Najstarsze wino na świecie powstało ponad 7 tys. lat temu. Do dziś w muzeum jest butelka sprzed 1700 lat
Sfermentowany sok z winogron ludzie piją od epoki kamiennej. Najstarsze wino na świecie prawdopodobnie powstało na terenach dzisiejszej Gruzji i Iranu.
W tym artykule: Gdzie odkryto najstarsze wino na świecie? Kto pierwszy produkował wino na skalę masową? Najstarsze wino gronowe w Chinach Najstarsze wino do picia Gdzie rośnie najstarszy krzew winny? Najstarsze wino w Polsce Skąd się wzięły winnice w Zielonej Górze? Gdzie powstały szklane kieliszki do wina? Alkohol był jedną z najpowszechniejszych i najchętniej używanych substancji w historii, a być może nawet prehistorii. Wiele wskazuje na to, że ludzie pili go znacznie wcześniej, niż wynaleźli pismo. Gdzie odkryto najstarsze wino na świecie? Według niektórych badań Chińczycy wytwarzali wino z ryżu, miodu i owoców już 9 tys. lat temu. W górach Kaukazu na terenie współczesnej Gruzji i w Zagros w Iranie winogrona były jednym z pierwszych owoców, które ludzie nauczyli się sadzić. Wino powstało tam już 7,4 tys. lat temu, a więc w epoce kamienia. Archeolog Patrick McGovern wraz z zespołem znalazł w Iranie ślady wina z 5400 roku p.n.e. To najstarsze wino na świecie, jeśli weźmiemy pod uwagę trunek z fermentowanych winogron. Najstarsze wino europejskie powstało natomiast ok. 4300 r. p.n.e. Jego ślady odnaleziono w neolitycznej osadzie w Dikili Tash w północnej Grecji. Kto pierwszy produkował wino na skalę masową? Ponieważ klimat i ziemia greckich wysp oraz kontynentalnej Hellady stwarzały idealne warunki dla winorośli, uprawy rozwinęły się tam gwałtownie w VII w. p.n.e. Grecy jako pierwsi zaczęli produkować wino na ogromną skalę i podchodzili do tego z naukowym zacięciem. „Prace i dni” Hezjoda, pierwszy w historii kalendarz rolniczy, zdradzał, kiedy i jak przycinać winorośl, kiedy zbierać grona oraz jak je wyciskać. Rusz szlakiem wina! Podpowiadamy, które miejsca warto zobaczyć Enoturystyka, czyli podróżowanie winnymi szlakami, to już swego rodzaju fenomen – i to nie tylko wśród smakoszy wina. Greccy winiarze udoskonalili też metody uprawy. W winnicach pojawiły się kratownice, zaczęto stosować palikowanie. Te usprawnienia pozwoliły zasadzić więcej krzewów na tym samym obszarze, zwiększając plony i czyniąc zbiór łatwiejszym. Ponieważ uprawa winorośli przynosiła zyski 20-krotnie wyższe niż uprawa zbóż, wino szybko stało się towarem handlowym i najważniejszym produktem eksportowym Grecji. Doprowadziło to do sytuacji, gdy zboże trzeba było sprowadzać z zagranicy. Najstarsze wino gronowe w Chinach Wazę o sprzed 3 tys. lat wykopano w chińskiej prowincji Shaanxi w 2012 roku. Wazę znaleziono w grobowcu arystokraty z okresu zachodniej dynastii Zhou, panującej w latach 1046–771 p.n.e. Według naukowców wiele wskazuje na to, że trunek to mityczne wino Qiti, którym raczono się podczas państwowych i religijnych ceremonii. Jak przekonuje szef wykopalisk Liu Jun, wiele wskazuje na to, że w środku wazy znajduje się najstarsze wino, jakie kiedykolwiek znaleziono na terenie Chin. Świadczyć ma o tym m.in. znaleziona razem z wazą inskrypcja polecająca picie go z umiarem. Odkrycie jest dowodem na to, że alkohol z winogron nie trafił do Chin z krajów śródziemnomorskich, a ma rodzime pochodzenie. Najstarsze wino do picia Najstarsze zachowane wino gronowe na świecie nosi nazwę Römerwein von Speyer. Zostało zabutelkowane ok. 325 r. n.e. Ma więc prawie 1700 lat. Odkryto je podczas wykopalisk w 1867 r., w pobliżu niemieckiego miasta Spira. Dziś ta butelka wina znajduje się w Muzeum Historycznego Palatynatu. Nie wiadomo jednak, czy zawarty w niej trunek nadawałby się do picia. Najstarszym winem do picia może być natomiast Steinwein z 1540 r. Wyprodukowano go w winnicy Würzburger Stein, znajdującej się w niemieckiej Frankonii. W 1961 r. odbyła się degustacja jednej z 420-letnich butelek. Steinwein nadawał się do picia tylko przez kilka chwil. Potem utlenił się i zmienił w ocet winny. W 2010 r. Dominique Demarville, szef piwnicy domu szampana Veuve Clicquot, spróbował szampana sprzed 170 lat. Ponoć był słodki i świeży, choć niektórzy testerzy określili zapach w pierwszej chwili jako „mokre włosy”. Musujące wino odnaleziono we wraku na dnie Morza Bałtyckiego. Gdzie rośnie najstarszy krzew winny? Największą atrakcją słoweńskiego miasta Maribor jest krzew szczepu modra kavčina. To najstarszy na świecie żywy krzew winorośli. Ma aż 400 lat. Rośnie na fasadzie domu, w którym znajduje się małe muzeum, chroniony metalowym płotem. Pod koniec września w Mariborze odbywa się Festiwal Starej Winorośli, podczas którego odbywa się ma miejsce uroczyste winobranie. 35–55 kg fioletowych owoców zamienia się w 100 buteleczek wina, które trafiają do znamienitych gości odwiedzających Słowenię. Najstarsze wino w Polsce Choć uprawa winorośli w Polsce kojarzy się z Ziemią Lubuską, pierwsze winnice powstały pod Krakowem. Wino produkowano tam już w X wieku. Początkowo głównie dla potrzeb liturgii chrześcijańskiej. Zresztą pierwsze sadzonki winorośli trafiły do Polski prawdopodobnie z Czech, podobnie jak chrześcijaństwo. Od XI wieku wino produkowali mnisi z opactwa benedyktynów w Tyńcu. W tym czasie rozpoczęła się też hodowla winorośli na Podkarpaciu. Skąd się wzięły winnice w Zielonej Górze? Legenda głosi, że po zamordowaniu Bachusa przez tytanów bogini Pallas Atena jego krwią pokropiła tereny przyszłych regionów winiarskich. Jedna z kropli spadła na Grünberg (Zieloną Górę), co zapoczątkowało uprawy win na tym terenie. Bardziej historyczne źródła wskazują na rok 1150. To wtedy w rejonie Zielonej Góry miały się pojawić sadzonki winorośli, przywiezione przez osadników z Flandrii. Zawodny klimat sprawiał jednak, że czasem krzewy przemarzały lub brakowało dni słonecznych, by grona nabrały słodyczy. Mawiano wtedy, iż to napój specjalnie cierpki, gdyż przeznaczony jest do dziczyzny. Jedna z legend mówi, że w Zielonej Górze niepotrzebny był kat. Wystarczył wyrok śmierci i dzban wina, które należało wlać skazanemu do gardła i przywiązać go na noc. Do rana kwaśne wino przeżerało nieszczęśnikowi żołądek. Gdzie powstały szklane kieliszki do wina? Grecy pili wino z płytkich czarek z dwoma uchwytami na niskiej nóżce (cylix). Czasem podawano je też w większych naczyniach (kantharos) lub specjalnych rogach do wina (rhyton). Najwyższe warstwy piły z naczyń srebrnych i złotych, pozostali z ceramicznych, zdobionych motywami dionizyjskimi. W użyciu były skóry dyni, a nawet zwierzęce rogi. W 50 r. n.e. Pliniusz Starszy zachęcał do picia z naczyń wykonanych ze złota czy srebra. Pomorze Zachodnie wraca na „musującą" mapę Europy. Pierwsze wina musujące powstały we Francji w XVIII wieku. Tradycja produkcji win z bąbelkami na Pomorzu Zachodnim jest znacznie młodsza. Klimat i jakość gleb sprawiają jednak, że ta częś.. W tamtym czasie możliwe było już wytworzenie szklanych kielichów, które były znacznie droższe niż te wykonane z metali szlachetnych. Zdaniem Pliniusza jako pierwsi szkło wytopili feniccy kupcy przypadkowo w ognisku na plaży. Najstarsze ślady produkcji i użytkowania szkła pochodzące z 3400 roku p.n.e. archeolodzy odnaleźli w Mezopotamii i Egipcie. Natomiast najstarsze znane kielichy szklane datuje się na 400 rok p.n.e. Gdy produkcja szkła dotarła do Rzymu, była rozwijana i udoskonalana. Zaczęto wytapiać szkło przezroczyste, w jego produkcji wyspecjalizowała się w średniowieczu Wenecja. Tak dobrej jakości szkła nie udało się uzyskać w innych częściach Europy, więc próbowano wykraść tę technologię. Z tego względu w XIII wieku przeniesiono produkcję szkła z Wenecji na wyspę Murano, gdzie tajemnica mogła być lepiej strzeżona. Źródła: archiwum NG, Lubiewino.com.
Ruskie, czyli polskie. Kto wymyślił pierogi?
Nie sposób dociec. Ale jedno jest pewne – Ukraińcy osiągnęli w nich mistrzostwo.
Nadziewanie kawałka ciasta farszem i gotowanie go jest technika kulinarna znana od wieków i w Europie, i w Azji. Wontony jada się w Chinach, tortellini we Włoszech, a wareniki na Ukrainie. Wyjątkiem jest jednak Zachód kraju, choćby Galicja, gdzie danie to określa się – tak jak w Polsce – pierogami. Te z kolei znane były u nas pierwotnie jako „pirogi”, bowiem „piróg” to słowiańska nazwa ciasta obrzędowego używanego w starożytnym kulcie słońca. To z Ukrainy pochodzą popularne u nas pierogi ruskie. Określenie wzięło się nie od Rosji (tam ruskich nie uświadczysz), a od Rusi Czerwonej, historycznej krainy na południowo-zachodniej Ukrainie oraz w południowo-wschodniej Polsce. Jako farszu używano ziemniaków i smalcu. W zamożniejszych domach dokładało się sera. Na Ukrainie pierogi te bywają zwane „polskimi”, co może wskazywać na to, że były chętnie jadane przez mieszkających na tych terenach Polaków. Co ciekawe, dawniej na Ukrainie wierzono, że świeży biały ser ma moc odpędzania złych duchów, a także przyciągania dobrych. Pierogi z serem „były najbardziej upowszechnionym elementem obrzędów wiosennych, bowiem na wiosnę odtwarza się życie i złe siły w tym zwłaszcza okresie są niebezpieczne. Dlatego pierogi z serem królowały na przyjęciach weselnych i chrzcinach w okolicach Lwowa i na Łemkowszczyźnie” (Roman i Ewa Szagałowie Kuchnia ukraińska po polsku). Dawniej Ukraina nazywana była „spichlerzem Europy”, bo żyzny czarnoziem dostarczał obfitych plonów. Znajoma ukraińska kucharka Larysa twierdzi wręcz, że u nich nie tylko mąka, ale także warzywa – pomidory, ogórki, dynie – smakują lepiej, bo są bardziej nagrzane słońcem. Sama chętnie używa szarobrązowej, lekko gorzkiej maki gryczanej otrzymywanej ze zmielonych nasion gryki. Z gryczanego ciasta robi się nie tylko bliny, ale tez gryczanki (nie mylić z Grycankami!), czyli placki smarowane siemieniem lnianym z solą i pieczone na kapuścianych liściach. Nie ma Ukrainy bez okrasy. Podstawa kuchni jest tu sało, czyli solona słonina. Bielutkie surowe kostki tłuszczu o kilku centymetrach grubości przechowuje się w tzw. bankach, czyli wekach. W każdym domu powinna być żelazna rezerwa tego specjału. Sało je się na surowo (trudna sprawa dla Polaka!), krojone w plasterki, nigdy w drobna kostkę. Smażona słonina używana jest jako omasta do pierogów, ziemniaków i chleba. Ukraińcy jadają też gołąbki (oraz inne faszerowane warzywa), przeróżne kasze oraz gesty barszcz, którego nazwa pochodzi od starosłowiańskiego бьрщь, czyli „burak”. Na Ukrainie jada się też zielony barszcz, czyli naszą szczawiową. Kuchnie polska i ukraińska są zbliżone – wyrosłe z podobnych warunków klimatycznych, podobnej kultury kulinarnej i upodobań. Warto jednak widzieć różnice. Na przykład to na Ukrainie wymyślono i upowszechniono olej słonecznikowy i sok brzozowy. A pierogi? To nasze wspólne, ludzkie dobro. Wareniki ukraińskie z polskimi jagodami Ciasto: 1,5 szkl. mąki pszennej 1,5 szkl. mąki gryczanej 2 jajka (w temp. pokojowej) pół szklanki ciepłej wody i sól Farsz: 3 szklanki jagód słodka śmietanka, cukier Wykonanie: Usypać kopiec z mąki wymieszanej z płaską łyżeczką soli. Wbić jajka w środek, dodać łyżkę wody. Obsypać jajka mąką. Zagnieść. Ostrożnie dodawać po łyżce wody, by powstało elastyczne i gładkie ciasto. Odstawić je na kwadrans przykryte ściereczką. W tym czasie umyć jagody, oderwać szypułki. Kulę ciasta podzielić na pół. Jedną połówkę wyłożyć na stolnicę posypaną mąką, drugą przykryć ściereczką. Ciasto rozwałkować na placek grubości 2–3 mm. Wykrawać szklanką kółka, na środek nakładać jagody, dokładnie zlepiać brzegi. To samo zrobić z pozostałym ciastem. Pierogi gotować w dużej ilości wrzątku. Gdy wypłyną, odcedzić. Podawać polane śmietanką i posłodzone cukrem.
Medytacja, praktyka Tai Chi... Poznaj najpopularniejsze miejsca do uprawiania "turystyki duchowej"
Turystyka duchowa to ogromny biznes generujący niemal 20 miliardów dolarów rocznie. Ludzie Zachodu uciekają od wielkomiejskiego zgiełku i stresu poszukując alternatywnych form wypoczynku, źródeł spokoju lub przemiany duchowej. Niektórzy odnajdują je w sobie lub w Bogu, a jeszcze inni udają się na poszukiwania w odległe, nierzadko egzotyczne, miejsca. Poniżej przedstawiamy kilka najpopularniejszych miejsc do uprawiania „duchowej turystyki”.
Odkryj buddyzm w Kopan Klasztor Kopan położony jest nieopodal Katmandu w Nepalu, na północ od Boudhanath. Jest schronieniem dla 360 mnichów, głównie z Nepalu i Tybetu, oraz celem podróży dla setek ludzi z całego świata pragnących zaznać odosobnienia i cieszyć się przestrzenią do medytacji. Od początku swojego istnienia Kopan pełnił funkcję centrum studiów i medytacji dla Sanghi Himalajów i zagranicznych studentów. Kilka razy w roku w klasztorze organizowane są dziesięciodniowe kursy zaznajamiające z buddyzmem, a przez cały rok można dołączyć do rozmaitych programów, np. miesięcznego kursu medytacji. Ćwicz jogę w Prana Vashya Yoga Shala Jogini wierzą, że ciało i dusza wzajemnie na siebie oddziałują, a kontrolując oddech, panujemy nad przepływem siły życiowej (prany) w organizmie. Także na oddechu koncentruje się w swojej nauce Vinay Kumar wierząc, że odpowiedni oddech jest w istocie jedną z najlepszych dróg do osiągnięcia perfekcji w życiu. Do rozpoczęcia praktyki w założonej przez Kumara szkole jogi Prana Vashya Yoga Shala zachęca Michael Booth w swojej książce „Jedz, módl się, jedz”. Booth twierdzi, że prowadzony przez jogina intensywny kurs, zmusił go do stawienia czoła wszystkim swoim słabościom, w tym pijaństwu, obżarstwu i życiowemu zniechęceniu. Prana Vashya Yoga Shala mieści się w Mysore, w stanie Karnataka w Indiach. W szkole prowadzone są kursy jogi dla początkujących, zajęcia wzmacniające plecy, terapie za pomocą jogi, kurs pranajamy oraz zajęcia jogi dla zaawansowanych. Praktykuj Tai Chi nad rzeką Yulong Yangshuo Mountain Retreat to jeden z najpiękniej położonych hoteli w Chinach. Z okien roztacza się oszałamiający widok na góry oraz rzekę Yulong. Hotel znajduje się o godzinę drogi od Guilin w Regionie Autonomicznym Kuangsi (Guangxi) w Chinach. Ośrodek funkcjonuje zgodnie z ideami poszanowania środowiska, wspierania społeczności lokalnej i ochrony kultury. 5% zysków z funkcjonowania hotelu jest przekazywanych na inicjatywy ekologiczne. Na odwiedzających Yangshuo Mountain Retreat turystów czeka wiele atrakcji, w tym zajęcia Tai Chi, zwiedzanie małego, liczącego 2000 lat miasteczka Yangshuo, wycieczki po jaskiniach, wspinaczki po skałach, campingi, spływy rzeką Li i inne formy rozrywki, które ukoją niejedną duszę. Medytuj z benedyktynami w Lubiniu Nie trzeba wyjeżdżać zagranicę, by zaznać duchowej odnowy. Do poszukiwania spokoju w ramach chrześcijańskiej wspólnoty zachęcają benedyktyni z Opactwa w Lubiniu, gdzie funkcjonuje Ośrodek Medytacji Chrześcijańskiej. Ośrodek powstał z inicjatywy o. Jana Berezy OSB w roku 1988 i do niedawna był jedynym miejscem w Polsce, gdzie uczono i praktykowano medytację według starochrześcijańskiej tradycji modlitwy monologicznej. Klasztor Benedyktynów jest także jednym z nielicznych miejsc spotkań i dialogu międzyreligijnego, a zatem cyklicznie organizowane są tu spotkania z mnichami i duchowymi przywódcami innych religii. Otwarte, trzydniowe sesje medytacyjne są organizowane, w zależności od miesiąca, raz lub dwa razy na miesiąc.
Laponia: Kierunek Północ i najpiękniejszy trekking na świecie
Dla mnie świat ma dwa końce: północny i południowy. Na bieguny na razie się nie wybieram, ale przecież nie trzeba od razu popadać w skrajność
Postanowiłam wziąć udział we Fjallraven Classic, najpiękniejszym trekkingu na świecie. Oczywiście ładne jest to, co się komu podoba. Niektórzy uwielbiają tropikalne klimaty z palmą, ale są tacy, co mają w sobie pewien rodzaj kompasu. W którą stronę by się zwrócili, i tak strzałka będzie im wskazywała północ. Ja tak mam. Pewnie dlatego świetnie się odnajduję w surowych skandynawskich klimatach. Między innymi takie „zimnolubne” osoby miano na względzie, powołując do życia Fjallraven Classic. To zorganizowany trekking w górach Laponii, w Szwecji, firmowany przez szwedzką markę outdoorową. Zasady uczestnictwa w tej imprezie są proste. Do przejścia jest 110 km, każdy niesie że sobą wszystkie potrzebne rzeczy i nocuje namiocie. W punktach kontrolnych można uzupełnić prowiant i paliwo. Na trasie mija się schroniska górskie, jednak miejsca w nich są przeznaczone dla „normalnych” turystów, którzy w tym czasie pojawią się na szlaku. Gdy impreza startowała po raz pierwszy kilka lat temu, znalazło się kilkuset zapaleńców. Teraz organizatorzy są zmuszeni ograniczać liczbę uczestników, tak wielu jest chętnych. Coś w tym musi więc być, skoro ludzie z całego świata fatygują się na górzyste szwedzkie pustkowia, po to żeby narobić sobie odcisków (i jeszcze za to płacą). To „coś” stanowi zapewne wypadkową wielu spraw, a jedną z nich jest możliwość rozsmakowania się w Północy. Kąpiel na rozgrzewkę Atmosfera w miejscu startu, w wiosce Nikkaluokta, przypominała festyn. Były: muzyka, przemówienia, tradycyjne śpiewy ludu Samów zamieszkującego te rejony. Słońce prażyło, a to za kołem podbiegunowym nie jest częstym zjawiskiem. Oby okazało się łaskawe także w następnych dniach. Barwny tłum przebierał niecierpliwie nogami, czekając na sygnał do wyruszenia. We Fjallraven Classic startują ludzie w każdym wieku, także dzieci, zawodowi biegacze i osoby, które pierwszy raz w życiu założyły buty trekkingowe. Zawodowcy przypominają kosmitów – z boków sterczą im rurki od bukłaków, wszędzie mają zatknięte batony energetyczne. Minimalne obciążenie przy maksymalnym wysiłku. Oni na mecie w Abisko zameldują się za kilkanaście godzin. Pozostali za kilka dni. My, czyli zorganizowana grupa z Polski, zamierzaliśmy przejść szlak w standardowe pięć dni. Czy się uda dojść do mety, zależy od kilku czynników, na które mamy wpływ (kondycja) albo nie (pogoda). Bardzo liczy się ciężar plecaka – garbu, który będzie gniótł ramiona przez najbliższe dni. Przed startem można go zważyć i większość osób z takiej możliwości korzysta. Mnie strzałka wagi pokazuje 12 kg, razem z namiotem. Bingo! To dlatego, że wypatroszyłam go ze wszystkiego, co uznałam za zbędne, nawet z portfela. Zachowałam za to cytrynę. Z każdym dniem stawała się cenniejsza, a niektórzy gotowi byli ponieść obrażenia, byle zdobyć jej plasterek. (Przed wyjazdem, w ramach zaprawy przed trekkingiem, dźwigałam w plecaku 10-kilogramowego arbuza. Wydaje się, że to pestka, ale spróbujcie z takim balonem pełnym wody maszerować po głębokim piachu). Pierwsze kilometry trekkingu nieco mnie rozczarowały. Nie chodzi o widoki, bo te były wspaniałe. Pogoda również pierwsza klasa. Dopisała do tego stopnia, że znaleźli się chętni na kąpiel w zimnym jeziorze Ladtjojaure. Przeszkadzał tłok. Na szczęście wizja deptania sobie po piętach przez dalsze 100 km nie sprawdziła się. Po pewnym czasie tłum rozciągnął się na szlaku. Telefony komórkowe straciły zasięg i zamilkły. Pozostała natura w czystej postaci. Sauna z widokiem Kto był na dalekiej północy, ten wie, co natura potrafi stworzyć, mając do dyspozycji tylko skały, wodę i odrobinę zieleni. Pozornie monotonny krajobraz zmienia się zaskakująco szybko. Jeżeli dodatkowo przed zachodem zechce pokazać się słońce, rozgrywa się prawdziwy spektakl pod tytułem „światło i cisza” (ewentualnie szum wody). Tylko za kołem podbiegunowym promienie przez tak długi czas padają pod bardzo małym kątem. W tym roku trekking był szczególny także dlatego, że trafiła się najlepsza od ponad 70 lat pogoda. Przez tydzień nie spadła nawet kropla deszczu, za to często występowały krople potu. Zwyczajnie szkoda było spieszyć się do mety. Dzika przyroda znajdowała się na wyciągnięcie reki. Czasem w zasięgu wzroku pojawiały się spłoszone dzikie renifery. Czasem odzywały się ptaki. Szumiały strumienie. Najczęściej jednak panowała cisza – najbardziej deficytowy dźwięk naszych czasów. Rytm dnia ustalił się bardzo szybko. Nie miałam potrzeby nastawiania budzika – skuteczność Rafała z mojej ekipy była dużo większa. Około szóstej rano jednocześnie z oczami otwierały mu się usta i wylewał się z nich potok słów. To był sygnał, ze pora wychodzić ze śpiworka. Następnie zagotowanie wody na herbatę i owsiankę z proszku, zwiniecie obozu i w drogę. Wieczorem powtarzało się to samo, tylko w odwrotnej kolejności. Różnica polegała na tym, ze stopy wydawały się dużo szersze niż rankiem. Poza tym pojawiał się dodatkowy element – sauna. Takich luksusów nikt się nie spodziewał, miała być tylko lodowata woda w strumieniu. Cóż to była za przyjemność wygrzewać się po całym dniu marszu, gapiąc się przez okno na Laponie. Później pognać do potoku (opcja dla odważnych i nieskrępowanych nagością) albo wylać na siebie wiadro – obojętnie – zimnej albo gorącej wody. Po takim orzeźwiającym doświadczeniu można iść choćby na koniec świata. Patrz pod nogi Kebnekaise, najwyższa góra Szwecji, ma dwa wierzchołki – niższy skalisty i wyższy pokryty lodowcem. Lodowa pokrywa zmienia grubość, wiec i szczyt trzeba co jakiś czas zmierzyć na nowo. Według najświeższych danych ma on 2102 m. U podnóża masywu Kebnekaise spędziliśmy pierwsza noc i był to najgorszy nocleg na trasie. Wiało. Albo raczej: WIAŁO. Wiatr starał się zrównać namioty z ziemia, a najlepiej w ogóle je zdmuchnąć. Tylko czekałam, kiedy w jednoosobowym trabancie, ponieważ tak złośliwie został nazwany przez chłopaków mój namiocik, odlecę w sina dal. Celowo pisze „w sina”, bo noc stanowiła porę umowna. Znajdowaliśmy się niemal 250 km za kołem podbiegunowym i nigdy nie było na tyle ciemno, żeby trzeba było użyć czołówki. Zmierzch przechodził powoli w świt i zaczynał się nowy dzien. Którejś „nocy” wyszłam na chwile z namiotu. Bez słońca świat wyglądał posępnie, wszystko spowijały szarość i wilgoć. Wciągnęłam głębiej powietrze w płuca. W środku lapońskiego lata pachniało zima. Wtedy poczułam, że gdzieś tu niedaleko, „za zakrętem” ziemskiej krzywizny naprawdę znajduje się koniec świata. Drugiego dnia okrążyliśmy od zachodu masyw Kebnekaise i wkroczyliśmy na właściwy Kungsleden, „Królewski Szlak”. Szwedzkie towarzystwo turystyczne pod koniec XIX w. zatroszczyło się o możliwość poznawania przez swoich obywateli urody Laponii, jednego z najbardziej rozległych i dzikich obszarów w Europie. Wytyczono wiec kilkusetkilometrowy szlak łączący miejscowość Hemavan na południu z Abisko na północy. Miedzy nimi, w odległości najwyżej dnia marszu, stanęły górskie schroniska. Ze względów krajobrazowych najbardziej uczęszczany jest północny odcinek Kungsleden i tamtędy właśnie prowadzi trasa Fjällräven Classic. Nie ma na niej dużych różnic wysokości. Najwyższy punkt to przełęcz Tjäktja (1140 m). Podczas podejścia można się trochę zasapać, ale nie stanowi ono wyzwania. Poza tym szybko się zapomina o wysiłku – widoki z przełęczy należą do tych bardziej spektakularnych. Tam chciałoby się rozłożyć skrzydła i odlecieć (ach jakaż byłaby to ulga dla nóg!). W wielu miejscach szlak jest podmokły i tam idzie się po drewnianych kładkach. To także nie problem, sunie się po nich jak po autostradzie. Prawdziwym utrapieniem są kamienie na ścieżce. Ciągle trzeba patrzeć pod nogi, żeby ich sobie nie skręcić. Jeżeli dołoży się do tego zbyt ciężki plecak, ważący w okolicach 20 kilo, robi się niewesoło. Każdego roku kilkadziesiąt z ponad dwóch tysięcy osób decyduje się zawrócić do Nikkaluokty po pierwszym albo drugim dniu trekkingu. Najczęstszym powodem rezygnacji są kłopoty ze stawami kolanowymi. Burger za bezcen To nieprawda, że w miarę jedzenia apetyt rośnie, w każdym razie nie w przypadku liofilizatów. Stanowiły one podstawę wyżywienia podczas trekkingu, bo mało waza i wystarczy je tylko zalać wrzątkiem. Czwartego dnia zaczęły się kulinarne fantazje o tym, co by kto zjadł. Organizatorzy świadomi, że nawet najlepsze jedzenie w proszku pozostanie proszkiem, od czasu do czasu serwowali w punktach kontrolnych cos normalnego do spożycia. Były więc tortille z reniferem i najprawdziwsze naleśniki z dżemem i bitą śmietaną. Na szlaku kusiły też tabliczki z informacja typu: „Renburger plus cola w cenie 120 koron – za 5 km”. I rzeczywiście po tych kilku kilometrach pojawiał się tradycyjny namiot z flagą ludu Samów oraz bar z przekąskami. Samowie zamieszkują arktyczne rejony Półwyspu Skandynawskiego, a mówiąc bardziej obrazowo – grzbiet i ogon „skandynawskiego psa”. Ze schroniska Alesjaure, gdzie wypadał nasz trzeci nocleg, widoczna była ich wieś – skupisko drewnianych domów. Wokół góry, jeziora i pustka. Jak wygląda życie Samów zima, kiedy przez większą część doby wszystko spowijają ciemności? Poza monotonnym menu i bolącymi stopami trochę dokuczały komary. Na szczęście dopiero po jakimś czasie przypomniały sobie, że w pierwszej połowie sierpnia na Królewskim Szlaku pojawia się ponad dwa tysiące potencjalnych ofiar. Im bardziej słonce zbliżało się do horyzontu, tym bardziej uprzykrzały życie. Niektórzy zakładali moskitiery na głowę. Wyglądali w nich jak pszczelarze wyrwani z pasieki. Przed startem każdy był zobowiązany przyczepić do swego plecaka jaskrawopomarańczową chustę bezpieczeństwa. Miała odróżniać uczestników trekkingu od turystów, a poza tym mogła służyć do wezwania pomocy, na wypadek gdyby cos się stało. Trzeba przyznać, że zasięg rażenia tych skrawków materiału był niewiarygodny. Doskonale sprawdzały się w roli drogowskazu. Nawet jeżeli znalazło się samemu pośrodku pustkowia, wystarczyło wypatrywać jaskrawych kropek przed sobą, żeby wiedzieć, którędy należy iść. Za to kiedy po całym dniu marszu wchodziło się na kolejne wzniesienie i zamiast obozu pojawiały się te nieszczęsne kropki ciągnące się aż po horyzont, po prostu opadały ręce. Wielki finał Ostatni odcinek, choć najkrótszy, był najtrudniejszy. Może dlatego, że w kościach czuło się już kilometry, że krajobraz stał się bardziej płaski i poprzecinany drogami i nie było takiej mobilizacji jak w poprzednich dniach. Wracaliśmy do cywilizacji. Za to na mecie – aplauz. Zgodnie z niepisanym zwyczajem wszyscy przekraczający metę otrzymują oklaski od tych, co doszli wcześniej. Tu również panowała atmosfera zabawy. Mieliśmy powód do świętowania – cała nasza dziewiątka dotarła w komplecie. Pojawił się także pewien element zaskoczenia. Otrzymaliśmy złote medale. W poprzednich latach przypadały one tylko tym, którzy stawili się na mecie w czasie krótszym niż 72 godz. Pozostali dostawali srebrne albo brązowe. – W tym roku postanowiliśmy wszystkim, którzy dotrą do mety, wręczyć złote medale. Każdy jest zwycięzcą, niezależnie od tego, w jakim czasie ukończy trekking – wyjaśniał Andreas Cederlund, lider Fjällräven Classic. Mogliśmy poczuć się zwycięzcami. Przywieźliśmy z Laponii więcej złota niż nasi sportowcy z olimpiady w Londynie.
Średniowiecze to ciemne wieki? Bzdura! Oto dowód - katedry
Średniowieczne katedry były majstersztykiem zadającym kłam tezie o wiekach ciemnych.
Zawdzięczamy im pierwszą spójną europejską kulturę, pierwszy podręcznik i związki zawodowe. Były największą rewolucją w dziejach architektury, a rozwój cywilizacyjny, jaki nastąpił dzięki budowie gotyckich katedr, porównuje się do rewolucji przemysłowej. Ludzkość do dziś nie stworzyła z kamienia niczego, co mogłoby się im równać. Niezwykły, graniczący z szałem, ruch wznoszenia katedr, który opanował średniowieczną Europę I omal nie zrujnował Francji, rozpoczął się drugiej niedzieli czerwca 1144r. Ten dzień opat z podparyskiej bazyliki Saint-Denis przygotowywał przez lata. Stara świątynia, którą zarządzał, była zniszczona, ciasna, ciemna i posępna, jak wiara tamtego okresu – straszyła zamiast dodawać otuchy. W romańskim kościele kobiety mdlały, krzyczały i ratowały się przed uduszeniem, brnąc do wyjścia po głowach wiernych, mnisi przed religijnym uniesieniem tłumu uciekali, skacząc przez okno z cudownymi szczątkami Świętego Dionizego. W potwornym ścisku niewielu mogło dostrzec bogactwo, jakim dysponował opat Suger. Tymczasem ten człowiek z ludu o nowobogackim guście chciał zabłysnąć. Pochwalić się złotem ołtarzy, kosztownością naczyń liturgicznych, wspaniałością relikwiarzy i wytwornością swoich szat. Do tego potrzebował w kościele światła. I tak z opactwa Saint-Denis stworzył pierwszy gotycki kościół. Choć na takie stwierdzenie oburzają się Anglicy. – Różne formy gotyckie pojawiają się w Anglii już wcześniej – mówi profesor Antoni Ziemba z UW i Muzeum Narodowego w Warszawie. – Samego jednak łuku ostrego nie można uznać za gotyk. Saint Denis jest pierwszym kościołem z gotycką konstrukcją szkieletowo-przyporową. Za prawdziwy gotyk często uznaje się właśnie ten francuski, ale wynika to z nacjonalistycznej historiografii francuskiej oraz z przyjęcia założenia, że musi istnieć centrum oraz jego peryferie. A przecież gotyk włoski, odwołujący się do architektury klasycznej, też jest wspaniały, bogaty, ozdobny, nie mówiąc już o gotyku hiszpańskim. L’art Gothique to nic innego jak sztuka Gotów, dzikich najeźdźców, którzy złupili Rzym. Tak pogardliwie został ten styl nazwany w renesansie. Symbolizował coś prostackiego, w złym guście, barbarzyńskiego. Coś co zbyt daleko odbiega od klasycznego piękna i harmonii. Renesansowi wielbiciele kultury antycznej złupili gotyckie katedry jak Goci Rzym. Bajecznie kolorowe ściany bielili, gargulcom odłupywali głowy, niszczyli rzeźby. Tymczasem dziś uważa się, że ruch budowy gotyckich katedr był nie tylko wielkim przełomem kulturowym, ale też technicznym. Znacznie udoskonalono wtedy m.in. dźwig i wynaleziono kafar. No i nauczono się wznosić drapacze chmur. Dzięki odciążeniu ściany można było radykalnie przeszklić i wpuścić do kościoła niematerialny mistyczny element – boskie światło. Teraz kościół jaśnieje i dzieło jaśnieje – napisano na jednej z inskrypcji w Saint-Denis. Ostre łuki, zawieszone na nich elastyczne sklepienie żebrowe i przypory, które z zewnątrz utrzymują szkielet szklanej świątyni, stworzyły gotycką katedrę. To jedyny styl, który konstrukcję wystawia na zewnątrz budowli. suger, który był także snobem, na uroczystość konsekracji bazyliki zaprosił, kogo zdołał. Dopiął swego. Biskupi oniemieli, widząc delikatne światło sączące się do zalanego złotem wnętrza. Jam był wodzem, gdy powstało to dzieło – nie omieszkał zaznaczyć opat na jednej inskrypcji w bazylice Saint-Denis, która dziś znajduje się na ostatnim przystanku najbardziej zatłoczonej i kolorowej, słynnej „Ligne 13” paryskiego metra. Biskupi rozjechali się, drżąc z zazdrości, i gdy tylko szczęśliwie nadarzał się pożar kościoła (co w tamtych czasach było nagminne), na zgliszczach natychmiast wyrastała nowa gotycka budowla. W samej Francji co 5–10 lat powstawała katedra. Coraz wyższa, coraz smuklejsza, coraz bardziej przezroczysta. Miasta i biskupi prześcigali się w wysokości sklepień, ozdobności wież, ilości witraży. Nie liczyli pieniędzy i wysiłku. W Irlandii wycięto w pień dęby, przetrzebiono lasy we Francji, sprowadzano też nadbałtyckie sosny. Katedry wymagały wznoszenia skomplikowanych rusztowań. W ciągu trwającego 300 lat szaleńczego wyścigu w samej tylko Francji powstało 80 katedr i 500 dużych kościołów gotyckich. Każda nowa budowla starała się prześcignąć poprzedniczkę. Katedrę w Laon udekorowano pięcioma wieżami, świątynia w Amiens mogła pomieścić 10 tys. osób, czyli całe miasto, i nie dość, że kościół był dwa razy większy od paryskiej Notre-Dame, to jeszcze 90 proc. powierzchni ścian zajmowały w nim witraże. Gdy budynek dosłownie zaczął pękać w szwach, opasano go obręczą z najlepszego wówczas żelaza z Toledo. Wyścig z prawami fizyki zakończył się 50 km dalej, w Beauvais, w dzień Wniebowstąpienia 1573 r. Gdy pogrążona w śpiewach i dymie kadzideł procesja opuściła kościół, sklepienie zawieszone na wysokości 50 m runęło. Wyżej już się nie dało. Podczas tej katastrofy tylko jedna osoba złamała rękę, ale w Beauvais do dziś toczą się prace remontowe. Katedry nie rosłyby tak licznie i szybko, a biskupi nie mieli takiej władzy, majątku i autorytetu, gdyby nie reformy papieża Grzegorza VII, który scentralizował Kościół i umocnił jego wpływy. Wobec zrujnowanych przez wyprawy krzyżowe władców i obdartych z majątków możnych Kościół jawił się jako prawdziwa siła, zdobywał władzę i umacniał ją, propagując siebie jako jedyną drogę do zbawienia. Świat poza Kościołem był nędzny, ciemny i głupi. Nie umiał czytać, ale właściwie nie miał też co czytać, bo wszystkie księgi należały do Kościoła. Jedyne światło sączyło się przez witraż gotyckiej katedry, obiecując zbawienie. Duchowni właśnie wymyślili czyściec, co było świetnym, choć może nieco populistycznym manewrem. Kościół przechwycił też święte relikwie napływające z kolejnych krucjat. Wokół namacalnej, a jednocześnie świętej relikwii łatwiej było wznieść katedrę, niebiańskie Jeruzalem na ziemi. I tak katedra w Chartres powstała dla sukni, w której rodziła Maryja Dziewica, Soisson zdobyło cudowny pantofel, czyli but Maryi. Do Chalons trafił napletek Jezusa z obrzezania, a jedna z dwudziestu przynajmniej czaszek Jana Chrzciciela znajduje się w Amiens. Relikwie zarabiały na katedry, ale później katedry zarabiały na relikwiach. Na katedrach z kolei zarabiały całe miasta przyjmujące pielgrzymów. Budowa była ogromną inwestycją finansową. Obliczono, że Chartres liczące wówczas 10 tys. mieszkańców, musiało zebrać sumę równą miliardowi dolarów. Duchowni obnosili po wsiach prefabrykowane relikwie i zbierali datki, możni ofiarowywali klejnoty i majątki, w miastach nie było rzemieślnika, u którego nie stałaby skarbonka. Stosowna opłata skracała podróż do raju nawet o 140 dni, a do nabycia były też religijne polisy, czyli odpusty. Można było zaliczyć krucjatę, wyruszając jedynie z datkiem do kościoła. Gdy w Rouen zabrakło środków na budowę drugiej wieży, tamtejszy biskup wystarał się u papieża o dyspensę na jedzenie masła w Wielki Post. Kto nie pościł, fundował wieżę nazwaną później maślaną. Jednak katedry nie powstawały – tak jak chcielibyśmy wierzyć – z religijnego uniesienia i patriotycznego zrywu całego miasta, które zakasało rękawy do pracy. Było to ogromne przedsięwzięcie deweloperskie prowadzone przez wyspecjalizowany przykościelny organ. Przy samej budowie pracowała wąska grupa hojnie opłacanych wędrownych rzemieślników, którzy zatrudniali się na kilkuletnie kontrakty. Tworzyli one zwarte grupy zawodowe, często strzegące tajników fachu, godzin pracy i wysokości wynagrodzenia. Tak było w przypadku wędrownych murarzy, którzy utworzyli najdłużej działające tajne ugrupowanie – masonerię. Tajemne masońskie znaki, które mieli pozostawić w katedrach, to nic innego jak podstawa wypłaty dla każdego z nich. Murarze opłacani byli w zależności od ilości bloków, które udało im się ociosać i wmurować. Patronem masonerii jest budowniczy świątyni Salomona, na kształt której wędrowni murarze budować mieli gotyckie katedry – oblane złotem, przebogate budowle ze światła. Wznoszono je dla światła, a ono było już domeną witrażystów. Ci wieńczyli dzieło, wyczarowując w swoich tajemnych pracowniach kolory z tlenków metali. Ich fach był bardzo intratny, a jego tajniki strzeżone. Do dziś nie udało się odtworzyć słynnego błękitu z Chartres, który tamtejszy witrażysta opracował specjalnie dla Maryi Panny. Witraże były kosztowne, dlatego uciekano się do sprzedaży powierzchni reklamowych i sponsoringu. Apostołów z Chartres ufundowali piekarze, a szewcy przy pracy sami znaleźli się na jednym z tamtejszych witraży. Różne też były oczekiwania donatorów, którym starał się sprostać Kościół, stąd pewne ikonograficzne nieścisłości – w katedrze w Chartres jest np. aż pięć witraży poświęconych św. Jakubowi. Podobno jedno z okien Notre-Dame ufundowały paryskie kurtyzany, nie pozwolono im jednak na coś, co dziś nazwalibyśmy umieszczeniem logo. Gotowa świątynia miała być odzwierciedleniem boskiego porządku stworzenia. Za św. Augustynem wierzono, że Bóg – architekt i matematyk – stworzył świat według miary, liczby i wagi. W ten sam sposób budowano symetryczne, oparte na niebiańskim kole i ziemskim kwadracie katedry. Wznoszenie coraz wyższych świątyń było jak pokonywanie materii. Przezwyciężając kamień, człowiek łączył się z Bogiem. Światło pozwalało obcować z nieskończonością. Ludzie zadzierali głowy do góry, patrzyli na witraże, ale widzieli nieskończone dobro. Napoleon miał podobno powiedzieć, że w Chartres ateista zaczyna się bać, i do dziś wielu ludzi doświadcza tam duchowych przeżyć. W czasach katedr wierzono głęboko, że Bóg ingeruje w dzieło, że Matka Boska realnie wspiera budowę świątyni dla swojej sukni. W 1940 r. mnisi odkryli, że katedry pod wezwaniem Matki Boskiej odwzorowują na mapie Francji zodiak Panny. Maryja w odróżnieniu od srogiego Stwórcy i jego zbyt doskonałego Syna była idealną patronką miejskich katedr – opiekuńczą i wyrozumiałą, choć wówczas bardzo jeszcze młodą świętą. Kościół, żeby kontrolować mężczyzn, represjonował kobiety. Grzmiał o ich nieczystości, o grzechu pierworodnym. Dopiero w XI w. pojawiła się Maryja jako symbol czystości, a wraz z nią żeński pierwiastek w religii. Dzięki Maryi do katedr trafiły posągi kobiet. Nie były to już kostuchy przynoszące śmierć, ale rzeźby, do których pozowały żony, córki, sąsiadki, kobiety obdarowane uczuciami. Na ich twarzach rysowały się smutek, uniesienie, radość i cierpienie. Zmienił się też sam stosunek Kościoła do kobiet. Przyznano im prawo do miłości. Samo uczucie przestało być grzeszne, a zaczęto je postrzegać jako dar. Oprócz posągów Maryi kościoły zaludniały inne kobiety. Są naga Ewa, Esmeralda i Maria Magdalena, a w Chartres wyrzeźbiono nawet syrenę z odkrytym biustem. Oczywiście, wysoko w górze, bo im wyżej, tym większą swobodą cieszyli się rzeźbiarze. Jeden z nich w Chartres zostawił nawet płaskorzeźbę z biskupem udającym się wprost do piekieł. Ale rzeźby, podobnie jak witraże, miały przede wszystkim edukować niepiśmiennych wiernych. Dlatego tematy biblijne przeplatały się z historycznymi i wiedzą ogólną, np. z zakresu rolnictwa. Na portalach w Chartres, które było wówczas ważnym ośrodkiem naukowym, wśród świętych znaleźli się nawet pogańscy starogreccy uczeni. trudno uwierzyć, że katedry, które zwiedzamy dziś z nabożną ciszą, tętniły niegdyś życiem. Było w nich gwarno, dochodziło nawet i do bijatyk. Sfera sacrum ograniczała się jedynie do prezbiterium, a kościelne nawy były popularnym miejscem spotkań. Urządzano tu pikniki, bawiły się dzieci, biegały psy. Ławnicy udzielali porad, rzemieślnicy rozstrzygali swoje spory. W niektórych miastach, tam gdzie stała już katedra, rezygnowano z budowy ratusza. Na schodach i placu wystawiano misteria. W XIII w. Kościół odkrył moc kazania, które zaczęło pełnić funkcję dzisiejszych mediów. Przestał straszyć i grozić, a zaczął dodawać nadziei. Chrystus w Chartres jest piękny, a anioły z Reims uśmiechają się pochylone nad ludźmi. Średniowieczna wiara, jak katedra do swego wnętrza, wpuszcza do duszy światło. Kościół zachwyca spektaklem i przepychem. We wspaniałych lichtarzach palą się świece, migocze kolorowe światło witraży, na sklepieniach lśnią złote gwiazdy, dymią kadzidła, a polifoniczna muzyka rezonuje o kolumny. Być może jedyne wówczas multimedialne widowisko oferowała katedra w Wells uznawana dziś za najbardziej poetycką z angielskich katedr. W niedzielę palmową kler ubrany w odświętne stroje, w obłoku dymu z kadzideł płynął ku katedrze uroczystą procesją. Nabożnymi śpiewami prosił świętych o modlitwę, a wtedy 176 naturalnej wielkości statui umieszczonych na frontowej ścianie cudownym śpiewem odpowiadało klerowi. I choć za statuami ukryty był chór, to jednak śpiewała katedra.
Plac zabaw, czyli czym się bawią dzieci na świecie
Niektóre powstają z prostych przedmiotów, inne są dziełami sztuki, a nawet stają się symbolami krajów. I wszystkie sprawiają mnóstwo frajdy, nie tylko dzieciom! To, że opisane przez nas zabawki pochodzą z odległych kultur, nie oznacza, że na czytaniu o nich frajda musi się kończyć. Wystarczy poszukać zastępstwa na polskim podwórku.
1. Zakręcona tradycja Żydowskie święto Chanuka to czas radości – przez osiem dni celebrowany jest cud, który wydarzył się w Świątyni w trakcie powstania Machabeuszy. Podczas gdy dorośli zapalają świece na tradycyjnym ośmioramiennym świeczniku, dzieci bawią się drejdlem (po hebrajsku sewiwon) – specjalnym bączkiem, na którego czterech ścianach znajdują się hebrajskie litery, które są pierwszymi literami słów w zdaniu: nes gadol haja po („wielki cud stał się tu”). Emocji dodaje fakt, że jest to gra na pieniądze – nie prawdziwe, ale czekoladowe chanuka geld. O wyniku decyduje szczęście gracza – należy zakręcić bączkiem i sprawdzić, co znajduje się na boku, na który upadł. A w Polsce: Poza tradycją żydowską bączek, czyli jedna z najstarszych zabawek świata, jest dostępny w klasycznym stożkowatym kształcie i bogatej palecie zdobień. 2. Konik z Dalarny Pierwowzorem tej zabawki miał być Slepnir – rumak należący do Odyna, króla bogów nordyckiego panteonu. Faktem jest, że po dziś dzień drewniany konik z regionu Dalarna to jedna z ulubionych zabawek szwedzkich dzieci, symbol kraju i popularna pamiątka. Jako oficjalny prezent otrzymali go między innymi Elvis Presley oraz Bill Clinton. A w Polsce: Konik zwierzyniecki zwany lajkonikiem. 3. Pyszna zabawa Tò he to tradycyjna zabawka wietnamskich dzieci. Figurki w kształcie zwierząt, kwiatów czy bohaterów bajek niegdyś wyrabiane na święta Tet oraz Trung Thu obecnie są sprzedawane na wszystkich straganach i targach. Jeśli zabraknie pomysłów do zabawy, figurki wykonane z kolorowego ryżu można po prostu zjeść. A w Polsce: Cukrowe figurki na odpustach (i weselnych tortach). 4. Kaczka dziwaczka Indonezyjskie dzieci wykorzystują twardą skórkę owocu jeruk bali, czyli pomarańczy olbrzymiej do konstruowania różnych wersji ich ulubionej zabawki. Powyginaną skórkę przymocowują do patyka i „wyprowadzają na spacer” swojego owocowego przyjaciela. Ten w podziękowaniu fikuśnie człapie. A w Polsce: Jako produkt tradycyjnego rękodzieła zabawka jest dostępna pod różnymi postaciami: kaczki człapki, foczki człapki czy dinozaura człapaka. 5. Mbube! Mbube! Czyli lew! lew! to gra dzieci ludu Zulu z RPA. Uczestnicy tworzą okrąg wokół dwóch osób z zawiązanymi oczami – jedna z nich jest lwem, a druga antylopą – po czym kręcą obiema osobami tak, by te straciły orientację. Gdy „lew” zbliża się do „antylopy”, publiczność dopinguje głośniej, gdy się oddala, pozostali gracze cichną. A w Polsce: Gra powszechnie znana pod nazwą „ciuciubabka”. 6. Opona i kijek Dziecięca kreatywność nie zna granic – dlatego maluchy potrafią wyczarować zabawki ze wszystkiego, co mają pod ręką. Przykładem tej niezwykłej dziecięcej fantazji jest popularna w całej Afryce zabawka składająca się z… opony i kijka. W Tunezji nazywa się ona al gorgiba. Znana jest także inna wersja tej zabawki, w której oponę zastępuje metalowa obręcz. Gra rozwija sprawność i koncentrację – należy uważać, aby popychana przez kijek obręcz się nie wywróciła. A w Polsce: Naszym odpowiednikiem jest gra w piłkę uderzaną specjalnym kijem zwanym również palantem (bijakiem). 7. Dmuchawce, latawce, wiatr Chińczycy są mistrzami wynalazków. Oprócz przełomowych dla ludzkości odkryć, takich jak kompas, proch, druk i papier, to właśnie im zawdzięczamy latawce. Pierwotnie stosowane do straszenia przeciwników i przesyłania informacji, obecnie wykorzystywane są głównie dla przyjemności. Puszczanie latawców stało się jedną z ulubionych zabaw dzieci na całym świecie, a Chińczycy do tej pory celebrują to odkrycie w Dniu Latawca, który na stałe wpisał się w kalendarz hucznych uroczystości i jest obchodzony 9. dnia 9. miesiąca roku. A w Polsce: Latawce znane są od czasów najazdu Tatarów, a Dni Latawca obchodzone są w Płocku. 8. Śnieżny futbol Mroźny klimat nie zniechęca dzieci z Alaski do zabaw na świeżym powietrzu. Okazuje się, że mocno ubity śnieg może w pełni zastąpić piłkarską murawę, a ma tę zaletę, że jest wszędzie – a więc każdą okolicę da się zamienić w boisko. Tradycyjnie do tej gry wykorzystywany jest skórzany worek wypchany sierścią łosia, a reguły są bardzo podobne do klasycznych zasad futbolu – celem jest wbicie piłki za linię bramkową drużyny przeciwnej. Na rozgrzewkę! A w Polsce: Sport dla wszystkich – szczególnie przed Euro 2012. 9. Japońska święta Akabeko, czyli dosłownie „czerwona krowa”, to tradycyjna japońska zabawka popularna w regionie Aizu. Swoją sławę zawdzięcza legendzie: według niej Akabeko, wówczas jeszcze jako prawdziwa krowa, była jednym ze zwierząt pociągowych pomagających przy budowie świątyni Enzōji. Po jej ukończeniu w IX w. zwierzę nie chciało opuścić świętego miejsca, a po śmierci jej ciało zamieniło się w kamień. Zabawa akabeko jest całkowicie bezpieczna – gwarantuje to przypisywana jej funkcja szczęśliwego amuletu. A w Polsce: Bazyliszek, bohater legendy, który stał się pierwowzorem maskotek i gadżetów dla najmłodszych. 10. Z kopca w kosmos Które dziecko nie chciałoby mieć w domu ulubionego bohatera z bajki? Zapewne każde i właśnie dlatego pluszaki rodem z kreskówek robią międzynarodowe kariery. Do tych rysunkowych sław należy również Krecik (po czesku Krtek) znany z cyklu filmów animowanych autorstwa Zdenka Millera. Obecnie krecika można przywieźć do domu w niemal każdej postaci – jako maskotkę, magnes, wycinankę czy puzzle. A wszystko zaczęło się od przypadku: poszukując nowej postaci, która nie byłaby podobna do zwierząt znanych z filmów Disneya, Miler wybrał się do lasu. Inspirację znalazł dopiero na polanie, gdzie potknął się o kopiec kreta. Sława nowego bohatera przybrała kosmiczne rozmiary. Dosłownie, bo jako maskotka krecik poleciał w kosmos z załogą promu Endeavour w jego ostatnią misję STS-13. A w Polsce: Miś Uszatek, niezapomniany bohater polskiej bajki, dzieło pisarza Czesława Janczarskiego oraz ilustratora Zbigniewa Rychlickiego.
Etyka Podróżnika: O kulturze dawania prezentów
W każdej, nawet najbardziej pierwotnej kulturze ludzie obdarowują się prezentami. I w każdej są podarunki, które mogą wszystkim popsuć humor. Podpowiadamy, jak nie popełnić gafy i dobrze się zaprezentować.
Ongka ma dziewięcioro dzieci, cztery żony i kilkaset świń. Tymi ostatnimi zajmuje się cała rodzina. Żony i dzieci karmią je, czyszczą, nie pozwalają im uciec. Dzięki tej pomocy on może spokojnie zdobywać kolejne świnie. Jak mówi Ongka: „Bez świń jesteś nikim”. To one są w życiu najważniejsze, bo wyznaczają status nie tylko ich właściciela, ale całego plemienia. Oprócz 600 świń Ongka musi zebrać jeszcze 50 rzadkich ptaków kazuarów, motocykl, ciężarówkę i trochę gotówki. Zajmie mu to całe pięć lat namawiania osób z jego plemienia i bliskich, by oddali część swojej trzody, wymiany z innymi ludami i próby powiększenia własnego stada. Wszystkie te wysiłki po to, by sąsiedniemu plemieniu dać cały ten majdan w… prezencie. Dziesięć lat wcześniej wódz pobliskiej wioski sprezentował Ongce 400 świń. By odzyskać dominującą pozycję plemienia Kawelka, teraz on chce dać znacznie więcej. Kto nie daje, nie liczy się. Taka wymiana na terenach Papui-Nowej Gwinei, zwana moką, trwa od setek lat i jest jedną z najważniejszych tradycji w okolicach Mount Hagen, w środkowej części kraju. Zresztą nie tylko tu. Niedaleko od miejsca, gdzie mieszka Ongka, odbywa się opisany przez Bronisława Malinowskiego rytuał kula. Biorą w nim udział ludy, które zamieszkują m.in. Wyspy Trobrianda. Zamiast świń prezentują sobie naszyjniki z czerwonej perły spondylusa i naramienniki z kręconej muszli. Zawsze o tej samej wartości. Prezent za prezent. Odwiedziny za odwiedziny. Te pierwotne tradycje obdarowywania się, przedstawione m.in. w filmie dokumentalnym Ongka’s Big Moka z 1975 r., od lat są przedmiotem badań antropologów. Ich wyniki jasno pokazują, że dawanie i otrzymywanie jest jednym z podstawowych zachowań społecznych. Dzięki obdarowywaniu się ludzie umacniają więzy, utrzymują kontakty i rozdzielają majątek, tak by jednocześnie najbiedniejsi dostali dary, a bogatsi dawający zyskali honor. Prezentami zajmują się też socjologowie i psychologowie. Ci ostatni twierdzą, że prezenty, jakie dajemy, wiele mówią nie tyle o osobie obdarowywanej, ale o samym dającym. Według Helmuta Berkina, autora książki Sociology of Giving, dawanie prezentów jest kluczowe w komunikowaniu, co sądzimy o drugiej osobie, a także jak ona nas będzie postrzegać. Dlatego przed wręczeniem prezentu w innej kulturze trzeba się zastanowić, co dać, komu i kiedy. Bo przecież Ongka z krowy by się raczej nie ucieszył. Dlaczego zegar może zakończyć przyjaźń? Podróżnicy mają zazwyczaj swoje sposoby na prezenty. Wiktoria, studentka z Warszawy, na każdą wyprawę zabiera ze sobą kilkanaście zakładek do książek z polskim tradycyjnym wzorem. – Są lekkie, folkowe, a na drugiej stronie można napisać coś miłego, podziękowania czy jakiś śmieszny tekst po polsku – tłumaczy. Inni celują w albumy o Polsce (ciężkie!), pocztówki lub tradycyjny alkohol (oby nie do krajów arabskich). Znany reporter Mariusz Szczygieł podobno za każdym razem, gdy jedzie zbierać materiał za granicą, zabiera ze sobą kilka pudełek ptasiego mleczka. Prezenty z Polski są zawsze mile widziane. Pokazują, że ktoś się postarał, pomyślał, specjalnie przywiózł. Co jednak, jeżeli w ferworze przygotowań zapomnimy zapakować kilka podarunków? Zdani jesteśmy na lokalne sklepy i własną wiedzę, co można, a czego kupować w prezencie nie należy. Po pierwsze musimy zwrócić uwagę na kwestie religijne. W Indiach ryzykowne jest dawanie rzeczy ze skóry, która pochodzi od krowy. Zwierzę to wśród hindusów jest święte i wszelkie wyroby z niej urażą wyznawców tej religii. Przeciwna sytuacja dzieje się w krajach arabskich. Dla muzułmanów świnie są za nieczyste. Jest więc delikatną kwestią wręczanie ich nawet w postaci niewinnej zabawki – pisze Pernal w artykule Inaczej nie znaczy gorzej (w Grzeczność na krańcach świata, WAiP). Dotyczy to nawet prosiątka z Kubusia Puchatka czy świnki skarbonki. Po drugie, musimy poznać lokalne przesądy. Wręczanie ostrych przyrządów jest tabu w Argentynie. Dając taki prezent, mówimy: „chcę zakończyć tę znajomość”. Tak samo jak chusteczki do nosa, które sugerują, że chcemy obdarowywaną osobę doprowadzić do płaczu. A przecież nie o to najczęściej nam chodzi. I w końcu musimy uważać na zbieżność brzmienia (jakkolwiek trudne może się to wydawać). W Chinach nie należy więc dawać zegara, bo brzmienie tego słowa jest bardzo zbliżone do słowa„śmierć”. Zbyt podobne, żeby Chińczycy taki prezent przyjęli z radością. Jeżeli popełniliście takie faux pas, to spokojnie. – Może być jeszcze gorzej – śmieje się Jing, znajoma Chinka. Można sprezentować cztery zegary. Czwórka to nieszczęśliwa liczba w Chinach i żaden prezent nie powinien o niej przypominać. Dlaczego we Francji nie chcą wina? Kolacja zapowiadała się bardzo elegancko. Francuscy gospodarze zaplanowali na przystawkę ślimaki, na danie główne soczystą boeuf bourguignon i deskę śmierdzących nieprzytomnie, acz bardzo dobrych i drogich serów. Gdy zadzwonił domofon w ich paryskiej kamienicy, pani M. nie mogła się wprost doczekać, aż pierwsi goście zostaną przywitani pysznym aperitifem. Była w doskonałym nastroju. Była, bo coś popsuło jej humor i uraziło dumę gospodarza. Tym czymś była butelka francuskiego wina do obiadu z pobliskiego sklepu. Zatrzymajmy scenę w tym momencie i zastanówmy się, dlaczego tak, wydawałoby się, uniwersalny prezent nie przypadł jej do gustu. Dla Francuzów wino to coś więcej niż czerwony lub biały napój alkoholowy o ciekawym aromacie. To cała kultura i filozofia. Dając byle jaką butelkę, sugerujemy więc, że gospodarz nie zna się na nim i sam nie dał rady zapewnić dobrego wina na kolację. Oczywiście specjalny rocznik z domowej piwniczki zawsze będzie mile widziany. Ale czy my będziemy wiedzieć, gdzie leży granica pomiędzy jeszcze dobrym rocznikiem, który wypada dać, a już złym, który urazi gospodarza? Tak samo trudno będzie nam osądzić jakość czekoladek w Belgii, tequilę w Meksyku, whisky w Szkocji, dywany w Iranie czy materiał na sari w Indiach. Dlatego lepiej unikać dawania specjalności danego kraju. Zapewne obdarowywani będą się lepiej znali na naszym prezencie niż my sami. Poza tym będzie się on im wydawał zwyczajnie nudny. A w konsekwencji i my tak się zaprezentujemy. Dlaczego kwiaty mogą wprowadzić w rozpacz? – Z czego ucieszyłaby się więc pani M.? Odpowiedź uniwersalna, choć dość banalna: z kwiatów. Te w większości kultur są najbezpieczniejszym podarkiem i ratunkiem, gdy zupełnie nic nie przychodzi nam do głowy. Pozornie najłatwiejszym, bo pułapek przy dawaniu kwiatów jest mnóstwo. Pani M. musi dostać je w liczbie nieparzystej, z wyłączeniem trzynastki. Nie mogą to być chryzantemy, które daje się we Francji na pogrzebach, ani kwiaty białe, bo te zarezerwowane są na śluby. Nie powinniśmy też dawać czerwonych goździków, bo te są symbolem złej woli. No chyba że nie lubimy naszego gospodarza. Z kolorami lepiej uważać też w Brazylii, gdzie niezbyt pozytywne konotacje ma kolor purpurowy, w Japonii zaś biały, a w Chinach niebieski. I uwaga – bukiet kwiatów jest bardzo ryzykownym prezentem na Bliskim Wschodzie. Tradycyjnie zarezerwowany był tylko dla obłożnie chorych i choć młodsze pokolenie coraz rzadziej ma takie konotacje, w tradycyjnych rodzinach taki prezent może przypomnieć o trudnych chwilach. A co gorszego mogłoby się stać niż gospodyni wybuchająca płaczem na widok pięknego bukietu. Jak nie popełnić więc kwiatowego faux pas? Ewa Pernal sugeruje, by udając się w odwiedziny, zdać się na gust i wyczucie... lokalnej kwiaciarki. Dlaczego Ongka oddał wszystkie świnie? Choć po lekturze tego tekstu kupno prezentu może wydawać się horrorem, to w żadnym razie nie należy się poddawać. Prezenty wprawiają bowiem w dobry humor nie tylko obdarowywanego, ale i nas samych. Po prostu czujemy się lepsi, gdy komuś damy coś naprawdę fajnego. Dlatego główną zasadą, jaką powinniśmy się kierować, jest poświęcenie odpowiedniej ilości czasu, aby coś takiego wymyślić, kupić czy zrobić. I wcale nie musimy przeznaczać na najlepszy prezent dużo pieniędzy – mówi Francis J. Flynn, psycholog z Uniwersytetu Stanford, który w swoim badaniu udowodnił, że cena prezentu ma dla obdarowywanego mniejsze znaczenie niż dla tego, kto taki prezent daje. – Wyszukując drogi prezent, często wydaje nam się, że będzie on lepszy. Okazuje się jednak, że obdarowywani wcale tego nie doceniają – dodaje. Nie można zapomnieć też, że w wielu kulturach, jak na przykład na Bliskim Wschodzie, gospodarze czują się zobowiązani odpłacić się podarunkiem o podobnej wartości lub nawet trochę droższym. Tak jak w przypadku Ongki z Papui. No właśnie, a co z Ongką? Pewnie zastanawiacie się, czy udało mu się wręczyć przez lata zbierany prezent. Tak i to z pełnym sukcesem. Świadczy o tym to, co powiedział po całej ceremonii moki: „Teraz, gdy sprezentowałem ci tyle, wygrałem. Przygniotłem cię tym, że dałem ci tak wiele”.
Przez huk rzeki przebijają się wrzaski komend: lewa!, prawa! Woda zalewa nam twarze, a silne podmuchy wiatru przy każdym oddechu wtłaczają w otwarte usta chmary owadów.
Lewa! Prawa! Napieramy na wiosła, zmagamy się z prądem. Od kata natarcia na fale zależy powodzenie całej akcji. Jeden błąd i będzie po nas. Nikt nam nie pomoże na tym pustkowiu. Gorzej, nikt nas tu nie znajdzie. Płyniemy rzeka Sidą wzdłuż trudno dostępnych gór Putorana na północy Syberii. Ten wyjątkowy pod każdym względem bazaltowy płaskowyż tworzą masywy podzielone głębokimi i szerokimi kanionami. Dopiero z lotu ptaka widać charakterystycznie spłaszczone szczyty i siec rzek toczących wodę we wszystkich kierunkach. W języku Ewenków, rdzennych mieszkańców tych terenów, Putorana oznacza „jezioro o stromych brzegach”. Rzeczywiście jezior jest tu blisko 20 tys.! Przemierzamy jeden z najciekawszych zakątków planety, nietknięty przez człowieka. Na tej szerokości geograficznej dominuje skarłowaciała modrzewiowa tajga, która miejscami przechodzi w tundrę. Porosty i mchy miękkim dywanem pokrywają ziemie. W każdej chwili możemy się natknąć na wilki i putorańskie owce śnieżne. W tutejszych wodach żyje tajmien, tajwiększy ze wszystkich łososiowatych. Ta rzadka ryba trafiła do Czerwonej Księgi gatunków zagrożonych wyginięciem. To najprawdziwsza dzika ziemia. Rezerwat przyrody Putorana dwa lata temu został wpisany na listę dziedzictwa UNESCO. Kiedy się patrzy na te dziewicze tereny, trudno uwierzyć, że w pobliżu zachodniego skraju płaskowyżu leży Norylsk – ogromny ośrodek przemysłowy, który w raporcie Blacksmith Institute znalazł się w pierwszej dziesiątce najbardziej zanieczyszczonych miejsc na świecie. Bez ziemniaczków ani rusz Najpierw były tylko żarty, później pomysł ekspedycji na płaskowyż Putorana pojawiał się w naszych rozmowach coraz częściej i juz na poważnie. Zaczęliśmy załatwiać pozwolenia i mapy. Kompletowaliśmy sprzęt. Przeszliśmy szkolenie z prostej chirurgii. Żeby zdobyć dodatkowe doświadczenie w spływaniu syberyjskimi rzekami, wyruszyliśmy na wymagające tunguskie dopływy Jeniseju. Po roku przygotowań pozostało kupienie biletów, rezerwacja śmigłowców i ostatnia wizyta u fryzjera. Byliśmy gotowi do odlotu – każdego odlotu. W Moskwie do naszej czwórki dołączyło dwóch rosyjskich globtroterów – Igor i Jan. Bez strat w sprzęcie dotarliśmy na północ Syberii. Jeszcze tylko odebraliśmy zamówiony wcześniej prowiant, znaleźliśmy nasze ukochane, a trudne tam do zdobycia ziemniaki i zapakowany po brzegi Mi-8 wzniósł się w powietrze. Po kilku godzinach ukazały się zakola rzeki Sida – silnie meandrującego dopływu rzeki Kotuj. To miejsce wybraliśmy do lądowania. W ciągu kilku godzin przenieśliśmy się w inna rzeczywistość. Mieliśmy świadomość, że przez ponad 700 km spływu będziemy zdani tylko na siebie. Że musimy zaufać doświadczeniu, jakie zdobyliśmy podczas wcześniejszych wypraw, oraz intuicji i sobie nawzajem. Płyniemy na katamaranach! Może to zbyt szumna nazwa dla zbudowanych przez nas jednostek, ale taką właśnie mają konstrukcje. Dwa napompowane pływaki połączyliśmy kratownicą z wątłych modrzewiowych żerdek i na niej rozpięliśmy siatkę. Wszystko związaliśmy linkami. Całość ma być lekka i elastyczna. Na pokładzie leży góra sprzętu – nazywanego przez Rosjan barachłem – zapakowanego w wodoszczelne torby. Żywność, paliwo i załoga wypełniają nasze katamarany. Oba są wyposażone w 2,5-konne silniczki spalinowe, bardzo pomocne przy pokonywaniu powolnych odcinków rzeki. Niesie nas coraz większa woda. W obroty biorą miliony owadów. Oczy przyzwyczajają się do obrazu oglądanego wyłącznie przez moskitierę. Stojący spokojnie na skarpie wilk odprowadza nas wzrokiem. Dociera do nas, że nie ma odwrotu. Jedyna możliwość kontaktowania się ze światem dają nam telefony satelitarne. Niemal codziennie wysyłamy kropkę (toczkę), jak umownie nazywamy informacje z koordynatami naszego położenia. Nanoszone na mapę pozwalają innym śledzić nasze poczynania. Naprawdę wielka fala Rozbijamy obóz na wysokim brzegu rzeki Kotuj. Nocą do namiotów wdziera się woda. W ciągu kilku godzin poziom rzeki podniósł się ponad 5 m! Niemal wszędzie w tym rejonie panuje wieczna zmarzlina, która po opadach deszczu nie przyjmuje wilgoci. W przedsionkach wszystko pływa. Czy to już koniec ekspedycji? Na szczęście jest lepiej, niż początkowo sądziliśmy. Cały sprzęt przywiązaliśmy lub powiesiliśmy na drzewach przed pójściem spać. Nie ponieśliśmy dotkliwych strat, wielka fala nie zdołała zgarnąć nic istotnego z naszego wyposażenia. Kiedy niebo się przeciera, poprawiają się nastroje. Jesteśmy uratowani. Optymistycznie patrząc na tęczę, płyniemy dalej w nieznane. Wkraczamy w strefę znajdującą się poza zasięgiem helikoptera. Musimy działać rozważnie i nie możemy sobie pozwolić na opóźnienia. Mamy trzy tygodnie na dotarcie do punktu, z którego zabierze nas śmigłowiec lub poduszkowiec. Rzeka meandrując pośród bagien, leniwie toczy wielką wodę. Suniemy tym kawowym szlakiem wraz z setkami drzew, pni, gałęzi i piany. Nawet chwilami nie leje i wychodzi słonce. Równomierny warkot silnika rozleniwia i wprawia w senny błogostan. Jak zgodnie stwierdzamy – klimaty „kak w Soczi”. Od ukąszeń komarów, meszek i bardzo zajadłego lokalnego mokrca puchniemy coraz bardziej. Nie narzekamy jednak. W zależności od nastroju traktujemy owady albo jako wyjątkowe okoliczności przyrody, albo repelentami. Szybko ustala się rytm dnia. Składamy obozowisko, płyniemy, znajdujemy miejsce na nocleg, przygotowujemy posiłki. Jemy dwa razy dziennie. Przed śniadaniem obowiązkowa kawa. Po niej albo owsianka z klarowanym masłem, albo zupka błyskawiczna i kisiel. Głównym posiłkiem, z „frykasami”, jest kolacja. Po wyjściu na brzeg i symbolicznym, a mającym zdrowotne znaczenie „metalowym kubeczku” za szczęśliwy spływ przystępujemy do wielkiego gotowania. Czasem są ziemniaczki z cebula i boczkiem, częściej kasza z tuszonką. Do tego obowiązkowo sałatki, których skład systematycznie ubożeje. Niektóre produkty niestety pleśnieją. Codzienny rytuał rozpalania ognia i osmolone kociołki traktujemy jako pewnego rodzaju hołd składany podróżniczej tradycji. W labiryncie skał Woda w rzece Kotuj opada bardzo powoli. Nadal nie jest klarowna, ale ostro przyspiesza swój bieg i wreszcie wpływamy w kaniony. Widoki są urzekające. Kilkudziesięciometrowej wysokości skały wyrastają wprost z nurtu rzeki. Ich budowa i forma przypominają opuszczone, pełne tajemnic zamczyska. Chwilami czujemy się, jakbyśmy przemierzali ich korytarze. Są ich tysiące! Ten bezmiar czasami nawet przytłacza. Ale wrażenia estetyczne to tylko jedna strona medalu. Druga stanowią niebezpieczne progi i wodospady, które jesteśmy zmuszeni pokonywać. Nasza taktyka polega na wcześniejszym wyznaczeniu trasy pomiędzy skałami, głazami i wirami. Często musimy wchodzić na wzniesienia, by sprawdzić, którędy będzie najbezpieczniej. Później dokładnie wiążemy taśmami sprzęt na katamaranach, zakładamy kamizelki asekuracyjne, chwytamy wiosła i daaawaj, do przodu. Któregoś dnia mija nas, dzielnie walcząc z prądem, kilkanaście reniferów. Po chwili pojawia się następne stado. Potem kolejne. Renifery podpatrujemy przez kilka dni. Są ich tysiące. Odbywają tradycyjna wędrówkę, a w górach Putorana znajduje się ich największe skupisko na świecie. W oddali na stokach gór widać niewielkie lodowce. Zbliżamy się do celu naszej podróży. W szaleńczym tempie i trochę brawurowo mijamy ujście Nalee. W miejscu połączenia rzek sterczy ostra skała przypominająca grzebień dinozaura. Tam trafiamy na niebywałe znalezisko – kilkanaście pełnych, zapieczętowanych butelek wódki. Szkło obrobione przez piasek i kamienie musi mieć jakąś historię. Będzie nam dane poznać ją kilka dni później w miejscu oddalonym o tysiące kilometrów od ujścia Nalee. Mamy szczęście Na szerokim kamienisku poniżej ujścia rzeki Kotujkan zakładamy ostatnie obozowisko. Wsłuchujemy się w trzaski płonących polan i odprowadzamy wzrokiem gasnące iskry. Szkoda, że to juz koniec, mimo ze chwilami mieliśmy wszystkiego dość. Jednocześnie mamy satysfakcje, ze wszystkiemu podołaliśmy podczas tej niełatwej ekspedycji. Rankiem demontujemy katamarany i czekamy na poduszkowiec. Zamiast niego pojawia się stary kuter z wielkim dieslowskim motorem. Płyniemy do Chatangi. Miasto powstało na wiecznej zmarzlinie. Popękane budynki, gąszcz opatulonych szmatami i deskami przewodów ciepłowniczych. Wokół wszechobecne błoto. Właśnie stąd ruszają na północ wszystkie wyprawy polarne. Towary i wszelakie dobra docierają tu tylko droga lotnicza. Brud i dziadostwo walczą o palmę pierwszeństwa z kosmicznymi cenami godnymi salonów Europy. Do Krasnojarska lecimy uszkodzonym samolotem. Maszyna mająca czasy świetności dawno za sobą traci paliwo, co zmusza pilota do awaryjnego lądowania w Turze. Znów mamy szczęście. Śmigłowiec Mi-8, który przetransportował nas do punktu startu, podczas kolejnego lotu roztrzaskał się w tajdze – o czym dowiedzieliśmy się po powrocie do cywilizacji. Na lotnisku w Moskwie zaczepia nas jakiś człowiek. Okazuje się, ze on również płynął rzeka Kotuj w okolicach naszej ostatniej bazy. Podczas powodzi, która zalała nam obóz, wywrócił się jego ponton. Stracił wtedy sporo ekwipunku, w tym kilkanaście butelek wódki! Rosyjskie klimaty potrafi a zniewolić. Doceniamy tamtejszych ludzi, ich bezinteresowna chęć niesienia pomocy, otwartość i szacunek do tradycji. W tym kraju kulturowo i przyrodniczo zniszczonym komunizmem na szczęście nadal są przestrzenie jawiące się jak iluzja. Właśnie takie są niektóre zakątki Syberii, a zwłaszcza góry Putorana.
Wznoszenie toastów w Gruzji to nie zwyczaj, to sztuka. Tylko po jej opanowaniu można docenić, czym jest prawdziwa uczta, i zrozumieć gruzińską kulturę.
Opowiada Valeri Nikoleshvill – Gruzin, który od wielu lat mieszka w Polsce. Wielokrotny tamada, ciągle tęskni za suprami z toastami. Prowadzi galerię tradycyjnej gruzińskiej biżuterii minankari.pl. „Bądźcie razem, dopóki ryba znienawidzi wodę”. Ten toast wzniosła za mnie i moją żonę moja wiekowa babka. Do dziś wydaje mi się jednym z najpiękniejszych toastów, jakie słyszałem. Prosty, przewrotny i w specyficzny sposób romantyczny. Bo wbrew temu, co mówi się o gruzińskich toastach, wcale nie muszą być one kwieciste, długie i poetyckie. Ważne, by były szczere, na temat i z dobrą puentą. Cała Gruzja znana jest z gościnności i biesiadowania. Mówi się, że ze wszystkich regionów najgościnniejsza jest Imeretia. A w nim z biesiad słynie Zastaponi. Moje rodzinne miasto. Toasty są więc u nas tak oczywiste, jak składanie sobie życzeń urodzinowych. Zaczynamy się z nimi oswajać, od kiedy kończymy dwa, trzy lata. A okazji do nauki jest mnóstwo. Toasty wznosi się u nas podczas ważnych uroczystości, takich jak śluby, chrzty, urodziny czy pogrzeby. Ale też podczas mniej formalnych spotkań ze znajomymi. Właściwie w każdej sytuacji, gdy na stół wjeżdża wino. A tych u nas nie brakuje. Tak jak zabraknąć nie może gruzińskiego wina domowego na żadnej imprezie. Oznacza to porządne zapasy. Przygotowując spotkanie, liczymy, że potrzebujemy go średnio trzy litry na osobę. Choć niektórym toasty mogą wydać się spontaniczną potrzebą podzielenia się jakąś myślą z resztą biesiadników, tak naprawdę wznoszone są według bardzo sztywno ustalonych zasad. Te mówią, kto, w jakiej kolejności i o czym może wznieść szklankę z winem i przemówić. A także kiedy ją przechylić. Jeżeli wybieracie się do Gruzji, warto poznać tajniki gruzińskich toastów. Traktujemy je bowiem nie jako zabawę, ale poważną tradycję, która nas ze sobą łączy. To ważna część naszej kultury, bez znajomości której obraz Gruzji jest niepełny. Poza tym ta wiedza uchroni was przed popełnieniem faux pas i zapewni świetną zabawę. Przeczytajcie, żebyście nie poczuli się tak jak ja, gdy po raz pierwszy byłem na polskim weselu. Zamiast jeść, pić i się bawić, siedziałem jak trusia przy stole i czekałem na toasty. Na próżno. 7 kroków do wzniesienia udanego toastu w Gruzji 1. Wybierz się na suprę Supra to po gruzińsku biesiada, spotkanie, impreza. Im większa, tym ważniejszą rolę będą odgrywały toasty. Każdy, kto podróżuje po Gruzji, powinien się znaleźć przynajmniej na jednej takiej uczcie. I naprawdę nie chodzi o to, by się na nią wpraszać. My Gruzini jesteśmy na tyle gościnni, że z chęcią zapraszamy napotkanych obcokrajowców do wspólnego biesiadowania. Dla każdego znajdzie się miejsce. Na duże imprezy przychodzą nie tylko rodzina i znajomi, ale i sąsiedzi z całej wioski. Na znak, że wszyscy są mile widziani, furtki do domu są podczas supr otwarte. 2. Zidentyfikuj tamadę Tamada to osoba, która prowadzi suprę. Ktoś więcej niż wodzirej, MC czy gospodarz. To przywódca, który nadaje całej imprezie ton. Rozpoczyna ją i kończy. Tamada wznosi pierwszy toast i dopiero po nim zaczynają mówić je inni. On też nadaje tematykę toastów. Mówi muzykom, czy i co grać, i gościom, kiedy mogą tańczyć. Gdy widzi, że supra dobiega końca, wymawia ostatni toast i zamyka imprezę. Obserwowanie tamady to najlepsza nauka wznoszenia toastów. Zazwyczaj jest nim osoba, która znana jest w towarzystwie z tego, że potrafi pięknie mówić i… z tego, że ma mocną głowę. Bo tamada musi wytrzymać przy stole (a nie pod nim) do samego końca supry. 3. Zdecyduj się na wino Gruzińskie, domowe, lekko kwaskowate, podawane w dzbanach i pite z postsowieckich szklanek. Właśnie taki alkohol wybieramy podczas supr. Mocniejsze alkohole, takie jak brandy czy nalewki, rzadko są oferowane, a jeżeli już, to wybierają je kobiety. Mężczyźni zostają zwykle przy trunku z winogron i to właśnie nim wznosimy toasty. Żeby je docenić, warto wybrać się do jednego z okolicznych gospodarzy. Z pewnością zaprosi do tzw. marani w ogrodzie. Czyli miejsca, gdzie przechowuje wino w ceramicznych dzbanach. I poczęstuje trunkiem prosto z... ziemi. 4. Czekaj na swoją kolej Zarówno z powiedzeniem toastu, jak i z piciem. Zasada jest taka. Najpierw tamada wypowiada toast, mówi gaumardżos!, czyli „na zdrowie!”, i wypija swój trunek. Potem kolejna osoba (zazwyczaj zgodnie z ruchem wskazówek zegara) wypowiada toast, mówi gaumardżos! i pije, i kolejna, i kolejna, aż znowu dojdzie do tamady. Wtedy następuje chwila przerwy od picia i kolejny toast. Choć wydawać się może, że taka rundka zajmuje dużo czasu, tak naprawdę sprawnie to idzie. Wyjątkiem od takiego porządku rzeczy jest, gdy tamada powie do ciebie alaverdi! Taki zwrot oznacza, że to ty masz wypowiedzieć toast po tamadzie! Warto więc uważnie wysłuchiwać tego słowa, bo dość często ten przywilej spotyka obcokrajowców. Uwaga! Nie wolno pić pomiędzy toastami. 5. Wybierz odpowiedni temat Tamada wypowiada toasty w określonej kolejności tematycznej. W Imeretii pierwszym, otwierającym suprę, jest „Sława Bogu, pokój nam ludziom”, następnie deliberuje na temat motywu spotkania, wznosi toast za gospodynie, które przygotowały ucztę, za zmarłych (przy nim zawsze należy stać), za dzieci, rodziców, rodzeństwo, miłość... Ostatnim jest zawsze ten za Bogurodzicę. Ważne jest, że każdy kto wypowiada toast po tamadzie, musi kontynuować zadany przez niego temat. Niektórzy potrafią długo i poetycko wznosić toasty. Obcokrajowcom radzę jednak, by ograniczyli się do kilku trafnych słów. Najlepiej nauczonych po gruzińsku. Alternatywnie po rosyjsku lub angielsku. I koniecznie trzeba zakrzyknąć na koniec gaumardżos! 6. Z rogu pij do dna Nie zdziw się, gdy na stole nie znajdziesz kieliszków, tylko zwyczajne szklanki. To właśnie w nich najczęściej pijemy wino. Jednak naczynie może się zmienić w zależności od rangi toastu. Jeżeli jest bardzo ważny, to wtedy pijemy z większych glinianych miseczek lub z rogu. Oczywiście o czasie, kiedy się z niego pije, decyduje tamada. Ważne, żeby pamiętać, że o ile normalnie nie ma obowiązku picia do dna, to po każdym toaście należy przyjąć dolewkę wina. Wyjątkiem jest, gdy mamy pić z rogu. Wtedy należy wypić trunek w całości. Nie tylko z powodu powagi toastu, ale też ponieważ róg nie jest stabilny i nie można go odstawić na stół. 7. Wylecz kaca, by móc pójść na kolejną suprę Czy pisałem w pierwszym kroku, że musicie pójść na choć jedną suprę? Żartowałem. Jedna to za mało! Dlatego ważne, by po pierwszej uczcie szybko dojść do siebie. My Gruzini mamy na to swoje sposoby. Piwo, woda mineralna Borjomi i chinkali – delikatne pierożki z mięsem. Taki zestaw spożywać należy na świeżym powietrzu i w dobrym towarzystwie. Skuteczność stuprocentowa i taka też będzie gotowość do kolejnej supry.
Śladami apostołów. Kim byli ludzie, którzy rozpoczęli duchową rewolucję?
Niezbyt nadawali się na przywódców. Większość lepiej znała się na łataniu sieci rybackich niż na zdobywaniu nowych wyznawców. Mimo to 2000 lat później apostołowie wciąż przyciągają ludzi na całym świecie.
Wypolerowana kamienna posadzka starego kościoła w miejscowości Parur w indyjskim stanie Kerala niczym tafla wody odbija szkarłat, zieleń i złoto ołtarza. Na malowanym niebie wokół ołtarza unoszą się obłoki. W niszach stoją posążki podświetlone jaskrawą akwamaryną. Na kobiercu pod ścianą klęczy kobieta w błękitnym sari i purpurowej chuście na włosach. W większym kościele, wzniesionym opodal, w złotym relikwiarzu spoczywa odłamek kości, nie większy od kciuka. Tabliczka z angielskim napisem objaśnia, że należał do św. Tomasza Apostoła. W tym miejscu – według tradycji – w 52 r. n.e. Tomasz ufundował pierwszy w Indiach kościół chrześcijański. W Parurze i wszędzie indziej w Kerali fasady i wnętrza kościołów udekorowane są motywami roślinnymi i wizerunkami zwierząt: słoni, dzików, pawi i smokopodobnych lwów. Nadaje to chrześcijańskim świątyniom orientalny charakter. Pełno w nich jaskrawych wyobrażeń Tomasza, Matki Boskiej, Jezusa, św. Jerzego. Do tego ostatniego, pogromcy smoka, modlą się nawet hinduiści; wierzą, że chroni dzieci przed ukąszeniami kobry. Keralscy chrześcijanie, wyznawcy Kościoła malabarskiego, czyli Kościoła św. Tomasza, uczynili z chrześcijaństwa coś własnego. Podobnie postępują chrześcijanie w innych krajach Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej – włączają do tej religii własną tradycyjną architekturę, sztukę, symbolikę. Posąg Matki Boskiej ze słoniami podtrzymującymi nad jej głową baldachim w południowych Indiach jest najzupełniej na miejscu. Tomasz, zwany niewiernym, wraz z Piotrem, Andrzejem, Jakubem Większym, Jakubem Mniejszym, Janem, Filipem, Bartłomiejem, Mateuszem, Tadeuszem Judą i Szymonem (a także Maciejem wybranym na miejsce zdrajcy Judasza Iskarioty) należał do uczniów Jezusa, 12 apostołów, którzy po ukrzyżowaniu mistrza mieli propagować nową religię. W owych czasach apostołami (po grecku apostolos to „głosiciel”) nazywano wszystkich, którzy głosili Słowo Boże. Paweł z Tarsu tytuł apostoła nadał sobie sam, wierząc, że ujrzał Pana, który powierzył mu misję nawracania. Marię Magdalenę nazywa się apostołem apostołów, bo to ona przyniosła uczniom wieść o zmartwychwstaniu Jezusa. A choć tylko dwóch z czterech ewangelistów, Mateusz i Jan, należało do pierwotnych 12 wybrańców, za apostołów uważa się też Marka i Łukasza – ze względu na ich rolę w spisaniu Nowego Testamentu. W pierwszych latach po ukrzyżowaniu Jezusa chrześcijaństwo było ledwie zalążkiem nowej religii. Brakowało mu rozwiniętej liturgii, metody kultu i nazwy – wyznawcy nazywali swoją wiarę zwyczajnie „drogą”. Nie była to nawet formalna sekta judaizmu. Pierwszym przewodnikiem ruchu był Piotr. W Dziejach Apostolskich jest mowa o masowych nawróceniach pod wpływem jego nauk i cudach, których dokonał, takich jak uzdrowienie sparaliżowanego i wskrzeszenie zmarłej. A ponadto o zupełnie niechrześcijańskim popisie: uśmierceniu małżeństwa, które sprzedawszy swój majątek, nie oddało całej kwoty na ofiarę dla społeczności wiernych, lecz zatrzymało część pieniędzy dla siebie.W najwcześniejszym okresie nowe wyznanie miało zbyt małe znaczenie, by sprowadzić na siebie prześladowania. Chrześcijanie – jak zaczęto ich nazywać – mieli więcej tarć z innymi sektami żydowskimi niż z rzymskimi władzami. Według Dziejów Apostolskich pierwszym męczennikiem za wiarę był Szczepan, młody chrześcijański przywódca. Naraził się on społeczności żydowskiej, zapowiadając w płomiennej mowie powrót Jezusa i zburzenie przez niego świątyni jerozolimskiej. Około roku 35 n.e. oskarżono go o bluźnierstwo, wywleczono z miasta i ukamienowano; Szczepan cały czas modlił się za swoich prześladowców. Świadkiem egzekucji był młodzieniec imieniem Szaweł (znajdował się wówczas po stronie prześladowców, którzy powierzyli mu pod opiekę swoje szaty, gdy zajęci byli kamienowaniem). Wkrótce w drodze do Damaszku doznał on objawienia, nawrócił się na chrześcijaństwo i zmienił imię na Paweł. W 44 r. n.e. król Herod Agryppa I kazał ściąć Jakuba Większego, pierwszego z apostołów, który zginął. W 64 r. n.e., gdy wielki pożar strawił 10 z 14 dzielnic Rzymu, cesarz Neron (oskarżany przez przeciwników, że sam podłożył ogień) wskazał chrześcijan jako winowajców. Wielu wyznawców nowej, rosnącej liczebnie religii skazał na śmierć w czasie igrzysk. Tacyt w Rocznikach napisał: schwytano (...) ogromne mnóstwo (...) i udowodniono im nie tyle zbrodnię podpalenia, ile nienawiść ku rodzajowi ludzkiemu. (...) okryci skórami dzikich zwierząt ginęli rozszarpywani przez psy albo przybici do krzyżów, albo przeznaczeni na pastwę płomieni. Takie krwawe prześladowania chrześcijan powtarzały się od czasu do czasu przez następne dwa stulecia. Według tradycji śmiercią męczeńską zginęło 11 spośród 12 apostołów. Piotr, Andrzej i Filip – na krzyżu. Jakub Większy i Tadeusz polegli od miecza. Jakub Mniejszy został zatłuczony. Bartłomiej – żywcem obdarty ze skóry, a potem ukrzyżowany. Tomasza i Mateusza zadźgano dzidami, Macieja ukamienowano, a Szymon – według różnych tradycji – został ukrzyżowany albo przerżnięty piłą na pół. Jan, ostatni z 12, prawdopodobnie zmarł śmiercią naturalną, zapewne w Efezie około roku 100 n.e. – w tych wczesnych latach kościoła struktura organizacyjna, którą uosabia Watykan i jego rozbudowana hierarchia, jeszcze nie powstała. Była tylko grupka wyznawców, propagatorów nowej wiary. W głównych ośrodkach miejskich prowadzono działalność misyjną, ale nie istniała żadna „centrala”. Istniała tylko mała, słaba, często prześladowana grupa ludzi napędzanych przez wewnętrzny ogień. Na czele tego ruchu stali apostołowie, którzy wędrowali szlakami handlowymi starożytności, głosząc Słowo Boże i zakładając po drodze małe wspólnoty chrześcijańskie. – Studiowanie ich życia – mówi Columba Steward, benedyktyn i historyk z opactwa św. Jana w Minnesocie – przypomina trochę obserwację przez teleskop Hubble’a najstarszych galaktyk. Tamte czasy to był „wielki wybuch”, początek chrześcijańskiego świata, gdy apostołowie wyszli z Jerozolimy i rozpierzchli się po wszystkich znanych ówcześnie krainach. Tomasz Apostoł wyruszył na wschód, na ziemie, gdzie dziś leżą Syria i Iran, by w końcu dotrzeć na południe Indii. Zawędrował dalej niż niezmordowany Paweł, który swymi podróżami objął cały obszar śródziemnomorski. Tomasz jest najlepszym przykładem misjonarskiej gorliwości z początków chrześcijaństwa – dążenia na kraniec świata, by krzewić nową wiarę. Dobrą nowinę głosił też Marek Ewangelista. Zaniósł ją do Egiptu, gdzie założył Kościół koptyjski. Ale dla niektórych katolików, szczególnie Włochów, Marek jest symbolem politycznym, świętym bardzo ważnym dla tożsamości Wenecji. Jeśli Tomasz to wzór misjonarza, a Marek jest symbolem potęgi politycznej, to Maria Magdalena uosabia świętość mistyczną, związaną blisko z łaską i nadprzyrodzonym orędownictwem. Niegdyś szkalowana jako nawrócona ladacznica, dzisiaj czczona przez miliony ludzi, należała do ważnych postaci w ścisłym otoczeniu Chrystusa. Według jednej z tradycji zmarła w Efezie, inne źródła utrzymują, że przywędrowała z Bliskiego Wschodu na południe Francji. Jednak potwierdzenie, że Maria Magdalena znalazła się wśród prowansalskich wzgórz, a Tomasz zginął w Indiach, jest poza zasięgiem możliwości nauki. Analiza relikwii nie wystarcza; na ogół potwierdza jedynie, że kości należały do osoby odpowiedniej płci i pochodzą z właściwej epoki. Postępy w nauce, a także odkrycia nieznanych dotychczas źródeł pisanych (manuskryptów) będą nadal wzbogacały naszą wiedzę o świętych. Wiele jednak pozostanie nierozstrzygnięte. Jak zatem zrozumieć tych ludzi? Musimy się oprzeć w równej mierze na legendach i przekazach historycznych. Wielki misjonarz Niektórzy historycy są przekonani, że Tomasz wylądował pod palmami Wybrzeża Malabarskiego w miejscowości Kodungallur, w dzisiejszym indyjskim stanie Kerala. Podobno założył siedem kościołów i zginął śmiercią męczeńską w Mayilāppūr, dziś przedmieściu Madrasu. W kościele Palayur w Guruvayurze Tomasz wzniósł jakoby pierwszy w Indiach krzyż i dokonał cudu: zobaczywszy grupę braminów, którzy odprawiając rytuały, pryskali do góry wodą, spytał, dlaczego woda spada z powrotem na ziemię, skoro jest przeznaczona na ofiarę bóstwom. – Mój Bóg – powiedział Tomasz – przyjąłby taką ofiarę. Po czym chlusnął wodą w górę, a krople zawisły w powietrzu w postaci połyskujących białych kwiatów. Większość świadków tego wydarzenia nawróciła się, pozostali uciekli. Moimi przewodnikami po Kerali byli Columba Stewart i Ignatius Payyappilly. Stewart kieruje w opactwie oddziałem Hill Museum & Manuscript Library – archiwum zajmującego się od 1965 r. przechowywaniem manuskryptów religijnych na całym świecie. Payyappilly wraz z garstką personelu ma pieczę nad dokumentami z Kerali. Przechowuje i tworzy elektroniczne wersje tysięcy pokrytych pismem liści palmowych i innych zabytków piśmiennictwa. Od 2006 r. zespół zgromadził 12 terabajtów danych – milion skanów manuskryptów. Najstarszym dokumentem, którym rozporządzają, jest zbiór prawa kościelnego z 1291 r. Tomasz Apostoł, w Indiach czczony jako gorliwy misjonarz, na Zachodzie reprezentuje wątpiących. – Tomasza postrzega się – mówi mi Stewart – jako niewiernego. To portret nieco chybiony, bo nie jest tak, że on wątpił w zmartwychwstanie Jezusa. Potrzebował jednak osobistego spotkania z nim, żeby się przekonać o realności zmartwychwstania. Można więc o nim myśleć jako o Tomaszu empiryku. Był kimś tak nastawionym na badanie, że powiedział: jeśli nie włożę palca mego w miejsce gwoździ i nie włożę ręki mojej do boku Jego, nie uwierzę. A wynik eksperymentu napełnił go taką energią, że dokonał zdumiewających czynów. Tomaszowe zwątpienia były w historii myśli chrześcijańskiej rozumiane dwojako. Niektórzy teologowie dowodzili, że wątpliwości to coś naturalnego, odbicie niepewności, może nawet sceptycyzmu odczuwanego przez wielu w stosunku do spraw metafizycznych. Skąd to mamy wiedzieć? Niektórzy twierdzą, że danie przez Tomasza wyrazu swym wątpliwościom, ujawnienie chęci osobistego zbadania ran, a potem przyjęcie do wiadomości faktu przyniosły mu w efekcie głębszą wiarę. Z drugiej strony taki kryzys wiary, którego nie przeszli pozostali apostołowie, postrzegany jest przez wielu jako duchowa słabość, prostackie pragnienie przekonania się na własne oczy. Pomimo swego sceptycyzmu św. Tomasz wciąż bezpośrednio wiąże swoich uczniów w Kerali z początkami chrześcijaństwa na brzegach Morza Śródziemnego, na przeciwległym krańcu ówczesnego świata. W przeciwieństwie do wiernych innych Kościołów chrześcijańskich w Azji, którzy zostali nawróceni przez misjonarzy, wyznawcy Kościoła św. Tomasza wierzą, że ich Kościół założył jeden z najbliższych towarzyszy Chrystusa. To przekonanie jest osią ich duchowej tożsamości. Dusza Wenecji Marek Ewangelista został trwale skojarzony z Wenecją. Plac świętego to serce miasta, a bazylika pod jego wezwaniem stanowi ośrodek utrzymującego się od stuleci kultu. Symbol św. Marka – skrzydlaty lew z łapą wspartą na otwartej księdze Nowego Testamentu – widzi się w Wenecji na każdym kroku, jak gondole. Okrzyk Viva San Marco! Był zawołaniem wojennym obywateli Wenecji w IX w. i później, a legendy o św. Marku splecione są z początkami republiki. Ale przecież, jak mówi tradycja, Marek zginął jako męczennik w egipskiej Aleksandrii. Dlaczego zatem taką czcią otaczany był w słynnym państwie-mieście nad Adriatykiem? Jeśli jakaś młoda siła polityczna aspirowała do przewagi nad innymi w sytuacji chwiejnej równowagi politycznej Włoch w IX w., musiała mieć za sobą nie tylko siłę militarną, lecz i legitymację nadprzyrodzoną. Dlatego Wenecji nie wystarczał dotychczasowy patron – św. Teodor, trzecioligowy pogromca smoków. Potrzebna była gwiazda pierwszej wielkości w panteonie świętych. I znaleziono ją – w wyniku mistrzowskiej manipulacji. W 828 r., zapewne na rozkaz doży, dwóch weneckich kupców, Bon da Malamocco i Rustico da Torcello, wykradło (lub też, jak twierdzą inni, wyłudziło od miejscowych kapłanów) zwłoki św. Marka z jego grobowca w Aleksandrii. Wracając na statek, spiskowcy umieścili szczątki świętego w koszu i przykryli wieprzowiną. Chcieli w ten sposób zniechęcić muzułmańskich urzędników do kontroli zawartości. Gdy ci zajrzeli do kosza, cofnęli się z obrzydzeniem, krzycząc Kanzir! Kanzir! – co po arabsku oznacza „świnia” – i rozkazali jak najszybciej zabrać nieczysty towar. W podróży powrotnej, u wybrzeży Grecji, wenecjanie wpadli w sztorm. Jak twierdzi legenda, święty Marek, którego szczątki zawinięte w żagiel uwiązane były do takielunku, uśmierzył burzę. Bezczelna kradzież relikwii ewangelisty, upiększona przez legendę, zagwarantowała młodej republice prestiż religijny niemal równy temu, jaki w zachodnim chrześcijaństwie zapewniał Rzymowi święty Piotr. I stała się początkiem pasma błyskotliwych sukcesów, które uczyniły z Wenecji średniowieczną potęgę. Jak wytłumaczył mi mediewista z Uniwersytetu Weneckiego Gherardo Ortalli: – Od pierwszych dni republiki święty Marek był sztandarem Wenecji. Trudno mi znaleźć inny przykład świętego o takim znaczeniu politycznym. Dokądkolwiek sięgnęły wpływy weneckie, tam znajdzie się lwa świętego Marka – w Grecji, na Krecie, Cyprze, w Aleksandrii. A co z relikwiami świętego? Czy w sarkofagu w weneckiej bazylice rzeczywiście znajdują się jego doczesne szczątki? A czaszka w Aleksandrii, która według Kościoła koptyjskiego Po czym chlusnął wodą w górę, a krople zawisły w powietrzu w postaci połyskujących białych kwiatów. jest czaszką świętego Marka? A jeszcze inna relikwia, zapewne fragment kości, ofiarowana Egiptowi przez Watykan w 1968 r. w charakterze przeprosin za kradzież z IX w.? Czy którakolwiek z wymienionych, w tym także odłamek kości z kościoła w Kerali należący ponoć do św. Tomasza, jest autentyczna? – To w ogóle nie ma znaczenia – mówi Ortalli. – W średniowieczu ludzie mieli inną mentalność. Można było mieć 50 palców świętego. Dla nikogo nie stanowiło to problemu. Dla naukowców, niewierzących, a także dla wielu wierzących miłujących empirię jak święty Tomasz, 50 palców tego samego świętego to jednak problem. Ezio Fulcheri z Genui – wierzący katolik, natomopatolog – zajmuje się relikwiami. Badał i konserwował szczątki wielu świętych, w tym św. Jana od Krzyża i św. Klary z Asyżu, przyjaciółki św. Franciszka. – Zawsze gdy znajdujemy relikwię, która najwyraźniej jest nieautentyczna – mówi Fulcheri – ujawniamy to. Kościół nie chce, by czczono fałszywe relikwie. A co z tymi, których jeszcze nie badano, np. św. Marka? Naukowcy, a nawet duchowni katoliccy, nawołują do naukowej analizy szczątków z jego sarkofagu – bez powodzenia. Najwyraźniej jednak Kościół ma niewiele do zyskania, a całkiem sporo do stracenia. Nie wszyscy naukowcy palą się do badań. Georgio Filippi, archeolog pracujący w Watykanie, przyznaje, że sprzeciwiał się niedawnym badaniom i datowaniu szczątków św. Pawła w Rzymie, których wyniki ogłosił papież w 2009 r. – Ciekawość to nie jest wystarczający powód do badań. Gdyby sarkofag okazał się pusty albo gdyby znaleziono szczątki dwóch mężczyzn, albo kobiety, jaką hipotezę należałoby postawić? Nie chciałem mieć z tym nic wspólnego. Badania jednak przeprowadzono. Przez otwór wywiercony w sarkofagu udało się uzyskać próbki: maleńki odłamek kości, grudki kadzidła, skrawki lnianego płótna barwionego na purpurowo i laminowanego złotem, a także innej tkaniny w kolorze błękitnym. Według źródeł kościelnych badania wykonane przez niezależne od Watykanu laboratoria pozwoliły ustalić, że kości należały do osoby żyjącej między I a II w. W 828 r. dwóch weneckich kupców wykradło zwłoki świętego Marka z jego grobowca w Aleksandrii. To jeszcze niczego nie przesądza, ale oznacza, że szczątki rzeczywiście mogą należeć do św. Pawła. Póki postępy metod badawczych nie umożliwią określenia na podstawie takich próbek, że osoba była niskiego wzrostu, łysa i pochodziła z Tarsu (w tej miejscowości na wybrzeżu Azji Mniejszej miał się św. Paweł urodzić) – nauka bliżej prawdy nas nie doprowadzi. Odkładając na bok sprawę autentyczności kości św. Marka, zapytałem Ortallego, czy pobożni wenecjanie modlą się do swojego patrona. – Lepiej modlić się do Maryi albo Chrystusa – odparł. – Z Markiem sprawa jest skomplikowana.Poza bazyliką trudno znaleźć jakieś miejsce, żeby zapalić świecę dla św. Marka, a i tam niełatwo się dostać ze świecą. Katolicy i prawosławni często zapalają świecę przed wizerunkiem świętego, do którego zanoszą modły. – Dla nas, wenecjan – ciągnie Ortalli – święty Marek jest składnikiem tożsamości. To coś, co ma się we krwi: człowiek ma dwie nogi i tak samo ma św. Marka. Starsi ludzie, jak sobie wypiją wieczorem, często śpiewają pieśń: Viva Venezia, viva San Marco, viva le glorie del nostro leon! Święty Marek znajduje się w samym sercu duchowego fundamentu Wenecji. Namiętna mistyczka Na wschód od Aix-en-Provence, na zboczu szerokiego zalesionego masywu wznoszącego się nad wyżyną, znajduje się grota Sainte Baume. Zgodnie z katolicką tradycją to tutaj ostatnie 30 lat życia spędziła Maria Magdalena. Z parkingu do jaskini i stojącego przy niej klasztoru prowadzi stroma ścieżka przez las. Jest pogodny czerwcowy poranek. Ołtarz pośrodku chłodnej groty jarzy się od płomieni świec, pod ścianami widać posągi Marii Magdaleny. W złoconym relikwiarzu spoczywają dwie relikwie: pukiel włosów i pociemniały ze starości fragment kostny, przypuszczalnie główka kości piszczelowej. Rozmawiam później z Candidą Moss, biblistką z Uniwersytetu Notce Dame w Indianie specjalizującą się w Nowym Testamencie i badaniach nad źródłami chrześcijaństwa. Moss interesują przede wszystkim męczennicy z pierwszych wieków naszej ery. Pytam ją, czy prowadzi się badania nad psychologicznymi aspektami relikwii. – Ludzie postrzegali relikwie jako element procesu przechodzenia żałoby – mówi badaczka. – Gdy umarła moja matka, otrzymaliśmy na pamiątkę po pasemku jej włosów. Wszyscy je zatrzymaliśmy, Myślę więc, że każdy, kto przeżył żałobę, zrozumie, dlaczego ludzie przywiązują taką wagę do przedmiotów związanych z kimś, kogo się kochało. Szczególnie silne musiało to być w małych społecznościach chrześcijańskich. Chodziło przecież o osobę z własnego grona i o to, żeby się z nią bezpośrednio kontaktować po jej śmierci. Wieczorem ojcowie Thomas Michelet i François Le Hegaret odprawiają w grocie nieszpory. W ławce obok mnie siedzi Angela Rinaldi, która przybyła tu w 2001 r. z pielgrzymką i pozostała. Wówczas towarzyszył jej współczesny szaman, którego przywiodła tu nie wiara, tylko renoma miejsca wśród praktykujących szamanizm New Age. Według miejscowej legendy w czasach przedchrześcijańskich grota służyła pogańskiemu kultowi płodności i do dzisiaj przyciąga poszukujących kobiecej duchowości. Rinaldi odnalazła tu w sobie na powrót wyniesioną z dzieciństwa wiarę i zaczęła jako ochotniczka pomagać w miejscowej księgarence. Zapytałem, jak jej postrzeganie Marii Magdaleny zmieniało się, odkąd mieszka w Saint Baume. – Z początku często się z nią porównywałam... Moje życie było ciągłą pogonią za czymś innym, nowym. Szukaniem wielkiej miłości, nie tylko miłości drugiego człowieka, ale miłości w wymiarze duchowym. Tu działa jakaś siła, nie tylko w grocie, ale też w lesie wokół. Nie ma to nic wspólnego z przedstawieniem Marii Magdaleny w Ewangeliach. To jakaś energia, która zmusza do aktywności – milczy przez chwilę. – Nie wiem, jak to wyjaśnić – dodaje ze śmiechem. – W tej grocie panuje cisza, która jest pełna życia. Grotą od 1295 r. opiekują się dominikanie. W południe zjadłem lunch w towarzystwie braci Micheleta i Le Hegareta w pięknym klasztornym refektarzu. Przez jego otwarte okna z witrażami widać porośnięte lasem zbocze i równinę w dole. – Maria Magdalena – mówi Michelet – jest po Matce Boskiej najważniejszą kobietą w Nowym Testamencie. A tak mało poświęca się jej uwagi. To wielka szkoda, bo postać grzesznicy, która została wybrana, by być pierwszym świadkiem zmartwychwstania, mogłaby przemówić do wielu. Nie został wybrany na świadka żaden apostoł ani Matka Boska. Bóg wybrał Marię Magdalenę. Dlaczego? Być może dlatego, że była pierwszą, która prosiła o odpuszczenie grzechów. To nie była jeszcze godzina Piotra – mówi, mając na myśli sławę Piotra jako cudotwórcy i założyciela Kościoła. – To była godzina Marii Magdaleny. Ten moment, opisany w Nowym Testamencie, gdy Maria Magdalena zobaczyła zmartwychwstałego Chrystusa, dyskutowany jest od stuleci. W Ewangelii wg św. Jana trzy dni po pochówku Chrystusa Maria Magdalena poszła do grobu, gdy jeszcze było ciemno, i zobaczyła, że kamień został odsunięty. Pobiegła do uczniów, którzy wrócili z nią i ujrzeli pusty grób. Uczniowie zatem powrócili znowu do siebie. Maria Magdalena natomiast stała przed grobem, płacząc – mówi dalej Pismo. Została, tak samo jak została u stóp krzyża. Gdy znów nachyliła się do grobu, zobaczyła aniołów w bieli siedzących tam, gdzie leżało ciało Jezusa. Niewiasto, czemu płaczesz? – zapytali. Zabrano Pana mego – odrzekła – i nie wiem, gdzie Go położono. A potem, jak głosi Ewangelia, pokazał się jej zmartwychwstały Jezus. Wytrwałość musiała być jej potrzebna, jeśli rzeczywiście 30 lat spędziła w zimnej jaskini. – To miejsce pokutne – mówi Le Hegaret. – Zimy są tu surowe. Niewiele osób przychodzi do groty – dodaje. Wśród prowansalskich zakonników mówi się: „W Sainte Baume albo oszalejesz, albo zostaniesz świętym”. Wraz z Christianem Vacquie, leśnikiem, który ma pod opieką las Sainte Baume, odwiedzam też inną, mniejszą jaskinię. Znaleziono w niej szczątki neandertalczyka sprzed 150 tys. lat. Tutejsze groty kształtem przypominają żeńskie narządy rozrodcze i niektórzy sądzą, że w czasach prehistorycznych praktykowano tu kult płodności. Przekonanie, że tutejszy las i jaskinie mają silny związek z kobiecą płodnością, żyje nadal. Od stuleci przybywają tu kobiety, aby modlić się o poczęcie dziecka. Do dzisiaj niektóre, prosząc Marię Magdalenę o wstawiennictwo, ocierają się brzuchem o jej posągi. Kościół nie zachęca do takich praktyk, powiedział mi Le Hegaret, ale trudno im zapobiegać. Na ścianach wiszą wota z podziękowaniami w różnych językach. Dzięki ci święta Mario Magdaleno za uzdrowienie mojej córki – czytamy notkę z października 1860 r. Obok napisano zwyczajnie: Dziękuję za Marion. Gdy w rozmowie z Thomasem Micheletem podałem w wątpliwość bytność Marii Magdaleny w Prowansji, ten wyjaśnił rzeczowo: – Pewien ksiądz, który mieszkał w jaskini przez kilkadziesiąt lat, powiedział mi, że wprawdzie nie wiadomo, czy Maria Magdalena naprawdę tu przybyła w I w., ale nie ma to żadnego znaczenia. Teraz jest tu obecna na pewno. Andrew Todhunter, 2012
Mróz w głowie. Dlaczego mózg nam to robi?
Poczuł to każdy, kto zbyt łapczywie ugryzł mocno zmrożone lody: potworny ból w skroniach i czole
Zupełnie jakby zamarzał mu mózg. To krótkotrwałe (na szczęście) uczucie było do tej pory dla naukowców fizjologiczną zagadką. Teraz badacze przypuszczają, że przyczyną tego nieprzyjemnego doznania – oraz być może uporczywych migren – jest nagła zmiana ciśnienia krwi. Zaintrygowany powszechnością chronicznych bólów głowy Jorge Serrador z War Related Illness and Injury Study Center postanowił sprawdzić, skąd się one biorą. Bólu głowy nie można przewidzieć, nie chciał też wywoływać go farmaceutykami. Serrador badał więc łatwy do wywołania efekt „zamrożenia” mózgu, częstując uczestników badania lodowatą wodą. Badając przepływ krwi metodą dopplerowską, Serrador ustalił, że ból zawsze poprzedzany był „chluśnięciem” krwi do naczyń zlokalizowanych w przedniej części mózgu. Ten nagły przepływ wywoływał ciśnienie na czaszkę i dawał efekt zmrożenia. Gdy naczynia krwionośne ponownie się zwężały (pewnie po tym, jak podniebienie się ogrzewało), badany odczuwał ulgę.
Oświadczenie: Wielki Konkurs Fotograficzny National Geographic
Oświadczenie jurorów 10. Wielkiego Konkursu Fotograficznego NG
W wyniku naruszenia regulaminu konkursu, fotografia "Armas Avellano" nagrodzona w kategorii specjalnej 10. edycji WKF została zdyskwalifikowana. Autor potwierdził, że zdjęcie jest fotomontażem, tym samym narusza poniższy punkt regulaminu: "Nie zezwala się stosowania fotomontaży polegających na łączeniu elementów zdjęcia pochodzących z różnych plików lub dokonywania zmian oryginalnej kompozycji zdjęcia." Niniejszym w tegorocznej edycji WKF w kategorii specjalnej nie przyznano pierwszej nagrody, jedynie dwa wyróżnienia. - Jury Wielkiego Konkursu Fotograficznego National Geographic
4 żywioły – Martyny Wojciechowskiej życie na 100%
Niezwykła wystawa fotograficzna National Geographic Polska
Carrefour Polska - właściciel i zarządca sieci centrów handlowych wraz z miesięcznikiem National Geographic Polska zaprasza do obejrzenia wyjątkowej wystawy fotograficznej, którą będzie można zobaczyć w trzech centrach handlowych: „Gryf” w Szczecinie, „Glinki” w Bydgoszczy oraz „Galerii Zdrój” w Jastrzębie Zdroju. Na wystawę składa się 31 unikalnych zdjęć dokumentujących życie i najsłynniejsze wyprawy Martyny Wojciechowskiej. Fotografie przedstawiają obrazy ze wszystkich kontynentów świata, dodatkowo wzbogacone opisami i krótkimi historiami, dzięki którym widz może w pełni wniknąć w prezentowany świat kultur i tradycji. Poczuć magię podróży. Poczuć pełnię życia. Motywem przewodnim wystawy są 4 żywioły: ogień, woda, powietrze i ziemia, które najpełniej odzwierciedlają charakter, zainteresowania oraz potrzeby znanej dziennikarki. „Wierzę, że mamy jedno życie i musimy je przeżyć na 100 procent. Dlatego nieustannie podnoszę sobie poprzeczkę i nie tylko marzę, ale po prostu mam odwagę konsekwentnie te marzenia realizować” - powiedziała Martyna Wojciechowska. Misją Carrefour Polska jest łączenie oferty handlowej z ciekawymi wydarzeniami edukacyjno-społecznymi realizowanymi na terenie posiadanych centrów handlowych. Wystawa fotograficzna „4 żywioły”, to przede wszystkim zaproszenie do czerpania radości w codziennych sprawach, do życia pełnią i doceniania małych, zwyczajnych rzeczy. Wystawę będzie można obejrzeć w następujących terminach: „CH Glinki” w Bydgoszczy, w dniach 10-24 sierpnia 2013 r. „CH Gryf” w Szczecinie, w dniach 25 sierpnia – 06 września 2013 r. „Galerii Zdrój” w Jastrzębiu-Zdroju, w dniach 22 września – 05 października 2013 r.
Sprzątanie na wysokościach – więcej chętnych, mniej śmieci
6 lipca odbył się finał akcji „Czyste Tatry”, podczas którego ponad 3000 wolontariuszy wyruszyło na górskie szlaki, by oczyścić je z zalegających śmieci. Udało się zebrać 860kg odpadów.
Tegoroczna akcja „Czyste Tatry – Czysta Polska” miała ponownie udowodnić, że wspólnymi siłami można przywrócić blask górskim szlakom. W zeszłym roku 1,5 tysiąca wolontariuszy zebrało 1,5 tony śmieci. W tym roku liczba wolontariuszy podwoiła się, a waga śmieci zmalała o połowę. - To oznacza, że nasza inicjatywa zaczyna przynosić efekty – komentuje Rafał Sonik, prezes stowarzyszenia Czysta Polska – Rośnie popularność akcji, a jednocześnie jest mniej śmieci na szlakach – stajemy się coraz bardziej świadomymi turystami dokonuje się zmiana mentalności – nie ma przyzwolenia dla śmiecenia! Wśród wolontariuszy byli wychowankowie domów dziecka oraz stowarzyszenia Siemacha, Ponad 800 harcerzy, w tym kilkadziesiąt osób niepełnosprawnych, przewodnicy tatrzańscy i turyści. Wspólnie Znieśli z poszczególnych wylotów szlaków następującą ilość odpadów: Kuźnice – 120 kg, Kiry – 40 kg, Dolina Chochołowska – 200 kg, Palenica Białczańska ‐ 260 kg, wyloty wszystkich pozostałych szlaków – 240 kg. Najmłodszy zarejestrowany wolontariusz miał... 13 miesięcy, najstarszy – 73 lata. Przy okazji tegorocznego finału sprzątania Tatr odbyło się wiele imprez towarzyszących, spotkań ze znanymi podróżnikami i himalaistami, koncertów i pokazów filmów. Kilkadziesiąt osób oddało krew. Stowarzyszenie „Czysta Polska” planuje w przyszłości objęcie swoim zasięgiem wszystkich nieposprzątanych jeszcze obszarów naszego kraju.
Fundacja Nasza Ziemia zaprasza do udziału w 7. edycji kampanii Międzynarodowe Sprzątanie Bałtyku 2013!
Kampania została zainicjowana w 2007 roku , aby zwrócić uwagę mieszkańców krajów nadbałtyckich na problem zanieczyszczenia naszego wspólnego morza. Tegoroczna edycja, po raz drugi, przebiega pod hasłem "Bałtyk też może...być czysty, bioróżnorodny, pełen ryb!", a wszystkie realizowane, w jej ramach działania dotyczą problemu zanieczyszczenia i degradacji środowiska przyrodniczego Morza Bałtyckiego, utraty bioróżnorodności i przełowienia zasobów ryb. Morze Bałtyckie jest jednym z najmłodszych mórz na świecie i jednocześnie jednym z najbardziej zanieczyszczonych. Kampanią chcemy przypominać, że wszyscy mamy wpływ na to w jakim stanie jest nasze Morze, a statystyka jest dla nas bezlitosna - aż co drugi mieszkaniec zlewni Bałtyku to Polak! Działania na Wybrzeżu oparte będą o cykl wydarzeń, akcji sprzątania plaż z Barefoot Projekt Czysta Plaża, kampanię informacyjno – edukacyjną oraz plebiscyt na Gminę Przyjazną Bałtykowi. Honorowy patronat nad Kampanią objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski. Partnerzy Kampanii: Woliński Park Narodowy, Słowiński Park Narodowy, Zespół Nadmorskich Parków Krajobrazowych, Stacja Morska Uniwersytetu Gdańskiego, Stacja Morska Uniwersytetu Szczecińskiego, Rowerowy Rajda dla Bałtyku, koalicja OCEAN2012 Więcej o działaniach Fundacji Nasza Ziemia i Międzynarodowym sprzątaniu Bałtyku na www.naszaziemia.pl i www.facebook.com/naszaziemia . Wydarzenia: Warszawa: Oficjalna inauguracja kampanii Międzynarodowe Sprzątanie Bałtyku oraz pierwsza z cyklu akcja sprzątania plaży wspólnie z Barefoot Projekt Czysta Plaża. Tego dnia chcemy posprzątać brzeg Wisły razem z Barefoot Projekt Czysta Plaża, żeby śmieci „zabrane” przez rzekę, nie trafiły następnie do Bałtyku, gdzie będą stanowić śmiertelne zagrożenie dla morskich organizmów. Sprzątać będziemy brzeg na odcinku pomiędzy mostami Śląsko-Dąbrowskim i Gdańskim, po stronie praskiej. Przed sprzątaniem odbędzie się pokaz fragment filmu Midway, do którego komentarz zrobi dyrektor warszawskiego ZOO, dr. Andrzej Kruszewicz. Na inauguracji spodziewamy się obecności ambasadorów Fundacji Eweliny Flinty, Grzegorza Kasdepke i Andrzeja Pągowskiego, który odsłoni plakat tegorocznej edycji kampanii. Po sprzątaniu zapraszamy na poczęstunek. Zbiórka o godz. 11.00 przy klubie La Playa, Wybrzeże Helskie 1/5. Zapewniamy worki, rękawice i koszulki. Więcej informacji na www.naszaziemia.pl i www.facebook.com/naszaziemia. Hel: Wydarzenie inaugurujące akcję sprzątania plaż Fundacji Nasza Ziemia, wspólnie z Barefoot Projekt Czysta Plaża na polskim wybrzeżu. Zapraszamy wszystkich chętnych do udziału w sprzątaniu plaży oraz do odwiedzenia stoiska Fundacji, na którym będziecie mogli się dowiedzieć więcej o problemach Bałtyku i sposobach na to, co zrobić, aby nasze Morze było „czyste, bioróżnorodne i pełne ryb”! W programie wydarzenia: - akcja sprzątania plaży Fundacji Nasza Ziemia i Barefoot Projekt Czysta Plaża - stoisko edukacyjno - informacyjne Fundacji - konkurs na rzeźby z piasku „Bałtyk też może...” Na pierwszych 50 wolontariuszy sprzątania czekają koszulki akcji, a na wszystkich konkursy ekologiczne Fundacji Nasza Ziemia. Cypel na Helu (wyjście 66), sobota, 20 lipca, godzina 11:00 – 14:00. Więcej informacji na www.naszaziemia.pl i www.facebook.com/naszaziemia Chałupy: Akcja sprzątania plaży organizowana przez Fundację Nasza Ziemia, wspólnie z Barefoot Projekt Czysta Plaża. Zapraszamy wszystkich chętnych do udziału w sprzątaniu plaży oraz do odwiedzenia stoiska Fundacji, na którym będziecie mogli się dowiedzieć więcej o problemach Bałtyku i sposobach na to, co zrobić, aby nasze Morze było „czyste, bioróżnorodne i pełne ryb”! W programie: - akcja sprzątania plaży Fundacji Nasza Ziemia i Barefoot Projekt Czysta Plaża - stoisko edukacyjno-informacyjne Fundacji Nasza Ziemia - Malowanie płóciennych toreb na zakupy w bałtyckie i wakacyjne motywy Na pierwszych 50 wolontariuszy sprzątania czekają koszulki akcji i konkursy ekologiczne Fundacji Nasza Ziemia. Chałupy (wyjście na plażę nr 19), niedziela, 21 lipca, godzina 14:00 – 17:00. Więcej informacji na www.naszaziemia.pl i www.facebook.com/naszaziemia Krynica Morska: Akcja sprzątania plaży organizowana przez Fundację Nasza Ziemia wspólnie z Barefoot Beach Rescue Project i Race for the Baltic. Po raz kolejny zapraszamy wszystkich chętnych do udziału w sprzątaniu plaży oraz do odwiedzenia stoiska Fundacji, a także do przyłączenia się do Rowerowego Rajdu dla Bałtyku! W Krynicy odbędzie się uroczyste powitanie uczestników Rajdu , którzy od czerwca jadą wokół Bałtyku i zbierają podpisy pod petycją wzywającą do wzmocnienia ochrony Morza Bałtyckiego! W progranie: - akcja sprzątania plaży Fundacji Nasza Ziemia i Barefoot Projekt Czysta Plaża - stoisko edukacyjno - informacyjne Fundacji Nasza Ziemia - Przejazd na rowerach przez miasto i powitanie uczestników Rowerowego Rajdu dla Bałtyku - zbieranie podpisów pod petycją Rowerowego Rajdu dla Bałtyku Na pierwszych 50 wolontariuszy sprzątania czekają koszulki akcji, a na wszystkich konkursy ekologiczne Fundacji Nasza Ziemia. Krynica Morska, główne wyjście na plażę (nr 24), piątek, 2 sierpnia, godzina 11:00 – 14:00 Więcej informacji na www.naszaziemia.pl i www.facebook.com/naszaziemia Gdynia – finał kampanii Międzynarodowe Sprzątanie Bałtyku 2013! Zapraszamy na finał kampanii Międzynarodowe Sprzątanie Bałtyku 2013 na plaży miejskiej w Gdyni! W programie: - akcja sprzątania plaży Fundacji Nasza Ziemia i Barefoot Projekt Czysta Plaża - stoisko edukacyjno-informacyjne Fundacji, na którym będziecie mogli się dowiedzieć więcej o problemach Bałtykui sposobach na to, co zrobić, aby nasze Morze było „czyste, bioróżnorodne i pełne ryb”! - Przejazd z uczestnikami Rowerowego Rajdu dla Bałtyku - ogłoszenie wyników w plebiscycie na Gminę Przyjazną Bałtykowi - budowa instalacji „recyklingowa ławica ryb” ! Na pierwszych, 50 wolontariuszy sprzątania czekają koszulki akcji, a na wszystkich konkursy ekologiczne Fundacji Nasza Ziemia. Gdynia, plaża miejska, sobota, 3 sierpnia, 14:00 – 17:00 Więcej informacji na www.naszaziemia.pl i www.facebook.com/naszaziemia Elementy Kampanii: „Bałtyk też może...być czysty” - bo czysty Bałtyk to zdrowe środowisko życia dla organizmów morskich, morze zasobne w ryby, wysokie walory turystyczne nadmorskich regionów GMINA PRZYJAZNA BAŁTYKOWI: Ruszamy z drugą odsłoną plebiscytu na Gminę przyjazną Bałtykowi, czyli znowu sprawdzimy, które, zdaniem mieszkańców i turystów gminy nadmorskie, z dostępem do morza, dbają o środowisko naturalne, stan wybrzeża oraz Bałtyku. Zgłoszenia gmin do plebiscytu do 30 czerwca! Celem programu "Gmina przyjazna Bałtykowi" jest wsparcie gmin nadbałtyckich z dostępem do Morza Bałtyckiego w podejmowaniu działań na rzecz poprawy stanu utrzymania czystości i porządku na terenach plaż miejskich i terenach przyległych oraz w podejmowaniu działań z zakresu edukacji ekologicznej, których celem jest podnoszenie świadomości mieszkańców i turystów przebywających okresowo nad Bałtykiem na temat wpływu jaki człowiek wywiera i może wywierać na ekosystemy nadmorskie i morskie i potrzeby podejmowania działań zapobiegawczych i ochronnych. Długofalowym celem programu jest poprawa stanu czystości i porządku plaż oraz wypracowanie modelowych rozwiązań i katalogu dobrych praktyk, które będą mogły posłużyć gminom w przyszłości. SPRZĄTANIE PLAŻ Z BAREFOOT BEACH RESCUE PROJECT - wydarzenie kulminacyjne Kampanii.5 akcji sprzątania plaż - w Warszawie, Helu, Chałupach, Krynicy Morskiej i Gdyni. Celem projektu Barefoot Beach Rescue jest utrzymanie plaż przyjaznych bosym stopom. Inicjatywa powstała w 2007 roku w Stanach Zjednoczonych, solidaryzując lokalne społeczności wokół przywracania naturalnej równowagi wybrzeżom. Do tej pory tysiące wolontariuszy włączyło się w oczyszczanie europejskich plaż ze śmieci. www.naszaziemia.pl/barefootbeachrescue „Bałtyk też może...być bioróżnorodny” - bo Bałtyk różnorodny biologicznie to bogactwo i różnorodność gatunkowa organizmów morskich, stabilny ekosystem Morza Bałtyckiego (z zachowaną odpowiednią liczebnością populacji gatunków morskich), zachowanie „skarbów Bałtyku” dla przyszłych pokoleń „Bałtyk też może...być pełen ryb”- bo Bałtyk pełen ryb to zapewnienie dostępu do populacji ryb jako źródła pożywienia dla nas i dla przyszłych pokoleń, stabilny ekosystem morski z zachowanymi wszystkimi ogniwami łańcucha pokarmowego, rozwój rybołówstwa i dobrobyt rybaków - ROWEROWY RAJD DLA BAŁTYKU - międzynarodowa inicjatywa organizacji pozarządowych działających na rzecz ochrony Morza Bałtyckiego. Grupa wolontariuszy na rowerach przemierzy trasę wybrzeża Bałtyku przy okazji informując o problemach morza i zbierając podpisy pod petycją o poparcie przez Ministrów Środowiska Bałtyckiego Planu Działania HELCOM (Komisja Helsińska). Www.raceforthebaltic.com - PRZYJACIELE BAŁTYKU - Uruchomienie działań w placówkach oświatowych na terenie całego kraju, poprzez powołanie do życia projektu „Przyjaciele Bałtyku”. Celem projektu jest stworzenie i animowanie działań sieci klas - liderów i animatorów działań edukacyjnych na terenie szkoły, przedszkola, gminy, dotyczących poszanowania zasobów wody i ochrony Bałtyku. Poprzez aktywizację środowisk szkolnych wokół tematu Morza Bałtyckiego i jego zagrożeń, pragniemy wyzwolić w młodych ludziach wewnętrzną motywację do ochrony Bałtyku w przyszłości.
Peru: Niezwykłe odkrycie polskich archeologów!
Ekipa pod kierownictwem dr Miłosza Giersza dokonała w Peru historycznego odkrycia.
Już dzisiaj w miasteczku Huarmey, oddalonym 300 km od stolicy Peru, Limy, odbędzie się konferencja prasowa, na której ogłoszone zostaną odkrycia dokonane przez archeologów. O skali wydarzenia świadczyć może fakt, że wśród zaproszonych gości, oprócz dziennikarzy, dyplomatów i ministrów, jest także peruwiański prezydent Ollanta Humale. Badacze pod kierownictwem dr Miłosza Giersza, archeologa z Uniwesytetu Warszawskiego, dokonali przełomowego odkrycia dotyczącego preinkaskiej cywilizacji Wari, na temat której dotychczas naukowcy nie wiedzieli zbyt wiele. Archeolodzy odkryli 63 dobrze zachowane szkielety, ponad 1200 przedmiotów, a przede wszystkim pierwszy nienaruszony grobowiec arystokratów Wari. Odkrycie to może rzucić nowe światło na historię preinkaskiego Peru, a amerykańska edycja National Geographic określiła je mianem "niezwykle rzadkiego". - Mamy nadzieję, że pozwoli ono na lepsze zrozumienie cywilizacji Wari, która jako pierwsza w tym regionie świata stworzyła imperium, które stało się fundamentem dla kilkaset lat późniejszego państwa Inków. No i teraz mamy już nadzieję, że to nie ostatnie takie odkrycie w Huarmey. Teren który badamy ma powierzchnię prawie 60. Hektarów. Oczywiście, nie ukrywam, że liczymy też teraz na większą pomoc zarówno Peru jak i Polski.- mówi dr Giersz. Jak wyjaśnił kierownik wyprawy, miejsce znaleziska eksplorowane było już w latach 30-tych XX wieku, jednak z uwagi na niebezpieczeństwo związane z działającymi na tych terenach grupami przestępczymi, badania zarzucono. Także teraz ekipa dr Giersza musiała działać bardzo ostrożnie i w dużej tajemnicy, by nie zwrócić na siebie uwagi lokalnych watażków, którzy trudnią się handlem zrabowanymi dziełami sztuki.
Zapraszamy na spotkanie z podróżnikiem i dziennikarzem!
Już w najbliższy czwartek, 27 czerwca, zapraszamy na spotkanie z dziennikarzem, podróżnikiem i fotografem Marcinem Kydryńskim, które odbędzie sie w warszawskim empiku Junior. Gość Klubu NG opowie o swojej najnowszej książce "Lizbona. Muzyka moich ulic". Data: 27 czerwca Godz: 18:00 Miejsce: empik Junior, ul. Marszałkowska 116/122, Warszawa Wstęp na spotkanie jest bezpłatny.
Dwóch zdobywców Broad Peak uznano za zaginionych
Od ok. 4 rano polskiego czasu nie ma kontaktu z Tomaszem Kowalskim i Maciejem Berbeką
Dwóch z czterech himalaistów, którzy w ramach programu „Polski Himalaizm Zimowy 2010-2015” zdobyło we wtorek szczyt Broad Peak (8047 m.n.p.m.), zostało uznanych za zaginionych podczas próby zejścia ze szczytu. Kierownik programu Artur Hajzer poinformował TVN 24, że po nocy spędzonej na wysokości 7900 m.n.p.m, dwóm wspinaczom nie udało się dotrzeć do Obozu IV. Hajzer poinformował też, że z oboma himalaistami od rana nie ma kontaktu: - Maciej Berbera schodzi. O Tomaszu Kowalskim nie wiemy nic. Wspinacze byli bardzo zmęczeni, a warunki pogodowe, choć początkowo sprzyjające Polakom, pogarszają się. Nad Broad Peak nadciąga huragan, a temperatura może spaść do -50 st. C. W akcji ratunkowej bierze udział trzech pakistańskich wspinaczy, którzy dotarli do wysokości 7600 m.n.p.m., ale pomimo sprzyjającej widoczności nie udało im się dostrzec Polaków. Może to oznaczać, że ci nie zdołali opuścić się nawet o 200 metrów. Optymistyczna wersja wydarzeń zakłada, że zmęczeni wspinaczką himalaiści śpią w szczelinie lodowej lub ukrywają się przed zimnym wiatrem. Do obozu dotarli pozostali dwaj uczestnicy wyprawy: Adam Bielecki i Artur Małek. Przypomnijmy, że wczoraj około 7:00 czasu polskiego czwórce polskich himalaistów, którymi kieruje Krzysztof Wielicki, udało się wejść na szczyt niezdobytej dotąd zimą Broad Peak (8047 m.n.p.m.). Było to ich trzecie podejście na szczyt, wcześniej dwukrotnie musieli zawracać do bazy. Zdobycie szczytu nie jest jednak równoznaczne z sukcesem, ponieważ według wielu znawców himalaizmu, to zejście z góry jest najtrudniejszą częścią wyprawy.
W marcu jubileuszową flagę na 125-lecie Towarzystwa National Geographic trafiła do Normana Daviesa
Słynny historyk spotkał się z redaktor naczelną National Geographic Polska Martyną Wojciechowską w zabytkowych wnętrzach Uniwersytety Jagiellońskiego. Davies zdradził, czym dla niego jest National Geographic Society i jakie dziedziny wiedzy są dla niego interesujące. Przeczytaj cały wywiad z prof. Normanem Daviesem Zobacz film ze spotkania Obejrzyj galerię zdjęć Przypomnijmy, że co miesiąc spotykamy się z wybitnymi postaciami ze świata kultury, nauki i mediów, którym wręczamy specjalną flagę, celebrując 125-lecie Towarzystwa National Geographic. Wcześniej wręczyliśmy flagę Jurkowi Owsiakowi i Elżbiecie Dzikowskiej.
Już po raz siódmy organizujemy plebiscyt Travelery. To najbardziej prestiżowa nagroda podróżnicza w Polsce
Wyjątkowo kompetentne jury (bo złożone z naszych Czytelników) wybierze laureatów w kategoriach: „Wyczyn roku”, „Naukowe okrycie roku”, „Społeczna inicjatywa roku”, „Podróż roku”, „Blog travelerowca” oraz „Podróżnicza książka roku”. Do każdej z kategorii kolegium redakcyjne Travelera nominowało po pięciu kandydatów. Ale spośród nich to Wy, Czytelnicy, wybierzecie laureatów. W tym roku dodaliśmy jeszcze jedną kategorię – „Bilet na przyszłość”. Każdy może zgłosić projekt własnej wyprawy i wygrać grant w wysokości 10 tys. zł na jej realizację. Jak co roku przyznamy też nagrodę Grand Prix „za całokształt dokonań podróżniczych, naukowych lub eksploracyjnych oraz wierność życiowej pasji”. Tu – wyjątkowo – zwycięzcę wskaże Kapituła złożona z dotychczasowych zdobywców tego lauru oraz grona innych najwybitniejszych podróżników, odkrywców, dziennikarzy i naukowców. Wszystkim nominowanym gratuluję i życzę zwycięstwa w plebiscycie. Mamy też niespodziankę: każdy głosujący może dodatkowo wziąć udział w konkursie z atrakcyjnymi nagrodami. Wystarczy w SMS-ie, za pomocą którego oddajecie głos, wpisać wymyślone przez Was hasło propagujące nasz magazyn. Za najlepsze przyznamy nagrody. SMS-y bez wpisanego hasła liczą się jako oddany głos, ale nie biorą udziału w konkursie o nagrody. Czekamy na Wasze głosy. Nagrody czekają! Więcej informacji na stronie travelery.national-geographic.pl
Zobacz czym dla Elżbiety Dzikowskiej jest National Geographic!
W lutym jubileuszowa flaga na 125-lecie Towarzystwa National Geographic trafiła w ręce Elżbiety Dzikowskiej
Słynna podróżniczka rozmawia z redaktor naczelną National Geographic Polska Martyną Wojciechowską o tym, czym dla niej jest National Geographic. To już drugi mini-film ze spotkania z Elżbietą Dzikowską, którą w lutym obdarowaliśmy jubileuszową flagą na 125-lecie National Geographic Society. (Kliknij w zdjęcie, by zobaczyć film) Specjalna flaga na 125-lecie Towarzystwa National Geographic trafi w tym roku do 12 osób, które cenimy za osiągnięcia i postawę. Pierwszą obdarowaną przez nas osobą był Jurek Owsiak, szef i założyciel Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Zachęcamy też do odwiedzania i subskrybowania naszego YouTube, gdzie będą pojawiać się nowe, interesujące filmy!
Krakowski Instytut Konfucjusza zaprasza na poranek z językiem i kulturą Chin
Instytut Konfucjusza w Krakowie serdecznie zaprasza wszystkich najmłodszych wraz z rodzicami lub opiekunami w najbliższą sobotę 23 lutego w godzinach 11.30 - 13.30 na „Poranek z pandą”. Celem spotkań jest chęć przybliżenia dzieciom w radosny i zabawny sposób kultury oraz języka chińskiego. Sobotnie spotkanie będzie poświęcone chińskim atrakcjom turystycznym w programie min: · Zabawy dla przedszkolaków · Wielki Mur Chiński i Terakotowa Armia · Wycinanki i inne papierowe szaleństwa · Nauka kilku chińskich słówek · Konkursy i niespodzianki Czas: Sobota, 23 lutego 2013, godz. 11:30 - 13:30 Miejsce: Instytut Konfucjusza w Krakowie, ul. Radziwiłłowska 4 Wstęp wolny – ilość miejsc ograniczona prosimy o wcześniejszą rezerwację telefoniczną. Więcej szczegółów na: www.instytutkonfucjusza.pl
Wystawa "Estońskie stroje ludowe" w Muzeum Etnograficzne w Warszawie
Muzeum Etnograficzne w Warszawie uczci 95. rocznicę odzyskania niepodległości przez Estonię
Pokazy filmowe, estońska muzyka, wykłady, warsztaty plastyczne dla dzieci – to wszystko i jeszcze więcej będzie można zobaczyć na wystawie „Estońskie stroje ludowe”, która potrwa od 24 lutego do 24 marca. Na wystawie obok strojów tradycyjnych zostaną zaprezentowane ubiory współczesne inspirowane sztuką ludową. Ekspozycja towarzyszy Dniom Kultury Estonii organizowanym w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie z okazji 95. rocznicy odzyskania niepodległości przez Republikę Estonii. W dniu wernisażu (24 lutego), zapraszamy na występ estońskiego zespołu Väikeste Lõõtspillide Ühing oraz na film „Disco i wojna atomowa” o godz. 15.00. Więcej informacji o wystawie można znaleźć pod tym adresem.
800 km świetnie przygotowanych tras, zapierające dech w piersiach krajobrazy i rewelacyjna kuchnia – tak najkrócej można opisać Trydent (Trentino), największy i najpopularniejszy ośrodek narciarski we Włoszech
Z całego obszaru Dolomitów to właśnie Trydent jest najchętniej wybieranym ośrodkiem przez narciarzy i snowboardzistów. Dlaczego? Liczby mówią same za siebie: ponad 450 wyciągów, 800 km tras zjazdowych, z których 90 proc. jest naśnieżanych od listopada do końca kwietnia. Prawdziwym narciarskim przebojem regionu jest Val di Sole, Dolina Słońca. A atrakcji wciąż przybywa! W minionym roku w okolicy Campiglio i Piniolo powstała nowa trasa DoloMitica poprowadzona w dwóch wariantach – trudniejszym Star i bardziej relaksacyjnym Tour. Nowych emocji dostarczy również 250-metrowa trasa Streif Schumacher nazwana tak na część kierowcy rajdowego Michaela Schumachera. To najtrudniejsza trasa w rejonie Val Rendena, z katem nachylenia dochodzącym nawet do 70 proc. Ale spokojnie! Mniej pewni siebie narciarze tez nie mogą narzekać. Niebieskie i czerwone trasy przygotowane są tak, by dostarczyć jak najwięcej wrażeń przy zachowaniu maksymalnego bezpieczeństwa. Potwierdzeniem wyjątkowości Trydentu jest powierzenie mu – już po raz trzeci – organizacji mistrzostw świata w narciarstwie klasycznym w 2013 r. Na terenie Trydentu odbywają się również Tour de Ski czy Puchar Świata w skokach narciarskich. Ale Trydent jest atrakcyjny nie tylko dla narciarzy klasycznych! Ci, którzy wola biegówki czy nordic walking, również będą zachwyceni. Najpiękniejsze szlaki usytuowane są w malowniczych dolinach Val di Fiemme i biegna obok jezior i lasów, często przez serca parków narodowych. Kto kocha prędkość, powinien spróbowac swoich sił jako powożący psimi zaprzegami. Nie wolno zapomnieć o innej ekscytujacej dyscyplinie, jaka jest wspinaczka po zamarzniętych wodospadach. Można ja uprawiać np. na Vallesinella czy Nardis, wcześniej próbując swoich sił na specjalnej wieży lodowej w centrum miasteczka San Martino di Castrozza. Region Trydent warto odwiedzić także ze względu na urok miasteczek. Punkt obowiązkowy to samo miasto Trydent (Trento). Pamiątki z czasów rzymskich sąsiadują z renesansowymi kamienicami i pokrytymi freskami palazzi szlacheckich rodów. Na koniec rewelacyjna regionalna kuchnia. Po prostu trzeba spróbować serów trentingrana czy odławianych w okolicznych rzekach i jeziorach pstrągów przyrządzanych zgodnie z nieznana nigdzie indziej receptura. NO TO W DROGĘ GDZIE: Północne Włochy, Dolomity. KIEDY: Sezon narciarski trwa od listopada do kwietnia. JAK DOJECHAĆ: Samolotem do lotniska w Bergamo i stamtąd autobusem do kurortów narciarskich Val di Fassa lub Val di Sole; Samochodem autostrada A22 przez przełęcz Brennera. LICZBA TRAS ZJAZDOWYCH: 498, w tym trasy niebieskie 36 proc., czerwone 52 proc. i czarne 13 proc. Więcej: www.visittrentino.it, www.flyskishuttle.com
Zobacz film ze spotkania z Elżbietą Dzikowską!
Słynna podróżniczka zdradziła redaktor naczelnej Martynie Wojciechowskiej swoje podróżnicze plany na 2013 rok. Kliknij w obrazek poniżej, by zobaczyć krótki film z tego spotkania! Przeczytaj także nasz wywiad z Elżbietą Dzikowską i zobacz pełen film ze spotkania!