Choć raz warto tam pojechać – Fort, tamilskie świątynie i… tajemnicze ogórki morskie
Północ Sri Lanki, w przeciwieństwie do południa, to kraina naturalna i nieodkryta, wciąż opierająca się komercji. W Dżafnie żyją Tamilowie, lankijska mniejszość. Niegdyś swoje faktorie mieli tu Portugalczycy, Holendrzy i Anglicy. Ślady po nich – zwłaszcza w architekturze – widać tu do dziś.
Spis treści: Dżafna – biblioteka i fort Rybacy i hodowcy Pałac królewski Świątynie różnych religii Dżafna – informacje praktyczne Dżafna? A po co tam jechać? – dziwili się Lankijczycy z Kolombo, Kandy, Weligamy i Batticaloa. Są przecież piękne plaże na wschodzie i zachodzie, góry i parki narodowe w centrum, liczące tysiące lat starożytne miasta pośrodku wyspy, a na północy przecież nic nie ma! Taka antyreklama tylko wzbudziła moją ciekawość, bo mimo tych deklaracji większość moich rozmówców nigdy tam nie była. Trochę trudno im się dziwić – przez ćwierć wieku trwania wojny domowej północ Sri Lanki była trudno dostępna. Władzę sprawowała tu organizacja Tamilskie Tygrysy walcząca o niepodległość części wyspy zamieszkanej przez Tamilów. Wojna skończyła się w 2009 r. masakrą w Mullivaikkal, gdy dziesiątki tysięcy cywilów zginęły na wąskim półwyspie, raptem 100 km od Dżafny. O co chodziło? Większość mieszkańców wyspy Cejlon stanowią Syngalezi wyznający buddyzm, ale 12% to Tamilowie – hinduiści. Trwająca dziesięciolecia dyskryminacja mniejszości doprowadziła w końcu do wybuchu konfliktu, który zatrzymał rozwój północy kraju i pochłonął niezliczone ofiary. Nie da się o tym zapomnieć, jadąc do Dżafny, ale rany pomału się goją, a mieszkańcy patrzą w przyszłość z coraz większym optymizmem. Dalej prawie nie ma tu turystów, a wybrzeże wciąż nie zostało zabudowane hotelami jak na południu. Ceny są znacznie niższe, a ludzie – jeszcze szerzej uśmiechnięci. Dżafna – biblioteka i fort Podróż koleją z Kolombo trwa ok. 10 godz., choć trudno powiedzieć dokładnie ile, bo pociąg nie odjechał zgodnie z planem, a godzina przyjazdu też była raczej umowna. Doceniamy jednak, że skład jest wygodny i z klimatyzowanymi wagonami. Linię kolejową zbudowano tu już w 1905 r., ale od lat 80. XX w. do roku 2014 pozostawała nieużywana i duże jej fragmenty trzeba było zbudować na nowo. Odbudować trzeba też było miejską bibliotekę zniszczoną podczas zamieszek w 1981 r. To tu kierujemy nasze pierwsze kroki w tamilskiej stolicy. Uważana za skarbnicę kultury, chroniąca bezcenne teksty i unikatowe manuskrypty budowla była dumą Dżafny. Jej spalenie uznawane jest za jedną z głównych iskier, które doprowadziły do wybuchu wojny dwa lata później. Gdy siły rządowe odzyskały kontrolę nad miastem, jedną z pierwszych decyzji była odbudowa biblioteki. Oglądam ją z miłym strażnikiem, ale ze zbiorów raczej nie skorzystam. Wprawdzie lankijski pisarz Shehan Karunatilaka właśnie dostał Nagrodę Bookera, ale tu książki są w języku tamilskim, więc odpuszczam. Idziemy do najbardziej charakterystycznej atrakcji miasta – fortu w kształcie pentagonu. Budowla robi wrażenie szczególnie z powietrza, bo zachował się idealnie zarówno kształt twierdzy, jak i fosa. To arcydzieło inżynierii obronnej zbudowane przez Portugalczyków w 1618 r., rozbudowane przez Holendrów, a następnie przejęte przez Brytyjczyków, którzy urzędowali tu do 1948 r. Co prawda przewodniki mówią, że najpiękniejszą twierdzą na Cejlonie jest Galle, ale ja zdecydowanie wolę Dżafnę – ze względu na zachowaną formę, fascynującą historię, wyluzowany klimat i widok na morze. W środku niestety znajdziemy tylko ruiny historycznych budynków, a to dlatego, że fort pełnił funkcję obronną chyba najdłużej ze wszystkich na świecie – aż do 1995 r. W czasie wojny domowej za swą siedzibę obrały go Tamilskie Tygrysy. Bojownicy opuścili twierdzę i miasto po 50-dniowym oblężeniu. Od tego czasu aż do końca wojny Dżafna pozostawała pod kontrolą wojsk rządowych. Dzięki temu lokalna ludność uniknęła najgorszych okrucieństw, czego nie można powiedzieć o reszcie półwyspu noszącego tę samą nazwę. Po murach fortu spacerują zakochani i rodziny z dziećmi, panie wystrojone są w piękne sari. Młode pary pozują do zdjęć, a taksówkarze w tuk-tukach czekają na klientów, którzy na razie zajadają watę cukrową i krojone w plasterki mango. Rybacy i hodowcy Z murów rozpościera się widok na zatokę i groblę na wyspę Kayts, po której bez ustanku suną setki skuterów. Nie powiedziałbym, że to najpiękniejszy widok na Sri Lance, ale bez wątpienia jeden z najciekawszych. By lepiej się przyjrzeć, trzeba zejść z murów. Ileż tu się dzieje! O zachodzie słońca z połowów wracają dziesiątki mniejszych lub większych łódek, ale rybacy brodzą też po płytkiej zatoce, raz po raz wyrzucając sieci wysoko w powietrze. Przypatrują się temu z uwagą wrony, czaple, kormorany, mewy. Komuś przecieka łajba, ale nie szkodzi, bo członek załogi pracowicie wylewa wodę plastikowym wiadrem. Nie wszystkie łodzie płyną zresztą do brzegu – wiele z nich cumuje przy niewielkich domach na palach zbudowanych dosłownie na zatoce. Morze w okolicy Dżafny to tak naprawdę plątanina sieci rozwieszonych na drewnianych płotkach. Tworzą one skomplikowane konstelacje, po których poruszać się mogą tylko wytrawne wilki morskie. Z rybołówstwa żyje duża część ludności, ale najlepiej zarabiają ci, którzy założyli hodowlę… morskich ogórków. Po polsku nazywamy je mniej apetycznie strzykwami, angielska nazwa zdecydowanie lepiej oddaje ich wygląd. Te niezbyt wielkie bezkręgowce odgrywają istotną rolę w ekosystemie, żywiąc się szczątkami zawartymi w osadach, pomagając w recyklingu składników odżywczych i zmniejszając zakwaszanie oceanów. Nie da się ukryć, że przypominają również męskie przyrodzenie, więc uznawane są w wielu krajach za afrodyzjak. Wysuszone i sproszkowane strzykwy są wykorzystywane w tradycyjnej medycynie azjatyckiej, a ostatnio zainteresowały się nimi również zachodnie koncerny farmaceutyczne. Wszystko to sprawia, że cena gwałtownie rośnie i obecnie (w przypadku ogórków z Cejlonu) oscyluje wokół 250 euro za kilogram. Nie zdziwcie się więc, widząc rybaków wyciągających coś, co wygląda jak wielkie, dość obrzydliwe robaki. Raczej nie kupicie ich na targu, bo nie należą do tradycyjnego jadłospisu Tamilów. Bez większego kłopotu dostaniemy za to „tradycyjne” owoce morza oraz typowe dania indyjskiej i lankijskiej kuchni. Wspaniałym kulinarnym przeżyciem jest wizyta w restauracji Malayan w centrum miasta. Lokal wciśnięty między niezliczone kramy z mydłem i powidłem oferuje dość wąską kartę dań, nie zapewnia sztućców, a sztandarowe rice & curry serwuje na liściach bananowca. Posiłek all you can eat kosztuje oczywiście grosze. Nic tu się nie marnuje, nie ma też niepotrzebnego plastiku, a jednocześnie jest bardzo czysto. Mam wrażenie że w Europie na ścianie wisiałby certyfikat zrównoważonego rozwoju, a może i gwiazdka jakiegoś przewodnika kulinarnego. Na półwyspie Dżafna wciąż nie zagościła komercja. Nie pomaga powszechny brak znajomości anielskiego, choć za czasów Imperium Brytyjskiego Tamilowie posługiwali się nim bardziej powszechnie. Pałac królewski Jedziemy do dawnego pałacu królewskiego. Tamilowie przybyli na Sri Lankę niedługo po Syngalezach i migrowali na nią przez dwa tysiąclecia. W XIII w. udało im się stworzyć własne królestwo ze stolicą w Nallur, ostatecznie pokonane przez Portugalczyków w 1619 r. Nallur jest dziś dzielnicą Dżafny znaną z przybytków modlitewnych, pałaców i lodów. Mantri Manai – rezydencja jednego z ostatnich królów – wymaga solidnego remontu i raczej nie nadaje się do zwiedzania. Jak najbardziej można natomiast wejść do Nallur Kandaswamy – świątyni, którą zbudowano tuż obok królewskiego pałacu już w 948 r. Zburzona za czasów portugalskich, została odbudowana, gdy władzę przejęli bardziej tolerancyjni Holendrzy. To jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych dla hinduistów, odwiedzane szczególnie tłumnie w sierpniu. Trwający 25 dni Kovil Festiwal jest jednym z najbarwniejszych na wyspie. Można oglądać wtedy liczne parady, również takie, podczas których fanatyczni wierni dokonują samookaleczeń. Do środka wchodzimy boso, panowie – topless. Podniosła atmosfera, kadzidła i płynące z głośników modlitwy robią wrażenie. Ale jeszcze większe robi położona 10 km dalej świątynia w Inuvil. Poznać można ją z daleka po ogromnym, wysokim na kilkanaście metrów posągu boga małpy Hanumana. Jest on mądry, odważny, silny, oddany i zdyscyplinowany, a przede wszystkim wygląda wspaniale, górując nad okolicą. Według mitologii hinduskiej razem ze swoją armią małp pomógł Ramie odzyskać żonę, która została uprowadzona przez króla demonów Rawanę właśnie na Sri Lankę. Kto wie, może właśnie w te okolice? Świątynie różnych religii Ponad palmami częściej niż bogowie małpy wystają jednak mieniące się wszystkimi kolorami tęczy wieże hinduistycznych świątyń, tzw. śikhary, rzadziej spotykane w innych częściach wyspy. Mniej jest za to buddyjskich stup, choć też ich nie brakuje. Znajdzie się też meczet. Za to znacznie częściej niż na południu zobaczyć tu można kościoły; pozostałość po czasach kolonialnych. Portugalczycy zniszczyli wiele hinduistycznych przybytków religijnych, masowo nawracając Tamilów na katolicyzm. Przed wojną nawet 12% ludności wyznawało chrześcijaństwo, ale sądząc po stanie większości świątyń, jest ich dziś znacznie mniej. Katolickie świątynie oglądam na wyspach Kayts, Karainagar i Punkudutivu. To dobre miejsca, by uciec od miejskiego zgiełku. Tutejsze plaże są wciąż dzikie, a urodą nie ustępują tym z południa. Gigantyczne magnolie są wręcz oblepione „latającymi lisami”, czyli rudawkami – największymi z nietoperzy. Wyglądają dość upiornie, zwłaszcza że rozpiętość ich skrzydeł dochodzi do 1,7 m, ale nie ma powodu do obaw; ich największym przysmakiem są dojrzałe mango. Znacznie mniej wegetariańską dietę preferują dławigady – tutejsze bociany. „Jedność w różnorodności” – głosi napis w Point Pedro, na najdalej na północ wysuniętym cyplu Cejlonu. Choć wielu miejscowych powtarza je z pewnym przekąsem, to bez wątpienia półwysep Dżafna przez swą inność wzbogaca Sri Lankę. Dżafna – informacje praktyczne Kiedy Najlepszy czas na wyjazd do Dżafny to okres od grudnia do marca. Potem: od kwietnia do listopada włącznie. Dojazd Pociągiem z Kolombo. 1 klasa (klimatyzacja) – 40 zł. Konieczność kupowania z co najmniej tygodniowym wyprzedzeniem. 2 klasa, bez klimatyzacji – od 30 zł, zwykle można kupić z dnia na dzień. Podróż trwa 6–7 godz. Klimatyzowany bus z Kolombo (11 godz.) – ok. 60 zł. Najtańszą, choć bez wątpienia najbardziej niewygodną opcją są autobusy lokalne, np. z przesiadką w Kandy. Koszt to kilkanaście złotych, ale podróż będzie długa i męcząca. Nocleg Jetwing Jaffna w Dżafnie – prawdopodobnie najbardziej luksusowy hotel w mieście, od 400 zł za pokój 2-os. The Valampuri – dobry stosunek jakości do ceny, basen, blisko do dworca. Od 150 zł za pokój 2-os. Nallur Holidays Inn – typowy hotel w raczej podstawowym standardzie lankijskim, niedaleko Nallur Kandaswamy. Sympatyczni i pomocni właściciele. 30 zł za pokój 2-os. Jedzenie Jaffna Authentic Cuisine – jedna z najlepszych restauracji w mieście ze wspaniałymi owocami morza; ceny umiarkowane. Jaffna Sky Lounge – najwyższy budynek w mieście to dobry adres na wieczornego drinka z pięknym widokiem na miasto i zatokę. Rio Ice Cream – najsłynniejsza lodziarnia w mieście, a właściwie na całej północy kraju. Często są tu kolejki. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Jakub Rybicki Podróżnik, fotograf i dziennikarz, autor jednego z najpopularniejszych polskich podcastów podróżniczych „Dobra Podróż”. Laureat międzynarodowych nagród fotograficznych. W swoich podróżach szuka prawdy, dobra i piękna. Autor książki „Po Bajkale”. Od 15 lat pisze o podróżach i występuje na festiwalach. Alpinista – w 2016 roku podjął próbę zdobycia drugiego najwyższego niezdobytego szczytu świata. Zimowy rowerzysta; ma na koncie wyprawy m.in. przez zamarznięte jezioro Bajkał, Grenlandię oraz jezioro Bałchasz w Kazachstanie. Pilot wycieczek i ekspert w zakresie zrównoważonej turystyki. www.jakubrybicki.pl.
W Polsce odnaleziono skamieniałość krokodyla. Zwierzę żyło 17 mln lat temu
Na terenie kopalni „Bełchatów” archeolodzy odnaleźli szczątki krokodyla z epoki miocenu. Mógł być to krewny współczesnych aligatorów.
Spis treści: Szczątki prehistorycznego krokodyla, który żył na terenie Polski Zwierzę pochodziło z okresu miocenu Krewny współczesnego krokodyla Naukowcy z Wydziału Geologii i Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, Polskiej Akademii Nauk oraz Morawskiego Muzeum Ziemskiego z Czech prowadzili badania na terenie Pola Szczerców kopalni węgla brunatnego „Bełchatów” w województwie łódzkim. Badacze poszukiwali szczątków kręgowców, które żyły na tych ziemiach na długo przed istnieniem państwa polskiego. Szczątki prehistorycznego krokodyla, który żył na terenie Polski W trakcie badań badacze znaleźli tylko jeden fragment kości. – Na początku przypominał zwykły kawałek kości. Dopiero gdy go wypreparowaliśmy i obejrzeliśmy jego drugą, bardzo charakterystyczną stronę, to już nie było wątpliwości, że to jest płytka skórna krokodyla, czyli osteoderm – mówi PAP dr Marcin Górka z Wydziału Geologii UW, jeden z autorów odkrycia. – Analiza źródeł wykazała, że to najdalej wysunięte na północ szczątki krokodyla z okresu sięgającego 23 mln lat. W tym czasie – od miocenu po czwartorzęd – nie było stanowiska krokodyla położonego dalej na północ. Starsze, bo kredowe krokodyle, znane są ze Szwecji, zaś z okresu paleogenu również z Danii i aż z kanadyjskiej Arktyki – dodaje uczony. Szczątki krokodyla mają ok. 17 mln lat, co oznacza, że pochodzą z epoki miocenu. Była to najstarsza epoka neogenu, podczas której następował szereg przemian geologicznych skorupy ziemskiej. Wypiętrzenie nowych łańcuchów górskich zmieniło cyrkulację powietrza i wód. Okres ten charakteryzował się stosunkowo ciepłym klimatem i wilgotnością powietrza. Pod koniec epoki następowało stopniowe ochłodzenie, które prowadziło do formowania czap lodowych na Antarktydzie. Zwierzę pochodziło z okresu miocenu W miocenie doszło do rozprzestrzeniania się traw i formowania stepów, co sprzyjało ewolucji roślinności rosnącej na otwartych i rozległych terenach. Lasy tropikalne ustępowały lasom liściastym i sawannom. Nastąpił wówczas rozkwit ssaków, w tym przodków współczesnych zwierząt, takich jak konie, słonie i wielkie kotowate. – Ponieważ w miocenie klimat był o jakieś 3–4 stopnie cieplejszy niż obecnie, tak przynajmniej się szacuje, w związku z tym i wilgotność była większa. To powodowało, że bardzo bujnie w tych warunkach rozwijała się wszelaka roślinność. Klimat sprzyjał też występowaniu najróżniejszych gatunków zwierząt – morskich i lądowych. Szczątki tych ostatnich szczególnie licznie spotyka się w osadach krasowych i jeziornych – tłumaczy dr Górka. Naukowiec wyjaśnia, że miocen charakteryzowała również bardzo duża aktywność tektoniczna, zaznaczająca się głównie na terenach południowej i centralnej Polski. W wielu miejscach tworzyły się zapadliska, często wypełnione wodą. – Tak utworzone zbiorniki, jeziora, bagna sprzyjały rozwojowi roślinności, ale był to też rodzaj pułapki na wszelką materię roślinną i zwierzęcą, która do nich wpadała, a którą dziś możemy odkrywać – dodaje. Krewny współczesnego krokodyla Jednym z przykładów takich zwierząt były krokodyle, które przecież kojarzą się nie z klimatem występującym obecnie w Polsce, a raczej z obszarami tropikalnymi lub subtropikalnymi. Jednak to właśnie był klimat naszej części Europy we wczesnym i środkowym miocenie. Wówczas region ten miał być siedliskiem dwóch różnych rodzajów krokodyli – Gavialosuchus i Diplocynodon. Dr Górka wyjaśnia, że ten pierwszy był zwierzęciem morskim, które osiągało ponad 6 metrów długości. Z kolei Diplocynodon miał być krokodylem endemicznym, przeważnie słodkowodnym, lecz znacznie mniejszym, bo osiągającym od 1,5 do 3 metrów. – Odnaleziona przez nas płytka nie posiada stuprocentowych cech, które mogły świadczyć, z którym rodzajem mamy do czynienia. Jednak najprawdopodobniej był to wymarły już Diplocynodon, krewny współczesnym aligatorów – zwraca uwagę dr Górka. Źródło: PAP Nauka w Polsce Nasz ekspert Jakub Rybicki Podróżnik, fotograf i dziennikarz, autor jednego z najpopularniejszych polskich podcastów podróżniczych „Dobra Podróż”. Laureat międzynarodowych nagród fotograficznych. W swoich podróżach szuka prawdy, dobra i piękna. Autor książki „Po Bajkale”. Od 15 lat pisze o podróżach i występuje na festiwalach. Alpinista – w 2016 roku podjął próbę zdobycia drugiego najwyższego niezdobytego szczytu świata. Zimowy rowerzysta; ma na koncie wyprawy m.in. przez zamarznięte jezioro Bajkał, Grenlandię oraz jezioro Bałchasz w Kazachstanie. Pilot wycieczek i ekspert w zakresie zrównoważonej turystyki. www.jakubrybicki.pl.
Na tropie tajemnic i cudów. Polski szlak rowerowy pełny zaskoczeń i pięknych widoków
Ze szlaku wzdłuż Odry rzadko kiedy widać rzekę, ale w niczym to nie umniejsza atrakcyjności trasy. Ten szlak rowerowy pokochasz od pierwszego wejścia na rower.
W tym artykule: Cuda natury Rzeka na horyzoncie Szczecińska... Toskania Perełki na trasie Burza przyszła nagle, jak to w sierpniu. Pociemniało, zaszumiało i zanim zdążyłem się ucieszyć z chwili ulgi od upału, nastąpiło oberwanie chmury. Nie bardzo było gdzie się skryć, bo jechałem po dawnej linii kolejowej, obecnie wyłożonej wygodnym asfaltem. Moknąc, myślałem sobie, że to w sumie jak na razie mój najbliższy kontakt z wodą na szlaku Blue Velo i że dziś już nie będę musiał brać prysznica. Odrzańska trasa rowerowa skusiła mnie obietnicą tajemnic, nieodkrytych skarbów, opuszczonych pałaców i bogactwa natury. Ponad 250 km szlaku od Bałtyku do ujścia Warty zwiastowało naprawdę różnorodne przygody, a miało mnie spotkać wiele zaskoczeń, większych niż letnia ulewa. Chwilę potem wyszło zresztą słońce, asfalt zaczął parować, a z pobocza jak na komendę zaczęły wypełzać ślimaki bez skorupek, zmuszając mnie do jazdy slalomem. Rowerem po Polsce. Oto 8 najciekawszych tras rowerowych, które musisz poznać Zima powoli dobiega końca, pora odkurzyć swój jednoślad i zacząć sezon kolarski. Nasuwa się zatem pytanie – gdzie się wybrać rowerem po Polsce? Prezentujemy 8 tras rowerowych o różnym ... Cuda natury Zaczynam w Świnoujściu, choć Odra uchodzi przecież do Zalewu Szczecińskiego, czyli w prostej linii jakieś 40 km na południe. Ominięcie tego odcinka byłoby jednak ogromnym błędem! Forty Świnoujścia, malowniczy odcinek nad Bałtykiem i osada wikingów na wyspie Wolin to najbardziej znane atrakcje na pierwszych kilometrach szlaku, choć z perspektywy siodełka większe wrażenie robi tutejsza przyroda. Na łąkach zarastających niską trzciną w rezerwacie Karsiborska Kępa gnieździ się do kilku procent światowej populacji wodniczki – rzadkiego ptaka wędrownego. Z kolei w Wolińskim Parku Narodowym gniazdują bieliki. Z ptakami jest jednak ten problem, że są dość płochliwe i trudno je dostrzec z oddali. Dlatego do gustu przypadł mi bardzo odcinek po wałach przeciwpowodziowych przy Parku Natury Zalewu Szczecińskiego. Szutrową drogę przebiegają dziki, na poboczu czają się bażanty, a parę metrów dalej pasą się włochate krowy rasy scottish highland. Widać też koniki polskie i masę wszelkiego rodzaju ptactwa. Na zalewie majaczy wyspa Śmięcka – jedna z dwóch najnowszych polskich wysp. Będzie ona uzupełniana urobkiem z pogłębiania toru wodnego przez najbliższe 30 lat. Rzeka na horyzoncie Odra pojawia się na horyzoncie po raz pierwszy, gdy dojeżdżam do jeziora Dąbie – czwartego największego akwenu w Polsce. Co prawda, by ją zobaczyć, trzeba zboczyć odrobinę ze szlaku, ale warto, bo zza szuwarów można dostrzec bardzo nietypowy wrak zwany betonowcem. Nazwa nie jest myląca – kadłub statku jest z betonu! Takie rzeczy mogli wymyślić tylko Niemcy, którym pod koniec wojny brakowało stali. Betonowy okręt długo nie popływał, bo został zbombardowany w Szczecinie w 1945 r. Po wojnie odholowano go do Inoujścia i zatopiono. Organizowane są na nim czasem koncerty, których publika dryfuje na łodziach wokół wraku. Szlak prowadzi przez centrum Szczecina i wreszcie przekraczam rzekę, a nawet dwie: Odrę Wschodnią i Zachodnią. Na niecałe 10 km wpadam do Niemiec – trasa biegnie dokładnie wzdłuż granicy, co kilkadziesiąt metrów mijam czarno-czerwono-żółte i biało-czerwone słupki graniczne. Ciężko uwierzyć, że w czasach, kiedy chodziłem do przedszkola, był to niedostępny teren, do którego nie można było się nawet zbliżać. Miało to też swoje dobre strony. Będąca strefą buforową rzeka miała czas na regenerację i stała się ostoją przyrody. Z wieży widokowej w niemieckim Mescherin rozciąga się piękny widok na Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry. Warto było się tu wdrapywać na zachód słońca. Kilkadziesiąt kilometrów rozlewisk, bagien, łąk i torfowiska to tereny w sam raz dla ptaków wodno-błotnych, które występują tu w olbrzymich ilościach. Na jesiennym zlotowisku zbiera się nawet 9 tys. żurawi! Miał to być transgraniczny park narodowy, ale udało się go powołać tylko po stronie niemieckiej. Szczecińska... Toskania Śniadanie jem w Gryfinie, miasteczku znanym z rosnącego nieopodal Krzywego Lasu. Miejsce zawdzięcza swą nazwę i sławę specyficznie wygiętym sosnom. Nikt tak naprawdę nie wie, dlaczego las jest krzywy, choć hipotez nie brakuje. Za najbardziej prawdopodobną uchodzi ta, że było to celowe działanie niemieckich gajowych. Pytanie brzmi: po co wykrzywiać las? Może chodziło o uzyskanie zakrzywionego drewna, z którego można by wyrabiać poszycia łodzi, beczki albo płozy do sań rogatych? Radzę wybrać się tu raczej prędzej niż później – stare drzewa pomału znikają, ale leśnicy (tym razem polscy) postanowili posadzić nowy, równie krzywy zagajnik. Co z tego wyjdzie – przekonamy się za kilkadziesiąt lat. Wskakuję na nasyp dawnej kolei i właśnie na tym wygodnym odcinku łapie mnie burza. Zanim dojadę do „szczecińskiej Toskanii”, będę już suchy. Pagórkowaty krajobraz gwarantuje dobrze nasłonecznione południowe stoki obsadzone coraz gęściej winoroślą. Po raz kolejny utwierdzam się w przekonaniu, że Pomorze Zachodnie jest uczciwym regionem – nazwy nie zwodzą tu na manowce. Jeśli winnica nazywa się Turnau, to rzeczywiście zawiaduje nią rodzina słynnego muzyka, a on sam od czasu do czasu daje tu koncerty w miłych okolicznościach przyrody. Na pytanie, czy można robić zdjęcia, miły pan w stróżówce robi krótki wykład na temat budownictwa pruskiego w regionie i zaprasza na zwiedzanie posiadłości. Szkoda, że wino ciężko wozi się w sakwach, a ja mam do przejechania jeszcze sporo kilometrów do zamku zakonu joannitów w Swobnicy. W budce przy twierdzy czuwa pani Renata. – Tu, przy studni, często siedzieli Niemcy. Bardzo ich z jakiegoś powodu ciekawiła – opowiada. – Robili tu jakieś szemrane wykopaliska, dziedziniec rozkopywali, skrzynki jakieś wynosili. Co to było? Nie wiadomo. Skarby? Na pewno rozbudzona wyobraźnia wielu poszukiwaczy tajemnic przyczyniła się do ruiny średniowiecznej warowni – zauważa. Wojna oszczędziła wiele miejscowości leżących na szlaku rowerowym Blue Velo, a liczne dworki i pałace przetrwały PRL jako siedziby urzędów, domy pomocy społecznej czy szkoły. Gorsze okazały się lata 90., których skutki można oglądać na szlaku. Choć teoretycznie jadę cały czas wzdłuż Odry, to motywem przewodnim na południowym odcinku trasy są właśnie dawne rezydencje pruskie. Tą najbardziej okazałą jest właśnie zamek w Swobnicy zbudowany przez joannitów, którzy przejęli ten teren od templariuszy. Po wojnie mieścił się tu PGR, a potem nastały czasy „prywaciarza”. Gmina odzyskała zrujnowany obiekt dosłownie w ostatniej chwili, po zawaleniu się najstarszego skrzydła. Dziś budynek jest jako tako zabezpieczony, ma nowy dach, dostępną do zwiedzania wieżę i desperacko szuka nowego właściciela. – Ktokolwiek by go kupił, rezerwuję sobie pokój dla księżniczki, z widokiem na jezioro – śmieje się pani Renata, której za doglądanie zamku rzeczywiście należy się przynajmniej jedna komnata. Jezioro jest oczywiście zarośnięte, podobnie jak park, ale nietrudno wyobrazić sobie, że gdyby znalazł się ktoś z wizją i odpowiednimi środkami, mogłaby to być jedna z największych atrakcji województwa. Perełki na trasie Nadodrzańska trasa rowerowa pełna jest takich nieoczywistych perełek. Niekiedy zapomnianych, czasem wciąż nieodkrytych. Stąd szlak prowadzi od zamku do dworku, od folwarku do pałacu. Czuję się niczym pruski szlachcic udający się na herbatkę do sąsiadów. Jadę monumentalnymi alejami drzew albo wzdłuż szpalerów starych jabłoni. Mam wrażenie podróży w czasie, choć od wojny wiele się zmieniło. Niektóre pałace zniknęły (np. w Chełmie Dolnym), niektóre są w ruinie (jak w Warnicach i Grzymiradzu), inne jednak prezentują się jak za dawnych lat (jak w Chełmie Górnym) albo zostały niedawno uratowane i wyremontowane (np. w Gogolicach). Pałac w Smolnicy wciąż mieści Zespół Szkół Rolniczych. To senna, spokojna okolica niezbyt skażona nowoczesnym budownictwem. Nie ma tu billboardów i budek z kebabem. Dlatego trochę głodny docieram do Chwarszczan – dawnej siedziby zakonu templariuszy. Już na pierwszy rzut oka widzę, że coś tu nie pasuje. Nad maleńką wsią góruje strzelisty, gotycki budynek kościoła, jakby przeniesiony tu z wielkiego miasta. Okazuje się, że nie ma on odpowiedników na świecie. Dlaczego legendarnie bogaty zakon zbudował właśnie tu tak okazałą świątynię? Teorii jest wiele, a najbardziej podoba mi się ta, w której miałby być to skarbiec na relikwie przywiezione z Ziemi Świętej. To ostatnia zagadka na trasie, która nieuchronnie zmierza z powrotem nad Odrę. Kończę wycieczkę przy rozlewiskach Parku Narodowego Ujście Warty, znów wśród ptaków, żab i komarów. Żródło: National Geographic Traveler
Puszcza Knyszyńska kryje cuda i tajemnice. W tym także nielegalne bimbrownie
Puszcza Knyszyńska to miejsce, w którym natura i człowiek musieli nauczyć się szanować swoje prawa. Znajdziemy tu przyrodę, leśny klasztor i zabytki bimbrownictwa.
W tym artykule: Puszcza Knyszyńska – leśny klasztor Supraśl Bimbrownie w puszczy Żeremia i mokradła Puszcza Knyszyńska – informacje praktyczne W trudnym koronawirusowym czasie w Supraślu zdarzył się cud. Choć powinna być to co najmniej ogólnokrajowa sensacja, jego sława nie wyszła poza najbliższą okolicę. Nic dziwnego, w końcu cuda zdarzają się na Podlasiu dość często. Pojechałem do supraskiego męskiego monasteru prawosławnego, by przekonać się, o co chodzi. Puszcza Knyszyńska – leśny klasztor Tuż za opłotkami Białegostoku zaczyna się las, który ciągnie się z grubsza do granicy z Białorusią. To Puszcza Knyszyńska, tylko trochę mniejsza niż jej bardziej znana sąsiadka – Puszcza Białowieska. Choć jest to „tylko” park krajobrazowy, niewiele ustępuje jej pod względem bogactwa fauny i flory. Świadczy o tym choćby 21 rezerwatów powołanych jak dotąd w jego obrębie. Błogosławieństwa natury doceniali z pewnością mnisi, którzy w XVI w. na leśnym uroczysku wybudowali klasztor z wielką obronną cerkwią pw. Zwiastowania Bogurodzicy, która do dziś dominuje nad całą okolicą. Najlepiej przyjechać tu wczesnym rankiem, gdy jej wieże wyłaniają się z mgły unoszącej się nad doliną rzeki Supraśl. Nie wiadomo, czy zakonnicy cenili sobie tutejszy mikroklimat. Na pewno został on doceniony w XXI w., gdy miasteczko uzyskało wreszcie status uzdrowiska, również ze względu na bogate zasoby borowin w tutejszych torfowiskach. Wchodzę do monasteru żądny zjawisk nadprzyrodzonych. Na środku cerkwi stoi ikona „Życiodajne źródło”, która pokryta jest jakąś oleistą cieczą. To mirro, wonny olejek, którym zostaną namaszczeni wierni po nabożeństwie. – Jak to możliwe? – pytam stojącego obok batiuszkę. – Po prostu: cud! – odpowiada. Tuż obok świątyni znajdzie się też coś dla ciała. W starej szkole działa kawiarnia z najlepszymi lodami na wschód od Wisły, dostępnymi w niepoliczalnej ilości smaków. I choć to może nie cud, ale już objawienie. Supraśl Z kolei Supraskie Muzeum Ikon to dla mnie jedno z najlepszych muzeów w Polsce. Świetnie poprowadzona za pomocą światła i dźwięku ekspozycja wprowadza w świat prawosławia, pozwalając zrozumieć, jak czytać wystrój i symbole w cerkwi. Dodatkową atrakcją są ikony napisane przez Jerzego Nowosielskiego i oryginalne freski uratowane z cerkwi Zwiastowania, która została wysadzona przez Niemców w 1944 r. Jeżeli naprawdę przyjechaliśmy do Supraśla o świcie, to atmosfery raczej nie będą psuć auta zaparkowane na głównej ulicy zabudowanej domami tkaczy. Można się wtedy poczuć jak w filmie „U Pana Boga za piecem”. Bo choć akcja teoretycznie dzieje się w nieodległym Królowym Moście, to większość zdjęć kręcono właśnie w Supraślu. Miasteczko kryje jeszcze jeden cud – teatr Wierszalin założony 30 lat temu przez Piotra Tomaszuka. Przez ten czas niewielki zespół zyskał międzynarodową renomę. Nadal uważany jest za jeden z najlepszych teatrów alternatywnych w kraju. Bimbrownie w puszczy Czas, by wejść wreszcie do lasu. Jeżeli wyruszymy odpowiednio wcześnie, właściwie mamy gwarantowane spotkanie z sarnami czy jeleniami. Nierzadko drogę przebiegnie dzik, a nad głową krzyknie bielik. Kiedyś udało mi się spotkać nawet wilka. Raczej nie spotkamy natomiast słynnego Ducha Puszczy, bo przecież duchów nie ma. Czy rzeczywiście? Wystarczy zapytać w dowolnym gospodarstwie agroturystycznym albo po prostu pogadać z miejscowymi, a okaże się, że tu też dzieją się cuda. Do lasu wwozi się cukier i drożdże, a wywozi alkohol! Leśne bimbrownie są porozrzucane po całej puszczy, a za mekkę bimbrownictwa uznaje się okolice Czarnej Białostockiej. Nielegalne fabryki alkoholu są poukrywane głęboko w lesie, więc znajduje je raczej tylko policja w czasie nalotów. Dziwna sprawa, bo choć co roku likwiduje się kilka dużych bimbrowni, to trunku nigdy nie brakuje. Choć policyjne akcje martwią okolicznych mieszkańców, to sami muszą przyznać, że czasem jest z nich pożytek. W czasie epidemii koronawirusa policjanci z Wasilkowa przekazali 250 litrów zarekwirowanego bimbru do służb sanitarnych, które miały wykorzystać płyn do przygotowania preparatów dezynfekujących. Szkoda marnować jeden z najbardziej rozpoznawalnych produktów z Podlasia na mycie rąk. Ale cóż poradzić, takie prawo. Leśną manufakturę alkoholu zobaczyć można także w Białostockim Muzeum Wsi. Tu dwie autentyczne, zarekwirowane przez służby fabryczki tworzą małe muzeum bimbrownictwa. Żeremia i mokradła Las to nie tylko drzewa, ale również woda. Tej drugiej jest w puszczy całkiem sporo, również dzięki pracy niestrudzonych bobrów. W XIX w. praktycznie wyginęły w Polsce, a do Puszczy Knyszyńskiej przywędrowały ponownie z Białorusi. Zwierzęta te systematycznie zamieniają spore połacie lasu w tereny podmokłe i nietrudno trafić na ich żeremia. Nie brakuje też zbiorników utworzonych przez człowieka, jak akwen Wyżary. Jeśli przejść się wzdłuż wody, trafimy na kładki, które przez bagna zaprowadzą nas do galerii rzeźb leśnych stworzonej pod kuratelą znanego artysty Pawła Althamera. Jeszcze ciekawsze jest jednak położone kilometr dalej uroczysko, z kładką wcinającą się kilkadziesiąt metrów w środek bagna. To dobre miejsce na odpoczynek. Wystarczy usiąść na końcu pomostu i zatopić się w dźwiękach lasu. Temu, kto nie zakocha się w puszczy po takiej „leśnej kąpieli”, może pomóc już chyba tylko cud. Puszcza Knyszyńska – informacje praktyczne Dojazd Do Białegostoku dojedziemy autem z Warszawy w 1,5 godz., pociągiem – w nieco ponad 2 godz. Najlepszym środkiem lokomocji w puszczy jest rower, a w pociągach są miejsca dla rowerów – ich liczba jest ograniczona, warto rezerwować bilety wcześniej. Samochody nie mogą poruszać się drogami leśnymi, o czym najczęściej (choć nie zawsze) informują znaki. Nie warto sugerować się mapami Google, które nie uznają takich zakazów. Nocleg W Polsce biwakowanie w lesie jest zabronione poza miejscami wyznaczonymi. Od 2019 r. Lasy Państwowe prowadzą jednak pilotażowy program umożliwiający spanie „na dziko”, pod warunkiem zgłoszenia tego w nadleśnictwie. Mapa obszarów objętych programem na: bdl.lasy.gov.pl Lipowy Most 7 – stary, pięknie wyremontowany dom w sercu puszczy, „spa dla umysłu”. Ceny: 500 zł za wyłączność, 300 zł za pokój i towarzystwo sympatycznej właścicielki. Jedzenie Babki ziemniaczanej, kiszki ziemniaczanej, a także kartaczy można spróbować w barze Jarzębinka w Supraślu. Lody o smaku bimbru znajdziemy w kawiarni Stara Szkoła w Sokółce. Restauracja Pod Sokołem w Sokółce – kuchnia na światowym poziomie na krańcu Polski. Tatarska Jurta – słynna restauracja z kuchnią tatarską w Kruszynianach; stołował się tu m.in. brytyjski król Karol.
Szlakiem Kopernika przez Warmię. To tutaj naukowiec spędził większość swojego życia
Ruszamy Szlakiem Kopernika, czyli jednego z najwybitniejszych Polaków, który „wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię”. Choć wielu kojarzy go przede wszystkim z Toruniem, astronom zdecydowaną większość swojego dorosłego życia spędził na Warmii.
W tym artykule: Rowerowym szlakiem W rezydencji biskupów Olsztyński skarb Tajemnice i zagadki Szlak Kopernikowski – informacje praktyczne Najpierw widać katedrę. Gigantyczny kościół góruje nad Fromborkiem, nie przystając skalą do niewielkiego miasteczka na skraju Polski, 10 km od granicy z obwodem królewieckim. Wygląda, jakby przeniesiono go tu z jakiegoś wielkiego miasta i lepiej odnalazłby się w Gdańsku czy Toruniu. Nie dajmy się jednak zwieść pozorom – otoczone wysokimi murami wzgórze katedralne przez wieki było siedzibą kapituły, skąd zarządzano całą Warmią. – Kapituła warmińska to taka średniowieczna korporacja, która doskonale dbała o swoje interesy, a Kopernik musiał wykonywać swoje obowiązki sumiennie, skoro powierzano mu szereg ważnych stanowisk – mówi Krzysztof Wróblewski z Muzeum Mikołaja Kopernika, oprowadzając mnie po wzgórzu. – Tak jak dziś wielkie firmy inwestują w prestiżowe siedziby w wieżowcach, tak kiedyś znakiem potęgi kościelnej instytucji była godna świątynia, największa na Warmii. Panowie kanonicy mieli mieszkania w obrębie murów twierdzy i rezydencje poza nią, ale w zasięgu dźwięku kościelnych dzwonów. Jednym z tych poważnych panów był Mikołaj z Torunia, po godzinach oddający się ekscentrycznemu hobby – astronomii. Rowerowym szlakiem Frombork był jego domem i bazą wypadową, dlatego tu właśnie zaczynam rowerową podróż warmińskim odcinkiem szlaku kopernikowskiego. Trasa łączy regiony, z którymi związany był astronom. Łącznie to 590 km, z czego mniej więcej połowa przypada na Warmię i Mazury. Dziś to jedno województwo i niewprawnemu obserwatorowi ciężko będzie dostrzec regionalne różnice, ale w czasach Kopernika było inaczej. Dzisiejsze Mazury należały do zakonu krzyżackiego, a biskupstwo warmińskie od 1466 roku aż do rozbiorów do Rzeczypospolitej. Było to de facto państwo kościelne, gdzie najwyższą władzę sprawował noszący tytuł księcia biskup wybierany z grona fromborskich kanoników. Od katedry wyższa jest tylko wieża Radziejowskiego, skąd roztacza się imponujący widok na Frombork i Zalew Wiślany. Sam Kopernik nie mógł go oglądać, bo w jego czasach była znacznie niższa. Zachowała się za to oktagonalna podstawa, ponoć mająca najgrubsze mury obronne w Polsce. Na dole mieści się planetarium, ale ja wdrapuję się na szczyt, by spróbować wypatrzeć odległe o 10 km Braniewo, mój kolejny przystanek. Do pierwszej stolicy Warmii docieram w strugach deszczu. Może to i dobrze, bo i tak nie zobaczyłbym zamku, w którym Kopernik próbował przemówić do rozumu wojującemu z Polską Albrechtowi Hohenzollernowi. Została z niego tylko wieża bramna. Sama misja dyplomatyczna skończyła się fiaskiem, a niepokorny mistrz zakonny po przegranej kampanii musiał złożyć królowi Zygmuntowi Staremu hołd lenny. Armia Czerwona nie obeszła się łaskawie z Braniewem, ale to nic nowego, właściwie wszystkie miasteczka w Prusach zostały bardzo zniszczone podczas II wojny światowej. To jeden z trzech najstarszych wizerunków Kopernika. Nowe ustalenia ekspertów Słynny obraz przedstawiający Mikołaja Kopernika, który znajduje się w Toruniu, doczekał się precyzyjnego datowania. Okazało się, że to jeden z trzech najstarszych wizerunków astronoma. Dopiero kolejny przystanek na trasie naprawdę mnie zszokował. Do Pieniężna jadę szlakiem Green Velo, najpopularniejszą trasą rowerową w północno-wschodniej Polsce. W czasach Kopernika miasto zwane było Melzakiem, co znaczy po niemiecku „worek mąki”. Nic dziwnego więc, że po wojnie nadano mu uroczą nazwę Mąkowory, dwa lata później zmienioną na cześć Seweryna Pieniężnego, przedwojennego wydawcy polskiej Gazety Olsztyńskiej. Tu akurat zachował się zamek kapituły warmińskiej, który wielokrotnie odwiedzał Kopernik. Sęk w tym, że ruina wcale nie przypomina średniowiecznej fortecy, a raczej jakiś spichlerz. Prócz niego wojnę przetrwał tylko kościół. To z grubsza wszystko, co ostało się z przedwojennej starówki Pieniężna. Nie kłopotano się odtwarzaniem siatki ulic, cegły wywieziono, a miejsce gęstej zabudowy zajął wielki trawnik i kilka bloczków. Dawny rynek jest wylany popękanym asfaltem, a na jego środku stoi odbudowywany od kilkudziesięciu lat ratusz. Całość robi nieco przygnębiające, a przede wszystkim surrealistyczne wrażenie i polecam je serdecznie wielbicielom nieoczywistych atrakcji. W rezydencji biskupów Chyba najbardziej spektakularnym zabytkiem na trasie jest zamek w dawnej stolicy Warmii, do którego docieram, jadąc po starej trasie kolei przez Ornetę. Rezydencja biskupów w Lidzbarku Warmińskim jest czasem nazywana Wawelem Północy, choć nie wydaje mi się to zbyt trafnym porównaniem. Forteca zachowała się w doskonałym stanie, jest nawet wciąż otoczona fosą, a właściwie dwiema rzekami – Łyną i Symsarną. Kopernik mieszkał tu co najmniej 7 lat, gdy pracował jako sekretarz i lekarz biskupa Łukasza Watzenrodego, który przypadkowo był również jego wujem. Gdyby nie Watzenrode, który po śmierci ojca zaopiekował się dziesięcioletnim Mikołajem i jego bratem Andrzejem, nie byłoby astronoma, a więc i dzieła O obrotach… To on sfinansował ich edukację, załatwił ciepłe posadki w kapitule i prawdopodobnie szykował Mikołaja na następcę. Niestety ten wolał chodzić z głową w gwiazdach, niż zajmować się polityką. Tutaj w wolnych chwilach pisał Komentarzyk, czyli zarys teorii heliocentrycznej, który przez dekady krążył wśród elit intelektualnych Europy, a sława „mędrca z Warmii” zataczała coraz szersze kręgi. Zajmował się też bardziej praktycznymi sprawami: stworzył tu pierwszą mapę Warmii. Potem usilnie próbowali ją wykraść Krzyżacy przy pomocy swojego szpiega, przyjaciela astronoma i późniejszego biskupa, Fabiana Luzjańskiego. Zamek robi wrażenie swoją autentycznością, wygląda, jakby jeszcze wczoraj przechadzali się po nim dostojnicy. Całkiem niedawno odsłonięto też freski na dziedzińcu. Wiele uwagi poświęcono Ignacemu Krasickiemu, który był tu ostatnim biskupem. Olsztyński skarb Ze stolicy biskupstwa kieruję się na stolicę województwa, która w czasach Kopernika była najważniejszą twierdzą na południu Warmii. Zamek w Olsztynie kryje niepowtarzalny skarb – jedyny na świecie zachowany przyrząd astronomiczny nie tylko używany, ale własnoręcznie wykonany przez Kopernika. Jadę Łynostradą – najbardziej malowniczym fragmentem szlaku wzdłuż rzeki Łyny. Po drodze mijam Dobre Miasto, nad którym również góruje potężny kościół – drugi na Warmii, zaraz po Fromborku. To właśnie stąd ruszyły wojska krzyżackie na broniony przez Kopernika Olsztyn. Nie stał on jednak na murach z rozwianymi włosami, był raczej cywilnym menedżerem dbającym o zaopatrzenie obrońców. Nie zmienia to jednak faktu, że przygotował zamek do oblężenia, dzięki czemu nie wpadł w ręce Hohenzollerna. Gdy doszło do ataku, napastnikom zabrakło… drabin do pokonania wysokich olsztyńskich murów. Astronom przybył tu w 1516 r. jako administrator dóbr kapituły. W czasie wojny zabiegał o uzbrojenie twierdzy, ale na co dzień zajmował się bardziej prozaicznymi sprawami. Prowadził akcję osadniczą, sprowadzając nowych osadników na gospodarstwa. Dzięki dokumentom lokacyjnym wiele małych podolsztyńskich wsi może się pochwalić twardymi dowodami na odwiedziny Kopernika, a my wiemy, że potrafił w miarę poprawnie zapisywać nazwiska w języku polskim. – Lokacje łanów opuszczonych są ciekawe, bo to bardzo krótkie i proste dokumenty. Mimo to odpowiadają naszym współczesnym umowom na hipotekę, leasing, zwolnienie z podatków, a nawet wskazany jest żyrant – mówi Sebastian Mierzyński z Muzeum Warmii i Mazur. Stoimy przed otynkowanym kawałkiem ściany na zamkowym krużganku. To tablica astronomiczna, za której pomocą wyznaczano moment równonocy. – Gdy Kopernik przyjechał do zamku, to nie za bardzo miał gdzie rozstawić swoje instrumentarium. Obecny dziedziniec był nierównym klepiskiem. Nowy administrator natychmiast kazał otynkować kawałek ściany, na którym rysował ruch Słońca odbijającego się w ustawionym na parapecie zwierciadle. Tak jak we Fromborku i w Lidzbarku Warmińskim, astronom oddawał się swojej pasji po godzinach pracy. A tej było dużo, w końcu był tu szefem. Kopernik zajmował się m.in. ustalaniem sprawiedliwej ceny chleba i po raz pierwszy sprawą podrabiania monet. Przy okazji spostrzegł, że gorszy pieniądz zawsze wypiera lepszy. Dziś ta zasada jest znana jako prawo Kopernika-Greshama. Tajemnice i zagadki Bez wątpienia dziełem życia astronoma jest De revolutionibus orbium coelestium, czyli O obrotach sfer niebieskich, które ukazało się w 1543 r. Romantyczna legenda głosi, że zobaczył pierwsze wydanie na łożu śmierci, ale to raczej mało prawdopodobne. Dlaczego zwlekał niemal do końca z publikacją swojego opus magnum? Czy bał się reakcji Kościoła? Raczej nigdy się tego nie dowiemy, wiemy jednak, kiedy i gdzie zapadła decyzja o wydaniu dzieła. Opuszczam Warmię (choć nie województwo warmińsko-mazurskie) i kieruję się w stronę Lubawy przez Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich z najwyższym wzniesieniem w północno-wschodniej Polsce: Dylewską Górą (312 m n.p.m.). Na lubawskim zamku biskupów chełmińskich rezydował najlepszy przyjaciel astronoma, Tiedemann Giese. Do naszych czasów przetrwał niestety tylko zarys murów, ale dzięki wizycie w Lidzbarku Warmińskim mogę sobie wyobrazić, jak wyglądała twierdza w czasach świetności. Na szczęście mury nie stoją puste – niedawno powstało tu Centrum Aktywności Społecznej w atrakcyjny sposób eksponujące pozostałości warowni. Kopernik był tu częstym gościem, a biskup Giese namawiał go do przedstawienia światu wyników swoich badań. Udało się to w końcu, gdy astronom zawitał tu z uczniem, Joachimem Retykiem, który podjął się organizacji wydawnictwa w Norymberdze. Po śmierci mistrza rękopis jednej z najbardziej przełomowych książek wszech czasów trafił właśnie do Lubawy. Potem przez stulecia przechodził z rąk do rąk, by wreszcie spocząć w Bibliotece Jagiellońskiej, gdzie znajduje się obecnie. A gdzie spoczywa sam Kopernik? Oczywiście we Fromborku – jego grób w katedrze zobaczyłem na samym początku wycieczki. Co prawda wśród specjalistów nie ma stuprocentowej zgody, że odkryty niemal 20 lat temu szkielet należy na pewno do niego. Tak to już jest z Kopernikiem – jego życie, a nawet śmierć są pełne tajemnic i zagadek. Szlak Kopernikowski – informacje praktyczne Drogowy szlak turystyczny upamiętnia postać Mikołaja Kopernika i jego związki z regionami, w których został wytyczony. Prowadzi przez miejscowości w województwie warmińsko-mazurskim, pomorskim i kujawsko-pomorskim. Łącznie ma długość ok. 590 km. Trasa nie ma jednolitego oznakowania w terenie i trzeba korzystać z lokalnych szlaków (np. Łynostrada, Green Velo), a czasami poruszać się drogami. Mimo to planowanie nie jest trudne, a natężenie ruchu umiarkowane. Na szlaku można zwiedzać m.in. zabytkowe budowle upamiętniające czasy wielkiego uczonego, ekspozycje muzealne, poznawać sekrety wszechświata w planetariach. Szczegółowe informacje znajdziecie na szlakkopernikowski.pl. „Polska Jest Najpiękniejsza” to nowy cykl redakcji „National Geographic Traveler”, w którym odkrywamy mniej znane, ale równie fascynujące miejsca w naszym kraju. Reportaże z nagrodzonych miast i wsi ukażą się co miesiąc zarówno na łamach prasowego, jak i internetowego wydania naszego magazynu. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najbardziej spektakularna inwestycja rowerowa w Polsce. Kiedyś tę trasę pokonywały pociągi
Wybrałem się w podróż nową trasą rowerową przez Pomorze Zachodnie. I odkryłem mnóstwo ciekawych miejsc. Wśród nich m.in. kościół z malunkiem diabła.
W tym artykule: Most na Odrze Rowerem przez Odrę „Odpocznij, rowerzysto drogi, bo przed tobą kawał drogi!” Kościół z malunkiem diabła w Czachowie Pomorze Zachodnie – informacje praktyczne Diabeł spoglądający na mnie ze ściany kościoła w Czachowie wygląda dość pociesznie, choć miał chyba wzbudzać szok i przerażenie. Szczerze mówiąc, gdybym nie wiedział, że ma 700 lat i jest jedyny w swoim rodzaju, powiedziałbym, że namalowało go jakieś dziecko. I to niezbyt uzdolnione artystycznie. Diabłu towarzyszy cały orszak postaci – rycerzy, duchownych, królów, aniołów i piekielnych istot porywających grzeszników. Wszystkie są równie pokraczne i dlatego fascynujące. By je zobaczyć, do maleńkiej wsi na zachodnich krańcach Polski podróżują ludzie z całego kraju. Most na Odrze Ja jednak przyjechałem zobaczyć coś zupełnie innego. To otwarty w lecie 2021 r. pieszo-rowerowy most na Odrze rozpalił moją wyobraźnię. Jest jedną z najbardziej spektakularnych inwestycji rowerowych w Polsce i właściwie od kiedy zobaczyłem zdjęcia z nowo powstałej trasy, chciałem ją sprawdzić. Lubię jeździć rowerem po dawnych szlakach kolejowych, a odnowiona konstrukcja miała być zwieńczeniem kilkudziesięciu kilometrów nowiusieńkiej ścieżki rowerowej pełnej pamiątek po dawnych czasach. Krajobraz, który ogląda się z wysokości nasypu kolejowego, budynki po byłych dworcach, opuszczone perony, wiadukty i wreszcie on – most Europejski, najdłuższa przeprawa na Odrze – 770 m. Tak naprawdę to dwa mosty o długości 335 i 325 m połączone groblą. Dopiero w lecie 2022 r. Niemcy skończyli remont swojej części konstrukcji, co otworzyło fantastyczne możliwości transgranicznych wycieczek – nie tylko rowerowych. Rowerem przez Odrę Mój plan był prosty jak linia kolejowa – przejechać nieco ponad 40 km w obie strony z najbliższej (czynnej) stacji kolejowej i wrócić pociągiem do domu w Poznaniu. Nie spodziewałem się, że trasa wydłuży się ponad dwa razy. Wysiadając z pociągu relacji Kostrzyn–Szczecin na stacji w Godkowie, nie wiedziałem, że Lars von Trier kręcił tu i w pobliskiej Chojnie film Europa. Choć zdobył on trzy nagrody w Cannes, to Złota Palma przyznana została komu innemu, za co reżyser śmiertelnie się obraził i pokazał Jury środkowy palec. Ale o tym dowiem się dużo później, na razie jadę równą jak stół ścieżką z nadzieją, że w godzinkę pokonam 20 km dzielące dworzec od Odry. Właściwie od razu pojawia się pierwsza przeszkoda w postaci dwóch bielików siedzących sobie na wysuszonym drzewie kilkadziesiąt metrów od trasy. Spotkanie z naszym narodowym ptakiem zawsze wywołuje duże emocje, nawet jeśli ów ptak nie bardzo ma ochotę ruszyć czymkolwiek poza głową. Parę kilometrów dalej mijam zagrodę danieli, które jak się okazuje, bardzo lubią jabłka – i właśnie nimi karmią je miejscowi. Stare jabłonie rosną wszędzie wzdłuż trasy, więc wiem już, że z głodu nie umrę. Takich owoców nie kupicie w sklepie – lekko kwaśne, nie za duże, nie za ładne, ale przepyszne i prawdziwe. A może mam po prostu taki sam gust jak daniele? Przy zagrodzie skręcam do Morynia – to miasteczko otoczone niemal idealnie okrągłym pasmem murów zachowanych prawie w całości. Za murami obejrzeć można kościół z XIII w., który również znany jest z wizerunków diabłów, ale jeszcze bardziej z tajemniczej szachownicy na jednej ze ścian wieży. Takie szachownice spotkać można na kilkudziesięciu kościołach w Polsce i Niemczech, a ich przeznaczenie nie jest do końca jasne. Zagadkę próbował rozwikłać Pan Samochodzik – to właśnie tutaj dzieje się akcja Księgi strachów, pierwszej książki z serii. Miasto leży nad pięknym jeziorem Morzycko. Czyste, głębokie na 60 m wody też kryją tajemnicę, dostępną tylko dla nurków – na dnie spoczywają szczątki radzieckiego myśliwca z czasów II wojny światowej. Po drugiej stronie jeziora, we wsi Gądno, znajduje się powoli podnoszony z ruin pałac również znany z powieści. Co roku z tego miejsca startuje rajd „Rowerem na szlaku Pana Samochodzika”. Podróż rowerem nie musi być nudna. Dowiedz się, czym jest bikepacking Każdy miłośnik kolarstwa, niezależnie od poziomu zaawansowania, może wybrać się na wyprawę bikepackingową. Jednak czym tak właściwie jest bikepacking, co trzeba ze sobą zabrać i jak za... „Odpocznij, rowerzysto drogi, bo przed tobą kawał drogi!” Wracam na stare tory idące przez malowniczo pofałdowany krajobraz. Wzgórza Moryńskie są czasem obrazowo nazywane Karpatami Moryńskimi, choć trzeba sporo fantazji, żeby wymyślić takie porównanie. Fantazji nie brakuje też Jolancie Kurpiel, która razem z rodziną zmieniła dawny dworzec w Klępiczu w miejsce odpoczynku i spotkań rowerzystów. Przed budynkiem stacji stoją ławeczki i stoliki, wszystko tonie w kwiatach i osobliwych instalacjach artystycznych. Do postoju zachęca napis: „Odpocznij, rowerzysto drogi, bo przed tobą kawał drogi!”. Inny wierszyk informuje o gościnności, kawie i herbacie. Można ją sobie zrobić samemu, a także poczęstować się fenomenalnym ciastem. W lodówce chłodzą się zimne napoje. Płaci się „co łaska” do puszki stojącej obok. Staję skołowany, bo nie spodziewałem się zobaczyć czegoś takiego w Polsce. Przypomina to raczej domy aniołów szlaków, czyli osób bezinteresownie pomagających podróżnikom na długodystansowych trasach w USA. Podobno ludzie naprawdę zostawiają pieniądze i do interesu nie trzeba dokładać. Ciasto jest za dobre, a po 20 kilometrach jazdy czuję, że mogę bezkarnie pochłonąć kilka kawałków. Wypada jednak w końcu ruszyć w kierunku celu wyprawy. Dalej nie ma już na szczęście kuszących skoków w bok, nie licząc food trucka z pierogami. Most nie zawiódł pokładanych w nim nadziei. A były one spore, bo obiekt otrzymał nagrodę Property Design Awards 2022 za najlepiej zaprojektowaną przestrzeń publiczną w Polsce. Futurystyczny taras widokowy jest obłędnym punktem obserwacyjnym na rozlewiska Odry chronione przez Cedyński Park Krajobrazowy. Żyje tu 180 gatunków ptaków żywiących się rybami, które pod koniec lipca pływały sobie jeszcze beztrosko, nie przeczuwając nadchodzącej katastrofy ekologicznej. Zbudowana w 1892 r. przeprawa została zniszczona przez Niemców w 1945 r., a istniejący dziś obiekt został odbudowany w latach 50. Co ciekawe, nigdy nie przejechał po nim żaden cywilny pociąg – w założeniu komunistycznych władz most miał służyć wyłącznie do transportu wojsk Układu Warszawskiego w razie wojny z NATO. Gdy groźba konfliktu minęła, most pozostawiono samemu sobie, by powoli niszczał. Na szczęście dwa lata temu odrodził się jako nowa atrakcja na styku Polski i Niemiec. Jest tu całkiem sporo turystów – pieszych i rowerowych, co stanowi ciekawą odmianę, bo do tej pory mogłem się cieszyć względną samotnością. Kościół z malunkiem diabła w Czachowie Teraz czas podjąć decyzję – jak wrócić na stację kolejową, by zdążyć na ostatni pociąg? Najciekawszym wariantem wydaje się pętla przez najdalej wysunięty na zachód punkt Polski i Cedynię. Ja jednak decyduję się na krótszy i szybszy wariant – przez maleńki, leżący na uboczu Czachów słynący z kościoła Matki Boskiej Częstochowskiej z XIII w. Umówmy się – nie jestem fanem zwiedzania świątyń, ale zaintrygowały mnie zdjęcia wesołego diabła, jak czasem nazywają najsłynniejsze malowidło przy chrzcielnicy. Kościół jest zamknięty, jednak po zasięgnięciu języka pukam do jednego z pobliskich domów. Właściwie to nie zdążyłem zapukać, bo pani Barbara Sobiś była na posterunku. Na bosaka prowadzi do kościoła, gdy znikąd pojawiają się kolejni turyści. Przewodniczka snuje opowieść o dawnej świetności Czachowa, o świeckich przedstawieniach średniowiecza i znaczeniu poszczególnych malowideł, ale ja wciąż nie mogę uwierzyć, że pochodzą z XIV w. i należą do najstarszych polichromii w Polsce. – No cóż, może lokalny artysta nie był szczególnie utalentowany, ale udało mu się oddać istotne fragmenty życia w tamtym czasie – wyjaśnia pani Basia. Co do tego nie ma akurat zgodności, bo specjaliści spierają się o rzeczywiste przesłanie malowideł. Pewnym jest, że odkryto je dopiero pod koniec lat 70. podczas remontu. Niezmordowana przewodniczka prowadzi nas na skraj wsi, skąd widać dość niespodziewaną atrakcję – jedną z niewielu ocalałych latarni lotniczych w Europie, która służyła do nawigacji podczas nocnych przelotów. Dokładnie nad Czachowem prowadziła trasa pierwszego nocnego lotu w Europie – 2 maja 1926 r. z Berlina do Królewca. Po takiej dawce wiedzy mogę spokojnie wracać na szlak, gdzie znowu czuję się trochę jak maszynista lokomotywy. Szkoda, że po tych arcyciekawych i malowniczych terenach nigdy już nie pojadą pociągi, ale po 70 latach stara trasa znowu żyje, służąc tym razem podróżnym jadącym w nieco wolniejszym tempie. Pomorze Zachodnie – informacje praktyczne 1. Co warto zobaczyć? Taras w Widuchowej – wyjątkowy w swej konstrukcji punkt widokowy; ze wzniesienia o wys. 72,6 m n.p.m. roztacza się wspaniały widok na dolinę Dolnej Odry. Trzcińsko-Zdrój – dawne uzdrowisko otoczone murami z bramami miejskimi oraz z jednym z najstarszych i najcenniejszych ratuszy w Polsce z XIII w. Góra Czcibora pod Cedynią – w 972 r. wojska Mieszka I stoczyły tu bitwę, która zadecydowała o przynależności Pomorza Zachodniego do Polski. Mamutowiec olbrzymi z Brwic – największy i najstarszy okaz sekwoi w Polsce; został posadzony w 1895 r. przez rodzinę generała Henninga von Tresckowa, organizatora zamachów na Hitlera – drzewo ma 27 m wysokości, obwód pnia 361 cm. 2. Dojazd Jeśli nie wybieramy się własnym samochodem, najbardziej sensownym rozwiązaniem jest dojazd pociągiem linii Szczecin–Kostrzyn nad Odrą do stacji Godków. Pociągi kursują często i mają miejsca do przewozu rowerów. Most w Siekierkach to punkt początkowy (lub końcowy) liczącego 338 km rowerowego Szlaku Pojezierzy Zachodnich wiodącego przez całe woj. zachodniopomorskie aż do okolic Białego Boru. Odcinek z mostu do Godkowa liczy 22 km i w całości biegnie po asfaltowej nawierzchni odpowiedniej dla każdego roweru. Część dalszej trasy również wytyczono po dawnej linii kolejowej, a przy dawnym dworcu we wsi Lubiana stoi imponująca lokomotywa z 1943 r. 3. Nocleg Pole namiotowe Marigold w kwiatowej wiosce Mirowo. Możliwość noclegu w jurcie albo namiocie wikińskim (trzeba mieć własny sprzęt biwakowy). Cena wynosi 25 zł od osoby. Agroturystyka Mętno 18. Za oknem łąki i konie. Za noc trzeba tu zapłacić od 180 zł za 2 osoby. Pensjonat Myśliwski w starym folwarku, tuż przy szlaku rowerowym. To jednak miejsce dla fanów myśliwskich klimatów. Ceny noclegów od 180 zł za 2 osoby. Klasztor Cedynia Hotel od 400 zł/2 os. Nocleg w pieczołowicie odrestaurowanym klasztorze cysterek z XIII w. przerobionym na hotel. Dodamy, że co roku w czerwcu u podnóża góry Czcibora odbywa się piknik historyczny i inscenizacja bitwy pod Cedynią, pierwszego historycznego zwycięstwa oręża polskiego – w 972 r. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler” . Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
To tutaj osiadła Arka Noego po potopie. Ararat skrywa wiele tajemnic
Choć wejście na Ararat wymaga posiadania zezwolenia i wynajęcia przewodnika, wspinaczka na najwyższa górę Turcji to doświadczenie mistyczne. Przekonałem się o tym na własnej skórze.
W tym artykule: Jak wejść na Ararat? Wyprawa na Ararat Ararat – ciekawostki, informacje praktyczne Nie mogę usnąć. Nasłuchuję kaskady kropel uderzających o materiał namiotu. Co kilka minut niebo pęka oślepiającą jasnością, za którą podąża groźny pomruk. Słyszę wtedy, jak spętane konie, które przytargały tu nasz bagaż, nerwowo szarpią. Uchylam nieznacznie zamek. W krótkich scenach oświetlonych błyskawicami wyłania się stożek Araratu. Najwyższa góra Turcji, na którą się wspinamy, zdaje się pochylać nad nami bez odrobiny ciepłych uczuć. Rankiem o nocnej nawałnicy przypominają jedynie wysychające kałuże. W słońcu krajobraz wydaje się przyjazny, a Ararat – mimo swoich 5137 m n.p.m., jakby trochę mniejszy. Odcina się bielą na tle niebieskiego nieba niczym miękka chmura. Jesteśmy na wysokości 3 tys. m. Nasz przewodnik dzień wcześniej przesuwał długopisem po mapie, pokazując trasę. Punkty noclegowe – miejsca, gdzie mieliśmy rozbić namioty – nazywał obozem pierwszym i obozem drugim. Z drugiego mieliśmy przypuścić atak szczytowy. Powagi dodawały nam metalowe raki przypięte do bagażu niesionego przez konie (zobacz także: największy koń na świecie – waga i wzrost rekordzisty są nieprawdopodobne). Biura turystyczne organizujące trekking na szczyt balansują między próbami przedstawienia wyprawy jako poważnej ekspedycji a niezniechęceniem turystów. Faktem jest, że góra jest dostępna dla każdego, kto ma względnie dobrą kondycję i nie zapomni zabrać ze sobą ciepłych ubrań. Nie trzeba używać lin. Wystarczy mieć wolne trzy dni i uparcie iść przed siebie. Gdzie jechać na narty w Turcji? Najlepsze miejsca Szukasz ciekawego miejsca, w którym będziesz mógł aktywnie spędzić zimowy urlop? Narty w Turcji okażą się strzałem w dziesiątkę. Tamtejsze ośrodki narciarskie oferują wysoki standard,... Jak wejść na Ararat? Zwijamy namioty i ruszamy do obozu drugiego. Przed nami nużące podejście kamienistym zboczem. Problemem nie jest przewyższenie, ale usuwające się spod stóp skały. Stopy z trudem znajdują oparcie. Nieustannie rozjeżdżają mi się nogi, obsuwam się, tracąc siły i energię. Irytuje mnie to, choć wiem, że nie powinno. Odprężam się, gdy docieramy do trasy ubitej końskimi kopytami. Juczne konie idą w równym tempie. Być może dlatego, że ich głowy nie są zajęte śmieciowymi myślami. W ich lśniących oczach odbija się góra, na którą wchodzimy. Im wyżej, tym tłoczniej. Mijamy – lub mijają nas – uczestnicy innych wycieczek. Przewodnicy się znają. Przystają na pogawędki i kurzą, trochę po kryjomu, papierosy. My, zamiast kłębów dymu, wchłaniamy batoniki energetyczne. Obóz zakładamy na ponad 4,2 tys. m n.p.m. Dojście na tę wysokość zajmuje nam około sześciu godzin. Gdy siadam przed namiotem i próbuję przypomnieć sobie dzisiejszą wędrówkę, zlewa mi się ona w ciąg niekończących się podobnych ruchów. Brak punktów, których mój umysł mógłby się uczepić – zmian w krajobrazie, spotkań, wydarzeń – sprawia, że czas rozlewa się w nieregularną plamę. Nie wiem już, czy ten dzień trwał 10 minut, czy 10 godzin. Wyprawa na Ararat O drugiej w nocy budzik wprawia telefon we wściekłe wibrowanie. Mój nos, jedyna część ciała wystająca ze śpiwora, jest chłodny. Gdzieś tam, na zewnątrz, jest ciemno i jakiś szczyt, na który, nie wiedzieć czemu, mam wchodzić. Otulający mnie kokon ciepła kusi, by pozostać w nim na zawsze. W namiotach obok, jak za poleceniem dyrygenta, rozbrzmiewają budziki. Powtarzam sobie w myślach, że najtrudniejszy jest pierwszy krok. Światła czołówek tańczą w ciemności jak rój oszalałych owadów. Idziemy szybko, a ruch rozgrzewa przemarznięte mięśnie. Milczymy, jeszcze trochę śpiąc, skupieni na wysiłku, jaki nas czeka. Na 4,5 tys. m przysiadamy na kamieniach, by podpiąć raki. Ich ostrza z chrzęstem wbijają się w lodowiec, który przykrył żwir i głazy. Czuję się pewniej, jakby te metalowe zęby potrafiły utrzymać mnie przy ziemi. Kierujemy się na wschód, ku dużemu Araratowi, wyższemu z dwóch wierzchołków góry. Oddech mam ciężki, ale ciało złapało już rytm i niesie mnie niemal samo. Ruch sprawia przyjemność. Turcja zachwyca na każdym zakręcie. Przejechaliśmy 1100 km przez najtrudniejsze drogi na świecie Wraz z Mazdą wyruszyliśmy w podróż na „Epicką jazdę" trudnymi, wymagającymi i niekiedy niebezpiecznymi drogami przepięknej Kapadocji. Oto jak sprawdziły się samochody z seri CX-5 i naj... Patrzę pod stopy, podnosząc co kilkadziesiąt sekund wzrok. Przed nami grupa wspinaczy w kolorowych puchówkach znaczy cel. Za nami słyszę wycieczki, które wyruszyły po nas. Ogniki czołówek gasną w świetle rodzącego się dnia. Niebo spowija warstwa chmur przysłaniających wschód słońca, jasna łuna i tak budzi jednak radość. Całkiem czyste niebo na tej wysokości to rzadkość, dużo częściej można trafić na gęstą mgłę lub deszcz. Jeszcze tylko kilka kroków. Robi się tłoczno, więc nie ma za dużo czasu. Akurat tyle, by się wyprostować i zaczerpnąć kilka oddechów. Przegryźć herbatnika i spojrzeć na Turcję z samego jej dachu. Ararat – ciekawostki, informacje praktyczne Nazwa góry Ararat pochodzi najprawdopodobniej od Ary, bożka z epoki brązu. Według Biblii, góra Ararat jest miejscem spoczynku Arki Noego. Pierwszą w historii wyprawę na szczyt Araratu, w 1829 roku, zorganizowali Niemiec Friedrich Parrot i Ormianin Chaczatur Abowian. Górę Ararat widać także z Erywania, stolicy Armenii. Góra Ararat znajduje się w herbie Armenii. Wejście na Ararat wymaga posiadania zezwolenia. Najlepszy okres na zdobywanie szczytu to przełom marca i kwietnia. Wybierasz się na wakacje do Turcji? Zobacz, jak możesz zaoszczędzić pieniądze podczas wyjazdu. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra – 26 miejsc w Turcji” (nr 03(06)/2021).
Z plecakiem przez Bałkany. Szlak Peaks of the Balkans to punkt obowiązkowy na trekkingowej mapie świata
Transgraniczna trasa w Górach Dynarskich, biegnąca przez Albanię, Kosowo i Czarnogórę powstała z myślą o łączeniu zwaśnionych narodów. Dziś to przygoda w czystej postaci!
Nie powinna nas dziwić taka sytuacja: spomiędzy drzew wypada ni stąd, ni zowąd kobieta, krzycząc coś po albańsku i energicznie machając rękami. Nie bardzo wiadomo, o co jej chodzi, ale ciągnie nas do wioski składającej się z kilkunastu drewnianych chałup krytych drewnianym gontem. Nie prowadzi tu żadna droga prócz naszego szlaku, a dojechać można tu co najwyżej konno. Zostajemy usadzeni na honorowych miejscach, gospodarz pędzi wydoić owce, gospodyni znika robić kawę, a na stole lądują sery, owoce i warzywa. Zostaliśmy „upolowani’. Później okaże się, że podobnych punktów gastronomiczno-noclegowych, określanych dumnie z europejska jako „guesthouse”, jest na trasie sporo, a piechurów mało, trzeba się więc samemu o nich zatroszczyć. Inna sprawa, że Albańczycy gościnność mają zapisaną nie tylko w genach, ale również w kanunie – tradycyjnym kodeksie honorowym, który wprawdzie nie funkcjonuje już oficjalnie jako prawo, ale gdzieniegdzie wciąż jest od niego ważniejszy. A kanun powiada: „Dom Albańczyka należy do Boga i gościa”. Ukłonem w stronę współczesnych realiów jest pobieranie za taką gościnę całkiem sowitej opłaty. Góry przeklęte Szlak, po którym wędrujemy, powstał oficjalnie w 2012 r. i na początku podobno ciężko było wytłumaczyć przywiązanym do tradycji góralom ideę pobierania opłat od wędrowców, ale te czasy odeszły ewidentnie do przeszłości wraz ze wzrostem ruchu turystycznego. A trzeba przyznać, że Peaks of The Balkans ma wszystko, by stać się punktem obowiązkowym na trekkingowej mapie Europy i świata. To 192 km pętli przez górskie pogranicze Albanii, Kosowa i Czarnogóry, z oszałamiającymi szczytami przypominającymi nieco włoskie Dolomity, ale z początku XX w., zanim powstały tam pierwsze via ferraty, a ludzie wciąż zajmowali się głównie wypasem owiec, a nie obsługą turystów. Wioska, w której jemy obiad, również wygląda, jakby zatrzymała się w czasie, choć na trasie trafimy też na kurorty nawiązujące stylem do architektury Szwajcarii. Co najlepsze, Góry Północnoalbańskie (zwane też górami Przeklętymi), w które się kierujemy, są wciąż „nieodkryte”. Oficjalne statystyki mówią o blisko tysiącu osób rocznie przemierzających cały szlak, a wydają się dość wiarygodne, ponieważ przekroczenie zielonej granicy trzeba zgłosić służbom granicznym – i to co najmniej kilka dni wcześniej. W ciągu dziewięciu dni wędrówki spotykamy w sumie kilkunastu piechurów, ale faktem jest, że omijamy najbardziej uczęszczany tu odcinek: Theth–Valbona, albański odpowiedniki drogi na Morskie Oko. Choć trzeba przyznać, że skala jest nieporównywalnie mniejsza – przemierzają go codziennie raczej dziesiątki niż tysiące ludzi. To tylko fragment artykułu " Szczyty Bałkanów". Czytaj więcej we wrześniowym wydaniu National Geographic Traveler (9/2020).