas. Elizabeth Taylor kochała to miejsce. Brigitte Bardot także. Teraz wygląda jak Prypeć po wybuchu w Czarnobylu. Patrzę na pozbawione okien budynki, odrapane ściany i bajkowe plaże, które oddzielają to miasto duchów od morza. I wyobrażam sobie, jak mogły prezentowały się przed laty. Miasto jak z bajki Turcy panowali tu już od roku 1571, kiedy to wyspę zajęły wojska Imperium Osmańskiego. Potem losy mieszkańców: greckiej większości i tureckiej mniejszości, plotły się – nierzadko dramatycznie. W XIX w. wielu Cypryjczyków uczestniczyło w walce o niepodległość Grecji. Sporą popularnością cieszył się pomysł włączenia Cypru do powstałego właśnie greckiego państwa. Ostatecznie do tego nie doszło, wyspę opanowali Brytyjczycy. Od 1960 r. Cypr był niepodległy. Kolejny z ważnych epizodów w tej trudnej historii miał miejsce 14 lat później. Państwo rozdarła wojna, trwające od wieków napięcia eskalowały. Inwazja Turcji rozpoczęła okupację, prawie 160 tys. Greków uciekło, pozostawiając za sobą opuszczone domy i kościoły. W 1983 r. Turecka Republika Cypru Północnego proklamowała niepodległość, a nowy kraj uznała wyłącznie Turcja. Warosia znalazła się pomiędzy grecką i turecką częścią wyspy w strefie zdemilitaryzowanej. Powoli obracała się w ruinę, stając się rodzajem kontrowersyjnej atrakcji turystycznej. – Podczas osmańskiego podboju wyspy budowla ucierpiała i wkrótce została zamieniona na meczet Mustafy Lali Paszy. Na jednej z wież stanął minaret. Widzisz, na przykład w Hiszpanii dawne meczety były zamieniane na kościoły, a tu jest na odwrót – opowiada mi Yaren Cali, który zajmuje się historią wyspy. – Wiem, że wygląda to dość kontrowersyjnie, ale zachowała się rozeta nad wejściem. Podobno jeden z mistrzów murarskich został strącony z wieży katedry, żeby nigdy nie mógł wznieść już czegoś równie pięknego. Cypryjski gotyk jest znany na całym świecie, a katedra św. Mikołaja nazywana jest cypryjskim Reims. Trzeba przyznać, miasto wygląda bajkowo. Powstaje tu coraz więcej małych knajpek, owoce morza są wyśmienite, tylko upał jest morderczy jak twarde dłonie Otella. Na deszcz nie warto za bardzo liczyć. Murem podzielone Stolica Cypru Nikozja (gr. Lefkosia, tur. Lefkoşa) to jedyna podzielona stolica na świecie, z częścią turecką – północną, i grecką – południową, które dzieli strefa niczyja. Na wpół zburzone budynki pasa oddzielającego obie części wyspy sąsiadują z gwarnymi ulicami. Ot, taki berliński mur, tylko w trochę innym wydaniu. Północna część Cypru ma zupełnie inny klimat niż greckie południe. Mam odczucie, że „na dole” jest elegancko i wysublimowanie, tutaj natomiast nieco chaotycznie i prowincjonalnie. Nie burzą tego obrazka luksusowe hotele, których twórcy prześcigają się w nadawaniu im fantazyjnych kształtów. Chcąc nie chcąc, podczas włóczęgi oglądam te wytwory gigantomanii. Proszę bardzo: marmurowy kolos w kształcie greckiej świątyni. Białe kolumny, przestronne atrium. Dalej arka Noego, sporo kamienia, nowoczesny design. Jest też Kratos, kompleks z własnym portem, salą koncertową, basenami i kasynem, choć ja wolę jednak coś bardziej swojskiego. W Nikozji wynajmuję dżipa i razem z Yarenem jedziemy eksplorować Góry Pięciu Palców (tur. Beşparmak, gr. Pentadactylos). Niegdyś panorama wybrzeża pozwalała mieszkańcom wypatrywać wroga. Na jednym ze skalistych wierzchołków stoi zamek św. Hilariona. Tu jest moc! W rozgrzanych skałach wykute zostały schodki, które prowadzą do potężnego kompleksu. Przy wejściu najlepsza lemoniada na świecie, zimna, ze świeżych cytryn. Koi nieco w piekielnym żarze. Niezwykłe położenie zamku zauroczyło Walta Disneya. Podobno tutaj czerpał inspirację do projektu zamku Królewny Śnieżki. Jedna z legend wspomina, że Jan z Antiochii wyrzucił tutaj przez okno swoich najemników. Jak widać, tematy jak najbardziej szekspirowskie. Z zamku Hilariona ruszamy dalej przez góry, przez przypadek trafiam do monasteru św. Pantelej ona. Nie ma tu żywej duszy. Gdyby tu zabłąkał się np. Jan Jakub Kolski, z pewnością od razu zakochałby się w tym miejscu i zrobiłby tu film. W kościele stanowiącym centralną część całego kompleksu wpadające przez rzeźbione drzwi światło kładzie magiczne cienie. Nad oknami zamieszkały gołębie. Zieleń wdziera się między kamienie, zasłaniając dziury i odpadający tynk. Schody prowadzą już właściwie donikąd. – Jest tu wiele opuszczonych miejsc, dlatego niektóre wioski coraz częściej stają się mieszkaniem dla bogatych uciekinierów z Europy. Białe domki z widokiem na morze kupują Anglicy i Francuzi, którzy mają wolne zawody albo tyle pieniędzy, że życie nie sprawi im już żadnego zawodu – śmieje się Yaren. Obcokrajowcy lubią również brać śluby w opactwie Pokoju w Bellepais z XIII w. Ma to niejasny dla mnie związek z opowieścią o grzesznych mnichach, którzy miewali kochanki. Cypr Północny nazywany jest „najlepiej strzeżonym sekretem Morza Śródziemnego”. Mój przewodnik chce mi to za wszelką cenę udowodnić. W dawnym weneckim porcie Girne (gr. Kyrenia), pełnym jachtów i łodzi rybackich, znajdujemy cień i dziesiątki klimatycznych restauracji. Ponad nami piętrzą się potężne mury zamku Girne. Blisko stąd do popularnych hoteli, to również idealne miejsce na romantyczną kolację i zakupy. Jako poszukiwaczka „strzeżonego” jadę jednak dalej, na półwysep Karpaz. To miejsce dziewicze; w tutejszym parku narodowym mieszkają dzikie osły, na plażach zaś składają jaja żółwie. Trochę tu kolorów z Krety, trochę z amerykańskiej prerii. Jedyna droga prowadzi przez łagodne wzgórza z oliwkowymi drzewami, które schodzą do piaszczystych zatoczek. Złota Plaża jest tym rajskim miejscem, o którym marzy każdy podróżnik. Kilka kilometrów rozgrzanego piasku z malowniczymi wydmami. Atmosfera dekadencji. Sam koniuszek Karpazu kryje kolejną niespodziankę – monaster św. Andrzeja Apostoła. To jedno z najważniejszych miejsc kultu i pielgrzymek wiernych greckiego i cypryjskiego Kościoła prawosławnego. Znajduje się tu źródło świętej, uzdrawiającej wody, zaś w pięknie zachowanym wnętrzu stoją, wyglądające trochę jak lalki z horroru, woskowe figury. To dziękczynne wota. Tutaj właśnie odnajduję serce całej wyspy. Tu urzędowały jej dawne duchy, kiedy nie tlił się konflikt. Od czasu do czasu północ i południe usiłują się dogadać, turyści zaś wabieni idealną pogodą i niskimi cenami wolą zapomnieć o polityce na czas urlopu.
Frankenstein: To wydarzyło się naprawdę? Joanna Lamparska odkrywa tajemnicę Dolnego Śląska
Noc była burzowa. Wśród błyskawic i huku piorunów pięcioro przyjaciół w willi nad Jeziorem Genewskim zasiadło do rozmowy o duchach. W pewnym momencie lord Byron zaproponował: niech każdy z nas napisze jakąś straszliwą historię...
Tak zrodziło się monstrum, które zawładnęło ludzką duszą na setki lat. Stworzyła je 19-letnia Mary Shelley. Jej powieść Frankenstein, czyli współczesny Prometeusz stała się jedną z najsławniejszych książek świata, zaś główny bohater – potwór pozszywany przez doktora Frankensteina z fragmentów ludzkich i zwierzęcych ciał – przeistoczył się w ikonę popkultury. Skąd młoda kobieta czerpała inspirację? Jak zrodził się w jej głowie tak przerażający pomysł? Czy to możliwe, że jego źródeł należy szukać na Dolnym Śląsku? Śmiertelny eksperyment. Ząbkowice Śląskie to niewielkie miasteczko z ruinami zamku, słynne ze swej Krzywej Wieży, pięknego ratusza i pewnej przerażającej historii z początku XVII w. Za czasów Mary Shelley o Frankensteinie (tak nazywały się wówczas Ząbkowice) mówiono jak najgorsze rzeczy. Na Śląsku wszyscy pamiętali proces ośmiorga grabarzy, którzy z zadżumionych zwłok wytwarzali proszek, a następnie rozrzucali go po okolicy, żeby zarażać mieszkańców i dla zysku „produkować” kolejne trupy. Legenda zamieniła grabarzy w jednego potwora. Ponad 200 lat później, gdy przyszło żyć Mary Shelley, takie historie traktowano już jak mroczne ciekawostki, nadchodziła bowiem nowa era, era szkiełka i oka. Autorka Frankensteina przyszła na świat w 1797 r. jako Mary Wollstonecraft-Godwin. Jej rodzice świetnie pasowali do swoich czasów. Matka, Mary Wollstonecraft, była znaną feministką i pisarką, ojciec – William Godwin – anarchistycznym filozofem i dziennikarzem. Matka dziewczynki zmarła 10 dni po porodzie i był to pierwszy cień, który położył się na dorosłym życiu pisarki. Po śmierci żony Godwin ożenił się ponownie, ale dokonał fatalnego wyboru, gdyż wdowa Mary Jane Clairmont obdarzyła pasierbicę szczerą nienawiścią. Dla odmiany jedna z jej córek Jane, znana później jako Claire Clairmont, zaprzyjaźniła się z panną Wollstonecraft-Godwin, a ich losy miały się przeplatać przez wiele lat. Mimo że dziewczynki świetnie się rozumiały, napięcie w domu stawało się nie do wytrzymania. Mała Mary została odprawiona do Szkocji, do przyjaciela ojca, z którego rodziną zamieszkała. Wielka ucieczka. Co musiało się wydarzyć, żeby subtelna dziewczyna dała życie potworowi? – Jeśli uważnie prześledzimy losy Mary Shelley i będziemy czytać między wierszami, wyjaśnienie może nadejść w najbardziej nieoczekiwanym momencie – mówi Jerzy Organiściak, pisarz i regionalista z Ząbkowic Śląskich, który odkrył hipotetyczne powiązania pomiędzy autorką Frankensteina a swoim miastem. Jednym z momentów zwrotnych w życiu pisarki był rok 1812. W czasie wizyty w rodzinnym domu 15-letnia Mary poznała Percy’ego Bysshie Shelleya – radykalnego wolnomyśliciela i poetę. Percy był o niecałe pięć lat starszy od Mary. Jego żona Harriett spodziewała się dziecka, co nie przeszkodziło mu jednak zainteresować się bliżej córką Godwina. Mary odpowiadała mu również intelektualnie – sama wprawiała się w pisaniu. Szybko doszło do miłosnych wyznań. Shelley był zwolennikiem „wolnej miłości” i chciał dzielić się z przyjaciółmi wszystkim, nawet żoną. Kiedy ta, zajęta dzieckiem, przestała spełniać jego oczekiwania, postanowił uciec z Mary z Anglii. 28 lipca 1814 r. o czwartej nad ranem dziewczyna spakowała mały kuferek i wymknęła się z domu. Panna Wollstonecraft-Godwin miała wówczas 16 lat, co w życiu Shelleya musiało być jakąś magiczną liczbą, kiedy bowiem kilka lat wcześniej uciekała z nim prawowita żona, była w tym samym wieku. Zakochanym towarzyszyła przyrodnia siostra Mary, Claire Clairmont, także szesnastolatka. Żeby jeszcze skomplikować sprawę, Claire podkochiwała się w Percym, a przyszła autorka Frankensteina spodziewała się jego dziecka. Podczas przeprawy rybacką łodzią przez kanał La Manche uciekinierzy omal nie stracili życia, a część drogi do Szwajcarii z powodu braku pieniędzy przebyli pieszo. Spotkanie z frankensteinem. Miranda Seymour – autorka najobszerniejszej biografii Mary Shelley – uważa, że być może już w czasie pierwszej europejskiej podróży pisarka zetknęła się ze słowem „Frankenstein”. Ma ono wiele znaczeń: np. kamień Franków, choć samo „frank” można też rozumieć jako „wolny”, „nieuzależniony od nikogo”. 2 września 1814 r. Mary przez chwilę mogła się poczuć wolna, bowiem jej przyrodnia siostra zostawiła ją i Shelleya na kilka godzin samych. Zakochana para wybrała się na przejażdżkę łodzią. Nad Renem zacumowali w miejscu, z którego widać było zarysy tajemniczego zamku Frankenstein. Każdy w okolicy znał związaną z nim legendę i chętnie ją opowiadał. Możliwe, że Mary i Percy też ją wtedy usłyszeli. W 1673 r. w zamku przyszedł na świat Konrad Dippel, syn pastora. W czasie studiów parał się alchemią, usiłując wyprodukować złoto, mające mu pomóc w realizacji największego marzenia: kupienia miejsca, w którym przyszedł na świat. Konrad zwykł się nawet podpisywać: Dippel z Frankensteinu. Wkrótce stał się w Strasburgu znanym lekarzem, kiedy jednak padło na niego podejrzenie, że rozkopuje groby, by robić tajemnicze eksperymenty, musiał uciekać z miasta. Wtedy wpadł na pomysł, żeby ożywiać zmarłych za pomocą mieszanki z krwi i kości. Zrodzone po śmierci Dippela legendy powołały do życia potwora-kanibala, który ukrywał się przed światem w mrocznych zamczyskach. Ale podobny legendarny potwór miał też grasować w Ząbkowicach Śląskich, czyli ówczesnym Frankensteinie. – Powstaje więc pytanie, czy Mary Shelley rzeczywiście znała te dwie historie? A jeżeli tak, to czy połączyła je w jedną, czy może jej romantyczna natura uwierzyła, że bestia rzeczywiście istniała? – zastanawia się Jerzy Organiściak. Gdy słońce śpi, budzą się potwory. W 1816 r. Mary i Percy Shelley ponownie ruszyli na kontynent. Teraz byli już jednak inną parą. Mary miała depresję po śmierci ich córeczki, Shelley jednak nadal usiłował propagować ideę wolnej miłości. Wpychał ukochaną w ramiona przyjaciela, sam zaś próbował uwieść jej przyrodnią siostrę. Ale Claire uczucia ulokowała już gdzie indziej, czego dowodem była ciąża 19-letniej panny. Ojcem dziecka był słynny poeta, lord George Byron. Claire, która sama też usiłowała pisać, zazdroszcząc trochę Mary „posiadania” własnego poety, właściwie uwiodła Byrona. Kiedy ten, nie do końca zainteresowany kochanką, wynajął nad Jeziorem Genewskim willę Diogati, towarzystwo ruszyło, żeby się z nim spotkać. Lato 1816 r. przeszło do historii pod nazwą „Lata bez słońca”. Był to rok wyjątkowych anomalii pogodowych. W lipcu padał śnieg, gwałtowne burze i mróz niszczyły uprawy, ludzie zamarzali. Pogoda nie sprzyjała wycieczkom, przyjaciele zabijali więc czas dyskusjami. Dołączył do nich jeszcze lekarz Byrona, John Polidori. Przystojny, młodziutki doktor miał już na koncie całkiem udaną powieść i rozprawę o karze śmierci. Interesował się truciznami i zbierał informacje o różnych dziwnych zdarzeniach, wiele czytał. Pewnego wieczora rozmowa zeszła na opowieści o duchach. Byron zaproponował czytanie Fantasmagorii – zbioru opowiadań o takich właśnie tematach, by po pewnym czasie rzucić hasło: „Niech każdy z nas napisze jakąś przerażającą historię”. Wyzwanie tak naprawdę odnosiło się do Shelleya. Ani Mary, ani Polidori z pewnością nie byli przez gospodarza brani pod uwagę jako godni przeciwnicy. Historia dała jednak Byronowi pstryczka w nos. Tej nocy powstały bowiem dwa potwory, które przeszły do historii literatury. John Polidori miał napisać wkrótce powieść Wampir, która zapoczątkowała zupełnie nowy gatunek literatury fantastycznej. W głowie Mary zaś zrodził się pomysł na Frankensteina, który sławą zaćmił osiągnięcia pozostałej trójki. – Historia o doktorze Viktorze Frankensteinie, który z fragmentów zwłok tworzy nowego człowieka, ma wydźwięk filozoficzny. Sugeruje to sam tytuł: Frankenstein, czyli nowoczesny Prometeusz – mówi prof. Tadeusz Ţabski z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. – Mary Shelley pokazuje, że Frankenstein chciał się znaleźć na miejscu Boga i to okazało się niewykonalne. Autorka nie dała potworowi imienia, dlatego dostał je potem od nazwiska swego twórcy. Zawsze zadziwiało mnie, że w tej, napisanej zresztą z talentem, powieści uczony od razu odrzucił swoje dzieło. Przecież Frankenstein powinien być zachwycony, że zdołał stworzyć człowieka. – W powieści jest mowa o tym, że student uniwersytetu w Ingolstadt, Victor Frankenstein, dąży do stworzenia nowego gatunku – tłumaczy dr Anna Gemra z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. – W tym kontekście jako znaczące można odczytywać imię twórcy monstrum: Victor, czyli zwycięzca. Ufny w siłę ludzkiego rozumu, dumny z własnych osiągnięć, nie zastanawia się, co się stanie, gdy już zrealizuje swoje marzenie. Szuka odpowiednich fragmentów ciał w kostnicach i rzeźniach, na cmentarzach. Szyjąc z nich „nowego człowieka”, sprowadza życie jedynie do jego materialnego wymiaru. Tworzy hybrydę, istotę niejednorodną nie tylko pod względem cielesnym, ale także duchowym: zgodnie z oświeceniową myślą filozoficzną, której echa widać w książce Shelley, ciało i umysł (dusza) były ze sobą nierozerwalnie związane. Nie może więc dziwić, że nie dał on swemu dziełu imienia. Imię określa bowiem tożsamość istoty nazwanej. Ponadto w wielu kulturach coś, co nie ma nazwy, nie istnieje. Jeśli zaakceptować taki punkt widzenia – Frankenstein nie uznaje istnienia tego czegoś. Scena, w której Victor ożywia swoje „dziecko”, jest przeciwieństwem sceny z Księgi Rodzaju. Tworząc świat i człowieka, Bóg wiedział, że to, co zrobił, było dobre. Frankenstein osiągnąwszy cel, dostrzega jedynie ohydę swego dzieła, porzuca je, ucieka. Jako (s)twórca jest kompletnie nieodpowiedzialny. Opuszczony przez „ojca” potwór nie jest jednak zły „z natury”, choć jego wygląd sprawia, że ludzie go odrzucają, utożsamiając brzydotę cielesną z „brzydotą” duchową. Początkowo potwór jest jak biała karta, jak dziecko, które uczy się powoli wszystkiego. Jego postać może nawet wzbudzać wzruszenie czytelników. Przypomina ludzi, ciągle na nowo uczących się świata, w którym przyszło im żyć: zresztą postać monstrum jest interpretowana często jako alter ego Frankensteina. W końcu potwór prosi swego „ojca”, aby stworzył drugą, podobną do niego istotę, która by go nie odrzuciła. Kiedy Frankenstein odmawia, monstrum zaczyna zabijać jego bliskich, by pokazać mu, jak smakuje samotność. W ten sposób przejmuje nad nim władzę, stwierdzając: Ty jesteś moim twórcą, ale ja – twoim panem. – Powieść ukazuje też obawy przed zagrożeniami płynącymi z naukowych eksperymentów, w których przekracza się pewne granice. A w czasach Mary Shelley przeprowadzano różne próby stwarzania życia. Wspomnijmy choćby Erasmusa Darwina, dziadka Charlesa, który zamknął w probówce kawałek makaronu i gdy zobaczył, że coś się w środku rusza, uznał, że być może właśnie nastąpiła spontaniczna kreacja życia – tłumaczy dr Anna Gemra. – Frankenstein to dojrzała powieść filozoficzna, w której autorka podejmuje polemikę z wieloma popularnymi wówczas ideami, przede wszystkim zaś ukazuje konsekwencje traktowania nauki jako nowej religii. Nauka ma zastąpić Boga, ma dać odpowiedź na wszystkie pytania – ale według autorki chyba nie daje. W całej historii Mary Shelley nie ma bardziej dyskutowanego momentu z jej życia niż wieczór w Villa Diodati. Biografowie usiłują poznać tajemnicę inspiracji pisarki. Mary miała wtedy zaledwie 19 lat i tkwiła w trudnym, niestabilnym, ale pasjonującym związku. – Być może widziała francuskie eksperymenty, podczas których odcięte głowy podłączano do prądu tak, że poruszały oczami czy ustami? – zastanawia się dr Anna Gemra. Wiele czasu spędzała z Johnem Polidorim, który podkochiwał się w młodej pisarce. Zainteresowany okropieństwami Polidori także wiele czytał i jako jedyny z towarzystwa mógł poznać historię sprzed dwóch wieków, która zdarzyła się w Ząbkowicach Śląskich, czyli Frankensteinie, i opowiedzieć ją Mary. – W latach 80. XX w. szukałem informacji na temat pochodzenia nazwy naszej miejscowości – mówi Jerzy Organiściak. – Prawdopodobnie „przywieźli” ją ze sobą pierwsi osadnicy – założyciele miasta, pochodzący z Frankonii, z historycznej krainy nad środkowym Renem. Franz Toenniges, historyk i znany niemiecki grafik, przysłał mi wtedy kopię artykułu z Newe Zeyttung z 1606 r. Napisał go i opatrzył grafikami Jerzy Kress. Newe Zeyttung był dużym tygodnikiem wydawanym w Augsburgu. W numerze, który otrzymałem, znajdował się wstrząsający opis zdarzeń, do których doszło w naszym Frankenstei-nie. Potem informacje o tej przerażającej sprawie ukazywały się z pewnością w różnych źródłach. 17 stycznia 1606 r. na miasto spadła dżuma – w ciągu kilku miesięcy zmarła 1/3 mieszkańców. Ludzie byli w szoku. Ale kiedy opadły emocje, zaczęły się poszukiwania winnych. Wtedy ktoś skojarzył atak choroby z pracą miejskich grabarzy. Wkrótce pojmano pierwszych podejrzanych: ośmiu grabarzy, wśród nich dwie kobiety. W najstarszej zachowanej kronice miasta – Annales Frankostenen autorstwa burmistrza Ząbkowic Marcina Koblitza – jest relacja z tego wydarzenia. U podejrzanych przeprowadzono rewizje, znajdując wiele pojemników z trującym proszkiem, które rzekomo wytwarzano z ludzkich zwłok. Powiało grozą. Zaczęły się przesłuchania: Ci po torturach w śledztwie zeznali, że sporządzali zatruty proszek i tenże kilka razy w domach rozsypywali, progi, kołatki i klamki u drzwi smarowali, przez co wielu ludzi zatruło się i poumierało. (....) Rozcinali także brzemienne kobiety i wyjmowali z nich płody, a serca małych dzieci zjadali na surowo. (...) Pewien nowy grabarz pochodzący ze Strzegomia zhańbił w kościele ciało młodej dziewicy. Trudno dziś powiedzieć, czy oskarżeni mówili prawdę, czy też kłamali pod wpływem tortur. Sypali z pewnością nieistniejących wspólników. 20 września 1606 r. odbył się proces, a następnie egzekucja na obrzeżach miasta. W tamtych czasach publiczne zabijanie należało do nielicznych, do tego bezpłatnych rozrywek. Grabarz, którzy zhańbił dziewicę, został pozbawiony męskości za pomocą rozżarzonych obcęgów. Dwie osoby spalono żywcem. Teraz należało już tylko czekać, by zaraza się cofnęła. Niestety, dżuma nie przyjęła ofiary i została w mieście jeszcze kilka miesięcy. – W październiku 1606 r. ewangelicki proboszcz Samuel Heinnitz wygłosił sześć dziękczynnych kazań z modlitwami na każdy dzień w intencji pokonania zarazy. W 1609 r. ukazały się one drukiem w Lipsku pod wyszukanym tytułem: Historia prawdziwa o kilku wykrytych i zniszczonych trucicielskich dziełach diabelskiego łowcy w czasie zarazy roku 1606 w mieście Frankenstein na Śląsku. Tutaj właśnie pojawił się po raz pierwszy „diabelski łowca”, przedstawiony przez Heinnitza jako wyobrażenie zła, które opanowuje ludzkie umysły i popycha do niecnych czynów – tłumaczy Jerzy Organiściak. – Ten „diabelski łowca”, będący filozoficzną przenośnią, został z czasem „przekształcony” w postać rzeczywistą z krwi i kości – obrzydliwego potwora Frankensteina, a jego nazwa wzięła się z pewnością od nazwy miasta. W przedmowie do drugiego wydania Frankensteina, napisanej przez Shelleya, wspomina on swoją rozmowę z doktorem Polidorim na temat tego, czym jest człowiek. Tylko narzędziem czy jeszcze czymś więcej? Być może specjalista od kary śmierci miał przed oczami przerażające relacje z Ząbkowic? Z całego towarzystwa dostęp do augsburskiej gazety mógł mieć tylko on. – Trzeba jednak pamiętać, że Frankenstein to było dość popularne nazwisko w tamtych czasach – mówi dr Anna Gemra. – Poza tym Mary Shelley mogła znać także historię o Golemie i pod jej wpływem napisać swą powieść. Straszne sny. Sama Mary Shelley tłumaczyła, że pewnej nocy w koszmarnym śnie ujrzała „bladego studenta bezbożnych nauk, przed którym klęczała zjawa człowieka”. Potem zaś ożywił to coś za pomocą specjalnej maszyny. Praca nad powieścią zabrała autorce ok. 10 miesięcy. W trakcie pisania, po powrocie z willi Byrona, Mary i Percy dowiedzieli się o samobójczej śmierci prawowitej żony Shelleya. Ciężarna Harriett utopiła się w Hyde Parku. Wyłowioną z jeziora lekarze usiłowali przywrócić do życia za pomocą impulsów elektrycznych. Możliwe, że wstrząśniętej Mary zapadła w pamięć informacja o tym, jak próbowano reanimować kobietę. – Prawdopodobnie nigdy nie dowiemy się już, z jakich fragmentów informacji Mary Shelley stworzyła swego bohatera, ale nasze miasto oparło swoją promocję na Frankensteinie – mówi Jerzy Organiściak. – Trzeba pamiętać, że ożywiony stwór jest na początku jak dziecko – wzrusza i wywołuje w czytelniku łzy. To książka o potrzebie bliskości, miłości i akceptacji. Chcielibyśmy pokazywać go tak, jak zrobiła to Mary Shelley, a nie w sposób, w jaki wypaczyła tę postać popkultura. Mirada Seymour, autorka biografii Mary Shelley, zapytana o możliwe powiązania Ząbkowic Śląskich z Frankensteinem, mówi: – Przykro mi, ale nigdy nie słyszałam tej historii i trudno mi skomentować tak intrygującą możliwość. W Regionalnej Izbie Pamiątek w Ząbkowicach znajduje się Laboratorium Frankensteina. Ponure pomieszczenie ze sklepionymi łukami ma atmosferę, która sprawia, że kolana mimowolnie drżą. Na półkach stoją preparaty, na stole narzędzia chirurgiczne, w tle słychać „straszną” muzykę, skrzypią drzwi. Dorota Wrona, kierownik Izby, mówi, że Frankensteina boją się głównie dorośli. – Krzyczą, są przestraszeni. Dzieci intuicyjnie czują, że „monstrum” nie jest takie złe, śmieją się, patrząc na atrapę ożywionej bestii – wyjaśnia. Od lat w maju w Ząbkowicach odbywa się Weekend z Frankensteinem, w czasie którego przez miasto przechodzi Parada Potworów. Imprezę wymyślił Jerzy Organiściak. Weekendowi towarzyszą przeglądy filmów grozy, spotkania z autorami science fiction i fantasy. Każdy w Ząbkowicach wie, że Frankenstein jest ich. Okolica pełna jest zresztą mrocznych śladów. W pobliskich Ziębicach na początku XX w. działał przecież Karl Denke, kanibal, który mordował żebraków i sprzedawał ludzkie mięso na targach. Frankenstein to przy nim subtelne monstrum. – W Ząbkowicach zrodził się też pomysł na powieść Andrzeja Sapkowskiego Narrenturm, której akcja dzieje się na Dolnym Śląsku w czasie wojen husyckich – mówi Jerzy Organiściak. – Nasze miasto chce się promować właśnie dzięki takim wydarzeniom. W czasie Weekendu z Frankensteinem pokazujemy też widowiska, które przybliżają postać genewskiego studenta i jego dzieła. Mam pomysł na konkurs filmowy o Frankensteinie i wiele, wiele niespodzianek. – Frankenstein to powieść głęboko przemyślana i dotykająca ważnych problemów – mówi dr Anna Gemra. – Jej bohater dojrzewa do odpowiedzialności: porzucający stworzoną przez siebie istotę, odwlekający ślub z podobno ukochaną narzeczoną, kryjący się przed prawdziwym życiem w laboratorium, odmawia ujawnienia „tajemnicy życia” – sposobu, w jaki „stworzył” swoje monstrum. Odmawia, bo już wie, czym grozi „zabawa w Boga”.
Poszukiwanie skarbów to niemal nasz sport narodowy. Tylko... czy to legalne?
Polacy mają syndrom Indiany Jonesa - w wolnych chwilach przeczesują pola i lasy w poszukiwaniu starych monet czy guzików. Czy to zgodne z prawem? I kto tak naprawdę jest właścicielem znaleziska?
Głos w słuchawce telefonu był zdenerwowany. Dzwonił właściciel pałacu w Domanicach, wiosce na Dolnym Śląsku. – Rano zobaczyłem w moim parku długi ślad, jakby ktoś ciągnął coś ciężkiego, zerwał nawet kawał trawnika. Biegł od samej ściany pałacu. Obok widać odciski opon. Sąsiedzi twierdzą, że późnym wieczorem widzieli w moim parku jakiś żółty traktor. Właściciel, niczym wytrawny śledczy, odnalazł traktor (pech, akurat w okolicy tylko jeden jest żółty), powiadomił policję i zrobiło się gorąco. Okazało się, że pod ścianą rezydencji leżała, przywalona kamieniem, szafa pancerna z XIX w. Nikt o niej nie wiedział, ale jako że pałac nie jest na stałe zamieszkały, zabytkowy sejf namierzyli „odkrywcy” z sąsiedztwa. Znalezisko było ciężkie, przyjechali więc traktorem z lawetą. Wywieźli „skarb” do swojej wsi, rzucili na podwórko, zrobili kilka zdjęć i… wystawili na Allegro. Wpadli po uszy. To jednak nie koniec tej historii. Okazało się, że nie ma za dużego zainteresowania sejfem i znalezisko, bardzo zresztą intrygujące – no bo kto i kiedy go ukrył, co było w środku? – leżało sobie na podwórku złodziei. Na dodatek wmieszała się w to szanowana w środowisku eksploratorów osoba i ex cathedra orzekła, że teren właściwie nie był prywatny, więc panowie mogli sobie sejf zabrać. Tyle że trudno znaleźć w całej Europie miejsce niczyje, każdy skrawek ziemi do kogoś należy. A polskie prawo pod tym względem jest nieugięte. Uważasz się za poszukiwacza, chcesz szukać zabytków, musisz mieć na to, przede wszystkim, zgodę właściciela terenu. Zielone ludziki W Polsce działa ponad 150 tys. eksploratorów – trudno powiedzieć, skąd biorą się statystyki. Najprawdopodobniej wiążą się z liczbą sprzedawanych wykrywaczy metalu, chociaż nie jest to miarodajne, bo detektory mają na wyposażeniu także wojsko, policja czy leśnicy. Mniej więcej od połowy lat 90. XX w. eksploracja stała się niemal sportem narodowym – dr hab. Maciej Trzciński, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, dyrektor Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, twierdzi nawet, że Polacy mają syndrom Indiany Jonesa. W wolnych chwilach, po pracy albo w weekendy, po polach i lasach suną kordony ubranych w zielone, wojskowe uniformy osób, które przeczesują teren w poszukiwaniu m.in. monet. Niektóre łączą się w grupy pracujące nad jednym „tematem” – szukają ukrytych depozytów, składów, zapomnianych podziemi, przesiadują w archiwach. Mają na koncie większe i mniejsze sukcesy. Grzegorz Borensztajn z Głuszycy w Górach Sowich regularnie organizuje akcję Belfer. W kultowe dla eksploratorów góry, gdzie w czasie II wojny światowej Niemcy wydrążyli system podziemi o kryptonimie Riese, zjeżdżają wtedy pasjonaci z całej Polski i wspólnie oczyszczają naziemne elementy kompleksu. To ich sposób na poznawanie historii. Również Stowarzyszenie Eksploracyjne na rzecz Ratowania Zabytków „Sakwa” zawsze działa oficjalnie i ma na koncie ponad 30 udanych akcji. Odkryli m.in. katakumby Arcybractwa Dobrej Śmierci pod kościołem Franciszkanów w Krakowie, odnaleźli również radziecki samolot Pe-2 w dorzeczu Bzury. Większość poszukiwaczy trafia jednak na drobiazgi, dla nich pocisk, destrukt broni czy klamerka są wartym zachodu znaleziskiem. Mają swój kodeks, zwracają sobie wzajemnie uwagę, żeby nie zostawiać po sobie rozkopanych dołków, dbają też o to, żeby nie wchodzić w temat rozpoczęty już przez kolegę. Jeżeli ktoś jest na tropie np. zaginionego obrazu i zaczął już prace, nie wypada wpychać się ze swoją łopatą. Jak w każdym środowisku, na jednej szalce wagi są tacy, którzy uzyskują stosowne pozwolenia, zapraszają do współpracy archeologa, na drugiej tacy – którzy się prawem nie przejmują. Szukających tylko dla pieniędzy eksploratorzy nazywają hienami (najlepszy przykład to sejf z Domanic). Ale większość idzie za pasją, za cichą miłością do historii. I tu się zaczyna mały kłopot. – Nie można sobie po prostu szukać skarbów – tłumaczy prof. Trzciński. – W naszych przepisach ustawodawca dopuszcza możliwość, żeby poszukiwania ukrytych zabytków mogli prowadzić niefachowcy, muszą jednak uzyskać na to zgodę konserwatora zabytków. Trzeba pamiętać, że bez względu na to, czy zabytek został odkryty, czy znaleziony, jego jedynym właścicielem jest skarb państwa. Dla mnie jako dla archeologa najważniejszy jest tzw. kontekst, dlatego chcę, żeby przy takich pracach poszukiwaczom obowiązkowo towarzyszył archeolog. Siła kontekstu Archeolog Agata Byszewska podkreśla, że dla poszukiwaczy ważne są przedmioty, dla archeologa również to, gdzie i jak leżały, na jakiej głębokości i co było obok. Problem polega jednak na tym, że to, co ciekawe dla eksploratora, niezbyt podnieca muzealnika. Co z guzikami, łyżkami, hełmami wyciągniętymi gdzieś na polu? – Niestety w definicji zabytku nie ma cezury czasowej. Nawet wśród archeologów, podzielonych na przeciwników i tych akceptujących poszukiwaczy, nie ma więc jasności, czy np. zgnieciona manierka jest zabytkiem archeologicznym – mówi prof. Trzciński. To, że naukowcy upominają się o stary hełm, budzi wśród poszukiwaczy bunt. Tak naprawdę muzeum go nie potrzebuje, archeolodzy z wyższością patrzą na znaleziska z czasów II wojny światowej. Zdarza się jednak, i to jest tajemnica poliszynela, że archeolodzy kupują „fanty” od eksploratorów, korzystają z ich sprzętu albo sami uczestniczą w nielegalnych wyprawach, bo chcą pozyskać jakieś zabytki. – Niech pierwszy rzuci kamieniem, kto jest bez winy – narzekają eksploratorzy. Byszewska podkreśla, że najważniejsza jest uczciwość poszukiwaczy i archeologów. Liczy się też wiedza. – Kiedy byłam na pierwszych studenckich praktykach, mój profesor pokazał mi w wykopie obiekt archeologiczny. Patrzę w miejsce, które wskazywał palcem, a tam tylko jakaś plama. A to był zaczątek ziemianki, której nie rozpozna żaden amator. Poszukiwacze znajdują na polu żołnierskie guziki, zabierają je, ale zapominają, że do tych guzików może być reszta, czyli poległy w tym miejscu człowiek. Sam przedmiot bez kontekstu, w którym został znaleziony, nie jest wiele wart. Archeolog opowiada też o badaniach dr Tomasza Kołomańskiego w Krośnicach. Podczas remontu torów robotnicy znajdują szkielet 55-letniego mężczyzny, młodszej o blisko 10 lat kobiety i drugiej, 20-letniej. Na miejsce zostaje wezwany prokurator i konserwator zabytków. Podczas badań wykopaliskowych okazuje się, że mężczyzna miał na wysokości żeber XVII-wieczne monety ze śladami lnianego materiału i ślady cięć na kościach. Obok natrafiano na lej szrapnela z I wojny światowej. Gdyby ktoś zabrał tylko monety, nie udałoby się na ich podstawie odtworzyć żadnej historii, można by przypuszczać, że ci ludzie to ofiary eksplozji. Tymczasem archeolodzy ustalili, że podczas potopu szwedzka armia szła z Litwy w stronę Elbląga i wtedy kilka oddziałów dragonów zatrzymało się w okolicznych wsiach, które pustoszyli na potęgę. Te trzy osoby to zapewne rodzina, która uciekała przed wojskiem. I tak została ocalona czyjaś historia – mówi archeolog. Prof. Trzciński zaangażował się w trwające właśnie prace legislacyjne. Proponuje wprowadzenie do definicji zabytku archeologicznego cezury chronologicznej stu lat. – Nie możemy uparcie udawać, że każda skorodowana rzecz, która leżała w ziemi lub wodzie, posiada wartość historyczną lub naukową, a jej zachowanie leży w interesie społecznym – mówi naukowiec. – Kiedy znalazca powiadomi wojewódzkiego konserwatora zabytków o odkryciu takich rzeczy, a urząd nie zareaguje przez 90 dni, będzie można przyjąć, że te rzeczy nie są zabytkami i – to nowość – będą mogły zostać u znalazcy. Regulacja ta mogłaby unormować kwestie militariów z okresu II wojny światowej, które i tak są ignorowane przez archeologów, a dla eksploratorów mają wartość. Grupy chcące realizować swoje badawcze pasje będą mogły je nadal realizować w ramach pozwolenia na badania archeologiczne, co będzie oczywiście wiązało się ze stałą obecnością archeologa podczas takich prac. On będzie gwarantem zadokumentowania profesjonalnego przebiegu prac, zabezpieczenia artefaktów itd. Amatorzy historii powinni również mieć dostęp do darmowej edukacji ze strony muzealników czy konserwatorów. Odrębną kwestią jest wprowadzenie licencji na wykonywanie zawodu archeologa, co pozwoliłoby zdyscyplinować nie zawsze rzetelnych archeologów. Poglądy profesora Macieja Trzcińskiego się radykalizują. Przepisy już się zaostrzyły i eksploracja bez pozwoleń jest od 1 stycznia 2018 r. przestępstwem, a nie jak do tej pory wykroczeniem.