Most na rzece Kwai. Jak dotrzeć do najsłynniejszego mostu w Azji
Most na rzece Kwai to jeden z najsłynniejszych mostów w historii kina. Każdego roku odwiedzają go tysiące turystów. Warto się tam wybrać, podczas wakacji w Azji Południowo-Wschodniej.
W tym artykule: Most na rzece Kwai – historia autentyczna Most na rzece Kwai – Jak dotrzeć Mosta na rzece Kwai – Zwiedzanie Most na rzece Kwai – Na bogato Tajlandia to jeden z najbardziej zróżnicowanych krajów w Azji. Tropikalne południe przyciąga niebiańskimi plażami, na północy na turystów czekają dzikie górzyste regiony. Podczas wizyty w Bangkoku, stolicy Tajlandii, warto wybrać się w podróż na zachód, by zobaczyć słynny most na rzece Kwai. Most na rzece Kwai – historia autentyczna Kiedy w 1957 roku na ekran kin wszedł film wojenny „Most na rzece Kwai" w reżyserii Davida Leana, od wydarzeń, do których nawiązuje fabuła, minęło zaledwie 15 lat. Film był adaptacją powieści francuskiego pisarza Pierre'a Boulle'a, który był naocznym świadkiem tragedii II wojny światowej w Azji Południowo-Wschodniej. Najdłuższy szklany most świata w Wietnamie został wpisany do Księgi Rekordów Guinessa. Ile wynosi jego długość? Most Bach Long, czyli nowy najdłuższy szklany most świata ma ponad 630 m długości. Położony jest w górskim regionie w prowincji Son La, w północno-zachodnim Wietnamie, ok. 120 km od Hanoi. Kanwa dramatu jest nie tylko autentyczna, ale w swej realności nawet tragiczniejsza, niż to przedstawili autorzy filmu. W połowie 1943 roku japońskie konwoje morskie płynące do Birmy (przedsionka do planowanego opanowania Indii) ponoszą coraz większe straty. Japończycy byli już wówczas nękani przez lotnictwo i okręty podwodne aliantów. W kwaterze głównej cesarskiej armii zapada więc decyzja przebicia alternatywnego – bardziej bezpiecznego – szlaku kolejowego z Tajlandii do granicy birmańskiej. Do budowy kolei ściągnięto przeszło 60 tys. alianckich jeńców wziętych do niewoli podczas walk w Azji na na Pacyfiku. Byli to głównie Brytyjczycy, ale także Holendrzy, Australijczycy, Amerykanie oraz ponad ćwierć miliona robotników azjatyckich różnych narodowości. Jednocześnie pracowały dwie brygady. Jedna po birmańskiej stronie, a druga w Tajlandii. Bezlitośnie poganiani jeńcy przedzierali się przez malaryczną, zalewaną ciągłymi deszczami dżunglę, w warunkach, które wyniszczały życie i zdrowie w piorunującym tempie. Kolejni ludzie padali jak muchy z morderczego wysiłku, niedożywienia i chorób, nieludzko traktowani przez Japończyków. Paradoksalnie – ginęli także z rąk swoich, w wyniku bombardowań Anglików i Amerykanów, bo Japończycy obozy jenieckie lokowali rozmyślnie obok lotnisk, składów paliwa lub amunicji i stanowisk baterii przeciwlotniczych. Nie pozwalali też oznaczać szpitali czerwonym krzyżem. Podczas jednego z alianckich nalotów we wrześniu 1944 zginęło stu jeńców, ponad 300 odniosło rany. Kiedy obie grupy robocze połączyły tor na granicznej Przełęczy Trzech Pagód, zapłaciło już za to życiem sto kilkanaście tysięcy ludzi. Na każdy z 415 kilometrów toru przypadało 280 grobów. Padł co czwarty z alianckich jeńców. Tu dygresja: Tajowie nie mogli się wprawdzie przeciwstawić okupacji Japonii, weszli jednak w taktyczny sojusz z okupantem, oskubując przy okazji pod jego osłoną terytoria swych sąsiadów. Wypowiedzieli nawet wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym. Tuż przed nieuchronną klęską Japonii Tajlandczycy uznali jednak, że taka polityka była wbrew ich konstytucji, zgłosili chęć oddania zagrabionych ziem i w rezultacie jako pierwszy z satelitów Państw Osi – została członkiem nowo powstałej Organizacji Narodów Zjednoczonych. Most na rzece Kwai – Jak dotrzeć Wycieczkę z Bangkoku nad rzekę Kwai i z powrotem można odbyć w jeden dzień. To nieco ponad 120 kilometrów. Pociągiem jest się na miejscu w 2,5 godziny, autobusem rejsowym jeszcze szybciej, autokary turystyczne zatrzymują się po drodze na krótko w mieście Nakhon Pathom. Jest tam kolosalna – wysoka na 125 metrów – stupa (prosta budowla buddyjska) nad najstarszą w Tajlandii świątynią (IV wiek p.n.e.) i największą w tym rejonie świata. Stamtąd dojeżdża się do Kanchanaburi, stolicy prowincji o tej samej nazwie. Podczas II wojny światowej znajdowała się tam baza, przez którą przechodzili jeńcy w drodze do obozów rozrzuconych wzdłuż kolei, a także największy szpital jeniecki w tych czasach. Przez pewien okres leżało tam 8 tys. pacjentów. Kto nie przeżył, spoczął na pobliskim cmentarzu, którym opiekuje się Komisja Grobów Wojennych Wspólnoty Brytyjskiej. Z Kanchanaburi nad rzekę są jeszcze 2 kilometry. Stoi tam stosowna tablica informacyjna, a obok niej parowa lokomotywka w charakterze podfałszowanego eksponatu historycznego, bo kursowała tędy, ale już po wojnie. Mosta na rzece Kwai – Zwiedzanie Mosty na rzece Kwai było właściwie trzy. Dwa pierwsze – prowizoryczne z drewna – mniej więcej takie, jaki na filmie wznosili jeńcy pod kierunkiem pułkownika Nicholsona (w filmie gra go Alec Guinness). Z wody wystają resztki jednego z nich, na miejscu drugiego o sto metrów dalej, stoi most żelazny. Japończycy sprowadzili go w częściach z Jawy i złożyli ponownie rękami jeńców. Wszystkie trzy mosty były po kolei niszczone – bądź przez lotników amerykańskich startujących z bazy na południu Chin, bądź brytyjskich z Cejlonu. Nawiasem mówiąc, to na Cejlonie właśnie, a nie w Tajlandii, kręcony był film Davida Leana, w zupełnie innej scenerii. Po wojnie trzy zwalone do wody przęsła żelaznego mostu (latem 1945) podnieśli w ramach reparacji Japończycy. W Chinach odkryto zapadlisko z lasem na dnie. Na głębokości kilkuset metrów mogą żyć nieznane nauce zwierzęta Zapadlisko nie musi być „piekielne”. Lej krasowy na południu Chin zamiast przerażenia, wzbudza zachwyty. Kilka kilometrów od mostu jest wioska Chung Kai, dokąd chętni mogą dopłynąć łodzią. Jest tam zbudowany przez jeńców kościółek i cmentarz, na którym pochowano 1700 Anglików i Holendrów. – Gdy wróciwszy stamtąd, orzeźwiałem się jogurtem w nadrzecznej gospodzie, wśród turystów snujących się ospale po placyku na przyczółku mostu, powstało nagle poruszenie – opowiada dziennikarz Jerzy Chocilowski. Powodem zamętu był pociąg, który wychynął się zza wzgórz po drugiej stronie rzeki i gwiżdżąc wjechał wolno na most. Przez moment powiało autentyzmem – mogło się zdawać, że czas się cofnął i z Birmy wraca towarowy pociąg japoński, ale iluzja zaraz uległa odczarowaniu. Było to zaledwie kilka pasażerskich wagoników kursujących na krótkiej lokalnej linii. Przez okna wyglądały uśmiechnięte, kolorowo ubrane dziewczęta, a Japończycy owszem, byli: skakali wokół jak pasikoniki, terkocąc kamerami i pstrykając spustami migawek Canonów i Asahi Pentaxów. Zarówno pisarz Pierre Boulle, jak i reżyser David Lean na gruncie faktów skonstruowali fabułę, która miała być oskarżeniem okrucieństwa i absurdów wojny. Można jednak odnieść wrażenie, że z biegiem lat most na rzece Kwai traci tę symbolikę. Jest w coraz mniejszym stopniu ponurym pomnikiem czasu pogardy, a w coraz większym ciekawostką historyczną poddaną władzy komercji. Warto się zamyślić nad zachwianiem tej proporcji. Film dał się również zapamiętać ze słynnej już melodii. Wesołe gwizdanie jeńców na zawsze zapisało się w historii kina. Most na rzece Kwai – Na bogato Okolice rzeki Kwai upodobali sobie zamożni turyści, którzy egzotyczne wakacje z historią w tle łączą z aktywnościami na polach golfowych. Na szczęście Tajlandia może być również dostępna w wersji ekonomicznej. Warto polować na promocje połączeń lotniczych. Noclegi, jedzenie i transport po kraju są tańsze niż w krajach Europy. ■ Rejs stylizowanym statkiem rzecznym Za 6-dniowy rejs po rzecze Kwai luksusowym statkiem w stylu kolonialnym trzeba zapłacić przynajmniej 2300 USD. Statki wypływają z Bangkoku. Na trasie są buddyjskie świątynie, tajskie zabytki, ruiny budowli Khmerów i oczywiści słynny most na rzece Kwai. ■ Golf nad rzeką Kwai Rejs po rzece połączony z noclegami na najlepszych polach golfowych w Tajlandii.
Tajlandia informacje ogólne, historia. Tajlandia dawniej i dziś
To piękny i zasobny kraj, który ma trudną historię. Tajlandia dawniej była areną krwawych konfliktów. Dziś wygląda to inaczej. Opisujemy, jakim krajem jest Tajlandia. Informacje na ten temat można znaleźć poniżej.
W tym artykule: Tajlandia informacje ogólne Tajlandia informacje – turystyka Tajlandia dawniej – historia Tajlandia dawniej – dawne złe czasy Tajlandia dawniej – wszyscy synowie króla Tajlandia dawniej – koniec władzy monarszej Tajlandia dawniej – krwawa droga do demokracji Tajlandia dziś – Ameryka nad Mekongiem Tajlandia dziś – król patrzy na swoje dzieło Tajowie zwykli porównywać zarys swego kraju do głowy słonia, zwierzęcia bardzo tu szanowanego, symbolu przyjaźni i dobroci. Jego trąbę stanowi tajlandzka część Półwyspu Malajskiego – region tropikalnych lasów, białych plaż, wapiennych klifów. Z kolei środkowa część potężnej głowy – oparta czołem o granicę z Birmą – jest żyzną równiną, poprzecinaną rzekami i siecią kanałów, ryżową spiżarnią Tajlandii. Na północnym krańcu kraju, tuż pod sklepieniem czaszki słonia, leży górzysta i lesista kraina, której stolicą jest Chiang Mai, miasto zwane poetycznie Kwiatem Północy. To pobliże osławionego Złotego Trójkąta (Laos – Tajlandia – Birma), ziemia Jao, Meosów, Lisu, Akha, Karenów i innych plemion uprawiających mak opiumowy, przerabiany na heroinę. Tuż obok, między granicami z Laosem i Kambodżą, wisi „ucho słonia”, czyli płaskowyż północno-wschodni, najbiedniejszy region Tajlandii. Słynie z najlepszego jedwabiu i ma opinię swego rodzaju sejfu chroniącego stare obyczaje. Tam znajduje się wiele tysiącletnich zabytków z okresu panowania Khmerów, m.in. kompleks świątynny Phimai, zwany małym Angkorem. Tajlandia w szczycie sezonu turystycznego. Kto może odwiedzić Krainę Uśmiechu? Tajlandia kusi rajskimi plażami i nie tylko. Polska zima to najlepszy czas, żeby odwiedzić słynne na całym świecie kurorty. O czym należy pamiętać przed podróżą? I wreszcie „oko słonia” – Bangkok, ponad 6-milionowa termitiera ludzka, bezładna hybryda Zachodu i Wschodu. Oszałamiająca przybysza gorączkowym rytmem życia, w której jednak, ochłonąwszy trochę, można odnaleźć wciąż niezatarte rysy orientalnej tożsamości. Tajlandia informacje ogólne Życie rdzennych Tajów płynie w tempie umiarkowanym, wszystkie przedsięwzięcia podporządkowane są krzepiącej perspektywie następnego dnia. Ludzie pracują bez zawziętości, z nonszalancją, przerwami na żart i śmiech. Jednym z najczęściej używanych tajskich słów jest sanuk. W przybliżeniu znaczy to, że coś jest zabawne, fajne. Tajowie niejako automatycznie dzielą wszystko na to, co jest sanuk, i to, co nim nie jest, czyli mai sanuk. Rozrywki, przyjemności to sanuk, nudne obowiązki – mai sanuk. Codzienne, drobne i mało przyjemne zdarzenia Tajowie kwitują uśmiechem i komentarzem: mai pen rai, co jest wyrażeniem niemal tak samo popularnym, jak sanuk. Można je przetłumaczyć jako „nie szkodzi”, „mniejsza o to”. Świadczy ono o typowej dla Tajów skłonności do przyjmowania z pogodą trudności i niepowodzeń, do łagodzenia napięć. Jest to nie tylko cecha charakteru, ale chyba także w dużym stopniu refleks filozofii buddyjskiej, doradzającej lekceważenie rzeczy mało istotnych i przemijających. A buddyzm w Tajlandii dominuje absolutnie. Wyznaje go 95 proc. mieszkańców. Jest to przy tym w równej mierze religia, co sposób bycia, kodeks etyczny, wsączony w tkankę społeczną. Prawie wszyscy mężczyźni spędzają kilka miesięcy życia w klasztorze, podług jego ascetycznej reguły. Dla młodych stanowi to rodzaj przygotowania do kroczenia drogą zgodną z naukami Buddy. Dla starszych – zaskarbienia sobie tambun (zasługi) z myślą o wyrównaniu przewin, które mogą zaciążyć na najbliższym wcieleniu, ogniwie w łańcuchu reinkarnacji. Tajlandia dla aktywnych. 15 rzeczy, które warto zrobić w w czasie podróży Co robić w Tajlandii? Czego warto spróbować? Jedno jest pewne: szkoda czasu na leżenie! W Tajlandii stawiamy na aktywny wypoczynek, bo ta wiecznie zielona kraina zachęca do działania: na ląd... Charakterystyczna dla panującej w Tajlandii gałęzi buddyzmu Małego Wozu (Hinajana) jest tolerancja. Koegzystuje on przyjaźnie zarówno z astrologią i obrzędami rodem z hinduizmu, jak i z animizmem – poprzez wiarę w dobre i złe duchy, wymagające stałego zabiegania o ich życzliwość. Symbioza życia duchowego i fizycznego w wersji tajskiej dobrze widoczna jest w ceremonii pogrzebowej. Przebiega ona w atmosferze niemal piknikowej. Ten, kto umarł, wstąpił bowiem na ścieżkę wiodącą ku nowej egzystencji, a krewnym i przyjaciołom pozostaje tylko uczcić jego pamięć jak najradośniej. A życie na ziemi niech toczy się dalej. I niech zawsze będzie sanuk. Tajlandia informacje – turystyka Autostrada Phetkasem, wybiegająca z Bangkoku na południe, pozwala wygodnie dotrzeć do wszystkich uroczych miejsc. Stanowi oś komunikacyjną tajskiej części Półwyspu Malajskiego, biegnąc aż do granicy z Malezją. Wiele jest innych wspaniałych zakątków, których nie sposób opisać. Podobała mi się bardzo północna część wybrzeża Morza Andamańskiego między wyspą Phuket a granicą z Birmą. Stromo opadająca ku spienionym falom, pusta i słabo jeszcze zagospodarowana. Urocze jest pełne wysp i wysepek dalekie południe od miasta Trang ku malezyjskiej granicy, gdzie na plaży, w przeciwieństwie do Phuketu, mamy tłumy biegających krabów, a nie turystów. Im bliżej malezyjskiej granicy, tym więcej muzułmanów, a w najdalszych południowych prowincjach stanowią już większość. Tajski czy malajski islam nie przypomina arabskiego albo irańskiego fundamentalizmu, jest łagodniejszy i dobrotliwy. Ale po wojnie długo tliło się tu wspierane przez Chiny powstanie o komunistycznym charakterze, w końcu jakoś uspokojone. Teraz niepokoje odżywają pod sztandarem islamskim i z oczywistymi związkami z terroryzmem. Od czasu do czasu wybuchają tu bomby, nocą atakowane są posterunki policji. To już nie przelewki: pod kuszącymi obrazami wyspiarskiego raju czai się piekło. A Tajlandia dawniej bywała piekłem wiele razy. Tajlandia dawniej – historia Już w II wieku naszej ery w północnej i środkowej części dzisiejszej Tajlandii formuje się buddyjskie królestwo Dvaravati. Utworzone zostało przez naród Monów, którego resztki przetrwały do dzisiaj jako izolowane górskie plemiona. Czego nie robić w Tajlandii? [ETYKA PODRÓŻNIKA] Rajska plaża, wibrujący Bangkok, przejażdżki na słoniu, odwiedziny u egzotycznych plemion, kraina uśmiechu czekają na ciebie – zachęcają turystyczne foldery o Tajlandii. Ale to wszystko... W czasie powstawania królestwa Dvaravati przodkowie dzisiejszych Tajów zamieszkują południowe Chiny. Stamtąd – wypierani przez wojownicze państwa – stopniowo zasiedlają dzisiejsze siedziby. Wszystkich jednak wkrótce podbijają najlepiej wówczas zorganizowani Khmerzy. Pod koniec pierwszego tysiąclecia naszej ery budują zadziwiającą do dziś swoją wspaniałością stolicę Angkor i stają się dominującą potęgą w Azji Południowo-Wschodniej. Ich imperium sięga od dzisiejszego Wietnamu po Birmę. W XIII w. ta przytłaczająca wszystkich potęga rozpada się gwałtownie. W politycznej próżni formują się nowe ośrodki zaludnione już w większości przez ludzi mówiących po tajsku, z których najpotężniejsze jest królestwo Sukhotai. Tajlandia dawniej – dawne złe czasy Sukhotai nie powaliły jednak walki ze słabnącymi Khmerami ani też nowa potęga w tej części Azji, jaką okazała się Birma. Zagroziła mu rosnąca moc innego tajskiego państwa, ze stolicą w Ayutthaya, położoną bardziej na południe, niedaleko dzisiejszego Bangkoku. Ono, już pod nazwą Syjamu, podbija Sukhotai i przepędza królów khmerskich z Angkor, przesądzając o upadku stolicy odwiecznego wroga. Królestwo Syjamu odwiedził w 1658 roku pierwszy Polak – jezuita, o. Michał Boym. Swoje wrażenia opisał w memoriale przeznaczonym dla papieża. Szczególnie zachwyciła go Ayutthaya – metropolia pełna wspaniałych świątyń. Rzeczywiście, było to jedno z największych i najlepiej prosperujących miast Azji, a Syjam tamtych czasów był regionalnym mocarstwem. Ale już wtedy nad wspaniałą Ayutthayą i jej królami – którym poddani oddawali cześć boską – zawisło śmiertelne niebezpieczeństwo. Kolejne wojny z Birmą nie przynosiły rozstrzygnięcia, jednak szala powoli przechylała się na korzyść zachodniego sąsiada. Katastrofę przyniósł rok 1767, kiedy armia birmańska zniszczyła stolicę i wyrżnęła jej mieszkańców. Dewastowano nawet świątynie, choć najeźdźcy wyznawali tę samą religię. Okrucieństwo wojen toczonych najpierw z Khmerami, potem z Birmą, a w międzyczasie między konkurującymi państwami tajskimi, każe postawić pytanie o buddyzm dominujący w tej części Azji. Uważany za religię tolerancyjną, uczącą łagodności i współczucia, nie był w stanie powściągnąć morderczych instynktów swoich wyznawców. Zapewne ludzkie złe skłonności są takie same bez względu na kulturę i geografię, a krwiożercze zwierzę, które w nas drzemie, jednakowo trudno okiełznać. Tajlandia dawniej – wszyscy synowie króla Dziś Ayutthaya to kolejna w tej części Azji imponująca ruina zwiedzana przez rzesze turystów przybywających z odległego o 60 km Bangkoku. Nową stolicę założyli uciekinierzy, którzy zatrzymali się dopiero na nadmorskich bagnach u ujścia rzeki Nam Chao Phraya (Menam). Tam poczuli się trochę bezpieczniej i mogli obwołać królem jednego z wojennych watażków, który jako Rama I założył obecnie panującą dynastię Chakri. Sprzyjało im szczęście: Birma, uwikłana w wojnę z Chinami, wycofała większość wojsk, a dochody z handlu ryżem spływającym żeglowną rzeką napełniały złotem pałacowy skarbiec. Dlatego kolejne wcielenie Syjamu ze stolicą w Krung Thep Machanakhon (tak brzmi prawidłowa nazwa Bangkoku) szybko urosło w siłę. Monarchowie z dynastii Chakri (przyjmowali imię Rama, na wzór bohatera staroindyjskiego eposu) wyprowadzili swoje państwo z krwawej zawieruchy azjatyckich wojen. I zaraz znaleźli się na skrzyżowaniu interesów kolonialnych mocarstw. Francja zagarnęła Wietnam, a odebrawszy Syjamowi Laos i Kambodżę, chętnie poszłaby dalej. Z Birmy i Półwyspu Malajskiego czaiła się Anglia. Tajlandia: 10 lat więzienia dla turysty za zdjęcie na chronionej rafie koralowej Jednym z zagrożeń dla rafy koralowej są ludzie. Czy ta sytuacja nauczy turystów szanowania podwodnych ekosystemów? Syjam miał szczęście do dwu kolejnych monarchów panujących w drugiej połowie XIX wieku – Mongkuta (Rama IV; 1851–68) i jego syna Chulalongkorna (Rama V; 1868–1910). Wykształceni, znający zarówno kulturę Wschodu, jak i Zachodu, rozumieli zacofanie swojego kraju, mimo pozorów regionalnej mocarstwowości. Widzieli, że Syjam musi paść ofiarą europejskich potęg, o ile ustępstwami, rozgrywaniem sprzeczności miedzy nimi oraz umiejętną dyplomacją nie odsunie tej groźby. Już Mongkut obrał kurs na zdecydowaną modernizację kraju, a jego dzieło rozwinął syn. Wsławił się nie tylko tym, że miał ponad 100 dzieci z różnych żon i nałożnic. Każdemu ze ślubnych i nieślubnych synów zapewnił wykształcenie w elitarnych liceach angielskich. Chulalongkorn ufundował pierwszy w kraju uniwersytet. Stworzył nowoczesną dyplomację i administrację (opierając się głównie na swej rodzinie), dbał o koligacje z europejskimi dworami, wiele podróżował. W efekcie – kosztem kompromisów i ustępstw terytorialnych – ocalił niepodległość Syjamu. Tylko bardzo niewielu państwom tej części globu udało się uniknąć skolonizowania. Dlatego Chulalongkorn jest w dzisiejszej Tajlandii kimś w rodzaju świętego. Ale ten ubierający się po europejsku król – gdy zechciał – potrafił też być impertynentem. Gdy pod koniec XIX wieku podróżował z Rzymu do Petersburga, powiedział przekraczając nieistniejącą od dawna granicę Rzeczypospolitej: „Cieszę się, że jestem w Polsce”. Towarzyszący egzotycznemu monarsze oficerowie austriaccy i rosyjscy zdębieli, ale stary wyga dobrze kalkulował, co powiedzieć. Chciał, by do europejskich dworów wpłynęły raporty o jego wiedzy i niezależności. Tajlandia dawniej – koniec władzy monarszej Tak syjamska monarchia absolutna dotrwała do lat 30. XX wieku, lecz była już wtedy zupełnym anachronizmem. Nic więc dziwnego, że w 1932 roku grupa młodych urzędników i oficerów dokonała bezkrwawego zamachu stanu, a król Rama VII musiał zgodzić się na monarchię konstytucyjną. Przywódcy zamachu – prawnik Pridi Phanomyong i major Pibul Songgram – szybko się jednak skłócili. Pridi zerkał w stronę socjalizmu. Pibul obrastał w generalskie szlify i niewiele mu nawet zaszkodziła kolaboracja z Japończykami podczas II wojny światowej. Właśnie pod jego rządami zmieniono w 1939 roku nazwę kraju na „Prathet Thai”, czyli – z europejska – „Tajlandia”. A więc kraj Tajów, etnicznie dominujących w Syjamie, co bardziej odpowiadało nacjonalistycznym aspiracjom generała. Według innej interpretacji „Tajlandia” oznacza „kraj wolnych ludzi”. To miało podkreślić dumę z zachowanej niepodległości, ale „wolność” w rozumieniu Pibula sprowadzała się do wykonywania jego rozkazów. Do dziś niewyjaśnione zabójstwo króla Anandy (Rama VIII) w 1946 roku generał wykorzystał do wygnania z kraju premiera, którym był akurat jego były przyjaciel Pridi. Pibul objął władzę dyktatorską wraz z tytułem marszałka. Wtedy właśnie pośpiesznie sprowadzono z USA najbliższego krewnego zamordowanego króla, którym był młodziutki Bumibol, syn dyplomaty. Przyjął imię Rama IX, który panował do 2016 r. Po nim zasiadł na tronie jego syn Maha Vajiralongkorn, czyli Rama X. Marszałek Pibul dotrwał na szczycie do 1957 roku, kiedy wygonił go młodszy i bardziej energiczny generał. Władza królewska w tych czasach nie liczyła się w ogóle, monarcha był tylko symbolem rządzonego przez wojsko państwa, choć nadal – wzorem monarchii absolutnej – poddani padali przed nim na twarz. Tajlandia dawniej – krwawa droga do demokracji Kiedy pod koniec 1979 roku wybrałem się z grupką niemieckich poszukiwaczy przygód do przesławnego „Złotego Trójkąta” – gdzie w górach zbiegają się granice Birmy, Laosu i Tajlandii – była to niebezpieczna eskapada. Siły porządkowe nie opuszczały dużych miast, w górach rządziły opiumowe bandy złożone z potomków zbiegłych tu po klęsce żołnierzy chińskiego Kuomintangu, niedobitków komunistycznej partyzantki i rzezimieszków z lokalnych plemion. Dzisiaj jest to piękna i spokojna okolica, gdzie grzbiety przedgórza Himalajów przeglądają się w Mekongu. Biało kwitnące makowe plantacje i strzegące ich bandy można zobaczyć dopiero po birmańskiej stronie. 6 krajów, w których trzeba uważać, co się mówi i robi. O tym lepiej pamiętać przed wyjazdem Dlaczego na Dominikanie lepiej nie wypowiadać polskich słów „nie ma”? Która część ciała w Tajlandii jest najważniejsza i nie wolno jej dotykać? Kogo może interesować z kim dzielimy ... Kiedy wychowany w USA młodzieniec przyodziany w ceremonialne syjamskie szaty zasiadł na tronie, szybko pojął, że jest marionetką pokazywaną raz na jakiś czas dla uciechy ludu. Obwieszony orderami marszałek Pibul trzymał go twardo w złotej klatce dworskiej etykiety. Młody Bumibol zaczął więc jeździć po najbiedniejszych wioskach. Ze swego królewskiego majątku fundował studnie i wodociągi. Proponował wieśniakom zastąpienie opium innymi dochodowymi uprawami. Bo nie sztuka wysłać wojsko i spalić napalmem makowe pola. Wieśniacy i tak wrócą do opium, bo kto im godzi-wie zapłaci, jak nie narkotykowe bandy? Zwłaszcza północ kraju była jego największą troską. Opiumowy mak najlepiej udaje się powyżej 1000 m wysokości, a na zwykłe tropikalne uprawy jest tam za zimno. Kiedyś król zatrudnił specjalistów z Polski, aby wraz z innymi cudzoziemcami badali możliwość uprawy truskawek na tej wysokości. Jeśli bowiem nie zaproponujemy wieśniakom niczego sensownego, to we wsiach nadal rządzić będą bandyci, a w głowach mącić komuniści; to wiedział. Tak Bumibol stopniowo zyskiwał szacunek narodu. Generałowie przychodzili i obalali się nawzajem, a on trwał. Był ostrożny. Dopiero w 1981 roku, przy kolejnej próbie zamachu, posłał królową, by postraszyła oficerów monarszym gniewem. Poskutkowało. Potem działał sam – ale nigdy w pierwszej linii. Król więcej może, ale królowi mniej wolno. Kiedy w 1992 roku generał Suchinda – po krwawym stłumieniu demonstracji ulicznych – brał się do ustanowienia kolejnej dyktatury, wystarczyło, że król huknął na niego w telewizji i wojacy pokornie umknęli do koszar. Turyści zwiedzający Bangkok nie zauważają stojącego na jednym z placów Pomnika Demokracji. Choć tamtędy zwykle dojeżdża się do pałacu królewskiego i kapiących od złota świątyń. Cóż zresztą pamiętać? Zwaliste brzydactwo wykute z nieszczęśliwie dobranej – przypominającej beton – szarej skały dla upamiętnienia bezkrwawego przewrotu z 1932 roku. Stało się ono stopniowo miejscem, gdzie zbierali się młodzi ludzie, głównie studenci, by protestować przeciw dyktaturze kolejnych generałów. Dzisiaj to miejsce upamiętnia przelaną na ulicach Bangkoku krew. Ale o tym nie opowiada się turystom. Przewodniki tylko w historycznych suplementach wspominają o sekwencji protestów ulicznych lat 1972, 1976, 1992. Liczba ofiar i brutalność tłumiącego rozruchy wojska pozostawia daleko w tyle nasz polski dramatyczny ciąg wydarzeń drugiej połowy XX wieku. Trzeba byłoby pogadać z ludźmi, o ile w ogóle chcieliby mówić o sprawach strasznych, nie przystających do propagandowych folderów. Potem dopiero można wmieszać się w tłum turystów i pójść alejami w stronę pałacu, gdzie w cieniu drzew rozłożyły się bazary i sklepiki. To na tych właśnie drzewach żołnierze wieszali złapanych na demonstracjach. Albo przejść na niedaleki kampus Uniwersytetu Thammasat, gdzie w 1976 wdarło się wojsko, masakrując każdego, kto się nawinął. Dlaczego Tajlandia stała się turystycznym piekłem? [FELIETON] Tajlandii sporo wybaczam. Naciągaczy, ladyboysów oraz Bangkok. Nawet to, że pogryzły mnie w tym Bangkoku pluskwy. Źli generałowie, dobry naród? Zbyt to proste. W połowie lat 60. w rządzonym twardą ręką kraju coraz szersze wpływy zdobywał komunistyczny miraż w wersji chińskiej, który owładnął już Wietnamem, Laosem i Kambodżą. Powstanie ubogiego chłopstwa ogarnęło północ, rebelia muzułmańska – południe kraju. Generałowie z trudem pacyfikowali górskie doliny i szeroko otworzyli drzwi dla Amerykanów. Ci ostatni założyli w Tajlandii bazy i stąd dokonywali nalotów na Wietnam i Laos. Jest w dziejach tego kraju wątek Pinocheta i Alliende ze wszystkimi strasznymi dylematami, jakie on niesie. Tajlandia dziś – Ameryka nad Mekongiem Tajlandia jest dziś Ameryką regionu. Kraj nie tylko piękny, ale jak na Azję – bogaty. Mieszkańcy Birmy, Laosu i Kambodży przemykają się przez granicę, by pracować tu na czarno. Samych nielegalnych uchodźców birmańskich jest ponad milion. Ale nie zawsze tak było. Gdy Brytyjczycy po wojnie wycofywali się z Birmy, zostawili kraj dobrze zagospodarowany, z powszechną znajomością angielskiego. W tym samym czasie francuskie kraje Indochin też nieźle prosperowały jako kolonie. Wszystko to zostało zaprzepaszczone przez dyktatury, wojny domowe albo komunistyczne zaczadzenie. W najuboższej z ubogich Kambodży można oglądać nie tylko wspaniałość porośniętych dżunglą ruin Angkor Wat, ale resztki zdewastowanych dróg, które budowali niegdyś Francuzi. Jedynie Tajlandia szła krok za krokiem do przodu, borykając się z dyktaturami, płacąc krwią za każdy fragment wywalczonej wolności. Stopniowo okazało się, że demokracja może być opłacalnym interesem: przyciąga zagraniczne inwestycje, a własnym obywatelom otwiera pole inicjatywy. Po okiełznanej przez króla krwawej próbie przewrotu w 1992 roku wydawało się, że ustrój jest już ugruntowany, kolejne wybory wyłaniały rządy, aż wreszcie pojawił się Thaksin Shinawatra. Nowobogacki milioner zwany„tajskim Berlusconim”, który założył własną partię, naobiecywał gruszek na wierzbie i wygrał wybory w 2001 roku. Tajlandia dziś – król patrzy na swoje dzieło Thaksin zaczynał jako komendant posterunku przy „moście przyjaźni” na rzece, którą biegnie granica z Birmą. Most był zamknięty, bo akurat ruch graniczny został zastopowany z powodu kolejnych politycznych kłopotów z birmańską dyktaturą. Za to w płytkiej rzece trwało ożywienie. Ludzie na plecach i głowach przenosili w obu kierunkach paki, skrzynie i rulony, które potem bez przeszkód zabierały oczekujące na brzegach furgonetki. Drogie kamienie, rzeźbione drewno, narkotyki, może i broń? Pozostaje pytanie, komu przemytnicy płacili haracz? W zamian za co pozostawali niewidzialni dla policjantów? Tak narodził się prawdziwy Thaksin, który potem zajął się robieniem pieniędzy na większą skalę i polityką. Ludzie wiele potrafią znieść. Patrzyli, jak kupuje się głosy wieśniaków, a potem wypłaca posłusznym regionom dotacje z państwowych funduszy. Oburzali się, że pod pretekstem walki z narkobiznesem likwiduje się niewygodnych działaczy samorządowych w granicznych prowincjach. Wszystko znosili. Ale gdy okazało się, że premier sprzedał za prawie 2 mld dolarów swoją „Shin Corporation” i nie zapłacił ani grosza podatku, wyszli na ulice, żądając dymisji. Przejażdżka na słoniu? Nie, dziękuję. Ciemna strona tajskiej turystyki Zabawa ze słoniątkiem czy przejażdżka po dżungli na grzbiecie wielkiego słonia mogą wydawać się niezłą atrakcją. Trzeba jednak pamiętać, że za tę "przyjemność" zwierzęta płacą... Już z początkiem 2006 roku na ulicach Bangkoku rozpoczęło się coś w rodzaju „kolorowej rewolucji”; ciąg demonstracji przeciw premierowi. Spryt „tajskiego Berlusconiego” nie pozwolił mu sięgnąć po broń, bo to już nie te czasy. Kolejne wybory umiejętnie więc zmanipulował i tak utrzymał się przy władzy. Wtedy prawie 80-letni Bumibol dał ciche przyzwolenie armii, by podczas wyjazdu Thaksina na jesienną sesję ONZ przejęła władzę. Historia zatoczyła koło: wielki promotor demokracji, który całe swoje życie poświęcił na wyciąganie kraju z biedy i budowę nowoczesnego społeczeństwa, musiał w ostatecznym rachunku sięgnąć po to, co sam zwalczał. Nie zakończyło to waśni w Tajlandii. Przez kolejne lata o władzę walczyli zwolennicy i przeciwnicy Thaksina. Dochodziło do protestów, wprowadzano stan wyjątkowy, ginęli ludzie. W 2014 r. doszło do kolejnego wojskowego zamachu stanu. Poparł go król Rama IX, ale potępiła społeczność międzynarodowa. Juntę oskarżano o faszystowskie zachowania, a protesty i spory trwają do dziś. Społeczeństwo coraz krytyczniej podchodzi do monarchii, która wspiera wojskowych... Jaka będzie w przyszłości Tajlandia Informacje na ten temat są sprzeczne.
Bali to wyspa, która rzuca na przybyszów urok. Uwolnić się od niego nie sposób.
Holenderski kupiec korzenny Cornelis de Houtman, odkrywszy Bali w końcu XVI stulecia, doznał takiego oszołomienia, że długo nie mógł się zdecydować na opuszczenie wyspy. Kiedy wreszcie z ciężkim sercem podniósł kotwicę, część jego żeglarzy pozostała na brzegu, ci zaś, którzy wrócili do domu, opowiadali, że znaleźli zakątek ziemskiego raju. Minęły wieki, a tęczowa legenda Bali nie zblakła i trwa, chociaż wyspą wstrząsały wydarzenia całkowicie sprzeczne z pojęciem rajskiej idylli. Krwawym dramatem był zbrojny podbój Bali przez Holendrów. Radżowie balijscy w obliczu klęski popełniali wraz z dworem i poddanymi puputan – gromadne samobójstwo. Wyspa spłynęła też krwią w wyniku bratobójczej masakry w 1965 roku po nieudanym puczu indonezyjskich komunistów. W październiku 2002 r. z kolei w zamachu terrorystycznym zginęło tutaj blisko 200 osób. Także żaden z Balijczyków nie uważa, że jest mieszkańcem arkadii, ludzie mają tam zwykłe troski i przywary, ciężko pracują, wpadają w gniew i przejawiają okrutną namiętność do walk kogutów. Mimo to Bali nie traci swej sielankowej aureoli, przywabia coraz więcej gości i nie przestaje na nich rzucać uroku. Przychylny los sprawił, że i ja pewnego dnia mogłem zawrzeć znajomość z tą czarodziejką. Ruszyłem do niej z Surabai na Jawie liniowym mikrobusikiem, który potrzebował tylko jednego dnia, by połknąć 500 km dzielące go od celu. Po drodze musieliśmy, oczywiście, przebyć cienki pas wzburzonej wody między obiema wyspami. Na drugą stronę przewiózł nas niewielki prom, skacząc w rękawie cieśniny jak spławik wędki, szarpany krótką nerwową falą. Z pokładu widoczna była zielona bryła Bali – wyraxnie naświetlana kwarcówką słońca. Po półgodzinie stanęliśmy na twardym gruncie w Gilimanuk, portowej mieścinie u zachodniego krańca wyspy i mikrobusik pomknął dalej do swojej mety w stołecznym Denpasarze. Różnica z zostawioną za plecami Jawą rysowała się już po kilku kilometrach. Inna była architektura wiosek. Wyglądały jak forteczki pochowane za glinianymi murami, a wewnątrz podzielone niczym szkatułki przegródkami gospodarstw. Znikły cebulaste kopułki drewnianych meczetów. Ich miejsce zajęły omszałe świątynki o skrzydlatych wejściach strzeżone przez kamienne demony. Raz po raz mijaliśmy kobiety w negliżu do pasa. Był to oczywisty sygnał, że jesteśmy w strefie wolnej od turystycznych paparazzich. Kiedyś topless był dla Balijek zwyczajnością, a biusty zasłaniały ponoć tylko przybywające tu na gościnne występy jawajskie jawnogrzesznice. Denpasar, do którego w końcu dotarliśmy, wygląda dość szpetnie. Na szczęście to nie jest wizytówka wyspy. Stolica Bali ma jednak świetne stare muzeum i niezrównany pchli targ, a wieczorem warto pójść na pasar malam (nocny bazar), gdzie w mało higienicznych warunkach można się smacznie pożywić. Zatrzymałem się w parterowym Bali Hotel, pamiętającym czasy kolonialne, który posłużył mi jako wygodny punkt wypadowy do eksploracji wyspy wynajętym motocyklem. Mój pokój miał, jak wszystkie inne, loggię z wyjściem do ogrodu. Na balustradzie loggii stała gliniana patera na długiej nóżce. Codziennie rano młoda dziewczyna z personelu hotelowego układała na tej paterze kompozycję z liści palmowych, białych płatków migdałowca, czerwonych – hibiskusa oraz ziaren ryżu. Była to ofiara na intencję pomyślnego dnia i udobruchanie złośliwych duchów. Ofiary tego rodzaju, mniej lub bardziej obfite i kunsztowne, składane są na każdym kroku w nieprzeliczonych okolicznościach, w zdrowiu i chorobie, w szczęściu i nieszczęściu. To przejaw nieustannego dialogu, jaki Balijczycy prowadzą ze światem bogów i demonów. Wyspa ta jest w zdominowanej przez islam Indonezji enklawą osobliwej mieszanki wyznaniowej zwanej hinduizmem balijskim. Jej składniki to przejęte z Indii pierwiastki buddyzmu i hinduizmu plus kult przodków i rodzimy animizm. W przekonaniu Balijczyków znajdują się oni w stanie ciągłego zagrożenia, zawieszeni między Dobrem a Złem. Po stronie Dobra jest Istota Najwyższa, zarazem właścicielka wyspy, oddanej ludziom tylko w powiernictwo, oraz tłoczny panteon boskich reprezentacji (wśród nich potężny Śiwa). Po stronie drugiej kłębią się złe duchy, wiedźmy, strzygi, upiory, wampiry i inne niesamowite stwory sprowadzające wszelkie zło. Los człowieka zależy od utrzymywania równowagi między tymi dwiema potęgami. Trzeba zatem zabiegać o względy bogów i jednocześnie uśmierzać gniew demonów. Balijczycy czynią to na wiele sposobów – składają ofiarne dary, celebrują niezliczone święta w niezliczonych świątyniach, dekorują drogi i ozdabiają domostwa. Przestawaniu z bogami towarzyszą wielorakie działania artystyczne. Rok balijski ma tylko 210 dni i jest naszpikowany świętami religijnymi. Do ich rytuału należą rozmaite spektakle o wielofunkcyjnym charakterze. Są one zarazem formą hołdu bogom, rozrywką, pokarmem duchowym i źródłem nauk życiowych. Wystawia się więc stale któryś z wielu klasycznych tańców, inscenizuje całonocne epizody Ramajany i Mahabharaty, ogląda spektakle teatru cieni, a wszystko przy wibrujących dźwiękach gamelanu – małej orkiestry wyposażonej głównie w gongi i ksylofony. Widowiska te muszą mieć swoją oprawę, nie mogą się obyć bez kostiumów, masek, ozdób, mnóstwa rekwizytów. Balijczycy są w tym zakresie samowystarczalni. Poruszają się z naturalną swobodą po obszarze wszelkich rękodzielniczych i artystycznych specjalności. Sami w swych wioskach rzeźbią w drewnie i szarym piaskowcu, sami malują, grają ze słuchu, nie znając nut, mają własnych jubilerów, snycerzy, płatnerzy (wyrabiających krisy), architektów i choreografów. W oczach postronnych obserwatorów jest to zdumiewający fenomen. Trudno wskazać drugą społeczność, która by tak spontanicznie, tłumnie i wielostronnie pochłonięta była na co dzień sztuką i twórczością artystyczną na tak wysokim poziomie. Wędrując po Bali, zawsze można liczyć na jakąś niespodziankę. Czasem wystarczy trochę tylko zboczyć z asfaltu w szczelinę leśnego duktu, by natknąć się na ukrytą w zieleni wioseczkę, ciekawą samą w sobie albo dlatego, że dzieje się w niej akurat coś niecodziennego. Tak trafiłem pewnego razu na kremację, która jest na Bali wydarzeniem rzadkim. Nie spala się tam zwłok zaraz po śmierci na stosie, jak w Indiach lub Nepalu, ale grzebie je prowizorycznie, nieraz i na kilka lat, do czasu zebrania gotówki na pokrycie kosztów ceremonii. Są one wysokie nie tylko dlatego, że balijskiej kremacji towarzyszy wystawny bankiet dla setek jej uczestników; sporządzić trzeba także ogromną wadah (wieżę kremacyjną) bogato przybieraną tkaninami, kolorowe „sarkofagi” w kształcie krów, no i przygotować piramidy owoców, ciast, kwiatów oraz stosy innych wotywnych darów misternie wykonanych z jedwabiu, papieru, słomy i liści. Potem wszystko to się spala, łącznie ze szczątkami ekshumowanych nieboszczyków (dla oszczędności jest ich zwykle kilku), a prochy ciska do rzeki lub morza. Cały obrzęd odbywa się w radosnej karnawałowej atmosferze, bo dusze, opuściwszy ciała zmarłych, uzyskały przepustkę do reinkarnacji. Jest też na Bali mnóstwo miejsc, gdzie uroda Natury w przymierzu z dziełem ludzkich rąk stwarza nadzwyczajne efekty. Trudny do zapomnienia jest widok Besakih – „matki balijskich świątyń” na tarasach u podnóża omiatanego obłokami wulkanu Gunung Agung (3 142 m) z konstelacją smukłych meru (wieżyczek sanktuarium) nakrytych pięterkami zmniejszających się daszków. Mam wciąż pod powiekami wiele takich obrazów, świadczących o tym, jak subtelnie Balijczycy potrafią uduchawiać przyrodę. W latach 20. i 30. XX wieku, gdy Zachód niejako powtórnie odkrył „rajskość” Bali, osiedliło się na niej sporo cudzoziemskich malarzy, fotografików, ludzi pióra. W ślad za nimi ruszyła fala turystów. Ich liczba rosła w postępie geometrycznym i niebawem zrodziło się pytanie o odporność niepowtarzalnej kultury malutkiej Bali na korozję cywilizacyjną. Optymiści powiadają, że nie ma powodu do obaw, bo Balijczycy umieją zręcznie godzić nowoczesność z tradycją. To prawda, że może czasem biją zbyt niskie pokłony Mamonie, a do pocztu ich demonów dołączyła chętnie Komercja. Trudno jednak winić mieszkańców wyspy żyjącej głównie z archaicznego rolnictwa, że odcinają kupony od swej sławy. Trzeba im zresztą przyznać, że starają się czynić to z troską o naturalne środowisko swej społeczności. Centralny kombinat turystyczny skoncentrowany jest strategicznie u południowego wybrzeża wyspy, a jej poznawanie odbywa się w sposób zorganizowany w autokarach krążących po ustalonych trasach. Zresztą wielu uczestników wycieczek nie wyściubia nosów poza plaże i okolice swoich hoteli. Spędzają dnie na takich rozrywkach, jak golf, bilard, kręgle, surfing, a wieczorami bawią się. Z punktu widzenia balijskiej ekologii kulturowej to ideał turysty. W mniejszości zdają się być turyści indywidualni, którym nie szkoda czasu na poruszanie się po Bali. Ci widzą, że nie jest to raj, ale coś naprawdę niezwykłego, coś, co nasz świat ma tylko w jednym egzemplarzu. Miejsce magiczne, które opuszcza się z żalem i dokąd chciałoby się wrócić. NO TO W DROGĘ Samolotem z Warszawy przez Frankfurt, Singapur do Denpasaru, od 3200 zł w dwie strony. Wizy: trzeba kupić na lotnisku, od 10 do 30 USD, w zależności od długości pobytu. Wyjazdy pobytowe All inclusive – od 5750 zł/tydzień (w cenie przelot), wycieczka objazdowa „Świątynie i pola ryżowe” – 670 zł/4 dni, „Morskie safari” – 1100 zł/3 dni – bez przelotu, www.tui.pl AKTYWNIE Pływanie - uwaga na przypływy i odpływy, u wybrzeży jest sporo niebezpiecznych prądów, szczególnie w Kucie. Nurkowanie i wędkarstwo – wyprawy organizują hotele, przy niektórych także tenis, squash, golf, narty wodne, windsurfing, bilard. Taksówki z Nusa Dua do Kuty 30000 IDR (indonezyjska rupia, 10000 IDR = 3,50 zł, wymiana w bankach i – korzystniej – w kantorach) do Denpasar 45000 IDR, do Sanur 40000 IDR, przed podróżą uzgodnić cenę przejazdu. n Autobusy Bemo – przebudowane miniciężarówki i mikrobusy: cena zależy od ilości pasażerów, z Kuty do Denpasar 2500 IDR. Wypożyczenie samochodu 35-50 $/dzień wraz z ubezpieczeniem (potrzebne międzynarodowe prawo jazdy); wypożyczenie motocykla: 10 $/dzień. W Kuta znajduje się centrum medyczne Bali International Medical Centre o standardzie zachodnim, w Denpasar – prywatna klinika Kasih Ibu. Przed przyjazdem na wyspę nie są wymagane żadne szczepienia obowiązkowe. INTERNET Prawie wszystkie hotele mają dostęp do internetu, na mieście sporo kawiarenek internetowych.
Każdy hotel, fabryka, willa czy zwykła chata w Tajlandii musi mieć schronienie dla własnych duchów.
SALA PHRA PUM – tak nazywają się po tajsku kolorowe, udekorowane owocami, figurkami zwierząt i girlandami kwiatów domki dla duchów, niezwykle powszechne zarówno w wielkomiejskim, jak i wiejskim krajobrazie Tajlandii. Niektórzy cudzoziemcy biorą je za ołtarzyki Buddy, wymyślne karmniki dla ptaków lub za modele szczególnie czczonych świątyń. Najbliżsi prawdy są ci ostatni. Siedziby, które Tajowie wznoszą dla duchów, są bowiem ustawioną na niewysokim słupku miniaturką wihary – tego budynku w kompleksie świątynnym, w którym mnisi składają ślubowanie. W nim znajduje się też największy posąg Buddy i tam również najtłumniej gromadzą się wierni – by złożyć mu hołd. W przypadku kapliczek dla duchów chodzi jednak o hołd innego rodzaju, można nawet powiedzieć – o zabarwieniu pogańskim. Tak już bowiem jest, że buddyzm w swej tolerancji przygarnia niektóre praktyki animistyczne i żyje z nimi w harmonii i zgodzie. Domek dla duchów jest jak kamień węgielny. Inauguruje każdą budowę, bez względu na jej rozmiar i przeznaczenie. Gdy tylko powstaną wykopy pod fundament, mnich buddyjski błogosławi i poświęca teren. Wkrótce – w terminie wskazanym przez gwiazdy, co jest dla odmiany wpływem hinduistycznym – przystępuje się do instalacji domku dla duchów. Każdy hotel, fabryka, dom towarowy, apartamentowiec, willa czy zwykła chata muszą mieć własny azyl dla duchów, w przypadku rezygnacji z jego urządzenia można się bowiem spodziewać wszelkich możliwych nieszczęść. Złe lub dobre duchy danego miejsca, bądź dusze jego poprzednich właścicieli, potrzebują własnego kąta. Pozbawione go będą nawiedzały ludzi w ich nowej siedzibie. Najgroęniejsze są dusze dzieci oraz osób zmarłych gwałtowną śmiercią. Z niewytłumaczalnych powodów uważa się, że najzłośliwsze duchy są rodzaju żeńskiego. Zakłócając spokój duchom, należy je ułagodzić, przeprosić za najście złożeniem stosownych ofiar. Nie są one wyszukane – na ogół owoce, ryż, kawałek kurczaka, wieprzowiny, koniecznie woda. Poza tym porcelanowe figurki zwierząt, słoni i koni do przejażdżek, bawołów i świń do gospodarstwa. I oczywiście kwiaty, dużo jak najmocniej pachnących kwiatów. Prócz zwykłych bukiecików są to pracowicie wiązane girlandy z samych płatków, niekiedy artystycznie komponowane festony, którymi drapuje się podnóże i spowija słupek platformy. Obowiązkowe są trociczki oraz świeczki, których płomyki oświetlają drogę odmawianych modlitw. Domki różnią się między sobą nie tylko rozmiarami i materiałem budowlanym (beton, drewno), ale też wystrojem architektonicznym i ornamentyką. Często zajmują spore placyki, ogrodzone łańcuchem, murkiem lub ażurową balustradą, mają wokół ogródki, zdobioną bogato kolumienkę pod platformą, obwiązuje się je nadto szkarłatnymi i żółtymi szarfami. W szarej, obwieszonej paskudnymi lianami napowietrznych kabli, dyszącej wyziewami spalin dżungli wielkiego miasta, błyszczą niczym orchidee na trzęsawisku. Na wsi, pośród drewnianych, otoczonych bujną zielenią domostw, wyglądają znacznie skromniej i naturalniej.
Senna epoka, gdy Bangkok zwano Wenecją Orientu, z racji przecinających go klongów (kanałów), wydaje się dziś odległa jak paleolit. Gdy wybuchł boom budowlany, zasypywane klongi przegrały z asfaltowymi arteriami ciągnącymi się bez końca.
Bangkok znalazł się w stanie gorączkowego, chaotycznego rozwoju, który nie przestaje galopować. W ciągu ostatnich lat miasto zapadło na swego rodzaju urbanistyczną elephantiasis, przekształcając się w molocha bez wyraźnego kształtu, ziejącego oparami spalin, dławionego skrzepami gigantycznych korków samochodowych. Choć metamorfoza, jakiej uległ Bangkok, nie przydała mu urody, za to obciążyła rozlicznymi wadami nowoczesnej metropolii, to mimo wszystko pozostał on miastem na swój sposób magnetycznym. Przy dobrej woli można się dopasować do jego zwariowanego rytmu i znaleźć w nim nietypowy nastrój. Tworzą go nie tylko świątynie, pałace i przydomowe oazy bujnej tropikalnej roślinności, ale również symbioza z wodą, tak charakterystyczna dla tego obszaru położonego metr poniżej poziomu morza. Ocalało jeszcze trochę klongów i domostw na palach, nie zniknęły z kanałów pływające bazary, potężna rzeka Nam Chao Phraya jak zawsze służy handlowi i komunikacji – tak samo ważna dla Tajów jak Nil dla Egipcjan. Dobrze wiedział o tym król, który – po upadku zrujnowanej w 1767 r. przez Birmańczyków stolicy Ayutthayi – przeniósł swoją siedzibę właśnie nad brzeg wielkiej rzeki. Z początku na jej zachodnią stronę, do miejscowości Thon Buri. Nazwa rzeki, Nam Chao Phraya, wzięła się od imienia generała i późniejszego króla Ramy I, założyciela panującej do dziś dynastii Czakri. Władca doszedł do wniosku, że Thon Buri to niedobre miejsce na stolicę, bo od zachodu mogli ją łatwo napaść Birmańczycy, i w 1782 r. przeprowadził się na wschodni brzeg rzeki. Znajdowała się tam osada o nazwie Bangkok, co znaczy „wioska dzikich oliwek”, ale Czakri przemianował ją na Krung Thep, czyli Miasto Aniołów. Tajlandczycy między sobą nadal tak go nazywają. Gwoli ścisłości, Miasto Aniołów to tylko początek nazwy miasta, które ma długi szereg dalszych, patetycznych przydomków. Po tajsku jest to jedno słowo, liczące w zlatynizowanej postaci 170 liter, co zostało zapisane w Księdze Re-kordów Guinnessa. Nazwy Bang- kok używają tylko cudzoziemcy. Obcokrajowiec – czyli fa-rang – w stolicy Tajlandii ma dwa problemy. Jedna z trudności polega na ekonomicznym pokonywaniu ogromnych odległości. Miejskie autobusy i mikrobusy są zatłoczone i potwornie duszne. Taksówki oferują większy komfort, ale cóż z tego, skoro są droższe i tak samo grzęzną w zatorach ulicznych. Bodaj najpraktyczniejszy jest samlor, czyli trzykołowa riksza zwana też tuk-tuk, tyle że w koszty jazdy nią wliczyć trzeba ryzyko ogłuchnięcia i oddychania głównie dwutlenkiem węgla. Kolejny kłopot to nadmiar. Jest po prostu za dużo do zobaczenia podczas pobytu, który zawsze okazuje się za krótki. Wyboru musimy zatem dokonać podług indywidualnych zainteresowań, choć naturalnie są rzeczy, bez obejrzenia których wyjeżdżać po prostu nie wypada. Na pierwszym miejscu stoi niewątpliwie kompleks zabudowań dawnej rezydencji królewskiej, tzw. Wielkiego Pałacu, którego architektura i kolorystyka to gotowy wzór dla ilustratorów baśni. Tamże znajduje się Wat Pra Keo, czyli Świątynia Szmaragdowego Buddy, najważniejsza w Tajlandii. Taj chcący podkreślić swą prawdomówność zaklina się na tamtejszego Buddę, wyrzeźbionego z bloku zielonkawego jaspisu. Pałac jest tuż nad rzeką, gdzie można wziąć wodną taksówkę i popłynąć na drugi brzeg do bliźniaczego Thon Buri, by popatrzeć z bliska na Wat Arun, czyli Świątynię Brzasku. To ogromna, błyszcząca w słońcu jak tropikalny kwiat piramida zwieńczona strzelistym prangiem (okrągła spirala), pokryta szczelnie barwnymi kawałkami chińskiej porcelany. Jeden z klongów w Thon Buri to miejsce słynnego pływającego bazaru, na który naprawdę warto się wybrać – pozo- staje ciągle autentyczny, mimo naszpikowania różnojęzycznymi farangami. Rzeczną barką można również popłynąć na wycieczkę do imponujących ruin Ayutthayi, dawnej stolicy Tajlandii, która miała więcej mieszkańców niż współczesny jej Londyn. Wycieczka w obie strony zajmuje 6 godzin, a atrakcją drogi powrotnej jest naznaczony osobliwą melancholią zachód słońca. Takie wyjazdowe przerywniki pozwalają trochę odetchnąć od uciążliwości miasta i wielu turystów w ten właśnie sposób urozmaica sobie pobyt, rezygnując z biegania po pagodach i muzeach. Najczęstszym celem jednodniowych wypadów – oprócz Ayutthayi – jest most na rzece Kwai oraz Pattaya – „riwiera Bangkoku” nad Zatoką Tajlandzką, niemożliwie zresztą tłoczna i oddana we władanie barów zatrudniających nieprzerwanie uśmiechnięte hostessy. Nocne serce Bangkoku bije w Patpong, a ściślej rzecz biorąc na dwóch uliczkach o tej nazwie między ulicami Silom i Suriwong, w pobliżu hotelu Sheraton. Warto tam wpaść przynajmniej raz wieczorem. W jaskrawych kaskadach neonów kąpią się przytulone do siebie szeregi barów i wszelkiej kategorii lokali nocnych. Nie ma co ukrywać – zdecydowanie dominuje w nich klientela męska, choć niektórzy turyści zjawiają się na Patpongu w damskim towarzystwie i na ogół paniom rzedną nieco miny, gdy na stoliki wskakują odziane głównie w biżuterię go-go girls, pląsające energicznie w rytm muzyki. Niezbyt daleko jest stamtąd do dzielnicy chińskiej z kapiącą od złota ulicą Jaorawat. Znalazłszy się tam, nie przeoczmy Wat Trimitr, z odnalezionym przypadkiem przy robotach budowlanych starym, szczerozłotym posągiem Buddy ważącym 5,5 tony. W tym rejonie jest także mnóstwo małych sklepików z najrozmaitszą starzyzną, gdzie przed wyjazdem można niedrogo kupić jakąś nieszablonową pamiątkę. Bo wyjechać w końcu z Bangkoku trzeba i chyba każdy z 10 milionów odwiedzających go co roku turystów czyni to z wielkim żalem. I z nadzieją na powrót, gdyż pierwsza podróż to tylko aperitif zaostrzający apetyt na dalsze odkrywanie Tajlandii. Jad z gadziego udoju W Tajlandii groźba ukąszenia przez węża jest większa niż ryzyko złamania nogi. Dlatego tak ważna jest produkcja serum, która odbywa się na farmie w Bangkoku. Kilku mężczyzn wchodzi do wykopu na niewielką, otoczoną fosą wysepkę, która wprost roi się od węży. Jedni noszą białe kitle, inni – zielone służbowe uniformy z krótkimi rękawami. Nie mają rękawiczek, niektórzy paradują w sandałach na gołych stopach. Przygląda im się wianuszek turystów z wycelowanymi w nich kamerami i aparatami. Węże na razie są spokojne. Ujawniają pewne zdenerwowanie dopiero wtedy, gdy jeden z mężczyzn zaczyna w nich przebierać, podnosząc je, oglądając i bezceremonialne odrzucając na stronę. Stawiają przednią część tułowia, wysuwają rozwidlone języki, niektóre rozszerzają kark w kaptur, na którym widnieje deseń okularowy. To kobry indyjskie (Naja naja). Od ich ukąszeń giną co roku tysiące ludzi. Panowie w kitlach nie przejmują się irytacją kobr i sprawnie przystępują do tzw. dojenia. Okaz o wyraźnie nabrzmiałych gruczołach jadowych jest chwytany jedną ręką za głowę, drugą za dół tułowia. Pod rozwartą paszczę węża podstawia się szklaną płytkę, na którą spływa żółtawy, przezroczysty płyn. Spektakl zyskuje na emocji, gdy zabiegowi poddawane są kobry królewskie (Ophiophagus hannah), długie na kilka metrów i grube jak konary. Nie pozwala się im pełzać swobodnie w obrębie ogrodzenia, bo przy swoich rozmiarach mogłyby się zeń wydostać; trzymane są zatem w klatkach. Oprócz kobr do głównych pensjonariuszy farmy należy posiadacz żółto-czarnych obrączek krait (Bungarus fasciatus) oraz znienawidzona żmija łańcuszkowa (Vipera russelli), uważana za wcielenie perfidii i zła. Jednorazowo od kobry uzyskuje się 2/3 grama jej jadu. To wystarcza, żeby uśmiercić tysiąc królików albo 50 tysięcy myszy. Jad zastyga w kryształki, które długo zachowują toksyczność i rozpuszczają się w wodzie. Wstrzykuje się go w regularnych odstępach koniom, które po 6–8 miesiącach są uodpornione, a ich krew staje się zdatna do wyprodukowania surowicy przeciwjadowej. Farma hodowlana węży na terenie Instytutu Pasteura przy ulicy króla Ramy IV w Bangkoku powstała już w 1923 r. Wytwarzane tu serum rozsyłane jest do wiejskich ambulatoriów Tajlandii oraz eksportowane do innych krajów Azji. Węże do hodowli w instytutowej farmie przynoszą okoliczni wieśniacy, którzy wyspecjalizowali się w łowieniu gadów i nieźle na tym zarabiają. Popyt nie ustaje, gdyż żmije żyją w niewoli zaledwie kilka miesięcy, a serum potrzebne jest bez ustanku. Ukąszeni ludzie niekiedy próbują się ratować starym sposobem: wyssaniem rany i jej wypaleniem. Może się to okazać skuteczne, ale tylko wtedy, gdy gad był mniej jadowity lub wstrzyknął niewiele jadu, bo miał akurat opróżnione gruczoły. W przeciwnym razie objawy zatrucia występują już po upływie 10 minut. Ofiarom żmij łańcuszkowych krwawią dziąsła i nos. Po stopniowej utracie przytomności dochodzi do ustania pracy serca. Z kolei po ukąszeniu kobry pojawiają się trudności w oddychaniu oraz utrata mowy. Śmierć następuje w ciągu kilku godzin w wyniku porażenia układu oddechowego. Podobne objawy daje jad kraita, z towarzyszeniem drgawek i bólu żołądka. Chociaż ukąszenia węży zdarzają się często, nie wynika to z przypisywanej im agresywności i podstępności, lecz najczęściej z nieuwagi bądź przypadku. Wygrzewające się w dzień gady ruszają na polowanie o zmierzchu – widzą wtedy lepiej. Atakują tylko gdy się na nie nadepnie lub je drażni. Są głuche i o zbliżaniu się człowieka informuje je wibracja podłoża. Dlatego w terenie, gdzie mogą być węże, należy stąpać mocno. Ostrzeżony gad zejdzie nam z drogi. 5 miejsc, które warto odwiedzić w Bangkoku • Park Dusit w centrum dzielnicy rządowej tworzą eleganckie ogrody i architektura. Można tam spędzić cały dzień, zwiedzając, m.in. muzeum rodziny królewskiej i królewskich powozów. • Muzeum Narodowe prezentuje najwszechstronniejszy zbiór sztuki i rzemiosła Tajlandii. W znajdującej się na jego terenie świątyni Buddhaisawan możemy zobaczyć Phra Budda Sing – posążek zaliczany do najświętszych w Tajlandii. • Wielką Huśtawkę przed Wat Suthat wprawiano w ruch podczas uroczystości bramińskich. Rywalizujące drużyny wychylały ją na wysokość 25 metrów. Z powodu wielu śmiertelnych wypadków zawody zawieszono w 1935 roku. • Salon masażu – w Tajlandii nie wypada nie poddać się magicznej mocy rąk tajskich masażystów, połączeniu chińskiej akupunktury i hinduskiej jogi. • Dzielnica chińska niedaleko przystani Ratchawong pozwoli zagłębić się w świat gier hazardowych, bazarów pełnych chińskich medykamentów, chińskiej opery, kaligrafii i kuchni.