To najlepsze zdjęcie Drogi Mlecznej, jakie kiedykolwiek powstało. Widać na nim miliony gwiazd
Największe i najbardziej szczegółowe zdjęcie centrum naszej Galaktyki, Drogi Mlecznej, wykonane kiedykolwiek w świetle widzialnym, zaprezentowała misja European Space Agency Euclid. Zdjęcie zawiera ponad 60 milionów gwiazd i otwiera naukowcom możliwość potwierdzania istnienia egzoplanet odkrytych w tym regionie oraz określania ich masy poprzez analizę niewielkich zmian jasności gwiazd w czasie.
Przez jeden dzień kosmiczny detektyw ciemnego Wszechświata, Euclid, skierował swoje spojrzenie ku światłu: niezwykle jasnemu wewnętrznemu obszarowi Drogi Mlecznej, znanemu jako zgrubienie centralne Galaktyki. Ta specjalna obserwacja została zlecona przez astronomów, którzy chcieli wykorzystać to, w czym Euclid jest najlepszy – rejestrowanie ogromnych obszarów nieba z wyjątkową szczegółowością. Choć teleskop został zaprojektowany do obserwacji miliardów odległych galaktyk, jego kamera światła widzialnego jest na tyle czuła, że potrafi rozróżnić pojedyncze gwiazdy w niezwykle zatłoczonym centrum naszej Galaktyki, nie ulegając oślepieniu przez ich blask. Ta rzadka zdolność jest kluczowa dla celu naukowców: badania planet krążących wokół innych gwiazd za pomocą techniki zwanej mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym. Zanim jednak do niej przejdziemy, przyjrzyjmy się bliżej samemu zdjęciu. Jak powstało wyjątkowe zdjęcie? 23 marca 2025 roku Euclid wykonał tę ogromną fotografię w ciągu zaledwie około 26 godzin. Jest to mozaika dziewięciu osobnych obserwacji wykonanych kamerą światła widzialnego, z których każda obejmowała fragment nieba większy od tarczy pełnego Księżyca. Dla porównania, ostrość i czułość Euclida w świetle widzialnym są porównywalne z szerokokątną kamerą teleskopu Hubble Space Telescope. Jednak pojedyncze pole widzenia Euclida, rejestrowane w ciągu kilku godzin, obejmuje obszar aż 270 razy większy niż pole widzenia Hubble’a. Aby uzyskać taką samą mozaikę, obserwatorium W. M. Keck Observatory potrzebowałoby około 2000 godzin obserwacji. Euclid działa szybciej i potrafi uchwycić szczegóły słabszych gwiazd, które mogłyby zostać przeoczone podczas obserwacji z powierzchni Ziemi. Ta pojedyncza mozaika obejmuje również cały obszar, który przyszły teleskop kosmiczny Nancy Grace Roman Space Telescope będzie monitorował w poszukiwaniu planet. Na zdjęciu Euclid zarejestrował ponad 60 milionów gwiazd, a także mgławice i gromady gwiazd. Ten zatłoczony region naszej Galaktyki jest idealnym miejscem do poszukiwania egzoplanet metodą mikrosoczewkowania. Odkrywanie egzoplanet dzięki mikrosoczewkowaniu grawitacyjnemu Mikrosoczewkowanie jest szczególną formą soczewkowania grawitacyjnego. Podczas gdy Euclid wykorzystuje soczewkowanie głównie do badania masywnych odległych obiektów, takich jak gromady galaktyk, nowe zdjęcie centrum Drogi Mlecznej pozwala naukowcom badać soczewki w najmniejszej skali – tworzone przez gwiazdy i egzoplanety w naszej własnej Galaktyce. Mikrosoczewkowanie opiera się na przypadkowym ustawieniu dwóch gwiazd względem obserwatora. Gdy jedna gwiazda przechodzi przed drugą, bliższa działa jak kosmiczne szkło powiększające, zakrzywiając i wzmacniając światło gwiazdy znajdującej się dalej. Jeśli wokół bliższej gwiazdy krąży planeta, jej grawitacja również zakrzywia światło, powodując niewielkie dodatkowe zaburzenia. To właśnie ta subtelna zmiana jasności zdradza obecność planety. – Aby zaobserwować mikrosoczewkowanie, trzeba obserwować obszary nieba bardzo bogate w gwiazdy, takie jak okolice centrum naszej Galaktyki – wyjaśnia Jean-Philippe Beaulieu z Instytutu Astrofizyki w Paryżu oraz Uniwersytetu Tasmańskiego. Był on inicjatorem przeglądu zgrubienia centralnego Drogi Mlecznej przez Euclida i współkierował grupą roboczą ds. egzoplanet w Konsorcjum Euclida. – W ciągu ostatnich dwudziestu lat tą metodą odkryto niemal 300 egzoplanet, wszystkie za pomocą teleskopów naziemnych i wszystkie w kierunku centrum naszej Galaktyki. Zdjęcie Euclida obejmuje 51 znanych układów planetarnych i pomoże badać wiele kolejnych, które zostaną odkryte – dodaje. Pomiar mas planet za pomocą Euclida Aby uchwycić zjawisko mikrosoczewkowania, teleskop musi obserwować gwiazdę przez ponad dwadzieścia dni. Jest to konieczne, by dostrzec zmiany w zakrzywionym świetle, gdy planeta krąży wokół swojej gwiazdy macierzystej. Podczas jednodniowej obserwacji Euclida nie można więc odkryć nowych takich zdarzeń. Wyjątkowość tego zdjęcia polega jednak na tym, że pozwala ono określać masy planet już znanych oraz tych, które zostaną odkryte w przyszłości. – W ciągu 24 godzin Euclid uchwycił już gwiazdy biorące udział we wszystkich przyszłych zjawiskach mikrosoczewkowania, które wykryje teleskop Roman, zanim jednak gwiazdy i planety ustawią się względem siebie – mówi Natalia Rektsini z Instytutu Astrofizyki w Paryżu, która kierowała udostępnieniem danych z przeglądu zgrubienia centralnego społeczności naukowej. – Oznacza to, że każdy, kto wykryje takie zdarzenie w tym samym regionie, na przykład przy użyciu teleskopu Roman, będzie mógł wykorzystać dane Euclida jako punkt odniesienia z przeszłości i sprawdzić, jak wyglądały gwiazdy przed ich nałożeniem się na siebie – wyjaśnia Rektsini. Dodała, że te dane można wykorzystać do potwierdzenia istnienia planety oraz określenia jej masy. Lodowe planety i nie tylko Większość metod poszukiwania planet łatwiej wykrywa duże, gorące planety krążące wokół masywnych gwiazd. W przypadku mikrosoczewkowania sytuacja wygląda inaczej. – Ta technika nie jest stronnicza – odkrywamy wszystko, co tam istnieje. Jest wyjątkowo skuteczna w odkrywaniu zimnych egzoplanet. Spodziewamy się, że każda gwiazda w Drodze Mlecznej posiada przynajmniej jedną taką planetę– mówi Rektsini. Gwiazdy macierzyste dwóch znanych zimnych egzoplanet pojawiają się w danych Euclida i obie są szczególnie interesujące dla zespołu. – Kierowałem zespołem, który 20 lat temu odkrył planetę OGLE-2005-BLG-390Lb. To lodowy świat, trochę przypominający Hoth z Star Wars. Po tylu latach cieszę się, że Euclid może wreszcie umożliwić dokładny pomiar jej masy – mówi Jean-Philippe. Valeria Pettorino, naukowa kierowniczka projektu Euclid w ESA, uważa, że uzyskany rezultat pokazuje, co może osiągnąć stosunkowo niewielki, wyspecjalizowany zespół działający w ramach dużej międzynarodowej misji. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rośliny jako apteki kosmiczne. Jeśli chcemy eksplorować kosmos, musimy nauczyć się tworzyć leki poza Ziemią
Naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego opracowali metodę, która może zrewolucjonizować zaopatrzenie medyczne podczas długich misji kosmicznych. Chodzi o produkcję leków bezpośrednio na pokładzie statku – z wykorzystaniem roślin. Badania nad kosmiczną apteką są kluczowe dla długoterminowej obecności człowieka w kosmosie.
Jeśli chcemy wysyłać długotrwałe misje załogowe na Księżyc, Marsa i w inne odległe miejsca, musimy sprawić, by załoganci byli możliwie jak najbardziej samowystarczalni. Misje działające poza niską orbitą okołoziemską (LEO) nie mogą być zaopatrywane w ciągu kilku godzin. Statki kosmiczne nie mogą też zabrać na pokład zaopatrzenia na wiele miesięcy, a nawet lat wyprawy. Ekspedycje w głęboki kosmos będą musiały samodzielnie wytwarzać powietrze, wodę, żywność, paliwo i leki. Kosmiczna botanika Zdaniem naukowców z San Diego zabranie w kosmiczną podróż roślin mogłoby umożliwić produkcję leków. W opublikowanej niedawno pracy opisali prostą metodę wielokrotnego pozyskiwania substancji farmaceutycznych z roślin w warunkach mikrograwitacji, bez ich niszczenia i bez generowania dużych ilości odpadów. Kluczem do odkrycia jest wirus mozaiki wspięgi (CPMV – Cowpea mosaic virus). Jest to bezpieczny dla ludzi patogen roślinny z rodziny Comoviridae, który zyskał ogromne znaczenie w nowoczesnej biotechnologii i nanomedycynie dzięki swojej unikatowej otoczce białkowej (kapsydowi). Puste kapsydy CPMV służą do precyzyjnego transportowania leków i znaczników fluorescencyjnych w organizmie, a jego bezpośrednia iniekcja do guzów nowotworowych silnie stymuluje układ odpornościowy do walki z rakiem. – Wyhodowanie związku w tych roślinach jest proste – mogą one w krótkim czasie wytworzyć ogromną ilość biomasy. Największą trudnością jest wydobycie produktu: w efekcie otrzymuje się coś przypominającego smoothie, a sprzęt potrzebny do izolacji substancji zajmuje całe laboratorium. Nie da się go zmieścić na statku kosmicznym – wyjaśnia Patrick Opdensteinen, autor publikacji i badacz w laboratorium Steinmetz. Wielokrotnie zbieranie pojedynczego liścia Zespół znalazł elegantsze wyjście: zamiast niszczyć roślinę, zanurza jej liście w roztworze i przy pomocy próżni oraz wirowania wydobywa substancje czynne z przestrzeni między komórkami. Liść pozostaje nienaruszony i może być wielokrotnie „zbierany". Metodę można łatwo skalować – zespół pozyskał i oczyścił CPMV z ponad 50 roślin w czasie krótszym niż dwie godziny. Co najważniejsze, sprawdza się ona też w symulowanych warunkach kosmicznych: mikrograwitacji, wahaniach temperatury i promieniowaniu. Stres wywołany przez te czynniki czasem wręcz zwiększa produkcję wirusa przez roślinę. Tego typu rozwiązania są kluczowe dla kolonizacji Księżyca oraz długotrwałych misji marsjańskich. Sam lot na Marsa w sprzyjających warunkach trwa od 6 do 9 miesięcy w jedną stronę, a ponad połowa zabranych leków traci ważność w ciągu trzech lat w warunkach kosmicznych. Rośliny mogłyby produkować złożone związki terapeutyczne, potrzebując jedynie światła, wody i gleby – bez generowania odpadów. Metoda może też sprawdzić się na Ziemi, stając się niedrogim źródłem leków dla ubogich regionów i obszarów odciętych od normalnej infrastruktury medycznej. Przyszłość kosmicznej farmaceutyki Jak może wyglądać przyszłość produkcji leków poza Ziemią, pytamy dr. Maksymiliana Brzezickiego, lekarza akademickiego z Zakładu Neuroinżynierii i Medycyny Kosmicznej Uniwersytetu Zielonogórskiego, wykładowcy medycyny na Uniwersytecie Oksfordzkim oraz współpracownika Centrum Badań Kosmicznych PAN. – Najprawdopodobniej rozwinie się model dwutorowy. Leki biologiczne – hormony jak parathormon, przeciwciała, szczepionki, immunoterapie nowotworowe – będą wytwarzane na miejscu w roślinach lub kulturach komórkowych. Atutem jest trwałość nasion, które można zabrać zamiast gotowego leku. Małe, chemicznie stabilne cząsteczki, jak leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, nadal będą zabierane w tabletkach, bo dobrze się przechowują, a ich produkcja na miejscu wymaga wbudowania obcych szlaków metabolicznych do komórki. Tam, gdzie wytwarzanie na miejscu będzie się opłacać – jak podczas długich misji marsjańskich – cząsteczki będą powstawać w zmodyfikowanych mikroorganizmach w procesie fermentacji, wzorem przemysłowej produkcji w drożdżach. Krótko mówiąc: zamiast wozić całą apteczkę, przyszłe misje będą wiozły nasiona, szczepy mikroorganizmów i kompaktowe bioreaktory – mówi ekspert. Dodaje, że kluczowe będą zoptymalizowane procesy inżynierii genetycznej z użyciem wektorów wirusowych i narzędzi takich jak CRISPR, kompaktowe metody oczyszczania produktów oraz drukarki 3D formujące spersonalizowane tabletki o dawce dopasowanej do konkretnego astronauty. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Fundamentalne pytanie o ŻYCIE. Rój teleskopów LIFE poszuka go poza Ziemią
Czy jesteśmy sami we Wszechświecie? A może po prostu nie znamy jeszcze metody zdolnej odnaleźć pozaziemskie formy życia? Te pytania stoją u samej podstawy badań i eksploracji kosmosu. Niedawno Instytut Badań Kosmicznych im. W.M. Kecka opublikował raport opisujący misję Large Interferometer For Exoplanets (LIFE), która – jak mają nadzieję jej twórcy – pomoże udzielić ostatecznej odpowiedzi na to fundamentalne pytanie.
Wielkie obserwatoria naziemne i kosmiczne nieustannie przeczesują niebo. Ale nawet te najlepsze, jak Teleskop Kosmiczny Jamesa Webba (JWST), dostarczyły jedynie kuszących przebłysków informacji o atmosferach innych światów. To wciąż niewystarczająco dużo, by jednoznacznie stwierdzić, czy istnieje tam życie w formie, jaką znamy. Być może wsparciem dla tych badań stanie się obserwatorium kosmiczne ARIEL tworzone przez Europejską Agencję Kosmiczną. Ten teleskop, przy którym pracują też uczeni z Centrum Badań Kosmicznych PAN, ma zbadać atmosfery tysiąca planet pozasłonecznych i zrobić to z niebywałą precyzją. Jednak wedle raportu W.M. Keck Institute for Space Studies (Caltech) pod tytułem „Exploring Exoplanets with Interferometry”, jeden teleskop to za mało. Należy zbudować całą konstelację współpracujących ze sobą teleskopów kosmicznych. Konstelacja pięciu statków kosmicznych Raport opisuje misję Large Interferometer For Exoplanets (LIFE), która – jak mają nadzieję jej twórcy – pomoże udzielić ostatecznej odpowiedzi na fundamentalne pytanie astronomii i astrobiologii. Misja miałaby obejmować pięć statków kosmicznych poruszających się w swobodnej formacji. Używając techniki zwanej interferometrią zerującą (ang. nulling interferometry), statki te wydobywałyby słabe sygnatury cieplne planet skalistych spośród oślepiającego blasku ich gwiazd macierzystych. Cztery statki-teleskopy należałoby rozmieścić w konfiguracji o kształcie X, z regulowanymi liniami bazowymi od 10 do 600 metrów, a piąty centralny statek łączy zbierane wiązki światła. Teleskopy mają badać niebo w zakresie średniej podczerwieni. W zakresie długości fal 4–18,5 mikrometra różnica jasności między gwiazdą a egzoplanetą podobną do Ziemi spada z około dziesięciu miliardów (w świetle widzialnym) do około dziesięciu milionów. Gazowe biosygnatury Co ważniejsze, właśnie w tym zakresie para wodna, dwutlenek węgla, ozon, metan i podtlenek azotu wykazują swoje najsilniejsze spektralne linie absorpcyjne. Żaden istniejący ani planowany teleskop nie potrafi odczytać emisji termicznej skalistej, nietranzytującej planety wokół gwiazdy podobnej do Słońca. Wspomniane gazy są prawdziwą kopalnią potencjalnych biosygnatur spektralnych, czyli oznak mogących wskazywać na obecność życia. JWST również obserwuje niebo w podczerwieni, jednak wykrywa atmosfery egzoplanet poprzez spektroskopię tranzytową – technikę wymagającą, by planeta przechodziła przed tarczą swojej gwiazdy widzianą z Ziemi. Ta metoda preferuje planety znajdujące się w pobliżu czerwonych karłów, a nie gwiazd podobnych do Słońca. Dla umiarkowanych, skalistych światów w strefie zamieszkiwalnej takich gwiazd JWST nie jest w stanie zebrać użytecznego sygnału, niezależnie od czasu obserwacji. Obserwatorium światów zamieszkiwalnych Aby móc lepiej spełnić swoje zadanie, konstelacja LIFE musiałaby współpracować z Habitable Worlds Observatory (HWO) – planowanym flagowym teleskopem kosmicznym NASA, który ma bazować na osiągnięciach Hubble’a, Webba i czekającego na wystrzelenie Teleskopu Kosmicznego Nancy Grace Roman. Celem HWO jest poszukiwanie śladów życia na pobliskich planetach podobnych do Ziemi. Połączy technologie ultrafioletowe, optyczne i podczerwone, by badać fundamentalne pytania o życie we Wszechświecie, pochodzenie galaktyk i miejsce człowieka w kosmosie. LIFE i HWO to doskonałe uzupełniające się instrumenty, badające zupełnie odrębne aspekty tego samego problemu. HWO skupi się na świetle widzialnym i ultrafiolecie, podczas gdy LIFE zmierzy emisję termiczną w średniej podczerwieni, by wyznaczyć temperaturę, promień i skład atmosferyczny planet. Połączenie danych obu misji jest kluczowe dla eliminacji „fałszywych pozytywów”, gdzie coś wyglądającego jak biosygnatura jest w rzeczywistości wynikiem procesów abiotycznych. Kiedy możemy spodziewać się tych potężnych łowców kosmicznego życia? Raport mówi o latach 40. tego wieku. Jednak patrząc na obecne cięcia w programach naukowych NASA, termin może ulec zmianie. Szacowany koszt HWO to co najmniej 11 miliardów dolarów. Dla porównania – James Webb kosztował ok. 10 mld dolarów i był wielokrotnie opóźniany. Jednak amerykański kongres obciął finansowanie projektu HWO o, bagatela, 97 procent. Projekt LIFE nie ma jeszcze oficjalnej wyceny – misja jest na zbyt wczesnym etapie. Biorąc pod uwagę, że wymaga czterech latających w formacji teleskopów i centralnego statku, eksperci spodziewają się kosztów porównywalnych z HWO lub wyższych. Źródła: ArXiv, Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Teoretycznie księżyce mogłyby mieć własne naturalne satelity. Dlaczego zatem ich nie obserwujemy?
Prawa fizyki pozwalają na istnienie naturalnych satelitów księżyców. Mimo to nie zaobserwowano takich ciał niebieskich nawet wokół bardzo masywnych księżyców. Ten brak subksiężyców jest ciekawą zagadką naukową. Nie dlatego, że subksiężyce nie mogą istnieć, lecz dlatego, że w kilku przypadkach powinny być możliwe, a mimo to ich nie widzimy.
Niektóre księżyce planet Układu Słonecznego są ogromne. Księżyc Jowisza Ganimedes, największy naturalny satelita Układu Słonecznego, ma średnicę 5268 km, czyli jest 1,5 razy szerszy od naszego Księżyca i ponaddwukrotnie odeń masywniejszy. Księżyc Saturna Tytan ma średnicę 5149 km – jest o 6% większy od Merkurego i o 50% większy od ziemskiego Księżyca. Natomiast Kallisto, drugi co do wielkości księżyc Jowisza, ze średnicą 4821 km jest mniej więcej o jedną trzecią większy od Księżyca. Nie tylko masa ma znaczenie Pod względem masy i rozmiarów Ganimedes, Tytan i Kallisto są wystarczająco duże, aby móc utrzymywać satelity, gdyby krążyły samodzielnie wokół Słońca jako planety. Jednak astronomowie nie zarejestrowali żadnych satelitów krążących wokół masywnych księżyców. Dlaczego? Zacznijmy od tego, że każde ciało niebieskie ma wokół siebie obszar, w którym dominuje jego grawitacja. Obszar ten zwany jest sferą Hilla. Aby księżyc mógł utrzymać własnego satelitę, musi posiadać odpowiednio dużą sferę Hilla. Im bliżej planety znajduje się księżyc, tym mniejsza jest jego sfera Hilla, a zatem trudniej utrzymać subksiężyc na stabilnej orbicie. Ponadto aby zapewnić dynamiczną stabilność, układ księżyc-gospodarz musi mieć sferę Hilla większą niż jego własny promień fizyczny oraz większą niż limit Roche’a. Limit Roche’a jest to minimalna odległość, w której satelita może krążyć, nie zostając rozszarpanym przez siły pływowe. Grawitacja planety (lub księżyca-gospodarza) ciągnie mocniej w stronę bliższego boku satelity niż dalszego – to rozciąganie. Gdy satelita jest zbyt blisko, rozciąganie przewyższa jego własną grawitację i obiekt się rozpada. Właśnie tak powstały pierścienie Saturna. Grawitacja planety Jak wyjaśnia w artykule opublikowanym na łamach „New Scientist” dr Russell Sceats z Uniwersytetu w Essex w Wielkiej Brytanii, księżyce zazwyczaj nie mają własnych księżyców, ponieważ planeta, wokół której krążą, wywiera znacznie silniejszy wpływ grawitacyjny niż sam księżyc. – Każdy obiekt próbujący krążyć wokół księżyca byłby silnie zakłócany przez grawitację planety, co z czasem prowadziłoby do niestabilności jego orbity. W rezultacie taki obiekt albo spadłby na księżyc, albo przeszedł na orbitę wokół planety, albo został całkowicie wyrzucony z układu. Dlatego nie obserwujemy stabilnych naturalnych układów subksiężyców – przekonuje badacz. Ciekawy przypadek Księżyca Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, warto przyjrzeć się naszemu Księżycowi. Znajduje się wystarczająco daleko od Ziemi, aby móc utrzymać subksiężyc, ponadto jest całkiem masywny. Mimo to nie ma subksiężyców. Zdaniem badaczy wiąże się to z ewolucją naszego naturalnego satelity. Po powstaniu Księżyc krążył znacznie bliżej Ziemi i stopniowo oddalał się na obecną odległość. Subksiężyce mogłyby stać się stabilne dopiero wtedy, gdy Księżyc znalazł się dalej niż około 30 promieni Ziemi, co miało miejsce dość późno w historii układu Ziemia–Księżyc. – Ziemia i jej Księżyc tworzą układ dwóch ciał grawitacyjnych, w którym oba obiekty krążą wokół wspólnego środka masy, zwanego barycentrum. Ziemia nie pozostaje nieruchoma, gdy Księżyc ją okrąża – oba ciała poruszają się pod wpływem wzajemnego przyciągania grawitacyjnego – twierdzi naukowiec. Układ quasi-podwójny Dodaje, że Księżyc jest niezwykle duży w porównaniu z Ziemią, zwłaszcza na tle większości układów planeta–księżyc. W rezultacie barycentrum jest wyraźnie przesunięte względem środka Ziemi, a ruchy obu ciał są silnie ze sobą sprzężone. Barycentrum znajduje się na linii łączącej środek Ziemi z Księżycem, około 1700 kilometrów pod powierzchnią Ziemi. Patrząc na ten układ dynamicznie, Ziemia i Księżyc nie są po prostu planetą i jej satelitą, lecz parą ciał krążących wokół wspólnego barycentrum. Chociaż Księżyc jest tradycyjnie klasyfikowany jako naturalny satelita Ziemi, Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU) nie ustanowiła powszechnie akceptowanej definicji „planety podwójnej”. Z tego powodu niektórzy naukowcy określają układ Ziemia–Księżyc jako mający charakter „quasi-podwójny” (binary-like). Nawet jeśli oficjalnie nie jest on uznawany za układ planety podwójnej, stanowi jeden z najbliższych przykładów takiej konfiguracji w całym Układzie Słonecznym. Źródła: newscientist.com, academic.oup.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czas zmarłych, złych duchów i sabatów czarownic. Noc Walpurgii to ludowe święto, którego nie pokonało chrześcijaństwo
Jeden raz w roku, w nocy z 30 kwietnia na 1 maja, zmarli i złe duchy mieli swój bal. Czarownice zlatywały na sabat, a lękający się ich ludzie rozpalali ogniska, by światło chroniło żywych przed zakusami złego. To wywodzące się z folkloru nordyckiego i celtyckiego święto wiosny i płodności starano się przekształcić w dzień ku czci świętej Walpurgii. Jednak tradycja wygrała z wiarą.
Spis treści: Od wierzeń ludowych po „Fausta” Oczyszczająca moc ognia Sabat czarownic Ludowe święto wiosny Tradycja jest wciąż żywa Noc Walpurgii należy do najbardziej tajemniczych i synkretycznych świąt europejskich. Jest specyficzną mieszanką dawnych obrzędów pogańskich, chrześcijańskiego kultu świętej Walburgi, zwyczajów związanych z nadejściem wiosny oraz ludowych wierzeń o czarownicach. Od wierzeń ludowych po „Fausta” Noc z 30 kwietnia na 1 maja przez stulecia była postrzegana jako czas odrodzenia natury, jak również moment szczególnej aktywności sił nadprzyrodzonych. Popularność wątku związanego z czarownicami zawdzięczamy samemu Goethemu, który w pierwszej części „Fausta” opisał sabat czarownic. Wątek podchwycił i rozwinął w powieści „Mistrz i Małgorzata” Bułhakow, tworząc barwny opis balu u diabła oraz Wieniedikt Jerofiejew w dramacie „Noc Walpurgi, albo kroki Komandora”. Jednak nim Noc Walpurgii trafiła do tradycji literackiej, była pogańską tradycją, którą próbowano przykryć chrześcijańskim świętem. Nazwa święta wywodzi się od anglosaskiej zakonnicy z VIII wieku św. Walburgi (Walpurgi). Walburgia pochodziła z zamożnego i wpływowego rodu z Wessexu. Była siostrą św. Willibalda i siostrzenicą św. Bonifacego. Wspierała św. Bonifacego podczas misji chrystianizacyjnej prowadzonej na ziemiach niemieckich. Po śmierci Walburgia została otoczona kultem. Miała chronić m.in. przed czarami, burzami i innymi niebezpieczeństwami. Dzień jej wspominania wyznaczono na 1 maja, co sprawiło, że chrześcijańskie święto nałożyło się na istniejące wcześniej obrzędy ludowe. Oczyszczająca moc ognia Korzeni Nocy Walpurgii należy szukać w celtyckim święcie Beltaine związanym z początkiem lata. Celtowie wierzyli, że tej nocy granica między światem ludzi a światem istot nadprzyrodzonych staje się wyjątkowo cienka. Gaszono domowe ogniska, a następnie rozpalano nowe święte płomienie symbolizujące odrodzenie życia. Ogień miał moc oczyszczającą i ochronną, a jego dym chronił ludzi, zwierzęta i plony przed chorobami oraz złymi mocami. Być może to właśnie od Celtów wywodzą się podobne obrzędy istniejące w tradycjach germańskiej i skandynawskiej. Wiązano je z kultem bogiń płodności i urodzaju, takich jak Ostara czy Freya. Ostara lub Eostre występuje w tradycji germańskiej i anglosaskiej. Była kojarzona z wiosną, świtem i światłem, odradzającą się przyrodą i płodnością. Część badaczy sądzi, że angielska nazwa Wielkanocy (Easter) może pochodzić właśnie od jej imienia. Z nią wiąże się też popularna symbolika zająca i jajka. Natomiast Freya jest jedną z najważniejszych bogiń Skandynawii. Patronowała miłości, namiętności, płodności i pięknu, choć również magii, wojnie i śmierci. Według mitów podróżowała rydwanem ciągniętym przez koty, posiadała słynny naszyjnik Brísingamen i znała magiczną sztukę seiðr (rodzaj czarów i wróżbiarstwa). Sabat czarownic W późnym średniowieczu Noc Walpurgii zaczęto coraz silniej łączyć z wyobrażeniami o czarownicach. Według średniowiecznych i nowożytnych wierzeń właśnie w noc z 30 kwietnia na 1 maja wiedźmy miały gromadzić się na wielkich sabatach. Najsłynniejszym miejscem tych zgromadzeń była góra Brocken (znana także jako Blocksberg) w niemieckim paśmie Harzu. W ludowych opowieściach czarownice przybywały tam na miotłach, kozach lub w inny magiczny sposób, aby tańczyć, ucztować i oddawać cześć diabłu. Wierzono, że podczas tych spotkań ustalano działania przeciwko ludziom i siłom dobra na nadchodzący rok. Wybór góry Brocken nie był przypadkowy. Na jej szczycie obserwuje się niezwykłe zjawiska atmosferyczne, tak zwane „widmo Brockenu”. Stojący na szczycie góry człowiek widzi swój cień otoczony tęczową aureolą, co sprawiało wrażenie obecności nadprzyrodzonych istot i dodatkowo wzmacniało aurę tajemniczości tego miejsca. W Polsce odpowiednikiem niemieckiego Brockenu stała się Łysa Góra w Górach Świętokrzyskich, uznawana za miejsce sabatów czarownic. Ludowe święto wiosny Aby ochronić się przed czarownicami i złymi duchami, rozpalało ogniska i pochodnie, bito w dzwony, organizowano procesje religijne, święcono domostwa oraz oznaczano drzwi znakami krzyża. Wieszano również ochronne zioła i gałązki, a wokół domów rozsypywano piasek lub układano liście. Według ludowych wierzeń czarownice musiały policzyć wszystkie ziarenka lub listki, zanim mogły przekroczyć próg domu, co skutecznie uniemożliwiało im wejście. W tradycji ludowej istniał też wyjątkowo ciekawy sposób rozpoznawania wiedźm. Osoba, która założyła ubranie na lewą stronę i po zmroku udała się na rozstaje dróg, miała zyskiwać zdolność dostrzegania czarownic. Noc Walpurgii miała również charakter święta ludowego. Organizowano zawody, konkursy i zabawy. W średniowieczu zwycięzca niektórych rywalizacji symbolizował triumf światła nad ciemnością. Popularnym zwyczajem było również stawianie tzw. słupów majowych – drzewek ozdobionych kolorowymi wstążkami, które młodzieńcy przygotowywali dla wybranych dziewcząt jako wyraz sympatii. Tradycja jest wciąż żywa W krajach skandynawskich tradycja przetrwała do dziś. W Szwecji święto znane jest jako Valborg lub Valborgsmässoafton i stanowi jedno z najważniejszych wydarzeń związanych z nadejściem wiosny. Rozpala się tam wielkie ogniska, śpiewa pieśni chóralne i organizuje spotkania na świeżym powietrzu. Dawniej hałas miał odstraszać drapieżniki i złe duchy, współcześnie jest przede wszystkim elementem radosnego świętowania. Ważną rolę odgrywają również studenci, którzy zakładają charakterystyczne białe czapki i uczestniczą w uroczystościach związanych z zakończeniem zimy. W XX wieku święto zyskało jeszcze jeden wymiar symboliczny. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja 1966 roku Anton Szandor LaVey ogłosił powstanie Kościoła Szatana w San Francisco, co sprawiło, że Noc Walpurgii zaczęła być kojarzona także z nowoczesnym satanizmem. Nie ma to jednak związku z historycznymi obchodami tego święta, których istota przez wieki koncentrowała się przede wszystkim wokół odradzającej się przyrody, oczyszczenia i przejścia między porami roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czas na Marsie płynie inaczej. Dlaczego kolonizatorzy potrzebują nowego zegara?
Zegary atomowe uznawane są ostateczny wzorzec pomiaru czasu. Słyną z dokładności sięgającej pikosekund. Ale również one podlegają prawom ogólnej teorii względności. Umieszczone na innej plancie będą odmierzały czas nieco szybciej lub wolniej niż na Ziemi. W związku z czym dla Marsa należy zbudować zegar odpowiadający parametrom tej planety. Jak to zrobić?
Nowy etap eksploracji kosmosu zakłada tworzenie baz pozaziemskich. Te załogowe powstaną na Księżycu, a w przyszłości na Marsie. Na bazę bezzałogową typowany jest księżyc Jowisza Ganimedes. Niezależnie o jakim typie bazy mówimy, precyzyjne metody mierzenia czasu będą kluczowe dla zarządzania ośrodkami i systemami satelitarnymi. Zaawansowanie prac nad czasem lunarnym Trwają prace nad wprowadzeniem czasu lunarnego. W kwietniu 2024 roku Biały Dom wydał dyrektywę zobowiązującą NASA do opracowania Skoordynowanego Czasu Księżycowego (LTC) – odpowiednika ziemskiego UTC – jako oficjalnego standardu dla przyszłych misji księżycowych. Według dyrektywy LTC powinno zostać opracowane do końca 2026 roku. System musi być wystarczająco precyzyjny do nawigacji i nauki. Co istotne musi być też samodzielny na wypadek utraty łączności z Ziemią oraz skalowalny na inne środowiska kosmiczne. W tym samym roku Komitet ONZ ds. Globalnych Systemów Nawigacji Satelitarnej (ICG) powołał specjalną grupę roboczą zajmującą się standaryzacją czasu księżycowego i jego powiązaniem z UTC. Jest to o tyle istotne, że zegary księżycowe zyskują około 58,7 mikrosekundy na dobę. Co więcej, wartość ta może się różnić w zależności od wysokości i długości geograficznej miejsca na Księżycu. Marsjańska Efemeryda Czasu W przypadku Marsa zegar atomowy znajdujący się na jego powierzchni operuje w nieco płytszej „studni grawitacyjnej” niż na Ziemi. Oznacza to, że czas płynie tam odrobinę szybciej. Właśnie dlatego jeśli chcemy zwiększyć naszą obecność technologiczną, a w przyszłości załogową na Czerwonej Planecie będziemy potrzebowali standaryzacji pomiaru czasu. Tematowi przyjrzał się dr Slava Turyshev, badacz z Jet Propulsion Laboratory Centrum NASA. W swojej pracy opublikowanej w serwisie ArXiv przedstawił matematyczny pomost prowadzący od zegarka astronauty na Marsie aż do środka masy całego Układu Słonecznego. Analizy wiązały się z przedstawieniem możliwych rozwiązań i matematycznych procedur niezbędnych do stworzenia Marsjańskiej Efemerydy Czasu (Mars Time Ephemeris). Choć może minąć jeszcze sporo czasu, zanim będziemy potrzebowali tak zaawansowanego systemu, lepiej rozpocząć jego opracowywanie już teraz niż zmagać się z problemem dopiero wtedy, gdy błędne rozumienie czasu doprowadzi do awarii całego systemu. Co wpływa na pomiar czasu marsjańskiego? Dr Slava Turyshev zwrócił uwagę na to, że żadna metoda pomiaru czasu nie jest doskonała. Różne zjawiska fizyczne – duże i małe – mogą mieć (choćby minimalny) wpływ na upływ czasu mierzony przez zegar. Aby uwzględnić ten fakt, dr Turyshev pomija efekty zmieniające wskazania zegara o mniej niż 5 × 10⁻¹⁸, czyli powodujące skumulowany błąd mniejszy niż 0,1 pikosekundy. To niewyobrażalny poziom precyzji – dla porównania jest to czas, w którym światło, najszybsza rzecz we Wszechświecie, pokonuje zaledwie 0,03 milimetra. Następnie rozszerza swoje obliczenia na różne obszary wokół Marsa, prezentując możliwości nowego systemu. Przykładowo marsjański satelita znajdujący się na niskiej orbicie marsjańskiej (Low Mars Orbit) – odpowiedniku niskiej orbity okołoziemskiej – będzie miał zegar chodzący o 4,56 mikrosekundy na dobę wolniej niż zegar stojący na powierzchni Marsa. Wynika to z bardzo dużej prędkości orbitalnej potrzebnej do utrzymania wysokości około 300 km. Choć wydaje się to nieistotne, w długim okresie związanym z kolonizacją takie różnice zaczynają się kumulować. Jeszcze silniej widać to w przypadku statków umieszczonych na orbicie areostacjonarnej. Tam mniejsze prędkości orbitalne i słabszy wpływ grawitacji Marsa sprawiają, że zegary pokładowe tykają o 9,13 mikrosekundy na dobę szybciej. Największym wyzwaniem są jednak silnie eliptyczne orbity przekaźnikowe. Obiekty na takich orbitach zbliżają się do biegunów planety, po czym oddalają się głęboko w przestrzeń kosmiczną. Tradycyjne metody odmierzania czasu nie sprawdzają się w tym przypadku – naukowcy i inżynierowie muszą uwzględniać tzw. czas własny statku kosmicznego na każdym etapie jego lotu. Relatywistyczny zegar atomowy Jednym z najciekawszych aspektów pracy jest pokazanie wpływu samego Marsa na lokalne zmiany grawitacji. Dr Turyshev wykorzystał model pola grawitacyjnego GMM-3, aby uwzględnić relatywistyczne przesunięcia czasu wynikające z nierównej topografii planety. Na przykład równikowe wybrzuszenie Marsa powoduje okresowy sygnał czasowy o amplitudzie około 87 pikosekund dla satelity lecącego nisko nad powierzchnią. Ważną kwestią jest również mocno eliptyczna orbita, po której Czerwona Planeta okrąża Słońce. Gdy Mars znajduje się w peryhelium (najbliżej Słońca), pływowe oddziaływanie słoneczne jeszcze bardziej deformuje czasoprzestrzeń wokół niej. Wymaga to bardzo dokładnych obliczeń punkt po punkcie, aby uniknąć błędów nawigacyjnych zarówno łazików, jak i satelitów. Nawet stosunkowo niewielkie przyciąganie grawitacyjne księżyców Marsa – Phobos i Deimos – musi być uwzględniane, jeśli statek kosmiczny znajdzie się dostatecznie blisko któregoś z nich. Dr Turyshev pokazuje również wpływ pogody marsjańskiej na precyzyjne pomiary. To wszystko pokazuje, jak skomplikowane jest zbudowanie relatywistycznego zegara atomowego, uwzględniającego grawitacyjną i prędkościową dylatację czasu wynikającą bezpośrednio z ogólnej teorii względności Alberta Einsteina. Prace nad LTC prowadzone przez dr Turysheva to ważny krok w tym kierunku. Źródło: Universe Today, Arxiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
ESA zapowiedziała realizację misji Plasma Observatory. Kluczową rolę odgrywają w niej Polacy
Europejska Agencja Kosmiczna podjęła decyzję, na którą polscy badacze czekali od kilku lat. Komitet Programu Naukowego ESA zarekomendował wybór Plasma Observatory jako kolejnej misji klasy średniej (M7) w programie Voyage 2050. Rekomendacja oznacza w praktyce zielone światło dla projektu – i dla bardzo dużej roli, jaką ma w nim odegrać Polska.
Zarekomendowana do realizacji przez ESA misja składa się z siedmiu satelitów wyposażonych w precyzyjne instrumenty badawcze. Zbierane przez nie dane mają odpowiedzieć na jedno z fundamentalnych pytań fizyki plazmy kosmicznej: jak przebiegają procesy energetyzacji plazmy i transport energii w środowisku plazmy bliskiego otoczenia Ziemi. Plazma kosmiczna to zjonizowany gaz, czyli jądra atomowe pozbawione elektronów. Aż 99% materii we Wszechświecie występuje właśnie w postaci plazmy. Laboratorium na orbicie W praktyce Plasma Observatory zbada, jak wiatr słoneczny – strumień naładowanych cząstek wyrzucanych ze Słońca – oddziałuje z magnetosferą, czyli swego rodzaju magnetycznym „bąblem” chroniącym naszą planetę. To właśnie w tym oddziaływaniu zachodzą procesy takie jak rekoneksja magnetyczna, fale uderzeniowe, turbulencje czy energetyczne strumienie plazmy Jak przekonują twórcy misji, magnetosfera Ziemi pełni tu rolę naturalnego laboratorium. Wyniki Plasma Observatory mają pomóc zrozumieć nie tylko zjawiska pogody kosmicznej (które wpływają np. na satelity, sieci energetyczne czy komunikację radiową), ale też procesy zachodzące w znacznie odleglejszych obiektach – plazmie wokół innych gwiazd, w obszarach wybuchów supernowych czy w odległych galaktykach. Konstelacja siedmiu satelitów Plasma Observatory składa się siedmiu identycznych statków kosmicznych. Satelity mają przemieszczać się po eliptycznej orbicie równikowej wokół Ziemi, z perygeum w około 51 tys. km, co daje mniej więcej osiem promieni Ziemi i apogeum przekraczającym 108 tys. km, czyli około 17 promieni Ziemi. Tak dobrana orbita pozwoli regularnie przemierzać kluczowe obszary magnetosfery, takie jak: strefa dzienna (gdzie wiatr słoneczny zderza się z polem magnetycznym Ziemi, tworząc falę uderzeniową, magnetopauzę i tzw. magnetosheath), strefa nocna (z obszarem quasi-dipolowym i strukturą podłużnych prądów w otoczeniu Ziemi). Satelity będą lecieć w formacji dwóch tetraedrów. Tetraedr jest bryłą geometryczną zbudowaną z czterech trójkątów równobocznych. Ustawienie satelitów w takim układzie umożliwia jednoczesny pomiar pól elektromagnetycznych i cząstek z różnych punktów w przestrzeni. Odległości między satelitami będą sięgać od ok. 30 km (skala jonowa) do ok. 5000 km (skala płynowa). Polski udział – CBK PAN w centrum projektu Dla Polski wybór Plasma Observatory jest wyjątkowo istotny ze względów naukowych, ale także wkładu technologicznego. Grupa badaczy z Zakładu Fizyki Plazmy Centrum Badań Kosmicznych PAN wraz z najlepszymi światowymi naukowcami z tej dziedziny tworzyła założenia misji, metody pomiarowe oraz modele opisujące struktury przestrzeni kosmicznej. Zespół inżynierów i naukowców CBK PAN jest zaangażowany w wytwarzanie elementów przyrządów naukowych oraz w koordynację prac związanych z operacyjnością całego systemu badawczego. W ramach wcześniejszych etapów konkursu ESA (Phase A) opracowano model misji, składający się z dużego głównego satelity i 6 małych satelitów, który został ostatecznie zastąpiony koncepcją modelu 7 jednakowych satelitów. Każdy satelita posiada dwa zestawy instrumentów pomiarowych: BOX-P (Particles And Fields Instrument) to zestaw instrumentów posiadających wspólne połączenie z systemem pokładowym satelity. Jest prowadzony przez CBK PAN pod kierownictwem prof. dr hab. Hanny Rothkaehl; BOX-W (Waves) jest zarządzany przez IRFU, szwedzki instytut Fizyki Kosmicznej w Uppsali. Wynik dziesięcioleci badań W przypadku zestawu BOX-P CBK PAN odpowiada za całość prac: koordynację, integrację, testy oraz dostarczenie instrumentu i wytworzenie części mechanicznej. W przypadku zestawu BOX-W wkład CBK PAN obejmuje – poza samym instrumentem EFI-ADA (Electric Field Instrument – Axial Dipole Antenna) – również wytworzenie modułu zasilania oraz struktury mechanicznej. Inż. Marek Morawski pełni funkcję Instrument Lead Scientist (ILS) dla instrumentu EFI-ADA – Jest to dla nas niesamowita radość i zadowolenie. Spełniły się nasze marzenia, nad realizacją których pracowaliśmy przez ostatnie dziesięciolecia. Będzie to przełomowa misja, która pozwoli nam poznać nie tylko procesy zachodzące w Układzie Słonecznym, ale także zrozumieć i opisać podstawowe zasady fizyki, takie jak rekoneksja. Jest to pierwszy krok na drodze do wielopunktowej i wieloinstrumentalnej diagnostyki środowiska kosmicznego – komentuje prof. Hanna Rothkaehl. Start misji zaplanowano na 2037 rok. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Era kosmicznej sztucznej inteligencji. SpaceX chce umieścić AI na orbicie
Elon Musk, pierwszy bilioner w historii, ogłosił plan budowy orbitalnych centrów AI. Milion satelitów z szybkimi łączami laserowymi ma zastąpić ziemskie serwerownie, mierzące się z brakiem energii i oporem lokalnych społeczności.
SpaceX właśnie zadebiutował na giełdzie. Firma wyceniła akcje na 135 dolarów i pozyskała około 75 mld dolarów, osiągając rynkową wartość 1,77 bln dolarów. Pozyskane w ten sposób pieniądze posłużą rozwojowi firmy i nowym projektom. W tym planowanym przez firmę orbitalnym centrom obliczeniowym AI zbudowanym z miliona satelitów. W opublikowanym na kilka dni przed debiutem giełdowym SpaceX nagraniu, Elon Musk przedstawił wizję rozwoju firmy. Już teraz SpaceX jest podstawową firmą świadczącą usługi NASA, posiada własny kosmodrom, konstelację satelitów Starlink i dopracowuje lądownik księżycowy. Ale to nie wszystko. Firma pracuje nad rozwinięciem orbitalnych centrów obliczeniowych AI. Największy debiut IPO w historii Debiut giełdowy SpaceX okazał się największym w historii IPO (pierwszym publicznym zaoferowaniem nabycia papierów wartościowych spółki w historii) – firma wyceniła akcje na 135 dolarów i pozyskała około 75 mld dolarów, osiągając rynkową wartość 1,77 bln dolarów. Dzięki temu Elon Musk stał się pierwszym w historii bilionerem, ponieważ jego udziały w SpaceX są warte około 867 mld dolarów, a po doliczeniu akcji Tesli jego majątek przekracza 1,1 bln dolarów. Znaczna część inwestycji trafia obecnie do sektora sztucznej inteligencji, zwłaszcza po przejęciu przez SpaceX spółki xAI, której celem jest rozwój orbitalnych centrów danych AI. – Mamy już całkiem dobre pojęcie o tym, jak bezpiecznie operować naprawdę ogromnymi konstelacjami satelitów. Jesteśmy jedynym operatorem, który ma doświadczenie na taką skalę – powiedział Musk. W filmie opublikowanym w serwisie X w poniedziałek, 8 czerwca, Musk opisał plan wynoszenia satelitów AI wyposażonych w „dużą liczbę ogniw słonecznych”, radiatory oraz szybkie laserowe łącza komunikacyjne. SpaceX planuje również uruchomienie do końca przyszłego roku zakładu produkcyjnego skoncentrowanego na satelitach AI, który ma działać już na „rozsądną skalę produkcyjną”. Zabrać centra obliczeniowe z Ziemi na orbitę Pomysł na przeniesienie centrów obliczeniowych AI na orbitę jest opracowywany przez kilka niezależnych ośrodków. Takie plany ogłosił już m.in. Google. Wszystko dlatego, że ze względu na ogromne zużycie energii i wody, na Ziemi zaczyna brakować odpowiednich miejsc na taką infrastrukturę. Wiele z nowych lokalizacji budzi ogromny sprzeciw mieszkańców danej okolicy ze względu m.in. na wzrost kosztów prądu i wody. Stąd pomysł, by przenieść centra obliczeniowe na orbitę. Zaletą przeniesienia serwerów na orbitę byłaby możliwość korzystania z nieograniczonych zasobów energii pozyskiwanej ze Słońca. Nowoczesne centra AI zużywają ogromne ilości energii, a większość tej energii zamienia się w ciepło. W kosmosie nie ma powietrza, więc nie można używać wentylatorów. Zamiast tego stosuje się radiatory emitujące ciepło jako promieniowanie podczerwone. Milion satelitów na orbicie Problem polega jednak na tym, że orbitalne centra danych AI pozostają w dużej mierze koncepcją teoretyczną i nie zostały jeszcze zademonstrowane w działających systemach technologicznych. Mimo to SpaceX jest przekonane, że potrafi opracować technologie potrzebne do stworzenia konstelacji satelitarnych centrów danych AI. Według Muska, kolejna generacja satelitów Starlink rozwijana przez SpaceX posiada już wiele technologii niezbędnych do ewolucji w kierunku orbitalnych centrów AI. – Znaczną część tej technologii opracowaliśmy już dla satelitów Starlink V3. Zasadniczo nie uważamy tego za szczególnie trudny problem w porównaniu z rzeczami, które już robimy – stwierdził Zestawy układów komputerowych znajdujących się na każdym satelicie miałyby komunikować się ze sobą za pomocą laserowych łączy między satelitami AI oraz satelitami Starlink. Dane mogłyby być przesyłane na Ziemię przy użyciu anten lub łączy laserowych przy „niezbyt dużych opóźnieniach”, co oznacza bardzo szybkie połączenia. Astronomia zagrożona? Pozostaje pytanie, jak to może wpłynąć na badania astronomiczne? Już teraz astronomowie protestują przed umieszczaniem na orbicie kolejnych konstelacji, ponieważ rosnąca liczba satelitów coraz bardziej utrudnia możliwości prowadzenia badań z Ziemi. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Chiński detektor coraz bliżej rozwiązania zagadki neutrin. Pomogło wyjątkowo precyzyjne urządzenie
Chińskiemu eksperymentowi JUNO wystarczyły dwa miesiące zbierania danych, by osiągnąć precyzję pomiarów, na jaką poprzednicy potrzebowali dekad. Opublikowane 10 czerwca w prestiżowym „Nature” wyniki przybliżają fizyków do odpowiedzi na jedno z najistotniejszych pytań współczesnej fizyki: skąd biorą się masy neutrin i który z trzech typów tych cząstek jest najcięższy.
Neutrina to jedne z najdziwniejszych obiektów we Wszechświecie. Każdy centymetr sześcienny przestrzeni zawiera około 112 neutrin każdego rodzaju, czyli ponad 300 łącznie, co czyni je drugimi pod względem liczebności cząstkami w kosmosie po fotonach mikrofalowego promieniowania tła – tych jest 411 na cm³. Dla porównania, elektronów czy protonów, które przetrwały anihilację materii i antymaterii, jest około miliarda razy mniej. Rozpaczliwy środek zaradczy Istnienie neutrin zaproponował w 1930 roku Wolfgang Pauli. Chciał w ten sposób wytłumaczyć „brakującą” energię w procesie zwanym rozpadem beta. Sam nazwał to „rozpaczliwym środkiem zaradczym”, bo cząstka wydawała się niemożliwa do wykrycia. Do pierwszej detekcji tego „środka zaradczego” doszło w 1956 r. Dokonali jej Clyde Cowan i Frederick Reines. Wykryli antyneutrino elektronowe w eksperymencie przy reaktorze jądrowym (Cowan-Reines neutrino experiment). Reines otrzymał za to Nobla dopiero w 1995. Neutrina są praktycznie pozbawione masy, nie mają ładunku elektrycznego i oddziałują z materią tak rzadko, że przez nasze ciała co sekundę przelatują biliony tych cząstek, nie zostawiając żadnego śladu. Przez długi czas sądzono nawet, że w ogóle nie mają masy – standardowy model fizyki cząstek nie przewiduje dla nich żadnej. Problem w tym, że neutrina mają masę – tylko ekstremalnie małą. I tu zaczyna się zagadka, którą od ćwierć wieku próbują rozwiązać fizycy na całym świecie. Trzy smaki neutrin Zacznijmy od tego, że neutrina występują w trzech „zapachach” (ang. flavours) – elektronowym, mionowym i taonowym. Żaden zapach nie ma jednej, określonej masy. Każdy jest kwantową mieszanką trzech różnych „stanów masy”, które ewoluują z różną prędkością. Sprawia to, że neutrino w locie zmienia zapach: elektronowe neutrino powstałe w Słońcu może po drodze stać się mionowym, a potem znów elektronowym. Fizycy wiedzą już, że spośród trzech możliwych mas dwie muszą być sobie bardzo bliskie, a trzecia wyraźnie od nich odstaje. Nie wiadomo jednak, czy ta „inna” masa jest największą, czy może najmniejszą z trzech. Ta hierarchia mas określana jest przez naukowców jednym z kluczy do zrozumienia, dlaczego neutrina w ogóle mają masę, a także do wyjaśnienia mechanizmów wybuchów supernowych czy ewolucji całego Wszechświata. Chiński detektor neutrin Detektor JUNO – Jiangmen Underground Neutrino Observatory w prowincji Guangdong – powstał, aby odpowiedzieć na to pytanie. Sercem eksperymentu jest akrylowa kula o średnicy 35 metrów wypełniona 20 tysiącami ton tzw. cieczy scyntylacyjnej. Kulę otaczają 43 tysiące fotopowielaczy – urządzeń tak czułych, że zespół musiał zbudować własną fabrykę, by je produkować, bo żadne dostępne na rynku nie spełniały wymagań. Detektor wychwytuje antyneutrina elektronowe emitowane przez osiem reaktorów jądrowych oddalonych o 53 kilometry. Gdy taka cząstka uderzy w proton w cieczy, powstaje pozyton (antyelektron), który przelatuje około 10 centymetrów, emitując błysk światła. Jego energia zdradza energię neutrina, z którego powstał. To właśnie kształt widma energii niesie informację o hierarchii mas. Neutrina opuszczające reaktor mają widmo z szerokim szczytem przy energii około 3 megaelektronowoltów. Po drodze do JUNO oscylacje między dwoma bliskimi sobie stanami masy spłaszczają ten szczyt. Na to nakładają się drobne, gęsto upakowane „zmarszczki” – ich kierunek przesunięcia zależy właśnie od tego, czy trzecia masa jest tą większą, czy mniejszą. To już tylko kwestia czasu W ciągu zaledwie 59 dni zbierania danych zespół JUNO zmniejszył niepewność dwóch kluczowych parametrów oscylacji o jedną trzecią – osiągając lepszy wynik niż wcześniejsze eksperymenty działające przez dekady. Co więcej, poszukiwane zmarszczki w widmie są już – jak mówi fizyczka Patricia Vahle z College of William & Mary – wyraźnie widoczne. – Osiągnięcie takiej precyzji już po dwóch miesiącach działania pokazuje, że JUNO działa dokładnie tak, jak go zaprojektowano. Z tym poziomem dokładności JUNO wkrótce ustali porządek mas neutrin, przetestuje schemat oscylacji trzech zapachów i będzie szukać śladów nowej fizyki wykraczającej poza ten schemat – skomentował Wang Yifang, inicjator i rzecznik projektu z Instytutu Fizyki Wysokich Energii w Pekinie. Droga do ostatecznej odpowiedzi może być jeszcze długa, ale jak mówi teoretyk Patrick Huber z Virginia Tech: „to teraz tylko kwestia czasu i zbierania danych”. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
NASA ogłosiła skład załogi Artemis III. Pilotem misji został doświadczony astronauta ESA Luca Parmitano
Andre Douglas, Luca Parmitano, Randy Bresnik i Frank Rubio – to właśnie oni zasiądą w statku kosmicznym Orion w trakcie trzeciej misji programu Artemis. Astronauci programu księżycowego nie polecą na Srebrny Glob, lecz będą prowadzić skomplikowane testy na orbicie okołoziemskiej.
NASA ogłosiła skład załogi misji Artemis III. W zaplanowanym na przyszły rok locie mają wziąć udział trzej bardzo doświadczeni astronauci i jeden debiutant: Randy Bresnik, dowódca misji, astronauta NASA; Luca Parmitano, pilot i astronauta ESA; Frank Rubio i Andre Douglas, astronauci NASA i specjaliści ds. lądowników lunarnym. Rezerwowym astronautą misji został Bob Hines z NASA. Misja Artemis III zaplanowana jest na przyszły rok. Kosmiczni piloci testowi Przyjrzyjmy się jej uczestnikom. Dla dowódcy misji Randy’ego Bresnika będzie to trzecia misja kosmiczna. Pierwszy raz poleciał w kosmos promem Atlantis podczas misji STS-129 na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS) w 2009 roku. Później wystartował na pokładzie statku Sojuz MS-05 z kosmodromu Bajkonur do ISS, gdzie pełnił funkcję inżyniera pokładowego Ekspedycji 52 i dowódcy Ekspedycji 53. Bresnik został wybrany do korpusu astronautów NASA w 2004 roku. Jest emerytowanym pułkownikiem Korpusu Piechoty Morskiej USA. Wylatał ponad 7000 godzin na 95 typach statków powietrznych i jest członkiem Society of Experimental Test Pilots. Od 2018 roku pełni funkcję zastępcy szefa Biura Astronautów ds. eksploracji, nadzorując rozwój i testowanie statków kosmicznych oraz systemów przeznaczonych do misji Artemis. Chociaż jego nazwisko budzi skojarzenia z Polską, korzeni astronauty należy szukać w Słowenii. Co ciekawe, Randy Bresnik ma rodzinne powiązanie z historią lotnictwa: jego dziadek, Albert Louis Bresnik, był fotografem Amelii Earhart i dokumentował jej działalność w latach 30. XX wieku. Astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej Pilotem misji został doświadczony astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej Luca Parmitano. Również dla niego będzie to trzeci lot. Parmitano został wybrany do korpusu astronautycznego ESA w 2009 roku. Spędził łącznie 366 dni w kosmosie podczas dwóch długotrwałych misji na ISS. W ich trakcie wspierał setki eksperymentów naukowych, wykonał sześć spacerów kosmicznych o łącznym czasie ponad 30 godzin i został dowódcą ISS. Po powrocie na Ziemię pełnił funkcję przedstawiciela ESA w Centrum Kosmicznym Johnsona NASA w Houston, pracując jako CapCom oraz szkoląc astronautów ESA w zakresie spacerów kosmicznych i operacji robotycznych. W ubiegłym roku uczestniczył także w ćwiczeniach NASA Underway Recovery Test 12 u wybrzeży Kalifornii, symulujących wodowanie i odzyskanie załogi Artemis. Przed dołączeniem do korpusu astronautów ESA Parmitano został w 2007 roku wybrany przez włoskie siły powietrzne do szkolenia na pilota doświadczalnego. Ukończył szkolenie w EPNER, francuskiej szkole pilotów doświadczalnych w Istres. Przed misją Beyond w 2019 roku awansował do stopnia pułkownika włoskich sił powietrznych. Ma na koncie ponad 2000 godzin lotu, kwalifikacje na ponad 20 typach wojskowych samolotów i śmigłowców oraz doświadczenie w pilotowaniu ponad 40 różnych statków powietrznych. Kosmiczny debiutant Dla Frank Rubio lot Artemis III będzie drugą wyprawą w kosmos. Podczas pierwszej spędził na orbicie 371 dni. Rubio ukończył Akademię Wojskową Stanów Zjednoczonych w 1998 roku, a następnie uzyskał tytuł doktora medycyny na Uniformed Services University of the Health Sciences w 2010 roku. Przez ponad 28 lat służył w armii amerykańskiej jako pilot, lekarz wojskowy i astronauta. Dla Andre Douglasa misja Artemis III będzie kosmicznym debiutem. Douglas ukończył studia z inżynierii mechanicznej w Akademii Straży Wybrzeża Stanów Zjednoczonych oraz zdobył cztery stopnie podyplomowe w różnych instytucjach, w tym doktorat z inżynierii systemów na Uniwersytecie George’a Washingtona. Aż trzech z czterech członków załogi to doświadczeni piloci wojskowi. W wypadku tej misji jest to najlepszy wybór. Misja Artemis III nie poleci na Księżyc, a jedynie na orbitę okołoziemską. Jej celem jest seria startów najpotężniejszych rakiet świata oraz testy współpracy pomiędzy Orionem a lądownikami, obejmujące interfejsy systemowe, oprogramowanie, napęd i systemy łączności. Orbitalne połączenia Najpierw wystartuje demonstrator lądownika Blue Origin, zdolny do pozostawania na orbicie przez wiele tygodni. Będzie on oczekiwał na przybycie załogi. Następnie NASA wyśle astronautów na pokładzie statku Orion za pomocą rakiety SLS na orbitę okołoziemską. Orion spotka się w przestrzeni kosmicznej z demonstratorem lądownika Blue Origin i pozostanie z nim zadokowany przez około dwa dni. W tym czasie prowadzone będą testy oraz demonstracje technologii, obejmujące również wejście astronautów do lądownika. Po zakończeniu operacji z pojazdem Blue Origin Orion odłączy się i będzie oczekiwał na Starshipa. Oba pojazdy pozostaną połączone przez około jeden dzień w celu przeprowadzenia testów i kontroli systemów. Po zakończeniu tych działań Orion wraz z załogą odłączy się i rozpocznie powrót na Ziemię. Kapsuła ma wodować na Oceanie Spokojnym, gdzie astronautów podejmie zespół ratowniczy Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych oraz NASA. Łącznie załoga ma spędzić w kosmosie około dwóch tygodni, przy czym ostateczna długość misji zostanie określona na bieżąco w zależności od przebiegu startów, manewrów spotkania i dokowania. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy z SETI Institute badali kometę 3I/ATLAS pod kątem śladów obcej cywilizacji. Co ustalili?
Trzeci znany nam obiekt spoza Układu Słonecznego – odkryta niemal rok temu kometa 3I/ATLAS – budzi nieustanne zainteresowanie naukowców. Międzygwiazdowy wędrowiec niesie informacje o innych systemach planetarnych i warunkach ich powstania. Ale może też przenosić ślady wysokorozwiniętej obcej cywilizacji. Tzw. technosygnatury stały się celem poszukiwań prowadzonych przez naukowców SETI Institute.
Pierwszego lipca minie rok od chwili, gdy stacja systemu Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System (ATLAS) ogłosiła wykrycie kolejnego obiektu międzygwiazdowego (ISO) przemieszczającego się przez nasz układ planetarny. Po odkryciu 1I/'Oumuamua w 2017 roku i 2I/Borisov w 2019 roku, kometa 3I/ATLAS stała się trzecim obiektem międzygwiazdowym zaobserwowanym przez astronomów w ciągu zaledwie ośmiu lat. Artefakty cywilizacji Każda detekcja obiektu międzygwiazdowego budzi ogromne zainteresowanie. Głównie ze względu na możliwość dowiedzenia się nieco więcej na temat środowiska międzygwiezdnego i innych układów planetarnych. Ponadto zawsze istnieje nadzieja, że tego typu obiekt jest artefaktem odległej cywilizacji. Zupełnie tak, jak ziemskie sondy, które wleciały już w przestrzeń międzygwiazdową – Pioneer 10, Pioneer 11, Voyager 1, Voyager 2 oraz sonda New Horizons – stały się artefaktami naszej cywilizacji. Naukowcy z SETI Institute (Search for Extraterrestrial Intelligence Institute, Instytut Poszukiwania Inteligencji Pozaziemskiej) przebadali kometę 3I/ATLAS pod kątem oznak aktywności technologicznej (technosygnatur). Skorzystali z Allen Telescope Array (ATA), znajdującego się w obserwatorium radiowym Hat Creek. Kosmiczny wędrowiec skanowany był w szerokim zakresie częstotliwości radiowych – od 1 do 9 gigaherców (GHz). Tak rozległy zakres umożliwił poszukiwanie wąskopasmowych sygnałów radiowych niewystępujących naturalnie, które mogłyby stanowić dowód istnienia technologii. 211 interesujących sygnałów Zespół zidentyfikował aż 74 miliony sygnałów wąskopasmowych, które następnie poddano filtracji w celu usunięcia zakłóceń radiowych. W rezultacie wytypowano 211 interesujących sygnałów, które zostały poddane szczegółowej analizie. Opublikowane niedawno badania wskazują, że kometa 3I/ATLAS ma całkowicie naturalne pochodzenie. Informacja ta nie musi cieszyć poszukiwaczy pozaziemskiej inteligencji, ale, jak podkreślają autorzy badania – ma swoją wartość. Przede wszystkim obserwacje pozwoliły określić górne granice mocy ewentualnego nadajnika radiowego znajdującego się na lub w pobliżu 3I/ATLAS. Konkretnie wykluczono obecność sygnałów silniejszych niż około 10–110 watów w badanym zakresie częstotliwości. Badanie pokazało również zdolność ATA do szybkiego reagowania na odkrycia nowych obiektów międzygwiazdowych. Obserwacje rozpoczęto niecałą dobę po pierwszym wykryciu 3I/ATLAS. W poszukiwaniu cywilizacji pozaziemskiej Według współautorki raportu SETI, Valerii Garcii Lopez, profesor fizyki na Furman University i członkini programu Breakthrough Listen na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, wyniki te udowadniają możliwości współczesnych instrumentów w wykrywaniu potencjalnych technosygnatur. – Wyniki uzyskane dla 3I/ATLAS pokazują, jak realistyczne jest wykrycie sygnału przy użyciu technologii, którą dysponujemy obecnie. Właśnie dlatego ważne jest kontynuowanie poszukiwań technosygnatur, nawet w przypadku obiektów, po których nie spodziewalibyśmy się żadnych sygnałów – podkreśla uczona. Poszukiwania technosygnatur, czyli technicznych śladów istnienia inteligencji pozaziemskiej, trwają od ponad 60 lat. Pionierem poszukiwań był amerykański astronom i założyciel SETI Frank Drake. W 1960 roku badacz prowadził tzw. Projekt Ozma. Wykorzystując radioteleskop nasłuchiwał sygnałów radiowych z okolic gwiazd podobnych do Słońca. Była to pierwsza naukowa próba wykrycia sztucznych sygnałów pochodzących od potencjalnych cywilizacji pozaziemskich. W kolejnych dekadach badania rozwijały się głównie jako poszukiwania sygnałów radiowych. Termin „technosygnatura” zaczął być szerzej stosowany dopiero w XXI wieku i obejmuje dowolny obserwowalny ślad działalności technologicznej obcej cywilizacji. Źródło: SETI Institute Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pompeje – praktyczny przewodnik po skamieniałej tragedii
Rankiem 24 sierpnia 79 roku n.e. z Wezuwiusza wystrzeliła w górę wysoka na 34 kilometry kolumna kamieni, popiołów i gazów wulkanicznych. Na budzących się mieszkańców pobliskich miast – Pompeje, Herkulanum, Oplontis i Stabie – spadł grad gorących skał i tony palącego popiołu. Niemal dwa tysiące lat później Pompeje są archeologicznym skarbem, po którym przechadzają się tysiące turystów dziennie.
Spis treści: Miasto luksusu Najważniejsze domy i budowle Zwiedzanie miasta „«Dom mój do dzisiaj pokazują co dzień, I pustkę tę daleki ogląda przechodzień, I w najtajniejsze wchodzi rozwalin zakątki, A przecież imię rzadki zaznał dla pamiątki...»” C.K. Norwid, „Pompeja” Pompeje zbudowano na plateau utworzonym przez prehistoryczny potok lawowy Wezuwiusza. Pierwsze osady powstały tam już na przełomie VII i początku VI wieku p.n.e. Wpływ na rozwój miasta mieli Etruskowie, Grecy oraz ludność miejscowa. W V wieku p.n.e. Pompeje otoczono murami obronnymi. Miasto luksusu Gdy na przełomie IV–III wieku p.n.e. Rzym rozszerzał swoje wpływy w Kampanii, Pompeje stały się sojusznikiem republiki rzymskiej. Prawdziwy rozkwit przeżyły w okresie panowania cesarzy Augusta i Tyberiusza. Powstały wówczas liczne świątynie, łaźnie, teatry i luksusowe domy. W 62 r. n.e. silne trzęsienie ziemi zniszczyło znaczną część miasta. Odbudowę przerwała erupcja Wezuwiusza 24 sierpnia 79 r. n.e., która zasypała Pompeje popiołem i pumeksem. Miasto odkryto ponownie pod koniec XVI wieku, a systematyczne wykopaliska rozpoczęto w 1748 r. za panowania Karola III Burbona. W tej chwili stanowisko archeologiczne obejmuje około 66 hektarów. Jednak to nie ze względu na wielkość Pompeje są tak interesujące. Stanowisko jest wyjątkowe, ponieważ zachowało się całe rzymskie miasto „zamrożone w czasie”: domy, sklepy, piekarnie, graffiti, freski, a nawet odlewy ludzi i zwierząt. Większość stanowisk archeologicznych to ruiny monumentalnych budowli. Natomiast Pompeje pokazują codzienne życie zwykłych mieszkańców niemal minuta po minucie przed katastrofą. Najważniejsze domy i budowle Dom Cytrzysty (House of the Citharist) to jedna z największych rezydencji w Pompejach, zajmująca niemal cały kwartał miasta. Posiadała dwa atria i trzy perystyle. W centralnym ogrodzie znajdował się basen z fontannami i brązowymi rzeźbami zwierząt. Nazwa domu pochodzi od znalezionego posągu Apollina grającego na cytrze. Dom Casca Longusa, elegancka willa z II wieku p.n.e., znana z dekoracji inspirowanych teatrem i tragediami Menandra. Znaleziono tu luksusowe przedmioty należące prawdopodobnie do Publiusza Serviliusa Casca Longusa – jednego ze spiskowców, którzy zamordowali Juliusza Cezara. Folusz Stefanusa, czyli przekształcona z budynku mieszkalnego pralnia. Tkaniny czyszczono przy użyciu mieszaniny wody i moczu zbieranego w ulicznych pojemnikach. Przy wejściu odnaleziono szkielet właściciela próbującego uciec podczas erupcji. Dom Menandra to luksusowa rezydencja arystokratyczna z freskami przedstawiającymi sceny z „Iliady” i „Odysei”. W piwnicy znaleziono skrzynię ze srebrną zastawą stołową. Dom należał do rodziny spokrewnionej z cesarzową Poppeą. Dom Paquiusa Proculusa znany jest z bogatych mozaik podłogowych i portretów właścicieli. Ogród Uciekinierów to dawna winnica, w której znaleziono odlewy trzynastu ofiar erupcji próbujących uciec z miasta. Zginęły wskutek gorących gazów i popiołu. Dom Oktawiusza Quartio jest rezydencją przypominającą wiejską willę z kanałami wodnymi, fontannami i dekoracjami inspirowanymi Egiptem oraz kultem Izydy. Dom Wenus w Muszli znany jest przede wszystkim z wielkiego fresku przedstawiającego nagą Wenus leżącą w muszli, otoczoną cherubinami. Amfiteatr w Pompejach to najstarszy tego typu obiekt rzymskiego świata. Został zbudowany około 70 r. p.n.e. Mógł pomieścić około 20 tysięcy widzów. Wielka Palestra to ogromny kompleks sportowy przeznaczony do ćwiczeń młodzieży. Znaleziono tam liczne graffiti i szczątki osób, które próbowały schronić się podczas erupcji. Koszary Gladiatorów były początkowo miejscem szkolenia wojowników, które później przekształcone w prywatny dom. Wewnątrz znaleziono liczne inskrypcje związane z walkami gladiatorów. Dom Cecyliusza Jukundusa, w którym odkryto archiwum 154 tabliczek woskowych dokumentujących transakcje finansowe. Dom Fauna jest jedną z najsłynniejszych i największych rezydencji Pompejów. Znajdowała się tu mozaika przedstawiająca bitwę Aleksandra Wielkiego z Dariuszem oraz posąg tańczącego fauna. Zwiedzanie miasta Do Pompejów najłatwiej dojechać pociągiem z Neapolu – linią Circumvesuviana do stacji Pompei Scavi – Villa dei Misteri, która znajduje się tuż przy głównym wejściu do wykopalisk. Można również wybrać wycieczkę zorganizowaną z transportem z Neapolu lub Rzymu. Oficjalny bilet „Pompeii Express” kosztuje obecnie ok. 20 euro i obejmuje główny teren wykopalisk. Droższa wersja „Pompeii Plus” to koszt ok. 25 euro. Bilet pozwala również na zwiedzenie podmiejskich willi. Dzieci i młodzież poniżej 18. roku życia z państw Unii Europejskiej wchodzą na teren Pompei bezpłatnie, a młodzi dorośli do 25 lat płacą symboliczną opłatę 2 euro. W sezonie – szczególnie od kwietnia do sierpnia – bilety warto kupować z kilkudniowym wyprzedzeniem online, ponieważ obowiązują limity wejść i bilety imienne. Zwiedzanie Pompejów zajmuje zwykle od 3 do 5 godzin, ale osoby bardziej zainteresowane historią potrafią spędzić tam cały dzień. Teren jest ogromny, dlatego wybierając się tam nie zapomnijmy o wygodnych butach, butelce wody i nakryciu głowy. Na miejscu można wypożyczyć audioprzewodnik, który kosztuje około 9 euro dla dorosłych i jest dostępny przy wejściach do parku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Plac św. Marka to bijące serce Wenecji. Odbywały się tu uroczystości kościelne, karnawały i egzekucje
Zdaniem Napoleona Bonaparte na całym świecie nie było znakomitszego miejsca niż wenecki Plac św. Marka. Centralny plac miasta był świadkiem wizyt cesarzy i papieży. To przy nim stoją najznamienitsze zabytki Wenecji. To również on był miejscem egzekucji i najważniejszym punktem na mapie weneckiego karnawału. Jego historia jest tak różnorodna, jak tylko bywa życie.
Spis treści: W bizantyjskim stylu Pałac Dożów Wenecja widziana z góry Najstarsza kawiarnia świata Nie można zwiedzić Wenecji nie zahaczając o plac św. Marka. Ten wydłużony czworobok o długości 170 metrów i szerokości między 50 a 80 metrów jest centralnym punktem miasta. Otaczają go cuda architektury i historia bijąca z każdego kamienia. Trudno o bardziej zachwycającą świątynię niż Bazylika św. Marka. Pierwotny kościół powstał w IX wieku, aby być miejscem spoczynku relikwii św. Marka Ewangelisty. Weneccy kupcy wywieźli relikwie w 828 roku z Aleksandrii. Nie było to jedyne przywłaszczenie tworzące to wyjątkowe miejsce. W bizantyjskim stylu Świątynia jest znakomitym przykładem sztuki bizantyjskiej w Europie. Budowla była wzorowana na kościele Świętych Apostołów w Konstantynopolu, stolicy Cesarstwa Bizantyjskiego. Wschodni przepych można dostrzec niemal w każdym centymetrze kwadratowym bazyliki. Budowla została zaprojektowana na planie krzyża greckiego i zwieńczona pięcioma dużymi kopułami, charakterystycznymi dla architektury bizantyjskiej. Fasada bazyliki ozdobiona jest bogatymi mozaikami, łukami i orientalnymi detalami. Za to jej wnętrze pokrywają tysiące metrów złotych mozaik przedstawiających sceny biblijne. Świątynia często określana jest mianem „kościoła ze złota”. Stanowi wyjątkowe połączenie kultury zachodniej i wschodniej. Wenecja utrzymywała silne kontakty handlowe i polityczne z Konstantynopolem. Stąd w bazylice widoczne są liczne wpływy wschodnie – zarówno w architekturze, jak i dekoracjach. Lecz wpływy to jedno, a zrabowane z miasta dzieła sztuki – drugie. Po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku Wenecjanie zabrali stamtąd wiele dzieł sztuki i elementów architektonicznych. Samą bazylikę ozdobiono marmurami, kolumnami oraz słynną kwadrygą koni z hipodromu konstantynopolitańskiego. Pałac Dożów Tam, gdzie Canal Grande spotyka się z południową częścią Placu św. Marka, znajduje się Pałac Dożów (Palazzo Ducale). Doża to określenie głowy państwa z czasów Republiki Weneckiej. Pałac był zarówno jego siedzibą, jak i miejscem administrowania republiką. Budynek wielokrotnie niszczyły pożary, lecz zawsze był odbudowywany, często z wpływami architektonicznymi z danej epoki. Początkowo Pałac Dożów pełnił funkcję twierdzy obronnej. Ta spłonęła w 976 roku, lecz została odbudowana i przebudowywana przez kolejne stulecia. Najważniejszych zmian dokonał doża Sebastiano Ziani, który uporządkował funkcje administracyjne budynku i przeniósł część urzędników do nowej Prokuracji przy Placu św. Marka. Swój wyjątkowo reprezentacyjny charakter pałac zyskał na przełomie XIV i XV. Dobudowano wówczas monumentalną salę Wielkiej Rady oraz charakterystyczną fasadę z lekkimi, ażurowymi arkadami wychodzącymi na lagunę i Piazzettę. Główne wejście – Porta della Carta – powstało w stylu późnogotyckim i zostało ozdobione wizerunkiem doży klęczącego przed skrzydlatym lwem św. Marka. Oryginalne rzeźby zostały jednak zniszczone z rozkazu Napoleona po upadku Republiki Weneckiej. Wenecja widziana z góry Z pałacem połączony jest również słynny Most Westchnień prowadzący do dawnego więzienia. Po utracie niepodległości przez Wenecję pałac stał się siedzibą władz francuskich i austriackich, a dziś jest jednym z najważniejszych muzeów miasta. Kolejnym istotnym miejscem jest Campanile – Dzwonnica św. Marka. Ta ceglana wieża pochodzi z XVI wieku i ma wysokość 99 metrów. Stanowi znakomity punkt widokowy. Jednak ci, którzy obawiają się o swoje nogi nie muszą się martwić. Oryginalna dzwonnica zawaliła się w 1902 roku, ale na szczęście została odbudowana. Dodano też pewne udogodnienie – windę. Torre dell’Orologio, czyli wieża zegarowa znajduje się po północnej stronie Placu św. Marka, blisko bazyliki. Stojąc przodem do bazyliki i patrząc w lewo, trudno nie zauważyć dużego zegara na szczycie wieży. Znajdują się tam dwie miedziane figury uderzające w dzwon. Wieczorem wieża jest jeszcze bardziej efektowna dzięki podświetleniu. Oprócz zegara warto zwrócić uwagę na fasadę z błękitno-złotymi dekoracjami, skrzydlatego lwa oraz zegar astronomiczny. Gdy wieża jest otwarta dla zwiedzających, można zobaczyć imponujący mechanizm obsługujący zegar. Pod wieżą znajduje się także przejście do Mercerii – jednej z głównych ulic handlowych Wenecji. Najstarsza kawiarnia świata Po obu stronach Placu św. Marka znajdują się zabytkowe budynki zwane Prokuracjami. Po północnej stronie stoi Stara Prokuracja (Procuratie Vecchie) z XVI wieku – jeden z pierwszych renesansowych budynków publicznych Wenecji. Naprzeciw niej wznosi się wzorowana na niej Nowa Prokuracja (Procuratie Nuove). Arkady na parterze od wieków zajmują sklepy i słynne kawiarnie, m.in. historyczne Caffè Florian działające od 1720 roku oraz Caffè Quadri. Ci, którzy chcą odpocząć w kawiarniach powinni dokładnie przyjrzeć się cenom i wszystkim dodatkowym kosztom, bo rachunek naprawdę może zaskoczyć. Zachodnią część placu zamyka klasycystyczne Skrzydło Napoleońskie (Ala Napoleonica), wzniesione w XIX wieku z polecenia Napoleon Bonaparte. Aby je wybudować, zburzono dawny kościół San Geminiano. W budynku mieściły się sale reprezentacyjne i apartamenty administracji, a dziś znajduje się tam Museo Correr – muzeum poświęcone historii i sztuce Wenecji, słynące m.in. z kolekcji dzieł Antonio Canovy. W końcu XII wieku w południowej części placu postawiono dwie charakterystyczne kolumny. Na jednej znajduje się skrzydlaty lew św. Marka – symbol patrona Wenecji, obecny w całym mieście. Drugą zdobi figura św. Teodora, pierwszego patrona Wenecji, przedstawionego stojącego na krokodylu. To właśnie tam w czasach Republiki Weneckiej wykonywano publiczne egzekucje i tortury skazańców. Tuż za kolumnami znajduje się port i przystań dla gondoli. Półgodzinny rejs to koszt 90–110 euro. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Cardiff – od rzymskiej fortecy, przez centrum handlu węglem, po nowoczesną stolicę Walii
Historia Cardiff sięga 50 roku naszej ery. Zanim Rzymianie zbudowali na tym obszarze swój pierwszy fort, królowało tam waleczne plemię Sylurów. Ponad półtora tysiąca lat później miasto stało się największym portem eksportu węgla na świecie. Z Cardiff pochodził też Kapitan Morgan, jamajski król piratów.
Spis treści: Twierdza Cardiff Średniowieczne miasto Port węglowy Jamajski król korsarzy Uciekając przed zagładą Tragiczna wyprawa na biegun Cardiff jest największym miastem i stolicą Walii. Współcześnie miasto jest pełne pubów, restauracji i stadionowego gwaru. Jednak nim stało się kosmopolityczną stolicą regionu, przeszło przemianę od rzymskiej placówki wojskowej, przez średniowieczne miasto targowe i jedno z centrów rewolucji przemysłowej, aż po tętniącą życiem metropolię XXI wieku. Twierdza Cardiff Najbardziej charakterystycznym i centralnym symbolem Cardiff jest Cardiff Castle – ogromna twierdza, wokół której powstało i rozrosło się miasto. Pierwszą fortyfikację wznieśli tutaj Rzymianie około 50 roku naszej ery. Zanim rzymskie legiony wkroczyły do Brytanii, tereny te były zasiedlone przez celtyckie plemię Sylurów. Pierwsi legioniści pojawili się na ich ziemiach za rządów cesarza Nerona. Wówczas też powstał pierwszy, drewniany fort. Jednak Sylurowie nie chcieli oddać swoich ziem. Ostatecznie rzymskie oddziały umocniły się na tym obszarze dopiero kilka dekad później, pod dowództwem Sekstusa Juliusza Frontyna, cenionego żołnierza, inżyniera i pisarza. Fortowi zbudowanemu za jego panowania nadano nazwę Caerdyf lub Caerdydd. Pierwotny rzymski fort rozbudowali Normanowie. Wiele wieków później, w epoce wiktoriańskiej wzbogacono go o niezwykle bogate wnętrza. Średniowieczne miasto Wokół ufortyfikowanej budowli rozwijało się średniowieczne Cardiff. Ślady tego są widoczne do dziś m.in. w układzie ulic i nazwach dzielnic. Jedną z najstarszych ulic miasta jest Womanby Street – dziś centrum nocnego życia Cardiff. Sama nazwa może pochodzić od staronordyjskiego określenia oznaczającego „ulicę psiarza” albo „siedzibę cudzoziemców”. Innym średniowiecznym miejscem jest znajdująca się w dzielnicy Roath „Death Junction”. Chociaż współcześnie to jedno z najbardziej ruchliwych skrzyżowań miasta, dawniej znajdowało się tam Gallows Field – miejsce publicznych egzekucji. W średniowieczu szubienice stawiano poza murami miast, dlatego okolica ta przez wieki kojarzyła się mieszkańcom z karą śmierci. Port węglowy Prawdziwy rozwój Cardiff rozpoczął się pod koniec XVIII wieku wraz z budową Kanału Glamorganshire, który połączył doki miasta z kopalniami południowej Walii. W ciągu niespełna stu lat Cardiff stało się największym portem eksportu węgla na świecie. Do współczesnej stolicy Walii napływali ludzie z całego świata – na początku XX wieku mieszkały tu osoby aż 57 narodowości. Ślady dawnej potęgi przemysłowej można wciąż dostrzec w Coal Exchange – budynku, w którym ustalano światowe ceny węgla i zawarto pierwszy na świecie kontrakt o wartości miliona funtów. Jamajski król korsarzy W 1635 roku w Llanrhymny – wówczas wiosce położonej między Cardiff a Newport w południowej Walii – w zamożnej rodzinie farmerskiej urodził się Henry Morgan. Znany jest szerzej jako Kapitan Morgan lub król piratów. W 1654 roku Henry Morgan dołączył w Portsmouth do wojsk Olivera Cromwella. Cromwell postanowił wysłać armię na Karaiby, by zaatakować Hiszpanów. W ten sposób Morgan trafił na Jamajkę. Osiem lat później otrzymał swoje pierwsze dowództwo jako kapitan statku korsarskiego uczestniczącego w ataku na Santiago de Cuba. Korsarz działał z upoważnienia brytyjskiego rządu lub jego przedstawiciela, np. gubernatora Jamajki, i mógł napadać na Hiszpanów w imieniu Anglii. W zamian korsarze mogli zatrzymywać część łupów dla siebie. W pewnym sensie byli więc „legalnymi” piratami. Morgan był skutecznym dowódcą i miał posłuch u innych korsarzy. W 1666 roku został nawet wybrany korsarskim admirałem. Niedługo później mianowano go głównodowodzącym wszystkich sił Jamajki. Miał pod swoją komendą 36 statków i 1800 ludzi. W Cardiff wciąż stoi dom, w którym urodził się korsarz. Jego historię przypominają też liczne puby i zajazdy. Uciekając przed zagładą Podczas drugiej wojny światowej Cardiff było jednym z głównych celów niemieckich nalotów. Wszystko ze względu na znajdujące się tam doki. Najtragiczniejszy atak miał miejsce 2 stycznia 1941 roku. W ciągu jednej nocy zginęło 165 osób, a setki domów zostały zniszczone. Ślady tamtych wydarzeń można zobaczyć do dziś. Na moście kolejowym w dzielnicy Canton, przy skrzyżowaniu Lansdowne Road i Grosvenor Street, nadal widoczne są niewielkie otwory po kulach i odłamkach z czasów wojny. W mieście znajduje się też wyjątkowy relikt zimnej wojny – bunkier nuklearny. Powstał po 1948 roku jako część przygotowań na ewentualny wybuch III wojny światowej. W środku zachowały się stalowe łóżka piętrowe, systemy wentylacyjne i generatory prądu. Co ciekawe, większość ludzi nie ma pojęcia, że taki obiekt znajduje się tuż obok spokojnych ogrodów Insole Court. Dzisiejsze okolice Queen Street i Cardiff Castle pełne są ulicznych muzyków, turystów i sklepów. Niewiele osób wie jednak, że dawniej znajdowała się tam arena walk byków. Do 1835 roku organizowano tu brutalne widowiska bull-baiting – byka przywiązywano do pala, a następnie wypuszczano na niego psy, podczas gdy tłum obstawiał zakłady. Tragiczna wyprawa na biegun W 1910 roku właśnie z Cardiff wyruszył statkiem Terra Nova na swoją najsłynniejszą wyprawę na biegun południowy Robert Falcon Scott – legendarny brytyjski badacz Antarktydy, znany na całym świecie jako „Captain Scott”. Wyprawa dotarła na miejsce w styczniu 1912 roku, odkrywając jednak, że norweski polarnik Roald Amundsen wyprzedził ich o kilka tygodni. Ale nie to było najstraszniejsze. Podczas drogi powrotnej Scott i czterech członków jego ekspedycji zginęli z wycieńczenia, zimna i głodu zaledwie kilkanaście kilometrów od składu zapasów, który mógł ich uratować. Po odnalezieniu ich ciał świat poznał dzienniki Scotta, w których opisywał ostatnie dni wyprawy. Stał się symbolem odwagi, determinacji i tragicznego heroizmu epoki wielkich odkryć geograficznych. Cardiff do dziś pielęgnuje pamięć o tej historii. Przypomina o niej zarówno najstarszy hotel miasta The Royal, z którego Scott wyruszył w podróż, jak i Scott Memorial Lighthouse w Roath Park. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Sztokholmskie muzeum Vasa kryje niegdyś najpotężniejszy okręt wojenny świata. Zatonął przepłynąwszy zaledwie 1300 m
Mówiąc o statkach, które zatonęły podczas dziewiczego rejsu, zwykle przychodzi nam do głowy Titanic, który zatonął po niespełna pięciu dniach od wyjścia z portu. Mający symbolizować potęgę militarną Szwecji okręt Vasa nie miał nawet tyle szczęścia. Zatonął już w sztokholmskim porcie i spędził na jego dnie 333 lata. Gdy go w końcu wyciągnięto, zbudowano dla niego specjalne muzeum.
Spis treści: Pływająca forteca Błędy konstrukcyjne Dziewiczy rejs Szwedzki program Apollo 10 sierpnia 1628 roku był spokojnym, idealnym na wodowanie dniem. Z południowego zachodu wiał lekki wiatr i wszystko wskazywało, że szwedzka marynarka wojenna zyskuje właśnie najpotężniejszą broń w swoim arsenale. Pływająca forteca Król Szwecji Gustaw II Adolf, kuzyn Zygmunta III Wazy, był entuzjastą artylerii. Dlatego jego flagowy okręt musiał być solidnie wyposażony w działa. W swój pierwszy rejs wyruszył z 64 działami. Jednak ze względu na opóźnienia w dostawie dział, osiem furt działowych pozostało pustych. Główne uzbrojenie stanowiło 48 dział 24-funtowych (historyczna kategoria) – potężnych, brązowych armat strzelających kulami o wadze około 10 kg. Na górnym pokładzie znajdowały się mniejsze działa: osiem 3-funtowych (1,25 kg) oraz sześć tzw. stormstycken – krótkich dział o cienkich ściankach, używanych do rażenia załogi przeciwnika na krótkim dystansie. Jednorazowo działa Vasy mogły wystrzelić salwą burtową z aż 250 kilogramów amunicji – około cztery razy więcej niż typowy szwedzki okręt wojenny lat 20. XVII wieku i dwa razy więcej niż największe jednostki innych flot północnoeuropejskich. Gdy ciężkie żelazne kule opuszczały lufy, osiągały prędkość zbliżoną do prędkości dźwięku. Przez krótką chwilę Vasa był najpotężniej uzbrojonym okrętem na Bałtyku – jeśli nie na świecie. Był pływającą fortecą budzącą grozę od Tallinna (dawniej Reval) po Kopenhagę. Błędy konstrukcyjne Statek był też bogato zdobiony, miał specjalną komnatę królewską. Jednakże – jak niespełna trzy wieki później Titanic – jego piękno i potęga nie szły w parze z perfekcyjnością konstrukcji. Chociaż projektant statku, Henrik Hybertsson, był doświadczonym szkutnikiem, nie miał praktyki w budowie tak wielkich i potężnie uzbrojonych okrętów. W tamtych czasach nie istniały jeszcze metody matematyczne pozwalające przewidzieć stabilność statku – opierano się na doświadczeniu. Górna część kadłuba Vasy była zbyt wysoka i za ciężka w stosunku do części podwodnej. Środek ciężkości znajdował się zbyt wysoko, przez co nawet lekki wiatr powodował groźne przechyły. Było to widoczne już w dniu katastrofy – a niektórzy podejrzewali to jeszcze przed wypłynięciem. Dzień zwodowania okrętu rozpoczął się nabożeństwem. W całym mieści panowała świąteczna atmosfera. Po licznych opóźnieniach, problemach z dostawami dział i zmianie kapitana, świeżo wyposażona Vasa stała zakotwiczona poniżej sztokholmskiego zamku, z działami na pokładzie i załogą na stanowiskach. Nabrzeże było pełne ludzi, a woda roiła się od małych łodzi z widzami, którzy chcieli zobaczyć, jak potężna machina wojenna wypływa ze stolicy. Jednak to, co zaczęło się nabożeństwami i świąteczną atmosferą, zakończyło się wodnym grobem. Sam statek zwodowano wczesnym popołudniem. Dziewiczy rejs W dziewiczy rejs statku pozwolono załodze zabrać rodziny. Goście – w tym kobiety i dzieci – mieli wysiąść w twierdzy Vaxholm Fortress, zanim okręt popłynie dalej do letniej bazy floty na wyspie Älvsnabben. Tam miał pełnić funkcję okrętu flagowego eskadry rezerwowej, oczekując na rozkazy – czy wzmocnić blokadę Gdańska w wojnie z Rzecząpospolitą Obojga Narodów, czy dołączyć do sił chroniących Stralsund. Dopiero wtedy na pokład mieli wejść żołnierze piechoty morskiej – około 300 ludzi. Nigdy jednak tam nie dotarli. Vasa odbiła od brzegu między godziną czwartą a piątą po południu. Ponieważ wiatr wiał z południa, statek musiał być przeciągany przy pomocy kotwic wzdłuż nabrzeża aż do miejsca znanego dziś jako Slussen. Tam mógł złapać prąd wodny prowadzący przez port. Gdy tak się stało, odwiązano ostatnie liny, postawiono cztery z dziesięciu żagli i oddano salut. Pod klifami Södermalm wiatr był słaby – statek dryfował, słabo reagując na ster. Niewielki podmuch przechylił go na lewą burtę, ale powoli wrócił do pionu. Jednak gdy okręt minął przesmyk przy Tegelviken, silniejszy podmuch przechylił go tak bardzo, że woda zaczęła wlewać się przez otwarte furty działowe na dolnym pokładzie. Vasa zaczęła tonąć. Na pokładzie wybuchła panika. Kapitan Söfring Hansson rozkazał zluzować żagle i zamknąć furty działowe. Wiceadmirał Erik Jönsson zbiegł pod pokład, by sprawdzić działa. Wielu ludzi rzuciło się do wody, inni próbowali wydostać się po przechylonych drabinach. W ciągu kilku minut statek spoczął na dnie na głębokości 32 metrów. Maszty wystawały ponad powierzchnię – część ludzi chwyciła się ich, inni zostali podjęci przez łodzie towarzyszące. Niektórzy dopłynęli do brzegu wyspy Beckholmen. Zginęło około 30 osób, głównie uwięzionych wewnątrz statku. Był to triumf, który zakończył się sromotną porażką. W Sztokholmie zapanowała żałoba. Szwedzki program Apollo W kwietniu 1961 roku grupa nurków i archeologów zanurzyła się w czarnej mazi wypełniającej Vasę. Statek został opróżniony z wody przy pomocy trzech ogromnych pomp. Prace trwały dziesięć dni, a w ich trakcie nurkowie badali kadłub i uszczelniali przecieki. 4 maja okręt został odholowany do suchego doku Gustawa V na wyspie Beckholmen. Tam odłączono go od barek podnoszących i unosząc się już na własnym kilu, wpłynął do doku, osiadając na specjalnie zbudowanym betonowym pontonie. Całą skomplikowaną i kosztowną procedurę media nazwały szwedzkim programem Apollo. Ponieważ podobnie, jak w przypadku Apollo, celem było dokonanie czegoś, co wielu uważało za niemożliwe: wydobycie w całości XVII-wiecznego okrętu wojennego z dna morza. Nawet dziś wiele osób pamięta, gdzie byli w chwili, gdy Vasa po 333 latach w ciemności w końcu wynurzyła się z głębin. Tym bardziej, że zupełnie jak w dniu zwodowania, wydobycie statku z dna przyciągnęło tłumy. Wrak został przetransportowany do tymczasowej hali zwanej „Wasavarvet”, gdzie prowadzono jego konserwację przez kilkadziesiąt lat. Muzeum Vasa zbudowano dopiero w latach 80. ubiegłego wieku. Znajduje się ono przy Galärvarvsvägen 14, na wyspie Djurgården w Sztokholmie, nieopodal muzeum ABBA. Jest najczęściej odwiedzanym muzeum w całej Skandynawii. Tylko w 2024 roku odwiedziło je ponad 1,25 miliona gości. Bilet wstępu kosztuje 195–240 koron (76–94 zł), osoby poniżej 18. roku życia nie płacą. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Satelitarna poduszka gazowa przeciwko burzom słonecznym? Nowy, radykalny pomysł fizyków kosmicznych
Nasze codzienne życie coraz bardziej zależy od satelitów orbitujących wokół Ziemi. Rynek satelitarny będzie się rozrastał. Mają powstać kosmiczne elektrownie solarne, orbitalne centra danych. Po nich przyjdą kosmiczne fabryki przetwarzające surowce z pochwyconych planetoid i stocznie dla statków kosmicznych połączone z Ziemią windami kosmicznymi. Pozostaje jednak pewien problem: niska odporność elektroniki orbitalnej na napływ wysokoenergetycznych cząstek plazmy wyrzuconych przez Słońce podczas gwałtownych erupcji.
Nie chcemy, by burza geomagnetyczna podobna do wydarzenia Carringtona z 1859 roku, odebrała nam możliwość korzystania z infrastruktury orbitalnej. Richard Carrington był brytyjskim astronomem, który 1 września 1859 roku zaobserwował wyjątkowo silny rozbłysk słoneczny. Dzień lub dwa później w ziemską magnetosferę uderzyła ogromna chmura wysokoenergetycznej plazmy słonecznej pochodząca z tzw. koronalnego wyrzutu masy (CME). Zorze polarne były widoczne nawet na Karaibach i w Meksyku. W Ameryce Północnej i w Europie noc była tak jasna, że można było czytać bez sztucznego oświetlenia. Z urządzeń telegraficznych wyskakiwały iskry, wielu operatorów telegrafów zostało rażonych prądem, a same urządzenia działały nawet po odłączeniu baterii, zasilane wyłącznie prądami indukowanymi przez burzę geomagnetyczną. Projekt Ściany Burzowej Gdyby podobna burza wystąpiła obecnie, mogłaby uszkodzić wiele satelitów i spowodować długotrwałe awarie sieci energetycznych na dużych obszarach. Nie oznaczałoby to końca cywilizacji, ale skutki gospodarcze mogłyby być ogromne. Właśnie dlatego część ekspertów uważa, że konieczne jest radykalne rozwiązanie. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Space Weather” naukowcy opisują projekt „StormWall” („Ściana Burzowa”). Zakłada on zbudowanie floty satelitów, które tuż przed uderzeniem plazmy słonecznej w Ziemię uwalniałyby setki ton gazów w przestrzeń kosmiczną. Symulacje komputerowe sugerują, że taka sztuczna chmura mogłaby zmniejszyć intensywność dużej burzy słonecznej o co najmniej połowę. – To tak, jakby zainstalować poduszkę powietrzną w magnetosferze – mówi Daniel Welling, współautor badania i fizyk kosmiczny z Uniwersytetu Michigan. Otoczyć Ziemię tarczą Czy jednak możemy sobie pozwolić na taką ingerencję w środowisko orbitalne? Zdaniem pomysłodawców ochronne gazy StormWall rozproszyłyby się w ciągu kilku godzin. – Propozycja wymagałaby bardziej zaawansowanych symulacji i testów. Mimo to jest wyjątkowo innowacyjna i wydaje się całkiem wykonalna w niedalekiej przyszłości – uważa Allison Jaynes, fizyczka kosmiczna z Uniwersytetu Iowa. Na co dzień odchylające większość wiatru słonecznego ziemskie pole magnetyczne zdecydowanie wystarcza. Możemy czuć się bezpieczni. Jednak podczas ekstremalnych burz słonecznych pole magnetyczne Ziemi może „połączyć się” z polem magnetycznym Słońca, powodując niejako zwarcie. Wówczas energia i naładowane cząstki napływające do ziemskiego środowiska magnetycznego mogą uszkadzać elektronikę satelitów oraz zagrażać astronautom. Część energii trafia też do górnych warstw atmosfery, ogrzewając je i powodując ich rozszerzenie. Powstały opór aerodynamiczny może przyspieszać spadanie satelitów z orbity. Na szczęście nasza planeta ma też inny mechanizm obronny. Tuż ponad atmosferą znajduje się pierścieniowy rezerwuar chłodnej plazmy, czyli zjonizowanych gazów. Gdy burza słoneczna zaburza ziemskie pole magnetyczne, część tej materii jest wypychana w stronę Słońca. Obserwacje pokazują, że dodatkowa masa działa jak balast, spowalniając proces łączenia się ziemskiego pola magnetycznego z polem Słońca. A proponowany StormWall miałby wzmocnić ten naturalny efekt. Statki kosmiczne wielkości autobusów Wstępna koncepcja zakłada wykorzystanie sześciu ciężkich rakiet nośnych, takich jak SpaceX Starship lub Long March 9, do wyniesienia statków kosmicznych wielkości małego autobusu na orbitę geostacjonarną, około 36 000 kilometrów nad Ziemią. Znajdowałyby się one daleko poza orbitą Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, ale nadal wewnątrz ziemskiej osłony magnetycznej. Statki te przewoziłyby ogromne zbiorniki z litem, barem, sodem lub nawet zwykłą słoną wodą. Gdy satelity monitorujące wykryłyby niebezpieczną erupcję słoneczną, zbiorniki uwolniłyby swoją zawartość. Promieniowanie słoneczne szybko zjonizowałoby materiał, zamieniając go w plazmę, która zostałaby przyciągnięta ku dziennej stronie Ziemi i utrudniałaby proces rekoneksji pól magnetycznych. Naukowcy szacują, że 400 ton takiego materiału mogłoby zmniejszyć siłę silnej burzy geomagnetycznej o ponad 60%. System mógłby służyć nie tylko do osłabiania burz słonecznych. Amerykański Departament Obrony bada sposoby usuwania promieniowania uwięzionego przez ziemskie pole magnetyczne po eksplozji jądrowej w przestrzeni kosmicznej. W lutym Laboratorium Badawcze Marynarki Wojennej przetestowało pokrewną metodę, uwalniając bar z rakiety suborbitalnej. W miarę jonizacji i rozprzestrzeniania się gazu powstają niestabilności, które mogą usuwać wysokoenergetyczne cząstki z orbity do atmosfery, gdzie ich szkodliwość maleje. Źródło: Science.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy „mrugnęła” do nas pierwotna czarna dziura? Nowe rozwiązanie zagadki sprzed sześciu lat
W 2019 roku astronomowie zaobserwowali coś bardzo specyficznego. Dostrzegli odległą gwiazdę, której jasność stopniowo rosła przez około godzinę, po czym wróciła do normalnego poziomu. Nie pasowało to do żadnego znanego zjawiska gwiazdowego. Sześć lat później naukowcy sądzą, że mógł to być sygnał, który przywędrował do nas z maleńkiej pierwotnej czarnej dziury.
18 grudnia 2019 roku Dark Energy Camera (DECam), zainstalowana na czterometrowym Teleskopie Víctora M. Blanco znajdującym się w Cerro Tololo Inter-American Observatory w Chile, obserwowała gwiazdę w Wielkim Obłoku Magellana. W pewnej chwili obserwacji zarejestrowała pojedynczy, trwający 60 minut, wzrost jasności. Pojaśnienie było bardzo symetryczne, nie dostrzeżono zmiany koloru światła, a samo zjawisko nie powtórzyło się w kolejnych obserwacjach. A przecież większość gwiazd zmiennych pulsuje wielokrotnie. Tutaj był tylko jeden „błysk” i koniec. Sygnał z mikroskopijnej czarnej dziury Tuż po zdarzeniu rozważano kilka scenariuszy. Sugerowano, że był to po prostu zwykłe pojaśnienie gwiazdy lub błąd instrumentu. Inni badacze przypuszczali, że obserwowana gwiazda ma niewidocznego towarzysza, ewentualnie, że pojaśnienie było wywołane przejściem swobodnie dryfującej planety. Jednak żadne rozwiązanie nie wydawało się w pełni odpowiadać zjawisku, ponieważ godzinne pojaśnienie gwiazdy trwało zbyt długo jak na rozbłysk gwiazdy, zbyt krótko na supernową i było zbyt płynne jak na większość znanych rodzajów zmienności gwiazd. Zagadka wciąż nurtowała badaczy i teraz, po szczegółowej analizie właściwości tego zdarzenia, astronomowie twierdzą, że to „mrugnięcie” mogło być sygnałem pochodzącym od jednego z najbardziej nieuchwytnych obiektów we Wszechświecie: maleńkiej, pierwotnej czarnej dziury ważącej zaledwie tyle, co trzy księżyce Ziemi. Rozmiary czarnych dziur Mówiąc o czarnych dziurach zwykle odnosimy się do wyjątkowo masywnych obiektów o średnicy od kilkudziesięciu kilometrów do nawet kilkunastu miliardów kilometrów. Wynika to ze sposobu ich powstawania — rodzą się po śmierci masywnej gwiazdy, gdy jej ogromne jądro zapada się pod wpływem grawitacji, tworząc jeden z najgęstszych znanych obiektów we Wszechświecie. Natomiast tuż po Wielkim Wybuchu warunki mogły sprzyjać powstawaniu znacznie mniejszych czarnych dziur. Kwantowe fluktuacje czasoprzestrzeni mogły tworzyć zagęszczenia materii w rozszerzającym się Wszechświecie, które następnie zapadały się podobnie jak jądra gwiazd. Są to właśnie tzw. pierwotne czarne dziury. Ta, która może być rozwiązaniem zagadki gwałtownego pojaśnienia, miałaby horyzont zdarzeń wielkości mniej więcej kropki na końcu tego zdania. Zespół astronomów kierowany przez astronomkę Renee Key z Uniwersytetu Technologicznego Swinburne w Australii twierdzi, że żadna inna hipoteza nie pasuje do statystyk tego zdarzenia równie dobrze. Badacze nadali swojej kandydatce na pierwotną czarną dziurę nazwę Phoebe. Zakrzywienie czasoprzestrzeni Pierwotne czarne dziury są trudne do wykrycia ze względu na swój rozmiar. Pierwotna czarna dziura o masie Ziemi miałaby średnicę zaledwie około 1,8 centymetra. Nawet gdyby taka czarna dziura przechwyciła materię, światło emitowane przez wpadający materiał byłoby tak słabe, że współczesne instrumenty na Ziemi nie byłyby w stanie go wykryć. Mimo niewielkich rozmiarów, grawitacja pierwotnych czarnych dziur powinna być na tyle silna, by zakrzywiać czasoprzestrzeń poza horyzontem zdarzeń. A obszar silnie zakrzywionej czasoprzestrzeni może działać jak kosmiczna soczewka. Światło obiektów znajdujących się za nią zostaje wówczas wzmocnione, powodując krótkotrwałe i łagodne pojaśnienie, po czym wraca do normy. Zjawisko to nazywane jest mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym. Zdaniem australijskich badaczy dokładnie taki sygnał zarejestrowała w 2019 roku kamera DECam skierowana ku Wielkiemu Obłokowi Magellana, oddalonemu o około 163 000 lat świetlnych od Ziemi. – Nasze analizy pokazują, jak ważne jest badanie mikrosoczewkowania. Nowe kosmiczne obserwatorium NASA, czyli przygotowany do wyniesienia we wrześniu tego roku Teleskop Nancy Grace Roman oraz działające już nowoczesne Obserwatorium Very C. Rubin mogłyby wspierać obserwacje o wysokiej częstotliwości pomiarów, a dzięki ciągłemu śledzeniu obiektów zwiększyć czułość na mikrosoczewki o małych masach — napisali autorzy pracy. Źródło: Cornell University Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Boże Ciało kiedyś uznawano za herezję. Skąd się wzięło to święto?
Boże Ciało, a w poprawnej formie święto Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, należy do najważniejszych świąt kościelnych w katolickim kalendarzu liturgicznym. Co ciekawe, początkowo uznawano je za herezję.
Spis treści: Przeistoczenia chleba i wina Centralny element liturgii Objawienie augustianki „Gdy miał odejść z tego świata” Boże Ciało w tradycji polskiej Zwyczaje związane z Bożym Ciałem Święto Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa obchodzone jest w czwartek po uroczystości Trójcy Świętej, 60 dni po Wielkanocy. W niektórych państwach, w tym we Francji i Włoszech, święto przenoszone jest na niedzielę. Boże Ciało jest tzw. świętem nakazanym oraz dniem ustawowo wolnym od pracy. Sam termin święto nakazane odnosi się do szczególnych uroczystości liturgicznych w Kościele katolickim, podczas których wierni mają obowiązek uczestniczyć we Mszy Świętej oraz, jeśli nie jest to absolutnie konieczne, powstrzymać się od wykonywania prac. W Kościele łacińskim zasady dotyczące tych świąt określa Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 1246–1248), natomiast w Kościołach wschodnich regulują je przepisy Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich (kan. 880–883). Najbardziej charakterystycznym elementem obchodów są uroczyste procesje eucharystyczne prowadzące do czterech ołtarzy, przy których odczytywane są fragmenty Ewangelii związane z Eucharystią. Przeistoczenia chleba i wina Historia Bożego Ciała sięga XIII stulecia i wiąże się z Soborem Laterańskim IV z 1215 roku, podczas którego Kościół katolicki oficjalnie potwierdził dogmat o przeistoczeniu podczas Eucharystii chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa, przy zaznaczeniu, że ich zewnętrzne właściwości pozostają niezmienione. Pogląd ten wiązał się z silnym oddziaływaniem myśli greckiej oraz scholastycznej refleksji teologicznej. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa Eucharystię traktowano przede wszystkim jako ofiarę i ucztę będącą częścią liturgii. Nurt pobożności eucharystycznej związanej z adoracją hostii rozwinął się dopiero w średniowieczu. Impulsem do tego były spory teologiczne dotyczące rzeczywistej obecności Chrystusa w Eucharystii. Szczególne kontrowersje wywołały poglądy Berengara z Tours, który twierdził, że obecność Chrystusa ma jedynie znaczenie symboliczne. Jednak wspomniany już Sobór Laterański IV odrzucił te poglądy i potwierdził naukę o rzeczywistej, substancjalnej obecności Chrystusa pod postaciami chleba i wina. Wierni zaczęli domagać się ukazywania konsekrowanej hostii podczas mszy, dlatego pod koniec XII wieku wprowadzono tzw. podniesienie. W czasie przeistoczenia wierni klękali i adorowali Eucharystię. Zdarzało się nawet, że część osób opuszczała kościół zaraz po podniesieniu hostii, uznając sam widok Najświętszego Sakramentu za szczególnie ważny akt religijny. Centralny element liturgii Kult Eucharystii zaczął odgrywać coraz większą rolę. Przeistoczenie stało się centralnym elementem liturgii oraz świadectwem nieustannej obecności Chrystusa wśród wiernych. Jednak w tamtym czasie obchody związane z Eucharystią wiązały się przede wszystkim z Wielkim Czwartkiem, który upamiętniał ustanowienie sakramentu podczas Ostatniej Wieczerzy. Zmianę zainicjowała wizja przełożonej klasztoru augustianek znajdującego się niedaleko Liège położonego we wschodniej części Belgii, nad rzeką Mozą. Objawienie augustianki Św. Julianna z Cornillon już w młodości doświadczała niezwykłych objawień, jednak ich sens stał się dla niej jasny dopiero po latach. Zgodnie z tradycją w 1245 roku Chrystus objawił jej pragnienie ustanowienia święta Eucharystii, obchodzonego w czwartek po uroczystości Trójcy Świętej. Nowe święto miało być okazją do radosnego uwielbienia i wdzięczności za dar Eucharystii. Początkowo Julianna podzieliła się swoimi wizjami z bł. Ewą z Liège oraz zakonnicą Izabelą. Jednak jej opowieści szybko dotarły również do biskupa Roberta z Thourotte, który zlecił ich ocenę teologom. Opinia była przychylna i już w kolejnym, 1246 roku, zorganizowano pierwszą procesję eucharystyczną zgodnie ze wskazaniami zawartymi w objawieniach. Jednak rychła śmierć biskupa, a co za tym idzie brak wsparcia dla nowego święta, doprowadziły do porzucenia obchodów. Samą Juliannę oskarżono o głoszenie herezji, a święto uznano za przedwczesne. W efekcie zaprzestano jego obchodzenia, choć idea ta miała później powrócić i zostać przyjęta przez cały Kościół. „Gdy miał odejść z tego świata” Zmiana przyszła w 1264 roku, kiedy to papież Urban IV ogłosił bullę „Transiturus de hoc mundo” („Gdy miał odejść z tego świata”), ustanawiając święto Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa dla całego Kościoła zachodniego. Papież polecił św. Tomaszowi z Akwinu przygotowanie tekstów liturgicznych. Powstały wtedy hymny eucharystyczne używane do dziś, między innymi „Pange lingua” i „Przed tak wielkim Sakramentem”. Do ustanowienia święta mogły przyczynić się również wydarzenia związane z cudem eucharystycznym w Bolsenie, gdzie według tradycji konsekrowana hostia miała zacząć krwawić podczas mszy odprawianej przez kapłana wątpiącego w rzeczywistą obecność Chrystusa. Musiało jednak upłynąć jeszcze pół wieku, nim nowe święto zaczęto obchodzić powszechnie. W kolejnych wiekach rozwijały się procesje eucharystyczne, które z czasem stały się najważniejszym elementem uroczystości. Początkowo miały prostą formę przejścia z Najświętszym Sakramentem, jednak później rozbudowano je o zatrzymywanie się przy czterech ołtarzach, śpiew Ewangelii oraz błogosławieństwa. Procesje szczególnie rozwinęły się po soborze trydenckim, kiedy Kościół katolicki podkreślał znaczenie Eucharystii wobec krytyki reformacji. Udział w procesji stał się publicznym wyznaniem wiary. Boże Ciało w tradycji polskiej W Polsce święto Bożego Ciała wprowadził w 1320 biskup krakowski Nanker. Nanker, nazywany także Nankierem, był jedną z ważniejszych postaci Kościoła i polityki w średniowiecznej Polsce. Naprawdę nazywał się Jan Kołda i pochodził ze śląskiego rodu herbu Oksza. Wykształcenie prawnicze zdobył na uniwersytecie w Bolonii, jednym z najważniejszych ośrodków nauki prawa w Europie. W ostatnich latach XIV wieku święto Bożego Ciała było obchodzone już we wszystkich polskich diecezjach. W kolejnym wieku do Polski dotarł zwyczaj procesji z czterema ołtarzami, który później został wpisany do Rytuału Piotrkowskiego. Procesje przechodziły ulicami miast i wsi, a ich trasy dekorowano kwiatami oraz zielenią. W czasie zaborów udział w uroczystościach miał także znaczenie patriotyczne i był manifestacją polskiej tożsamości narodowej. Podobnie w okresie PRL procesje bywały ograniczane przez władze komunistyczne, jednak nadal gromadziły tłumy wiernych. Zwyczaje związane z Bożym Ciałem Współcześnie Boże Ciało w Polsce ma bardzo uroczysty charakter. Procesje zatrzymują się przy czterech ołtarzach symbolizujących cztery Ewangelie. Dzieci pierwszokomunijne oraz dziewczynki w białych strojach sypią kwiaty przed Najświętszym Sakramentem. W wielu regionach zachowały się lokalne tradycje, między innymi układanie kwietnych dywanów w Spycimierzu czy procesje w strojach ludowych na Kurpiach, w Łowickiem i w Małopolsce. Na należącej do Hiszpanii wyspie Teneryfa w Boże Ciało tworzone są gigantyczne obrazy z kolorowego piasku pochodzącego z Parku Narodowego Teide oraz z kwiatów. Powstają prawdziwe dzieła sztuki sakralnej zajmujące całe place miejskie. W Cusco, dawnym centrum imperium Inków, Boże Ciało jest jednym z najważniejszych świąt roku. Do miasta przybywają figury świętych z okolicznych parafii, a uroczystości łączą elementy hiszpańskiego katolicyzmu z lokalną kulturą andyjską. Jedną z najbardziej niezwykłych tradycji związanych z Bożym Ciałem jest „Danza de los Seises” w Sewilli. Grupa chłopców ubranych w historyczne stroje wykonuje przed Najświętszym Sakramentem ceremonialny taniec, którego korzenie sięgają średniowiecza. To bardzo rzadki przypadek oficjalnie zachowanego tańca liturgicznego w Kościele katolickim. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Poezja i ślady w słojach drzew pozwoliły japońskim naukowcom rozszyfrować kosmiczną zagadkę z XIII w.
Japońscy naukowcy odkryli ślady ogromnego bombardowanie protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła. Doszło do niego ponad 800 lat temu. Ślady zdarzenia zachowały się w słojach żywotnikowców japońskich.
Średniowieczne zapiski z dziennika japońskiego dworzanina i poety Fujiwary no Teiki, żyjącego w latach 1162–1241, stały się punktem wyjścia do poszukiwań dawnych słonecznych zdarzeń protonowych (SPE – solar proton event). W dzienniku można znaleźć informację, że w lutym 1204 roku poeta zobaczył „czerwone światła na północnym niebie nad Kioto”. Zorza polarna nad Kioto Poeta miał prawo nie wiedzieć, że ma do czynienia z zorzą polarną, ponieważ Kioto leży na 35° szerokości północnej, co jest stosunkowo niską szerokością geograficzną dla obserwacji zorzy polarnej. Jednak jak przekonaliśmy się w ostatnich latach maksimum słonecznego, silna burza geomagnetyczna może doprowadzić do pojawienia się zorzy również na średnich szerokościach geograficznych. Nie tylko Fujiwara no Teiki obserwował to niezwykłe zjawisko. W niebo spoglądali również chińscy astronomowie. Powstanie zorzy polarnej wiąże się z koronalnymi wyrzutami masy ze Słońca bombardującymi ziemską magnetosferę, ale wystąpienie wyjątkowo silnej zorzy jest dobrym punktem wyjścia do poszukiwań historycznych SPE. Wyjaśnijmy, że słoneczne zdarzenie protonowe to zjawisko bombardowania protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła przez rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. SPE mogą być niezwykle niebezpieczne, stanowiąc zagrożenie dla astronautów i statków kosmicznych. Pole magnetyczne Ziemi zatrzymuje większość protonów, lecz czasami część z nich przenika przez ziemską osłonę magnetyczną i trafia do atmosfery, gdzie zderza się z gazami, tworząc atomy szczególnego rodzaju węgla – węgla-14. Ten następnie rozprzestrzenia się po planecie i zostaje wchłonięty przez organizmy żywe – w tym drzewa. Dymiący pistolet Właśnie dlatego badacze z Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) skupili się na drzewach. Konkretnie na pozostałościach żywotnikowców japońskich z północnej Japonii, pochodzących z przełomu XII i XIII wieku. Zespół pod kierownictwem Hiroko Miyahary odkrył węgiel-14 w słojach datowanych na okres od zimy 1200 roku do wiosny 1201 roku. Słoje te stanowią „dymiący pistolet” wskazujący na „subekstremalne” zdarzenie SPE. – Poprzednie badania historycznych SPE koncentrowały się na rzadkich, ekstremalnie silnych zdarzeniach. Nasza praca stanowi podstawę do wykrywania subekstremalnych SPE – napisała Hiroko Miyahara w oświadczeniu. Wyjaśnijmy, że tzw. subekstremalne SPE występują częściej i mają energię wynoszącą około 10–30% energii najbardziej ekstremalnych SPE. Mimo to są niebezpieczne. – Subekstremalne SPE są trudniejsze do wykrycia, ale nasza metoda pozwala teraz skutecznie je identyfikować i lepiej rozumieć warunki, w których najczęściej występują – dodała badaczka. Bombardowanie protonami W opisywanym okresie tzw. cykl słoneczny był o kilka lat krótszy niż współcześnie spotykany 11-letni cykl. W pierwszych latach XII wielu Słońce znajdowało się w wyjątkowo aktywnej fazie – przynajmniej tak sugerują dowody zachowane w słojach drzew i historycznych zapisach. Wskazują one, że między rokiem 1200 a 1204 n.e. Ziemię bombardował strumień protonów oraz wzmożone koronalne wyrzuty masy. Aby lepiej zrozumieć to, co się wydarzyło, zespół naukowców z Okinawy wykorzystał metodę zwaną dendroklimatologią. To badanie tego, jak odstępy między słojami drzew odzwierciedlają zmiany klimatyczne. Pozwoliło to odkryć, że w tym okresie Słońce musiało być wyjątkowo aktywne. – Zebrane w ten sposób precyzyjne dane nie tylko pozwoliły nam dokładnie datować subekstremalne zdarzenia protonowe, ale także umożliwiły wyraźne odtworzenie cykli słonecznych tego okresu. Obecnie aktywność Słońca zmienia się w 11-letnich cyklach, ale odkryliśmy, że w tamtym czasie cykl trwał zaledwie siedem do ośmiu lat, co wskazuje na bardzo aktywne Słońce. Datowane przez nas SPE wystąpiło w szczytowym momencie jednego z tych cykli – podsumowała Hiroko Miyahara. Źródło: Proceedings of the Japan Academy, Series B Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Twój samochód wie o tobie więcej, niż chciałbyś mu zdradzić. Gdzie trafiają nasze dane i czy to bezpieczne?
Nowoczesne samochody to komputery na kołach nieustannie monitorujące nie tylko otoczenie pojazdu, ale też jego wnętrze. Kamery, radary, sensory, GPS oraz nasz własny telefon podłączony do samochodowego systemu sprawiają, że firmy samochodowe mogą wiedzieć o nas więcej niż banki i historia wyszukiwarki. Czy bezpieczeństwo warte jest utraty resztek prywatności?
Każdy kolejny samochód, jakim jeżdżę, ufa mi coraz mniej. Nie chodzi już nawet o to, że im więcej ma systemów wspomagających, tym bardziej uważa, że nie potrafię parkować. Albo zahamować przed kimś nagle skręcającym. Dlatego musi samodzielnie nacisnąć hamulec i tak mocno ścisnąć mnie pasami, iż przynajmniej raz byłam przekonana, że złamał mi żebra. Samochodowi szpiedzy Ja mu też nie ufam. Szczególnie po przeczytaniu informacji o tym, jakie dane zbierają samochody podczas jazdy. A zbierają wszystko – od mimiki twarzy kierowcy, bicia serca, przez informacje drogowe, po punkty docelowe. Co więcej, producenci samochodów sami o tym mówią. Oczywiście jeśli tylko przebrnie się przez zapisane małym druczkiem ich polityki prywatności. Zbierane informacje mogą obejmować dokładne dane lokalizacyjne dotyczące każdego miejsca, do którego jedziesz, informacje o tym, kto znajduje się w samochodzie, czego słuchasz w radiu oraz czy zapinasz pasy bezpieczeństwa, jedziesz za szybko lub hamujesz zbyt gwałtownie. Niektóre firmy mogą zbierać dane, których byś się nie spodziewał – takie jak twoja waga, wiek, rasa czy wyraz twarzy. Dłubiesz w nosie? Niektóre samochody mają kamery wewnętrzne skierowane na fotel kierowcy. A większość z nich posiada połączenie z internetem, dzięki czemu mogą przesyłać te dane podczas jazdy – gdy ty żyjesz w błogiej nieświadomości. – Europejskie firmy motoryzacyjne muszą przestrzegać przepisów RODO. To sprawia, że możemy czuć się stosunkowo bezpiecznie, bo prawo zakazuje sprzedaży zebranych w ten sposób danych bez osobnej, celowej zgody – mówi Anna Niedzicka z Instytutu Transportu Samochodowego. Kto kupuje nasze dane? Nie oznacza to jednak, że europejscy producenci nie zbierają danych. Zbierają, tyle że mają utrudnione wykorzystywanie ich szerzej niż do względów bezpieczeństwa. Dane nie mogą też trafić do podmiotów trzecich. Inaczej ma się sprawa np. w USA, o Chinach nie wspominając. Zacznijmy od tego, że dane o nas, jako o kierowcach, są supercenne i kosztowne. Cenne dla firm ubezpieczeniowych, a kosztowne dla nas. Właśnie firmy ubezpieczeniowe najchętniej kupują dane zebrane przez samochody i wykorzystują je do podnoszenia składek kierowcom. Niektóre firmy samochodowe przyznają, że sprzedają dane, ale nie muszą ujawniać, kto je kupuje. Eksperci twierdzą, że większość konsumentów nawet nie zdaje sobie sprawy, że coś takiego ma miejsce. – Ludzie byliby zszokowani liczbą punktów danych, które ich samochód zbiera i przekazuje innym podmiotom – producentowi lub aplikacjom firm trzecich. To zasadniczo oznacza, że można odtworzyć twoje życie praktycznie sekunda po sekundzie – powiedział cytowany przez BBC Darrell West, pracownik naukowy w Center for Technology Innovation przy Brookings Institute w Waszyngtonie. Tego się już nie wyłączy Amerykańskie prawo federalne ma wkrótce zwiększyć ilość danych, które mogą zbierać samochody. Już niedługo amerykańscy producenci samochodów będą zobowiązani do instalowania kamer biometrycznych na podczerwień i innych systemów analizujących mowę ciała, śledzących ruchy oczu i inne aspekty zachowania kierowcy w celu wykrywania, czy jest zbyt pijany albo zmęczony, by prowadzić pojazd. Otworzy to jednak również dostęp do całkowicie nowego zbioru danych dotyczących twojego zdrowia i nawyków. Nie istnieją żadne przepisy ograniczające to, co producenci samochodów mogą zrobić z tymi informacjami. – Można śmiało powiedzieć, że nie ma już samochodów niezbierających danych. Wszystkie nowe modele aut zbierają ich bardzo dużo i będzie się to wciąż zwiększało. Oczywiście możemy mówić o plusach, jak zwiększeniu bezpieczeństwa na drogach i bezpieczeństwa pasażerów, możliwości szybkiego wezwania pomocy i precyzyjnego określenia lokalizacji. Minusem może być to, że nie możemy tych systemów wyłączyć – mówi Anna Niedzicka. Internet w naszych autach Firma konsultingowa McKinsey ustaliła, że w 2021 roku 50% samochodów poruszających się po drogach miało połączenie z internetem, a do 2030 roku odsetek ten ma wzrosnąć do 95%. Jeśli twój samochód jest podłączony do sieci, powinieneś zainteresować się swoją prywatnością. W 2023 roku Mozilla – twórca przeglądarki Firefox – przeanalizowała polityki prywatności 25 marek samochodowych. Żadna z nich nie spełniła standardów prywatności i bezpieczeństwa stosowanych przez Mozillę do oceny marek. Mozilla stwierdziła, że samochody są „najgorszą kategorią produktów pod względem prywatności, jaką kiedykolwiek analizowaliśmy”. Według raportu Mozilli 19 producentów samochodów przyznało, iż mogą sprzedawać pobrane dane. W 2024 roku śledztwo dziennikarzy „New York Timesa” ujawniło, że General Motors, wykorzystując program OnStar Smart Driver, zbierało bardzo szczegółowe dane o zachowaniu kierowców. W tym informacje o gwałtownym hamowaniu, przekraczaniu prędkości, jeździe nocą, a także dokładnej lokalizacji pojazdów. Informacje te firma sprzedawała brokerom danych, takim jak LexisNexis i Verisk. Dane trafiały później do firm ubezpieczeniowych, które wykorzystywały je do ustalania składek. Możemy oczywiście powiedzieć, że dzięki prawu Unii Europejskiej nasza prywatność jest strzeżona. Jednak jak długo? Źródło: BBC Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
SMILE zbada wiatr słoneczny i zorze polarne. Misja jest efektem współpracy między Europą a Chinami
Wystrzelona 19 maja sonda SMILE jest w drodze do swojej docelowej orbity operacyjnej. Jeśli uruchomienie urządzeń przebiegnie bez problemów, to nowe obserwatorium kosmiczne dostarczy naukowcom szerokiego i wyjątkowego obrazu tego, jak wiatr słoneczny odkształca niewidzialną magnetyczną tarczę Ziemi.
Ziemia jest nieustannie bombardowana przez łagodne strumienie, a czasami gwałtowne wyrzuty naładowanych cząstek pochodzących ze Słońca. Na szczęście nasza planeta posiada ogromną tarczę magnetyczną zwaną magnetosferą. Osłona ta zatrzymuje większość tych cząstek, pozwalając utrzymać na Ziemi warunku sprzyjające życiu. Globalny obraz interakcji między Słońcem a Ziemią Wystrzelona niedawno wspólna europejsko-chińska misja SMILE (Solar wind Magnetosphere Ionosphere Link Explorer) wykorzysta nowatorską technikę mapowania pola magnetycznego. Umożliwi to szerokie spojrzenie na to, jak magnetosfera reaguje na materię wysyłaną w naszym kierunku przez Słońce. Choć wiele sond kosmicznych badało wpływ wiatru słonecznego i koronalnych wyrzutów masy na ziemską osłonę magnetyczną, koncentrowały się one głównie na lokalnych procesach i pojedynczych zdarzeniach pogodowych w kosmosie. Można je nazwać misjami „nastawionymi na szczegóły”. SMILE jest przeciwieństwem takiego podejścia. Dzięki szerokokątnym obserwacjom w promieniowaniu rentgenowskim i ultrafioletowym będzie pierwszą misją, która uzyska prawdziwie globalny obraz interakcji między Słońcem a Ziemią. Jeden statek zamiast flotylli Do niedawna sądzono, że taki globalny obraz wymagałby całej flotylli satelitów, co wiązało się z ogromnymi kosztami i trudnościami technicznymi. Jednak obserwacje prowadzone przez teleskop rentgenowski XMM-Newton oraz wcześniejszą misję ROSAT ujawniły nową metodę badania magnetosfery, którą SMILE wykorzysta po raz pierwszy. – Tym, czego naprawdę chcemy, jest możliwość obrazowania jak największej części magnetosfery, aby zanalizować jej globalną dynamikę – powiedział dr Colin Forsyth, fizyk plazmy z University College London i europejski współkierownik naukowy misji w ramach Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Uzyskanie takiego globalnego obrazu wymaga umieszczenia satelity SMILE na silnie eliptycznej orbicie, dochodzącej do wysokości 121 tysięcy kilometrów nad biegunem północnym. Jest to jedna trzecia średniej odległości Ziemia–Księżyc. Z tego punktu główny instrument misji – teleskop rentgenowski – będzie monitorował całą zwróconą ku Słońcu krawędź magnetosfery. Gdy naładowane cząstki wiatru słonecznego przechwytują elektrony neutralnych atomów w górnych warstwach atmosfery Ziemi, elektrony te emitują promieniowanie rentgenowskie. Mapowanie tego promieniowania w wąskiej strefie granicznej, gdzie wiatr słoneczny styka się z magnetosferą, pozwoli SMILE śledzić niemal w czasie rzeczywistym reakcję ziemskiej tarczy magnetycznej. Jak przekonuje Colin Forsyth, obserwacje powinny zapewnić znacznie lepsze zrozumienie tej interakcji między Słońcem a Ziemią. Co nam mówią zorze polarne? Drugi instrument misji zajmie się jednym z najbardziej spektakularnych zjawisk natury, czyli zorzami polarnymi. Gdy wiatr słoneczny jest skierowany ku biegunom magnetycznym Ziemi, naładowane cząstki powodują świecenie gazów atmosferycznych w całej gamie barw. Większość emitowanego promieniowania występuje jednak w niewidzialnym dla ludzkiego oka zakresie ultrafioletu, który będzie obserwowany przez ultrafioletowy teleskop obrazujący SMILE. Wspólnie oba instrumenty mają pokazać, w jaki sposób cząstki pochodzące ze Słońca przenikają przez magnetosferę i dostają się do ziemskiej atmosfery. – Obrazowanie zorzy polarnej jest ważnym elementem misji SMILE, którego obecnie bardzo brakuje w międzynarodowych programach badawczych – powiedział Vassilis Angelopoulos, naukowiec zajmujący się badaniami kosmosu na University of California w Los Angeles. SMILE jest też pierwszym przedsięwzięciem zaprojektowanym, rozwiniętym i zarządzanym przez ESA oraz Chińską Akademię Nauk (CAS). Jak podkreśla prof. Carole Mundell, dyrektorka ds. naukowych ESA, obserwacje prowadzone przez sondę staną się ogromnym wsparciem dla międzynarodowej współpracy w badaniach kosmosu. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
New Glenn, rakieta firmy Jeffa Bezosa, eksplodowała na platformie startowej. Kulę ognia widać było z daleka
Rakieta New Glenn, która w listopadzie 2025 roku pomyślnie wyniosła dwa orbitery marsjańskie misji NASA ESCAPADE, eksplodowała podczas rutynowego testu silników przed startem. Na szczęście nikt nie ucierpiał w wypadku. Jednak katastrofa może mieć znaczące konsekwencje dla firmy Blue Origin, NASA oraz amerykańskich planów eksploracji Księżyca.
W nocy z czwartku 28 na piątek 29 maja na terenie Cape Canaveral Space Force Station na Florydzie eksplodowała potężna, 98-metrowa rakieta New Glenn firmy Blue Origin należącej do Jeffa Bezosa. Do eksplozji doszło podczas rutynowego testu silników przed startem, przeprowadzanego o 3 w nocy czasu CEST. W wyniku eksplozji powstała ogromna kula ognia, która rozświetliła nocne niebo nad całym wybrzeżem kosmicznym (Space Coast). Konsekwencje dla programu księżycowego Rakieta New Glenn jest podstawowym pojazdem Blue Origin dla wynoszenia ładunków w kosmos. To właśnie ona ma wynieść lądownik Blue Moon, jeden z dwóch prywatnych pojazdów wybranych przez NASA (obok Starship firmy SpaceX) do lądowania astronautów na Księżycu w ramach programu Artemis. W tym tygodniu NASA ogłosiła, że lądownik Blue Moon ma również dostarczyć na powierzchnię Księżyca dwa prywatne łaziki księżycowe. Misje te stanowią kluczowym elementem budowy planowanej przez NASA bazy księżycowej, mającej powstać w pobliżu południowego bieguna. Agencja chce, aby przynajmniej jeden z łazików znalazł się na Księżycu przed pierwszym załogowym lądowaniem programu Artemis (misja Artemis 4), planowanym obecnie na koniec 2028 roku. Jednak lądownik Blue Moon miał znaleźć się na Księżycu znacznie wcześniej. W tym roku miała mieć miejsce demonstracja technologii. Bezzałogowa misja o nazwie Blue Moon Mark 1 miała zaprezentować możliwości pojazdu na powierzchni Księżyca. Jednak wszystko wskazuje na to, że projekt się opóźni. Zniszczony kompleks startowy na Florydzie Głównym problem jest całkowite zniszczenie stanowiska startowego Launch Complex 36 (LC-36). Według obserwatorów uszkodzone zostały elementy wieży startowej oraz infrastruktura LC-36. Co istotne, jest to jedyne stanowisko, z którego mogą startować rakiety New Glenn. Oznacza to, że nawet jeśli szybko poznamy przyczynę eksplozji, cała flota będzie uziemiona do momentu odbudowy padu LC-36. View oEmbed on the source website Do eksplozji odniósł się administrator NASA Jered Isaacman. W komentarzu na platformie X napisał: „Loty kosmiczne nie wybaczają błędów, a opracowanie nowej ciężkiej rakiety nośnej jest niezwykle trudnym zadaniem. Będziemy współpracować z naszymi partnerami, aby wesprzeć szczegółowe dochodzenie w sprawie tej anomalii, ocenić krótkoterminowy wpływ na misje i jak najszybciej wrócić do startów rakiet. Będziemy informować o wszelkich konsekwencjach dla programów Artemis i Moon Base, gdy tylko pojawią się nowe informacje”. Problemy z New Glenn Jeff Bezos potwierdził, że trwa dochodzenie i że jest za wcześnie, by wskazać źródło awarii. Jego firma Blue Origin zapowiada możliwie szybką odbudowę infrastruktury i powrót do lotów. Komentatorzy zwracają uwagę, że na części nagrań wczorajszego incydentu można dostrzec gwałtowny rozbłysk u podstawy rakiety tuż przed główną detonacją. Rodzi to przypuszczenia, że pierwsza awaria mogła nastąpić jeszcze na poziomie instalacji naziemnej albo przewodów paliwowych, a nie samego korpusu rakiety. To jednak nadal tylko analiza materiałów wideo przez obserwatorów. Do tej pory rakieta New Glenn odbyła zaledwie trzy loty i nie wszystkie przebiegły bez problemów. Po trzecim locie z 19 kwietnia 2026 roku amerykańska Federalna Administracja Lotnictwa USA (FAA) tymczasowo uziemiła rakietę. Podczas tej misji New Glenn nie umieściła swojego ładunku — satelity komunikacyjnego BlueBird 7 — na właściwej orbicie. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nasze działania przynoszą skutek. Naukowcy odwołują najczarniejszy scenariusz zmian klimatycznych
Rozwój energetyki solarnej i wiatrowej, coraz wydajniejsze magazyny energii, samochody elektryczne i wiele innych technologii mających obniżyć emisje dwutlenku węgla powolutku zaczynają przynosić efekty. Chociaż emisje są wciąż rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza, na horyzoncie widać raczkujące zmiany.
Naukowcy ogłosili siedem nowych scenariuszy zmian klimatu. Wszystkie pokazują dobitnie co może się wydarzyć w zależności od tego, jak szybko ograniczymy emisje. Ogromnym zaskoczeniem jest fakt, że naukowcy usunęli ten najgorszy scenariusz, znany jako RCP8.5. I mieli do tego całkiem dobry powód Najgorsze scenariusze katastrofy klimatycznej RCP8.5 (Representative Concentration Pathway 8.5) oraz następujący po nim SSP5-8.5 (Shared Socioeconomic Pathway) opisują przyszłość, w której państwa świata nie podejmowałyby żadnych działań na rzecz ograniczenia emisji i rozszerzałyby wykorzystanie paliw kopalnych. Gospodarka byłaby nastawiona na wzrost oparty na ogromnej konsumpcji energii. Scenariusze te zakładają, że do 2100 roku poziom dwutlenku węgla miałby niemal się potroić, osiągając 1135 części na milion, a świat byłby o około 4,5° Celsjusza cieplejszy niż przed epoką przemysłową. Tym samym skrajne zjawiska pogodowe przybrałyby na sile. Fale upałów i susze trwałyby coraz dłużej, nasiliłyby się pożary, huragany i gwałtowne powodzie. Brakowałoby wody pitnej, a coraz większe trudności w uprawie roślin doprowadziłyby do ogromnego wzrostu cen żywności. Jak przewidzieć przyszłość? Wygląda jednak na to, że uda się nam uniknąć ziszczenia się tej katastroficznej wizji klimatycznej. To jednak nie oznacza końca pracy. Już w tej chwili jesteśmy świadkami znacznych i bardzo niepokojących zmian klimatycznych, a mówimy o ociepleniu rzędu 1,4° Celsjusza. Emisje są rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza. Jest to jedynie znak, że rozwój energetyki odnawialnej, wzrost liczby samochodów elektrycznych i magazynów energii spowolnił wzrost emisji. Ponieważ przyszłość nie jest przesądzona, naukowcy opracowują różne ścieżki możliwych emisji gazów cieplarnianych. Opierają je na dotychczasowych wydarzeniach oraz przewidywaniach dotyczących polityki i technologii w nadchodzących dekadach. Następnie wybierają ścieżki emisji uznawane za najbardziej prawdopodobne i analizują różne warianty przyszłości — mniej lub bardziej optymistyczne pod względem wykorzystania paliw kopalnych. Grupy naukowe na całym świecie modelują następnie te scenariusze przy użyciu różnych modeli klimatycznych, aby uzyskać szeroki zakres danych na poziomie globalnym, regionalnym i lokalnym. Scenariusze te nie są klasyfikowane według prawdopodobieństwa. Wszystkie uznawane są za możliwe. Ogromny zakres przewidywanych temperatur — niemal 2°C różnicy między najbardziej optymistycznym i najbardziej pesymistycznym scenariuszem do 2100 roku — pokazuje, jak wiele zależy od naszych działań. Siedem wariantów zmian klimatycznych Na całe szczęście żaden z nowych scenariuszy nie jest tak pesymistyczny jak RCP8.5/SSP5-8.5. Najgorszy obecnie możliwy wariant zakłada wysokie emisje prowadzące do ocieplenia o około 3,5° Celsjusza do 2100 roku. To nadal byłaby bardzo, naprawdę bardzo zła sytuacja. Ale jak widać po usunięciu wersji RCP8.5/SSP5-8.5, możemy spróbować jej zapobiec. Naturalnie sceptycy klimatyczni uznali usunięcie RCP8.5 za dowód, że wcześniejsze prognozy były błędne. Ataki te nie były jednak prowadzone w dobrej wierze, lecz miały podważyć zaufanie do nauki o klimacie. A przecież scenariusze te usunięto, ponieważ wdrożyliśmy działania mające zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych do środowiska. Chociaż wiele wskazuje na to, że uda się uniknąć najgorszego scenariusza, przegapiliśmy też szansę na najlepszą możliwą przyszłość klimatyczną. Najbardziej optymistyczny wariant z poprzedniej rundy prognoz klimatycznych — SSP1-1.9 — zakładał zdecydowane działania klimatyczne i szybkie ograniczenie emisji, dzięki czemu globalne ocieplenie osiągnęłoby maksimum na poziomie około 1,5° Celsjusza. W związku z tym, że działań nie podjęto wystarczająco szybko i na odpowiednio dużą skalę, obecnie najbardziej optymistyczny wariant przewiduje wzrost temperatury o około 1,9° Celsjusza. Czy uda nam się obalić kolejny zły scenariusz? Warto próbować Nasza obecna trajektoria emisji znajduje się mniej więcej pośrodku — poniżej ścieżki wysokich emisji, ale wyraźnie powyżej najbardziej optymistycznego scenariusza. Na podstawie obecnych polityk i działań państw zmierzamy ku ociepleniu o około 2,6°C do 2100 roku. To oczywiście lepiej, choć wynik ten można określić mianem wyboru najmniejszego zła. Jednak wciąż jest szansa na działanie i na zmiany. Bo w końcu, jeśli naszymi działaniami doprowadziliśmy do problemu, to może innymi działaniami jesteśmy w stanie go usunąć? W przypadku dziury ozonowej ogólnoświatowy wysiłek przyniósł znakomite rezultaty. Źródło: Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Dzięki skaczącym dronom i nowym łazikom baza księżycowa programu Artemis może zajmować ogromny obszar
W ciągu najbliższej dekady, w ramach programu Artemis, NASA planuje zbudować załogową bazę księżycową. Agencja właśnie przedstawiła imponującą skalę tego projektu. Pierwsza ludzka osada na innym ciele niebieskim powstanie w pobliżu południowego bieguna Księżyca, czyli w miejscu, w którym sondy odnalazły ogromne ilości lodu wodnego.
– Wyobrażamy sobie bazę księżycową jako obszar liczący setki kilometrów kwadratowych, z różnymi elementami infrastruktury wspólnie realizującymi cel trwałej obecności człowieka na Księżycu – powiedział w trakcie konferencji prasowej Carlos García-Galán, kierownik programu Moon Base w centrali NASA w Waszyngtonie. Woda jako element niezbędny Baza musi być usytuowana w miejscu, w którym jest najlepszy dostęp do niezbędnych zasobów naturalnych, przede wszystkim do wody. Właśnie dlatego agencja zamierza budować w pobliżu południowego bieguna naszego naturalnego satelity. O tym, że w zacienionych kraterach bieguna znajduje się wieczna zmarzlina wiemy dzięki obserwacjom indyjskiej sondy Chandrayaan-1. Zamontowany na niej został instrument NASA M3 (Moon Mineralogy Mapper), który wykrył sygnały wskazujące na zasoby wody w rejonach polarnych. Lunar Reconnaissance Orbiter mapował temperaturę i strukturę biegunowych kraterów. Ale to celowe rozbicie członu rakiety w kraterze Cabeus, w ramach misji LCROSS, jednoznacznie potwierdziło obecność lodu wodnego. Amerykańska Agencja Kosmiczna początkowo nie planowała budowy tak rozległej bazy. Pomysł rozrósł się naturalnie wraz z łączeniem wszystkich planowanych elementów infrastruktury. Wielkość ma znaczenie Nujoud Merancy, główna architekt programu Moon Base, przekonuje, że tak ogromna baza jest konieczna do spełnienia wszystkich potrzeb naukowych, technologicznych i mieszkalnych. – Habitaty będą znajdować się na szczytach wzgórz, gdzie dociera światło słoneczne. Systemy energetyczne – w tym reaktory jądrowe – muszą być oddalone o kilometr lub więcej ze względów bezpieczeństwa radiacyjnego. Kiedy się to wszystko połączy, baza zaczyna rozciągać podobnie jak miasto – powiedziała Merancy. Kolejnym powodem, dla którego osada ma obejmować tak duży obszar, jest wciąż niewielka wiedza o terenach wokół bieguna południowego. NASA zamierza wypełnić luki w swoich informacjach wykorzystując drony MoonFall – małe, skaczące roboty, które będą przemierzać region południowego bieguna przed rozpoczęciem budowy bazy. Pierwsza grupa trzech lub czterech takich urządzeń ma zostać wysłana na Księżyc w 2028 roku na pokładzie lądownika firmy Firefly Aerospace. Wyścig o palmę pierwszeństwa Nie zapomnijmy, że NASA nie jest jedyną agencją planującą budowę bazy w pobliżu księżycowego bieguna. Planują to również Chiny. Wiemy już, że pierwsza chińska misja załogowa ma wylądować na Księżycu w 2030 roku. – Myślę, że ważne jest, byśmy byli tam pierwsi – powiedział w trakcie konferencji administrator NASA Jered Isaacman. Dodał, że na powierzchni Księżyca są obszary o ogromnym znaczeniu. – Chcemy je badać, ale jednocześnie musimy respektować traktat o przestrzeni kosmicznej i szanować obecność innych państw na Księżycu. Oczekujemy wzajemności – podkreślił administrator. Nowy pojazd księżycowy NASA ogłosiła również nowe kontrakty związane z budową bazy. Opiewający na 177 milionów dolarów kontrakt na dostarczenie dwóch łazików i instrumentów naukowych na południowy biegun Księżyca w 2029 roku otrzymała firma Firefly Aerospace. Kolejny, opiewający na 219 mln dolarów przyznano firmie Astrolab z Kalifornii. Natomiast Lunar Outpost z Kolorado otrzyma 220 mln dolarów na produkcję księżycowych pojazdów terenowych (LTV). LTV to duże łaziki, których astronauci programu Artemis będą używać do eksploracji powierzchni Księżyca. Pojazdy te będą mogły również działać autonomicznie – lądować przed misjami załogowymi, być zdalnie sterowane z Ziemi i spotykać astronautów w miejscu lądowania. NASA chce, aby przynajmniej jeden taki pojazd znalazł się na Księżycu przed misją Artemis 4, planowaną na koniec 2028 roku. – Moon Base będzie pierwszą placówką Ameryki i całej ludzkości na innym świecie. Każda misja, załogowa i bezzałogowa, będzie okazją do nauki, gdy będziemy wracać na powierzchnię Księżyca, budować infrastrukturę potrzebną do pozostania tam na stałe i opanowywać umiejętności niezbędne do życia oraz pracy w jednym z najbardziej wymagających i niebezpiecznych środowisk, jakie można sobie wyobrazić – oświadczył administrator NASA. Źródło: NASA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy ludzkość zacznie wymierać w 2064 roku? Tak przewiduje nowy matematyczny model populacji
Złożone systemy często mają podobną matematykę – z takiego założenia wyszła grupa badaczy kierowana przez prof. Alessio Zaccone. Ich analizy przedstawiają nieliniowy model „sprzężenia zwrotnego tempa wzrostu” dla globalnego wzrostu populacji. W najgorszym możliwym scenariuszu model przewiduje szybki globalny spadek populacji. Liczba ludzi mogłaby zmniejszyć się o połowę około roku 2064.
Profesor Alessio Zaccone jest absolwentem Federalnego Instytutu Technologii w Zurychu (ETH) i profesorem fizyki teoretycznej oraz kierownikiem katedry na Wydziale Fizyki Uniwersytetu w Mediolanie. Żadna z jego specjalizacji nie dotyczy demografii, a jednak prof. Zaccone i jego grupa badawcza opublikowali artykuł zatytułowany „Scenariusze globalnego kryzysu populacyjnego przewidywane przez ogólny nieliniowy model dynamiczny”. Praca, która pojawiła się w czasopiśmie „Chaos, Solitons & Fractals”, bazuje na fizyce szkła i dociekaniach zmarłego już fizyka teoretyka Kostii Trachenki z Queen Mary University of London. Jak by na to nie patrzeć, trudno o dziwniejsze zestawienie. Jedno eleganckie równanie – Proponuję zaskakująco proste nieliniowe równanie matematyczne, które ujednolica 12 tys. lat wzrostu populacji ludzkiej. Wskazuje ono na możliwe dramatyczne scenariusze przyszłości, jeśli globalne kryzysy środowiskowe się nasilą – napisał prof. Zaccone. Jak przekonuje, sama matematyka potrafi odtworzyć wiele głównych wzorców wzrostu populacji obserwowanych w ciągu ostatnich tysiącleci – od epoki neolitu po czasy współczesne. W przeciwieństwie do klasycznych modeli demograficznych, które traktują wzrost jako wykładniczy albo logarytmiczny, proponowane nowe podejście może naturalnie przełączać się między wieloma historycznymi reżimami za pomocą jednego parametru. W niektórych okresach populacja ludzka rosła powoli i stabilnie; w innych wzrost przyspieszał gwałtownie. Zgodnie z wyprowadzonym wzorem wszystkie te zmiany mogą wynikać z tej samej podstawowej, nieliniowej dynamiki. Von Foerster i koniec świata Naukowcy odnieśli się w swojej pracy do jednego z najbardziej znanych prognoz w nauce o populacji. Chodzi o tzw. scenariusz „końca świata” zaproponowany w 1960 roku przez Heinza von Foerstera i współpracowników. Grupa matematycznie ekstrapolowała, że populacja świata będzie zmierzać ku nieskończoności około roku 2026. Von Foerster założył, że większa liczba ludzi powinna dać wyższy poziom inteligencji zbiorowej, co przyniosłoby szybszy rozwój technologii i jeszcze większy wzrost populacji. To prowadziło do hiperbolicznego wzrostu, a w konsekwencji do eksplozji modelu w 2026 roku. W tej chwili wiemy, że model się nie sprawdził. Od lat 70. ubiegłego wieku w społeczeństwach rozwiniętych spada dzietność, następuje starzenie się populacji, a urbanizacja zmienia strukturę rodzin. Modele upadku i przetrwania – Modelowaliśmy również to, co mogłoby się wydarzyć, gdyby poważne kryzysy środowiskowe nagle narzuciły Ziemi surowe ograniczenia pojemności środowiskowej. Np. poprzez załamanie klimatu, pandemie, konflikty lub niedobory zasobów – napisał prof. Zaccone. Profesor odnosi się w ten sposób do drastycznego zmniejszenia się zasobów naturalnych, katastrof klimatycznych uniemożliwiających życie na coraz większych obszarach planety, a także wyniszczających wojen. Bo planeta wyżywi tylko tylu ludzi, ile w danym momencie będzie w stanie. – Przy celowo konserwatywnym założeniu najgorszego scenariusza, w którym zrównoważona pojemność Ziemi nagle spada do około 2 miliardów ludzi, nasz model przewiduje szybki globalny spadek populacji. Liczba ludzi mogłaby zmniejszyć się o połowę około roku 2064 – dodaje. Należy podkreślić, że jest to tylko jedno z możliwych rozwiązań zbudowanego przez uczonych modelu. Inne zakłada względną stabilność, w której populacja rośnie coraz wolniej, lecz nie dochodzi do katastrofy. Jednak scenariusze te są tylko demonstracją działania modelu. To ciekawe zestawienie relaksacji materiałów z ruchami demograficznymi ma jednak kilka słabych stron. Przede wszystkim model praktycznie ignoruje politykę, kulturę, ekonomię, migracje i nierówności społeczne, co wydaje się najsilniej wpływać na dzietność. Niezależnie od wszystkiego pomysł, że jedno równanie może opisać wiele epok łącząc demografię z fizyką układów złożonych jest doprawdy intrygujący. Źródło: Chaos, Solitons & Fractals Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.