Pożary w Hiszpanii zagroziły stacji Deep Space Network. Bez niej stracimy łączność z sondami w kosmosie
Trzy ogromne kompleksy anten pozwalają nam komunikować się ze wszystkimi sondami i urządzeniami działającymi poza ziemską orbitą. Jednak 24 lipca pożar w pobliżu Madrytu przeszedł przez teren jednej z nich, Madrid Deep Space Communications Complex (MDSCC) w miejscowości Robledo de Chavela. Personel ewakuowano, anteny prawdopodobnie ocalały.
Szybko rozprzestrzeniający się pożar lasu w środkowej Hiszpanii zmusił NASA do ewakuacji Madryckiego Kompleksu Deep Space Network. Agencja tymczasowo przeniosła personel stacji. Kontrolę operacyjną nad misjami przekazano 24 lipca 2026 kompleksowi Goldstone w Kalifornii, co na szczęście zapewniło nieprzerwaną łączność z sondami kosmicznymi. Pożary zagrażają infrastrukturze kosmicznej Podobnie jak półtora roku temu w przypadku innego obiektu NASA – siedziby Jet Propulsion Laboratory (JPL) w Pasadenie w Kalifornii, gdzie działa centrum kontroli sieci DSN – pożar ostatecznie zatrzymał się przed samym kompleksem. Wstępne raporty wskazują, że anteny i budynki pomocnicze obiektu ocalały, co pozwoliło NASA rozpocząć planowanie powrotu personelu, gdy tylko lokalne władze uznają teren za bezpieczny. To już kolejna sytuacja, w której kluczowa infrastruktura DSN była zagrożona przez pożar. A to stawia poważne pytanie o bezpieczeństwo misji międzyplanetarnych. Deep Space Network, czyli fundament łączności w kosmosie Początki sieci sięgają stycznia 1958 roku, gdy JPL porozmieszczało przenośne stacje śledzenia radiowego w Nigerii, Singapurze i Kalifornii, do śledzenia satelity Explorer 1. DSN składa się z trzech kompleksów naziemnych rozmieszczonych mniej więcej co 120° długości geograficznej, tak by obracająca się Ziemia zawsze utrzymywała łączność z sondą przez co najmniej jedną stację. Znajdują się w: Goldstone (Kalifornia, USA) Madrycie (a właściwie Robledo de Chavela pod Madrytem, Hiszpania) Canberze (Australia) Trójwęzłowa sieć zaczęła formalnie działać pod koniec 1963 roku. Kompleks madrycki powstał w 1964 roku, a jego lokalizację wybrano w rok wcześniej właśnie ze względu na idealne oddalenie od Goldstone i Canberry. Wszystkie trzy kompleksy mają co najmniej cztery stacje, wyposażone w duże anteny paraboliczne i ultraczułe systemy odbiorcze zdolne wykrywać niezwykle słabe sygnały radiowe z odległych sond. Typowy skład kompleksu to dwie anteny o średnicy 34 m, jedna 26-metrowa i jedna 70-metrowa. Obecnie Madryt ma sześć anten, a Canberra buduje piątą. Voyager 1 musi „dzwonić do domu” Sieć łączy się z praktycznie wszystkimi aktywnymi misjami międzyplanetarnymi NASA i partnerów: łazikami marsjańskimi, Juno (Jowisz), sondami Voyager 1 i 2, misjami badającymi planetoidy, Parker Solar Probe, Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, a w przyszłości też misjami załogowymi (Artemis) i teleskopem Nancy Grace Roman. To właśnie hiszpańska stacja pozwala na łączenie się z sondą Voyager 1, która znajduje się w rekordowej odległości ponad 38 miliardów km od Ziemi. Sygnał Voyagera jest na tyle słaby, że jego odbiór wymaga połączenia wszystkich sześciu anten pod Madrytem w jeden wirtualny odbiornik. Ostateczny stan madryckich anten wciąż nie został formalnie potwierdzony, choć, jak wspomniano wyżej, wstępne raporty są optymistyczne. Obecnie NASA przełączyła łączność na Goldstone i Canberrę. Na szczęście sygnał nie został przerwany, ale sieć musiała rozłożyć cały ruch na dwa węzły zamiast trzech. Większość misji toleruje generowane przez to opóźnienia. Problemem jest właśnie kontakt z sondą Voyager 1. Coraz mniejsza wydolność kosmicznej sieci Dodajmy, że nawet przed pożarami w Hiszpanii DSN i tak była już przeciążona. Według audytu Inspektora Generalnego NASA z 2023 r., popyt na czas antenowy przewyższał podaż nawet o 40% w szczytowych okresach i ma sięgnąć 50% w latach 30. Do tego najsilniejsza antena w Goldstone (DSS-14) jest wyłączona od września 2025 r. po wypadku i wróci do pracy nie wcześniej niż w 2028 r. Oznacza to, że z trzech anten 70-metrowych w całej sieci jedna jest uszkodzona, druga (w Canberze) przejmuje nadmiarowy ruch z Goldstone, a stan trzeciej, w Madrycie, wciąż nie jest potwierdzony. Sprawę komplikuje dodatkowo fakt, że pobliska stacja ESA Cebreros (część sieci Estrack), która teoretycznie mogłaby częściowo odciążyć sytuację dzięki umowie o wzajemnym wsparciu NASA-ESA, również została ewakuowana z powodu tego samego pożaru, więc i ta rezerwa z długości geograficznej Madrytu obecnie nie działa. Jeśli MDSCC jednak został uszkodzony, konsekwencji dla misji kosmicznych nie da się uniknąć. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmująca się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Czy moglibyśmy wysłać sondę kosmiczną w kierunku czarnej dziury? Fascynująca koncepcja włoskiego astrofizyka
Najbliższa nam czarna dziura znajduje się w odległości około 1560 lat świetlnych, w gwiazdozbiorze Wężownika. Nasza Galaktyka zawiera prawdopodobnie około 100 milionów czarnych dziur o masach gwiazdowych. Do tej pory badaliśmy te niezwykłe obiekty z oddali. Jednak włoski uczony Cosimo Bambi z Uniwersytetu Fudan w Szanghaju przekonuje, że powinniśmy zacząć badać je z bliska. Tylko jak rozpędzić sondę, by pokonała odległość tysięcy lat świetlnych w racjonalnym dla nas czasie?
Czy można zbadać odległą o tysiące lat świetlnych czarną dziurę dzięki 3-gramowej sondzie napędzanej laserowo? Zdaniem włoskiego astrofizyka jest to całkiem realny scenariusz. Ale od początku. Czarne dziury jako kosmiczne laboratoria Czarna dziura to obszar czasoprzestrzeni, w którym pole grawitacyjne jest tak silne, że nic – nawet światło – nie jest w stanie się z niego wydostać. Oczywiście mówiąc o dziurze nie mamy tu na myśli pustki. Przeciwnie – czarna dziura to ogromna masa skompresowana do niewyobrażalnie małych rozmiarów. Czarne dziury o masach gwiazdowych powstają najczęściej wtedy, gdy bardzo masywna gwiazda kończy swoje życie. Po wyczerpaniu paliwa jądrowego jej rdzeń zapada się pod własnym ciężarem, a jeśli jest wystarczająco masywny, żadna znana siła nie jest w stanie zatrzymać tego zapadania. Materia kurczy się w nieskończoność, aż do teoretycznego punktu o zerowej objętości, zwanego osobliwością. Wokół tej osobliwości rozciąga się niewidzialna granica zwana horyzontem zdarzeń. To nie fizyczna powierzchnia, lecz punkt bez powrotu: wszystko, co go przekroczy – materia, światło, informacja – nie może już nigdy wrócić na zewnątrz. Czarne dziury to naturalne laboratoria do testowania ogólnej teorii względności Einsteina w warunkach ekstremalnych, niemożliwych do odtworzenia na Ziemi. I właśnie dlatego Cosimo Bambi chce je zbadać z bliska. Gdzie znajduje się najbliższa czarna dziura? Ten urodzony we Florencji naukowiec ma na swoich koncie ponad 200 artykułów naukowych i jest uznawany za autorytet w dziedzinie badania czarnych dziur. Naukowiec od 2012 roku mieszka i pracuje w Szanghaju. Zbudował na Uniwersytecie Fudan pierwszą grupę badawczą zajmującą się astrofizyką wysokoenergetyczną i czarnymi dziurami, współpracującą z MIT, Caltech i Cambridge. Uczestniczy m.in. w analizie danych z chińskiego teleskopu rentgenowskiego HXMT. Od kilku lat Bambi rozwija koncepcję wysłania w kierunku czarnej dziury sondy badawczej. W artykule opublikowanym na platformie ArXiv szacuje, iż jakaś gwiazdowa czarna dziura musi znajdować się bliżej Ziemi niż odkryta przez misję Gaia czarna dziura GAIA-BH1, leżąca w odległości 478 pc (1560 lat świetlnych). Jego zdaniem najbliższa czarna dziura może znajdować się w promieniu 6–8 parseków od Ziemi, co odpowiada mniej więcej 20–25 lat świetlnych. 3-gramowy satelita badawczy Jeśli uda się odnaleźć taką czarną dziurę, można byłoby wysłać w jej kierunku nano-sondę – satelitę o masie trzech gramów. Nano-sonda składałaby się z dwóch głównych części: waflowego „chipa” stanowiącego pełnoprawną sondę kosmiczną (procesor, silniki, panele słoneczne, nawigacja, łączność) oraz cienkiego, metrowej wielkości żagla świetlnego wykonanego z dielektrycznego metamateriału. Sonda poruszałaby się dzięki laserom. Jak miałoby to działać? Zacznijmy od tego, że foton, mimo że nie ma masy spoczynkowej, niesie ze sobą pęd (p = E/c, gdzie E to energia fotonu, a c to prędkość światła). Kiedy foton uderza w powierzchnię i odbija się od niej (albo zostaje pochłonięty), przekazuje jej część swojego pędu, dokładnie tak samo, jak piłka odbita od ściany przekazuje jej impuls. Miliardy fotonów uderzających w żagiel co sekundę sumują się w realną, choć bardzo małą, siłę pchającą. Sonda nie musiałaby mieć innego napędu niż żagiel świetlny. Lasery zasilałyby go bezpośrednio z Ziemi. Jak rozpędzić coś do 1/3 prędkości światła? W najnowszym artykule podają nawet realne wyliczenie dla trzygramowej sondy przyspieszanej do 1/3 prędkości światła: maksymalne przyspieszenie, jakie może wytrzymać taki nano-pojazd, to ok. 100 000 m/s² (czyli ok. 10 000 razy więcej niż przyspieszenie ziemskie – sonda musi być zbudowana tak, by to wytrzymać, stąd brak części ruchomych, delikatnej elektroniki itd.); przy takim przyspieszeniu, rozpędzenie sondy od zera do 1/3 prędkości światła trwa zaledwie 17 minut. Jest w tym jednak jeden, wcale nie mały, haczyk. Przede wszystkim, aby to osiągnąć, trzeba dostarczyć do żagla energię rzędu 30 gigawatogodzin (GWh) w ciągu tych 17 minut. To oznacza, że laser musi mieć moc rzędu 100 gigawatów (GW). To z grubsza tyle, ile wytwarza kilkadziesiąt dużych elektrowni jądrowych działających jednocześnie. Po zakończeniu tej krótkiej, intensywnej fazy przyspieszania laser jest wyłączany, a sonda leci już bezwładnie przez dziesięciolecia w stronę celu – bez dalszego zużycia energii. I tutaj następuje kolejny problem – jak zatrzymać tak rozpędzoną sondę? Grupa badawcza Cosima Bambiego właśnie pracuje nad możliwymi rozwiązaniami tego dylematu. Źródła: ArXiv [1], ArXiv [2] Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Te cząsteczki mogły dać początek życiu. Znaleziono je wokół młodej gwiazdy
Astronomowie odkryli 17 złożonych cząsteczek organicznych w dysku otaczającym młodą gwiazdę V883 Orionis. Wyniki badań wskazują, że składniki niezbędne do powstania życia mogą być obecne w układach planetarnych od momentu ich narodzin.
Spis treści: Jedna z czterech baz tworzących DNA i RNA Cegiełki życia. Jakie jest ich pochodzenie? Życie we Wszechświecie Badanie prowadzone dzięki sieci radioteleskopów ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array), pozwoliło na analizę dysku protoplanetarnego otaczającego odległą gwiazdę. Mowa o znajdującej się w konstelacji Oriona i oddalonej od nas o 1350 lat świetlnych 883 Orionis. Naukowcy z Instytutu Astronomii im. Maxa Plancka (MPIA), Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, Columbia University, Purdue University, University of California, Berkeley oraz University of Michigan ogłosili, że udało im się zidentyfikować w omawianym dysku 17 złożonych cząsteczek organicznych (tzw. complex organic molecules, COMs). Wśród nich znalazły się pierwsze, choć wstępne, detekcje glikolu etylenowego ((CH₂OH)₂) oraz glikolonitrylu (HOCH₂CN) — związków uznawanych za potencjalnych prekursorów aminokwasów. Choć wcześniej odnajdywano te cząsteczki w przestrzeni międzygwiazdowej, po raz pierwszy zarejestrowano je w dysku formującym planety wokół protogwiazdy. To odkrycie rzuca nowe światło na pytanie o kosmiczne początki życia. Jedna z czterech baz tworzących DNA i RNA Zespołem badawczym, który dokonał detekcji COMs’ów kieruje Abubakar Fadul z działu badań formowania planet i gwiazd w Instytucie Astronomii im. Maxa Plancka (MPIA). Artykuł opisujący odkrycie został opublikowany w dwóch prestiżowych periodykach naukowych: „The Astronomical Journal” i „The Astrophysical Journal”. Zidentyfikowane w dysku protoplanetarnym cząsteczki składają się z więcej niż pięciu atomów i zawierające przynajmniej jeden atom węgla. Szczególnie istotne jest wykrycie glikolonitrylu, będącego prekursorem aminokwasów glicyny i alaniny, a także zasady azotowej adeniny — jednej z czterech baz tworzących DNA i RNA. Odkrycie to stanowi ważny głos w dyskusji dotyczącej ewolucji związków organicznych w układach planetarnych. Odkrycie jest o tyle interesujące, że zaprzecza obecnej wiedzy. Zacznijmy od tego, że transformacji zimnej protogwiazdy w młodą gwiazdę z dyskiem protoplanetarnym towarzyszy faza intensywnych fal uderzeniowych i promieniowania, która zaburza gaz i pył w dysku. Te gwałtowne procesy uznawano za niszczące większość złożonych cząsteczek. Doprowadziło to do sformułowania tzw. scenariusza reset”. Zakładał on, że COMs muszą tworzyć się na nowo w dyskach protoplanetarnych, z których powstają planety, asteroidy i komety. – Wydaje się, że jest odwrotnie. Nasze wyniki sugerują, że dyski protoplanetarne dziedziczą złożone cząsteczki z wcześniejszych etapów ewolucji i że ich formowanie może trwać także na etapie dysku protoplanetarnego – komentuje współautorka badań Kamber Schwarz z MPIA. Cegiełki życia. Jakie jest ich pochodzenie? Odkrycie zespołu sugeruje, że warunki sprzyjające procesom biologicznym pojawiają się znacznie wcześniej, już we wczesnych stadiach ewolucji gwiazdy. Badania wskazują również, że ilość i złożoność COMs wzrasta w miarę przekształcania się dysków protoplanetarnych w układy planetarne. A to oznacza, że cegiełki życia są obecne w systemach gwiazdowych od ich najwcześniejszych etapów! Wcześniej wykrywano proste cząsteczki organiczne jak p. metanol w tzw. żłobkach gwiazdowych, czyli gęstych obłokach gazu i pyłu, z których rodzą się gwiazdy. – Niedawno wykazaliśmy, że glikol etylenowy może powstać w wyniku napromieniowania UV etanoloaminy — cząsteczki niedawno odkrytej w przestrzeni kosmicznej. To wspiera hipotezę, że glikol etylenowy mógł formować się zarówno w tych środowiskach, jak i na późniejszych etapach ewolucji molekularnej, gdzie dominujące jest promieniowanie UV – zauważa Tushar Suhasaria, kierownik Laboratorium Początków Życia w MPIA i współautor omawianego artykułu. Życie we Wszechświecie Wiemy, że aminokwasy, cukry i zasady azotowe — składniki DNA i RNA — zostały odnalezione w planetoidach, meteorytach i kometach w naszym Układzie Słonecznym. Ponieważ reakcje chemiczne prowadzące do COMs zachodzą w niskich temperaturach, ich obecność wewnątrz tych ciał niebieskich jest prawdopodobnie jeszcze większa. Choć wnętrza te są trudne do zbadania bez wierceń, komety podczas zbliżania się do Słońca zaczynają wydzielać gaz i pył w wyniku ogrzewania. Powstające w ten sposób komy i warkocze umożliwiają astronomom analizę widmową i identyfikację cząsteczek organicznych. Analogiczny proces zachodzi w systemie V883 Orionis, gdzie gwiazda wciąż akreuje gaz z otaczającego ją dysku, co z czasem prowadzi do zapłonu reakcji termojądrowych w jej wnętrzu. Podczas tego okresu gaz podlega ogrzaniu, a intensywne rozbłyski promieniowania prowadzą do uwolnienia złożonych cząsteczek, które zespół zaobserwował. A ALMA jest idealnym instrumentem do ich wykrywania. Jeżeli kolejne badania potwierdzą te odkrycia, może się okazać, że zalążki życia istnieją w całym Wszechświecie. Aby się rozwinąć, muszą po prostu trafić na podatny grunt. Źródło: Universe Today
Kosmiczny lód VII – naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego podważają klasyczny model struktury
Czy w ziemskich laboratoriach można badać kosmiczny lód, który tworzy się głęboko we wnętrzach niektórych ciał niebieskich? Badacze z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego udowodnili, że tak. Odnaleźli też lokalny chaos tam, gdzie miała być mocno uporządkowana struktura.
Jeszcze w okresie programu księżycowego Apollo panowało przekonanie, że Księżyc jest zupełnie suchy, a płynna woda występuje niemal wyłącznie na Ziemi. Już wtedy pojawiały się jednak pierwsze sygnały temu przeczące – w tym samym roku, w którym wylądowano na Srebrnym Globie, astronomowie wykryli pierwsze ślady wody w przestrzeni międzygwiazdowej. Dzięki wieloletnim badaniom wiemy, że woda jest jednym z najpowszechniejszych związków w kosmosie. Najczęściej – w ponad 99,99% przypadków – występuje jednak jako lód. Obecnie znamy ponad 20 odmian krystalicznych wody. Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego przyjrzeli się jednej z nich, zwanej lodem VII – wyjątkowej formie, która przy odpowiednim ciśnieniu może pozostawać w stałym stanie skupienia niezależnie od panującej temperatury. Ciśnienie 900 tysięcy razy większe niż na powierzchni Ziemi Badany przez ekspertów z UW lód prawdopodobnie tworzy się głęboko we wnętrzach niektórych ciał niebieskich w naszym Układzie Słonecznym. Odmiana ta powstaje wyłącznie pod bardzo silnym ciśnieniem – od 2 do 90 gigapaskali. To wartość od 20 tysięcy do nawet 900 tysięcy razy większa niż na powierzchni Ziemi. Dlatego badanie jego struktury jest kluczowe dla zrozumienia budowy wnętrz planet i księżyców lodowych, choć nie ma bezpośredniego przełożenia na codzienne życie na naszej planecie. Warto dodać, że kolejne odmiany lodu określa się cyframi rzymskimi, zgodnie z kolejnością ich odkrycia. To właśnie ciśnienie oraz temperatura decydują o tym, jak cząsteczki wody układają się w ciele stałym. W warunkach ziemskich powstaje znany nam lód, ale pod ogromnym ciśnieniem ta sama woda tworzy zupełnie inny wzór krystaliczny. Zwykły lód, taki jak z domowych zamrażarek, topi się w kontakcie z ciepłą dłonią, natomiast lód VII, pod odpowiednim ciśnieniem, pozostaje stały nawet w temperaturach rzędu kilkuset stopni Celsjusza. Badanie tej formy, mimo że nie występuje ona naturalnie na Ziemi, pozwala nam zrozumieć, jak zachowuje się woda w warunkach skrajnie odmiennych od standardowych. Lokalny nieład Tematowi przyjrzał się zespół naukowców z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. dr. hab. Krzysztofa Woźniaka oraz dr. hab. Wojciecha Sławińskiego. W badaniach brali również udział specjaliści z USA i Wielkiej Brytanii. Wspólnie odkryli oni w strukturze lodu VII lokalny nieład, który podważył teorie zakładające prostą i idealnie symetryczną budowę wody w stanie stałym. Prof. Woźniak wyjaśnia, że wiązania wodorowe w lodzie VII nie są idealnie uporządkowane. – Każda cząsteczka wody oddziałuje z sąsiadkami nieco inaczej, więc otoczenie atomów nie jest identyczne w całej strukturze – tłumaczy badacz. Dlaczego to tak istotne? Przede wszystkim dlatego, że dotąd sądzono, iż cząsteczki wody układają się w lodzie VII według powtarzalnego wzoru, tworząc bardzo regularną strukturę. Nowe badania pokazują jednak, że ten porządek jest tylko pozorny – z bliska widać drobne przesunięcia i lokalny nieład, którego klasyczne modele nie potrafiły uchwycić. Zastąpić wodór deuterem Do zbadania tego zjawiska posłużyła tzw. dyfrakcja neutronowa. Strumień neutronów przepuszczony przez próbkę jest rozpraszany przez atomy, a detektory rejestrują uzyskany obraz, co pozwala odtworzyć wnętrze kryształu. Klasyczna analiza ujawnia głównie uśredniony, powtarzalny porządek: średnie położenia atomów i rozmiar podstawowego fragmentu struktury. Polscy naukowcy poszli jednak o krok dalej – przeanalizowali również słabsze sygnały ukryte między głównymi pikami pomiaru, co pozwoliło im dostrzec lokalne odchylenia od idealnego wzorca. W badaniach użyto tzw. ciężkiej wody (D₂O), w której wodór zastąpiono deuterem. Jest on niemal identyczny chemicznie, ale daje znacznie czystszy sygnał neutronowy niż zwykła woda. Jak tłumaczą naukowcy, D₂O ma niższe rozpraszanie niekoherentne, co pozwala 30–40 razy dokładniej mierzyć strukturę, a cięższy deuter porusza się wolniej termicznie, co ułatwia ustalenie jego pozycji w sieci krystalicznej. Próbkę umieszczono w prasie o nacisku do 40 ton i naświetlono strumieniem neutronów, rejestrując obraz dyfrakcji, z którego (po obróbce danych) odtworzono położenie atomów. Pomiary wykonano na dyfraktometrze PEARL (z prasą wysokociśnieniową Paris-Edinburgh) w Rutherford Appleton Laboratory niedaleko Oksfordu. Czy wnioski z tych badań pomogą teraz w analizie lodowych olbrzymów naszego układu planetarnego i lodowych księżyców Jowisza? Źródło: UW Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Galaktyczne fikołki. Czy Droga Mleczna mogła kiedyś obrócić się na bok?
Droga Mleczna liczy sobie 13,6 miliardów lat, czyli jest niemal tak wiekowa, jak znany nam Wszechświat. Nie zawsze wyglądała tak, jak teraz. W swojej długiej historii doświadczyła radykalnej zmiany orientacji. Można powiedzieć, że przewróciła się na bok. Jak do tego doszło pokazują wyniki nowych badań oraz symulacji.
Nasza Galaktyka sprawia wrażenie stabilnej i uporządkowanej. Wygląda jak spokojnie płynące przez przestrzeń frisbee. Jednak wrażenie a rzeczywistość to dwie różne rzeczy. Nowe badania symulacyjne prowadzone przez zespół astronomów z Durham University sugerują, że w rzeczywistości historia Drogi Mlecznej była burzliwa. Cały dysk galaktyki mógł przez miliardy lat stopniowo przechylać się w obrębie halo ciemnej materii na skutek dawnych zderzeń z mniejszymi galaktykami. To kolejny dowód na to, że licząca 13,6 miliarda lat Droga Mleczna przeszła wiele gwałtownych zmian, co może też tłumaczyć niektóre jej zagadkowe cechy. Spiralny dysk Drogi Mlecznej Większość gwiazd Drogi Mlecznej znajduje się w jej płaskim, spiralnym dysku. Otacza go znacznie większe, ale dużo bardziej rozrzedzone halo gwiazdowe. Tworzą je przede wszystkim gwiazdy, które pierwotnie powstały w mniejszych galaktykach, a następnie zostały włączone do Drogi Mlecznej w wyniku galaktycznych zderzeń. Z obserwacji prowadzonych w ramach zakończonej już misji Gaia wynika, że halo gwiazdowe Drogi Mlecznej obraca się bardzo powoli. Astronomowie nie potrafili jednak dotąd wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Aby zrozumieć zmiany zachodzące w naszym kosmicznym domu, najlepiej jest zestawić je z danymi o innych, podobnych do naszej galaktykach. Naukowcy przeanalizowali ewolucję 25 galaktyk podobnych do Drogi Mlecznej. Wszystkie zostały odtworzone w ramach zestawu symulacji kosmologicznych Auriga. Pozwoliło to prześledzić rozwój wybranych galaktyk na przestrzeni miliardów lat. Badania wykazały, że galaktyki, których halo gwiazdowe obraca się najwolniej, mają dwie wspólne cechy: w przeszłości przeszły potężne, czołowe zderzenie z inną galaktyką; w trakcie ewolucji zmieniła się także orientacja ich dysku. Galaktyczne kolizje – Wiemy już, że Droga Mleczna doświadczyła w przeszłości potężnego zderzenia czołowego z galaktyką znaną jako Gaia–Sausage–Enceladus. Dlatego uważamy, że dysk Drogi Mlecznej najprawdopodobniej zmienił kiedyś swoją orientację – powiedział kierujący projektem astronom Kirill Batrakov. Wspomniana przez astronoma galaktyka Gaia–Sausage–Enceladus była masywną galaktyką karłowatą, która około 10–11 miliardów lat temu zderzyła się z młodą Drogą Mleczną i została przez nią wchłonięta. To połączenie galaktyk jest największym wydarzeniem we wczesnej historii Drogi Mlecznej. Przekształciło naszą Galaktykę i pozostawiło po sobie miliardy gwiazd poruszających się po silnie wydłużonych orbitach. Odkrycie śladów dawnej zmiany orientacji dysku daje astronomom nowy sposób badania ewolucji Drogi Mlecznej i pośrednie wskazówki o ruchu otaczającego ją halo ciemnej materii. Oznacza to też, że większość gwiazd – być może nawet Słońce – poruszała się kiedyś po innych trajektoriach niż dziś, a pozornie stabilne położenie Układu Słonecznego mogło się w przeszłości zmieniać. Galaktyczny poligon doświadczalny Batrakov podkreśla, że Droga Mleczna jako galaktyka, którą możemy badać najdokładniej, jest kluczowym poligonem doświadczalnym dla badań nad ewolucją galaktyk. Odkrycie zmiany orientacji dysku dopisuje nowy rozdział do jej historii, a najbardziej ekscytujące jest to, że tak złożone wydarzenia można odtworzyć wyłącznie na podstawie dzisiejszych obserwacji. Badanie wykazało również, że rotacja gwiazdowego halo Drogi Mlecznej jest ściśle powiązana z rotacją halo ciemnej materii. Oba składniki mogły ewoluować razem, gdy Galaktyka rosła, wchłaniając mniejsze galaktyki satelitarne. Wyniki dostarczają możliwego wyjaśnienia jednej z nietypowych cech Drogi Mlecznej oraz nowych wskazówek na temat jej powstania i ewolucji. – Odkrycie, że jej dysk zmienił orientację, dopisuje nowy rozdział do tej historii. Musimy uwzględnić go, umieszczając Drogę Mleczną w szerszym kontekście innych galaktyk. Najbardziej ekscytuje mnie to, że tak złożoną historię można odtworzyć wyłącznie na podstawie współczesnych obserwacji – podsumowuje Batrakov. Źródło: Royal Astronomical Society Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Zobacz świat jak z filmów science fiction. Europejska sonda znalazła „metalowe” fale na dnie marsjańskiego krateru
W powszechnej wyobraźni Mars jest jednostajną pustynią w odcieniu rdzy. Najnowsze zdjęcia wykonane przez kamery wiekowej już sondy Mars Express każą tę wizję zrewidować. Europejska Agencja Kosmiczna udostępniła zdjęcia marsjańskiego krajobrazu, który bardziej przypomina stopiony i zastygły metal niż typową marsjańską równinę.
Najnowsze zdjęcia, wykonane przez działającą nieprzerwanie od 23 lat sondą Europejskiej Agencji Kosmicznej Mars Express, pokazują pofałdowane wydmy przykryte czymś, co w pierwszej chwili wydaje się być błyszczącą złotą zbroją. Jednak te błyszczące „fale" to nie żaden kruszec, lecz ciemne wydmy piaszczyste pokryte sezonowym szronem złożonym głównie z zamarzniętego dwutlenku węgla. Osad ten pojawia się na powierzchni w trakcie marsjańskich zim, głównie na zboczach zwróconych ku południu i nadaje wydmom charakterystyczny, chromowany wygląd. Reszta efektu to gra kontrastu: ciemny piasek wulkaniczny pochłania światło, a jasny szron je odbija, dzięki czemu krajobraz wygląda jak kadr z filmu science fiction, a nie fragment prawdziwej planety. „Metal” na dnie krateru uderzeniowego Oko sondy odnalazło tak niezwykłe krajobrazy w kraterze Kaiser, olbrzymim basenie uderzeniowym o średnicy sięgającej, według różnych szacunków, od ok. 180 do ponad 200 kilometrów. Krater znajduje się w regionie Noachis Terra na południowych wyżynach Marsa. To jeden z najstarszych fragmentów powierzchni planety. Miejsce to jest od blisko czterech miliardów lat intensywnie bombardowane przez ciała kosmiczne, czego ślady widać w gęsto rozmieszczonych kraterach różnej wielkości i stopnia zniszczenia. W pobliżu leżą też inne rozpoznawalne struktury uderzeniowe, między innymi kratery Greeley, Le Verrier oraz Neukum, nazwany na cześć Gerharda Neukuma — jednego z twórców misji Mars Express i kierownika prac nad kamerą, która wykonała te zdjęcia. Pułapka na marsjański piasek Kształt misy sprawia, że krater Kaiser działa jak naturalna pułapka na piasek — materiał, który się w nim znalazł, nie ma jak się z niego wydostać. Przez tysiące lat wiejące głównie z zachodu wiatry przemieszczały i formowały go w charakterystyczne pofałdowane grzbiety. Na dnie krateru współwystępują dwa typy wydm: sierpowate barchany, najpowszechniejszy rodzaj wydm na Marsie, znany też z ziemskich pustyń takich jak Sahara czy Namib; wydłużone, ułożone równolegle wydmy poprzeczne, które mogą powstawać, gdy barchany gromadzą coraz więcej materiału. Formacje mają imponujące rozmiary. Rozciągają się na przestrzeni kilku kilometrów i wznoszą ponad sto metrów ponad otaczający teren. Sfotografowane wydmy są wyraźnie ciemniejsze niż większość powierzchni planety, ponieważ tworzy je drobny piasek bazaltowy, bogaty w minerały pochodzenia wulkanicznego, takie jak piroksen i oliwin. To zupełnie inny materiał niż pył bogaty w tlenki żelaza, który odpowiada za charakterystyczną rdzawą barwę Marsa i jego popularny przydomek Czerwonej Planety. Marsjańska archeologia Nowe zdjęcia z Mars Express są czyś więcej niż efektownym, pocztówkowym widoczkiem. Mówią nam dużo o wiatrach wiejących na czwartej planecie od Słońca. Obecna atmosfera Marsa jest około stukrotnie rzadsza od ziemskiej i stopniowo ucieka w przestrzeń kosmiczną, przez co wiatrom znacznie trudniej przenosić materiał niż na Ziemi. Skala i regularność wydm w kraterze Kaiser sugerują jednak, że marsjańskie wiatry potrafiły niegdyś kształtować rozległe krajobrazy. Zdjęcia wykonała kamera stereoskopowa wysokiej rozdzielczości HRSC, jeden z ośmiu instrumentów na pokładzie Mars Express. Sond pracuje na orbicie Marsa od 2003 roku. Przez ponad dwie dekady misja dostarczała kolorowych, trójwymiarowych map powierzchni planety w rozdzielczości niespotykanej wcześniej u innych sond, radykalnie zmieniając naszą wiedzę o marsjańskiej geologii. To nie pierwszy w ostatnich miesiącach niezwykły kadr uchwycony przez Mars Express. Wcześniej orbiter dostrzegł grupę kilkudziesięciu wirów pyłowych przemieszczających się przez kaniony Mamers Valles oraz krętą dolinę Shalbatana Vallis, wyrzeźbioną miliardy lat temu przez podziemne wody. Sfotografował również rozległą warstwę ciemnego popiołu wulkanicznego, która w ciągu zaledwie kilku dekad rozprzestrzeniła się na znaczny obszar planety. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmująca się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Mamy pierwszy materiał kwantowy działający w temperaturze pokojowej. Powstał z cienkiej warstwy złota
Materiały kwantowe posiadają właściwości, które łamią intuicyjne prawa fizyki. Zwykle są również bardzo delikatne i wymagają skrajnie niskich temperatur do działania. Aby stać się powszechnie użytecznymi, muszą „wyrwać się” z laboratoryjnych chłodziarek. Naukowcy z Louisiana State University zrobili krok w tym kierunku, opracowując materiał wykazujący nietypowe zjawiska kwantowe w temperaturze pokojowej.
Materiały kwantowe stanowią szeroką i bardzo aktywną dziedzinę fizyki i inżynierii materiałowej. Są to substancje, w których zachowanie elektronów i innych cząstek jest zdominowane przez efekty kwantowe, a nie przez klasyczną fizykę. Prowadzi to do niezwykłych, czasem „nienaturalnie” wyglądających właściwości, jak nadprzewodnictwo, czyli przewodzenie prądu bez oporu. Do materiałów kwantowych należą także izolatory topologiczne czy materiały dwuwymiarowe jak grafen. Zwykle takie materiały funkcjonują tylko w bardzo niskich temperaturach, blisko zera absolutnego, co znacząco utrudnia ich praktyczne zastosowanie poza laboratorium. Cienka warstwa złota na szklanym chipie I właśnie w tym miejscu na arenę wchodzą naukowcy z Louisiana State University, którzy opracowali materiał kwantowy działający w temperaturze pokojowej. Składa się z cienkiej warstwy złota na szklanym chipie z wytrawionymi mikroskopijnymi wzorami. Jak to się stało, że z temperatur kriogenicznych (poniżej -150°C, czyli 123 K, aż do zera absolutnego, czyli -273,15°C, czyli 0 K), w których funkcjonują znane materiały kwantowe, udało się przeskoczyć do temperatury pokojowej? Kluczowy okazał się pomysł, by zamiast elektronów i atomów wykorzystać fotony. Dzięki temu unika się typowych zakłóceń cieplnych na poziomie atomowym. Stworzony przez badaczy z Luizjany materiał to tzw. metakryształ plazmoniczny. Plazmoniczny, bo światło poruszające się po jego powierzchni wzbudza fale elektronowe zwane plazmonami. Metakryształ, bo to sztucznie stworzona struktura krystaliczna. Wytrawione w materiale mikroskopijne szczeliny działają jak sztuczne atomy (metaatomy), które decydują, jakie grupy fotonów mogą przez nie przechodzić. To one sterują kwantowym zachowaniem całej struktury. Filtr statystyczny dla stanów kwantowych Jak wyjaśnia fizyk Riley Dawkins, odpowiednio projektując rozmieszczenie metaatomów, można systematycznie kontrolować, jakie statystyki kwantowe przenikają przez materiał. Działa on więc jak filtr statystyczny dla stanów kwantowych. Metaatomy modyfikują właściwości światła przemieszczającego się po powierzchni złota. Zmiana ich rozmiaru, kształtu i odstępów daje różne efekty kwantowe, pozwalając przesyłać wybrane stany kwantowe światła z mniejszymi zakłóceniami. – Nazywamy to transportem odpornym na zakłócenia. Te stany kwantowe przenoszą informacje. Nasz kryształ potrafi je rozróżniać i niezawodnie przenosić z jednego punktu do drugiego bez konieczności stosowania chłodzenia kriogenicznego. To właśnie otwiera drogę do praktycznych technologii kwantowych – wyjaśnia fizyk Omar Magaña-Loaiza. Materiał, dla którego natura nie ma odpowiednika Artykuł opisujący badania opublikowano w połowie lipca na łamach „Nature”. Oczywiście nowy materiał jest wciąż wczesną demonstracją koncepcji, ale potwierdza słuszność leżących u jej podstaw zasad. – Ekscytujące było stworzenie materiału wykonującego zadanie, dla którego natura nie ma odpowiednika i zobaczenie, że działa zgodnie z przewidywaniami – powiedział fizyk Chenglong You. Naukowcy podkreślają, że ich metoda to swego rodzaju wzorzec dla innych zespołów. Zmieniając wielkość szczelin i odstępy między nimi, można dowolnie kształtować właściwości kryształu. To pierwsza tak zaawansowana demonstracja zachowań kwantowych w temperaturze pokojowej w układzie służącym do rozdzielania światła. Do czego może być przydatny materiał kwantowy pracujący w temperaturze pokojowej? W szerszej perspektywie odkrycie może mieć znaczenie dla informatyki, komunikacji (internet kwantowy) i energetyki – np. zwiększenia wydajności paneli słonecznych. To właśnie zastosowanie w fotowoltaice naukowcy chcą zbadać jako kolejne, dążąc do lepszego kierowania światłem i ograniczenia strat energii w postaci ciepła. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Tolkien w wersji AI. To narzędzie tworzy nowe i spójne języki
J.R.R. Tolkien napisał kultową trylogię „Władca Pierścieni”. Mówił, że stworzył bogaty świat Śródziemia, żeby dać elfickim językom miejsce, w którym mogłyby „żyć”. Praca nad nimi zajęła lingwiście całe życie. Zbudowane na bazie dużych modelów językowych narzędzie ConlangCrafter robi coś podobnego, ale w ciągu godzin.
Duże modele językowe (LLM) zrewolucjonizowały sposób, w jaki kontaktujemy się z komputerem. Trenowane na ogromnych zbiorach tekstu, uczą się rozpoznawać wzorce charakterystyczne dla ludzkiego języka – jak zwykle budowane są dźwięki, słowa, zdania. Tę samą wiedzę o typach struktur językowych, którą LLM-y zdobywają, ucząc się języków naturalnych, można wykorzystać inaczej, niż zwykle się to robi. Zamiast używać jej do rozumienia i generowania istniejących języków, można nią „zasilić” proces tworzenia nowego języka, opartego na jasno określonych zasadach. Jak zbudować własny język? Właśnie to zrobił zespół kierowany przez Morrisa Alpera z Katedry Informatyki na Wydziale Sztuk i Nauk Uniwersytetu Miami. Naukowcy opracowali proces, w którym AI buduje język etapami – od fonetyki, przez zasady tworzenia wyrazów, aż po składnię. Następnie tłumaczy zdania na nowy język i samodzielnie wykrywa oraz poprawia błędy, dzięki czemu końcowy efekt jest spójniejszy niż w przypadku prostego polecenia skierowanego do ogólnego modelu AI. Narzędzie do generowania języków zostało nazwane ConlangCrafter. Badacze stworzyli dzięki niemu już ponad 60 języków. Wśród nich znalazły się m.in. język bez spółgłosek oraz język przeznaczony dla fikcyjnych obcych komunikujących się kolorami i gestami. Dlaczego jest to tak interesujące? Przede wszystkim dlatego, że stworzenie języka zwyczajnie nie jest proste. Ich struktura, zasady i fonetyka kształtowały się spontanicznie przez pokolenia, a niektóre z nich z czasem doczekały się formalnej kodyfikacji. Zbudowanie sztucznego języka jako produktu finalnego wymaga wiedzy, pomysłowości i niebywałej skrupulatności. Języki naturalne i sztuczne Za najstarszy znany sztuczny język uznaje się Lingua Ignota („nieznany język”), stworzony w XII wieku przez Hildegardę z Bingen, niemiecką benedyktynkę, mistyczkę, kompozytorkę i uczoną. Zachował się rękopis zawierający około 1000 wymyślonych słów z niemieckimi i łacińskimi glosami, własny alfabet (litterae ignotae) oraz podstawy gramatyki. Najbardziej znanym sztucznie wykreowanym językiem jest Esperanto stworzone przez L. L. Zamenhofa w 1887 roku. Bardziej współczesnymi sztucznymi językami są np.: Klingoński (Klingon) – wymyślony przez lingwistę Marca Okranda dla serii „Star Trek”, ma nawet swój słownik, kursy i tłumaczenia klasyki (np. Hamleta); Dothraki i Valyriański – stworzone przez Davida J. Petersona dla serialu „Gra o Tron”; Na'vi – język mieszkańców Pandory z filmu „Awatar”, autorstwa Paula Frommera. Jednak chcąc wyjaśnić na czym polega fenomen ConlangCrafter, najlepiej jest odnieść się do Tolkiena. Mowa Elfów J.R.R. Tolkien, najbardziej znany jako autor fenomenalnej trylogii „Władca pierścieni” był lingwistą. Nie byle jakim lingwistą, lecz mistrzem w swoim fachu. Tworzenie języków było dla niego celem samym w sobie, a nie narzędziem. Sam przyznawał, że stworzył bogaty świat Śródziemia, żeby dać elfickim językom Quenyi i Sindarinowi miejsce, w którym mogłyby „żyć”. Tolkien pracował nad swoimi językami dekadami, nieustannie je przerabiając, co imitowało proces naturalnej ewolucji języka. To była praca napędzana osobistą estetyką muzyczną. Tolkien mówił wprost, że tworzył dźwięki, które mu się podobały. Wróćmy do ConlangCrafter. Zbudowane przez ekspertów z Miami narzędzie działa odwrotnie od podejścia Tolkiena. Jest to narzędzie usługowe. Ktoś podaje parametry, np. zbuduj mi język bez spółgłosek, język dla mątw komunikujących się kolorami itd. i oczekuje gotowego rezultatu. W tym wypadku nowy język jest tu produktem na zamówienie. Narzędzie buduje język krok po kroku, generując system dźwięków, tworząc reguły gramatyczne i słownictwo, dzieląc problem na mniejsze części, które LLM rozwiązuje osobno, a następnie łączy w całość. Model na bieżąco tworzy tzw. szkic języka – rodzaj dokumentu projektowego, tłumaczy zdania z języków naturalnych na nowo stworzony język, a potem sam sprawdza i poprawia niespójności. Wymyślić przyszłość Jakie zastosowanie mogą mieć wygenerowane w ten sposób języki? Przede wszystkim mogą być pomocne w tworzeniu fikcyjnych światów do powieści, filmów i gier fantasy oraz science fiction. Ale nie mniej istotny jest potencjał naukowy ConlangCrafter. System może wspierać badania lingwistyczne i informatyczne, np. rozwój technologii dla słabo udokumentowanych języków naturalnych czy badanie ewolucji języków i komunikacji między agentami AI. Może warto zakończyć te rozważania cytując Alana Kaya, informatyka i twórcy koncepcji graficznego interfejsu użytkownika: „pIq 'oghlu'meH mIw nIvqu' mIwvam.” Są to przetłumaczone na język klingoński słynne słowa Kaya: Najlepszym sposobem przewidzenia przyszłości jest jej wynalezienie. Źródło: Techxplore Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy możemy wieść dostatnie życie i nie szkodzić naszej planecie? Ten eksperyment ma dać odpowiedź
W portugalskim mieście Guimarães trwa ambitny eksperyment, który może wpłynąć na cały świat. Bazując na wynikach szeroko zakrojonych badań naukowych, przeprowadzono tam zieloną transformację, która pokazuje, że można żyć w granicach wyznaczonych przez planetę, jednocześnie zapewniając wszystkim wysoki komfort życia.
Carlos A. Ribeiro jest biologiem z doktoratem z nauk biomedycznych. Nim trafił do Guimarães, pracował m.in. jako badacz w Instytucie Biologii Molekularnej i Komórkowej. Obecnie wykłada w Wyższym Instytucie Zdrowia (ISAVE) i prowadzi badania nad tzw. governance oraz zrównoważonym rozwojem tego średniowiecznego miasta. To w Guimarães w 2014 roku rada miasta wraz z Uniwersytetem w Minho i Uniwersytetem Trás-os-Montes e Alto Douro powołała Laboratório da Paisagem. Jest to ośrodek badawczo-edukacyjny, którego celem jest promowanie zrównoważonego rozwoju regionu poprzez badania, innowacje i upowszechnianie nauki. Zarządzanie wyimkiem planety Pracownicy laboratorium zajmują się zmianami klimatu, bioróżnorodnością, zagospodarowaniem terenów zielonych i użytkowaniem ziemi, zasobami wodnymi, gospodarką o obiegu zamkniętym, zdrowiem i jakością życia, a także edukacją środowiskową. Pracują na żywym organizmie miasta, by pokazać, że przy odpowiednim zarządzaniu mieszkańcy mogą żyć w dostatku i z poszanowaniem planety. Choć brzmi to utopijnie, za planami Guimarães i zespołu kierowanego przez Ribeiro laboratorium stoją solidne analizy, które – wbrew powszechnym przekonaniom – sugerują, że cała światowa populacja mogłaby funkcjonować w równowadze między dobrostanem ludzi a dobrostanem Ziemi. Co więcej, oba te cele są ze sobą nierozerwalnie związane. Osiągnięcie takiej wizji wymaga jednak głębokich zmian gospodarczych oraz przewartościowania tego, co uznajemy za luksus, a co za konieczność. Czy można tego dokonać bez ograniczania wolności jednostki? I kto ostatecznie decyduje, ile naprawdę wystarczy do dobrego życia? Koncepcja bezpiecznej przestrzeni funkcjonalnej Pomysł na to, co robić, by żyć dostatnio, lecz z poszanowaniem Ziemi, wykiełkował z tzw. koncepcji bezpiecznej przestrzeni funkcjonowania, opisanej w 2009 roku przez zespół naukowy prowadzony przez Johana Rockströma ze Stockholm Resilience Centre. W szeregu artykułów badacze argumentowali, że presja człowieka na system Ziemi osiągnęła skalę, przy której nagła, globalna zmiana środowiskowa nie może być już wykluczona. Zaproponowali nowe podejście do globalnej równowagi, definiując granice planetarne, w obrębie których ludzkość może bezpiecznie funkcjonować. Przekroczenie jednej lub więcej granic planetarnych może być szkodliwe, a nawet katastrofalne, ze względu na ryzyko przekroczenia progów wywołujących nieliniowe, gwałtowne zmiany środowiskowe w skali kontynentalnej lub planetarnej. Dziewięć granic planetarnych Zidentyfikowano dziewięć granic planetarnych: zmianę klimatu, zakwaszenie oceanów, ozon stratosferyczny, globalny obieg azotu i fosforu, zużycie wody słodkiej, zmianę użytkowania ziemi, różnorodność biologiczną, zanieczyszczenie chemiczne oraz obciążenie aerozolami atmosferycznymi. Już w pierwszej publikacji z 2009 roku dla siedmiu z nich zaproponowano konkretne wartości liczbowe – zanieczyszczenie chemiczne i aerozole doczekały się kwantyfikacji dopiero w późniejszych aktualizacjach. Obecnie ludzkość przekroczyła już siedem z tych granic, głównie z powodu skali i tempa naszej konsumpcji. Zużycie wody w gospodarstwach domowych wzrosło sześciokrotnie w ciągu ostatnich 50 lat – szybciej niż w rolnictwie czy przemyśle. W podobnym okresie trzykrotnie zwiększyło się również wydobycie surowców naturalnych i zużycie energii. Skala dobrych warunków życia Według badania Joela Millwarda-Hopkinsa (Uniwersytet w Lozannie), Jasona Hickela i Suryadeepto Naga, opublikowanego w 2025 roku, świat zużywa obecnie więcej energii i materiałów niż potrzeba, by zapewnić godne warunki życia wszystkim ludziom – około 2,5 razy więcej niż jest to konieczne, a nawet po uwzględnieniu istniejących podziałów dochodów wewnątrz krajów wciąż około 1,5 razy więcej. Mimo to 50% państw ma niedobór energii, a 46% niedobór materiałów względem poziomu tzw. DLS (decent living standards, czyli godnych warunków życia). Dla większości krajów z niedoborem wzrost zużycia energii i materiałów jest zbyt wolny, by osiągnąć DLS do 2050 roku. Natomiast tempo wzrostu konsumpcji w krajach z nadwyżką jest czterokrotnie wyższe niż tempo wzrostu w krajach z niedoborem, co pogłębia presję ekologiczną. Portugalskie laboratorium pokazuje, że da się to zmienić nie tylko w teorii. Miasto Jednej Planety Wszystko zaczęło się dekadę temu, gdy badaczka Sara Pires z Uniwersytetu w Aveiro obliczyła ślad ekologiczny Guimarães: gdyby cały świat żył jak mieszkańcy tego miasta, potrzebowalibyśmy zasobów niemal 2,3 Ziemi – więcej niż globalna średnia (1,7). To skłoniło władze do celu uczynienia miasta „Miastem Jednej Planety" do 2050 roku, a zasady wystarczalności zaczęły przenikać każdą decyzję samorządu. Miasto wdrożyło szereg praktycznych rozwiązań: opłaty za odpady naliczane wagowo, targi napraw sprzętu oraz rozwój lokalnej gospodarki cyrkularnej opartej na wielowiekowej tradycji tekstylnej (firmy jak RDD Textiles czy Zouri odzyskują rocznie ponad 20 ton materiałów). Efekt: wskaźnik recyklingu odpadów jest tu 2,5 razy wyższy niż średnia krajowa. Od 2012 roku odbudowano tam 95 hektarów zieleni, w tym łąkę wokół zamkowych murów oraz sieć zielonych szlaków. Poza korzyściami dla zdrowia i bioróżnorodności, kontakt z naturą – jak pokazują badania – zmniejsza przywiązanie do wartości materialnych, a zielona infrastruktura chłodzi miasto i ogranicza potrzebę klimatyzacji. Zbudowane kilka lat temu zbiorniki retencyjne sprawdziły się podczas styczniowych burz, które w całej Portugalii zabiły 16 osób – w Guimarães woda została skutecznie zatrzymana. Samonapędzająca się transformacja Tim Lenton z Uniwersytetu w Exeter nazywa takie procesy „społecznymi punktami krytycznymi” – momentami, gdy zmiana postaw uruchamia szybką, samonapędzającą się transformację całej społeczności. W Guimarães część tej zmiany – przewartościowanie luksusu i konieczności – zachodzi oddolnie, bez przymusu. Jest jednak zastrzeżenie: badania pokazują, że nawet zadeklarowana troska o środowisko nie chroni przed dużym śladem ekologicznym, jeśli ktoś jest naprawdę zamożny. Wśród najbogatszych 30% społeczeństwa najbardziej „zieloni” respondenci mieli ślad środowiskowy większy niż reszta tej grupy. Mimo to projekty takie, jak prowadzone w Guimarães, pokazują, że mądre zarządzanie środowiskiem może przynieść realne i bardzo pożądane zmiany. Za swoje osiągnięcia Guimarães otrzymało tytuł Europejskiej Zielonej Stolicy 2026 przyznawany przez Unię Europejską. Przedstawiciele miast z Belgii, Francji, Włoch i Hiszpanii odwiedzają Guimarães, aby uczyć się z jego doświadczeń, a Laboratorium Krajobrazu doradza również decydentom w Brazylii i innych krajach. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Polski dom na Antarktyce jest już niemal gotowy. Wygląda jak statek unoszący się nad ziemią
Na Wyspie Króla Jerzego trwa najważniejszy etap budowy nowego budynku głównego Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego. Futurystyczna konstrukcja przypominająca statek musi sprostać potężnym wichurom, śniegowi, wilgoci i wyjątkowo surowym zasadom ochrony antarktycznej przyrody.
Spis treści: Polska stacja działa na krańcu świata już od niemal 50 lat Na Antarktyce nie można pozostawić nawet śladu po budowie Cały budynek musiał zmieścić się w kontenerach Futurystyczny statek zawieszony nad ziemią W środku powstaną laboratoria, siłownia, sauna i szklarnia Kiedy nowa Polska Stacja Antarktyczna będzie gotowa? Około 120 km od Półwyspu Antarktycznego i ponad 14 tys. km od Polski powstaje nowy dom dla polskich polarników. To budowa skomplikowana, wymagająca i ekstremalna pod niemal każdym względem. Prace mogą być prowadzone jedynie podczas krótkiego antarktycznego lata, a silne wiatry, osiągające prędkość ponad 150 km/h, regularnie zmuszają ekipę do przerywania robót i awaryjnego zabezpieczania placu budowy. Polska stacja działa na krańcu świata już od niemal 50 lat Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego działa nieprzerwanie od 26 lutego 1977 roku. Całoroczna placówka badawcza znajduje się nad Zatoką Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego, należącej do archipelagu Szetlandów Południowych. Kompleks obejmuje 14 obiektów rozmieszczonych między Zatoką Arctowskiego, Zatoką Półksiężycową i Klifem Wydrzyków, a także dwie bazy terenowe: Lions Rump i Demay. Nadzór nad placówką sprawuje Instytut Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk. W stacji prowadzone są badania z wielu dziedzin, m.in. oceanografii, geologii, geomorfologii, glacjologii, meteorologii, klimatologii, sejsmologii, geomagnetyzmu i ekologii. Polska placówka jest nie tylko laboratorium, ale także jednym z najważniejszych symboli polskiej obecności naukowej w Antarktyce. Licząca niemal pół wieku infrastruktura przestała odpowiadać potrzebom współczesnej nauki i ludzi pracujących w ekstremalnych warunkach polarnych. Dlatego od kilku lat trwa gruntowna modernizacja całego kompleksu. O jej wcześniejszych etapach i planowanym wyposażeniu pisaliśmy w artykule o tym, jak Polska Stacja Antarktyczna zyskuje nowe laboratoria, kwatery i siłownię. Nowy budynek główny zaprojektowała pracownia Kuryłowicz & Associates. Zobacz galerię wizualizacji poniżej. View Gallery on the source website Na Antarktyce nie można pozostawić nawet śladu po budowie Jak wspomina prof. Ewa Kuryłowicz, współautorka projektu, pracę należało rozpocząć niemal od zera. W miejscu przeznaczonym pod nowy budynek nie istniała infrastruktura, na której mogliby oprzeć się projektanci. – Nie istnieją tam żadne ujęcia wody pitnej – jedynym źródłem wody użytkowej jest naturalny staw powstały z topniejącego śniegu, a wodę pitną trzeba przywozić. Do tego dochodzi rygor, który brzmi niemal jak paradoks dla branży budowlanej: na wyspę nie wolno przywieźć żadnych roślin, a jednocześnie trzeba założyć, że nic – dosłownie nic – nie zostanie tam pozostawione po zakończeniu prac – opowiada projektantka. Surowe wymagania wynikają z konieczności ochrony niezwykle wrażliwego antarktycznego ekosystemu. Na kontynent i otaczające go wyspy nie wolno wprowadzać obcych organizmów, nasion ani ziemi, a wszystkie odpady powstające podczas budowy muszą zostać usunięte. Aby nowy kompleks odpowiadał rzeczywistym potrzebom naukowców, projektanci ściśle współpracowali z polarnikami z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN. Opracowano trzy wersje projektu, z których wybrano jedną. Stała się ona podstawą szczegółowego opracowania przygotowanego wspólnie z międzynarodową pracownią inżynierską Buro Happold. Cały budynek musiał zmieścić się w kontenerach Największym wyzwaniem – jak przyznaje prof. Kuryłowicz – nie było samo zaplanowanie funkcji obiektu. Choć projekt stacji badawczej działającej w warunkach polarnych jest skomplikowany, najtrudniejsza okazała się logistyka. Wszystkie elementy konstrukcji musiały zostać dostarczone z Polski. Budynek należało więc podzielić na moduły na tyle niewielkie, aby można je było zapakować do standardowych kontenerów transportowych, przewieźć statkiem, a następnie zmontować na Wyspie Króla Jerzego. Projektanci musieli również uwzględnić warunki klimatyczne, z którymi budynek powinien współpracować, zamiast jedynie się im przeciwstawiać. Należą do nich silne wiatry spływające z lodowca, intensywne opady śniegu, niskie temperatury, wilgoć i zasolenie powietrza. Konieczne było także uwzględnienie obecności dzikich zwierząt zamieszkujących okolicę. Konstrukcja nie może przecinać ich naturalnych tras ani nadmiernie ingerować w otaczający ją teren. Futurystyczny statek zawieszony nad ziemią Efektem wszystkich tych ograniczeń jest budynek przypominający smukły statek unoszący się nad terenem. Całą bryłę podniesiono około trzech metrów nad grunt i osadzono na stalowej konstrukcji kratownicowej. Dzięki temu woda, śnieg i powietrze mogą swobodnie przemieszczać się pod budynkiem, a oddziaływanie konstrukcji na kruche środowisko wyspy zostaje ograniczone. Nietypowy kształt ma również znaczenie aerodynamiczne. Przekrój poprzeczny budynku działa podobnie jak odwrócone skrzydło samolotu – napierający wiatr ma dociskać konstrukcję do podłoża, zamiast ją unosić. Elewację tworzą prefabrykowane panele zawierające elementy drewniane oraz warstwy izolacji termicznej i akustycznej. Całość zabezpiecza wytrzymała metalowa okładzina odporna na silny wiatr, korozję wywołaną zasolonym powietrzem oraz uderzenia niesionych przez wichurę drobin lodu i innych odłamków. To właśnie zewnętrzna powłoka nadaje budynkowi charakterystyczny złocisto-mosiężny odcień, dzięki któremu stacja kojarzy się bardziej z futurystyczną rzeźbą niż tradycyjną bazą badawczą. W środku powstaną laboratoria, siłownia, sauna i szklarnia Wnętrze ma trójdzielny układ przypominający w rzucie trójramienną gwiazdę. Zaplanowano w nim prywatne kwatery mieszkalne, pokoje gościnne, sale wykładowe, laboratoria oraz elastyczne przestrzenie przeznaczone do pracy i odpoczynku. W budynku znajdą się również siłownia i sauna, szczególnie ważne dla osób spędzających wiele miesięcy w izolacji i trudnych warunkach atmosferycznych. Całoroczna praca na stacji wymaga nie tylko naukowców, lecz także lekarzy, informatyków, mechaników i kucharzy. Pokazuje to prowadzona regularnie rekrutacja do pracy w Polskiej Stacji Antarktyczne Sercem stacji będzie dwukondygnacyjna przestrzeń wspólna. Jej wnętrze ma subtelnie nawiązywać do tradycyjnej stylistyki morskiej, a naturalne drewno i miękkie tkaniny mają sprawić, że pomimo surowego otoczenia budynek stanie się dla polarników prawdziwym domem. Osobną przestrzeń przeznaczono na szklarnię. W naturalnie doświetlonym pomieszczeniu będzie można przez cały rok uprawiać świeże warzywa na potrzeby załogi. Szklarnia zapewni również namiastkę kontaktu z zielenią w miejscu, w którym roślinność jest bardzo skąpa. Kiedy nowa Polska Stacja Antarktyczna będzie gotowa? Prace nad nowym budynkiem głównym mają wejść w decydującą fazę podczas antarktycznego sezonu letniego 2026/2027. To właśnie wtedy warunki pogodowe i dłuższy dzień umożliwiają prowadzenie najbardziej intensywnych robót. Realizacja planu nadal będzie jednak zależała od pogody, możliwości transportowych i przebiegu prac na miejscu. Na Wyspie Króla Jerzego nawet najlepiej przygotowany harmonogram może zostać w jednej chwili zatrzymany przez sztorm, śnieżycę lub wiatr przekraczający 150 km/h. Praca w takim miejscu wymaga doświadczenia i ciągłej ostrożności. O tym, jak niebezpieczna potrafi być codzienność polarników, opowiada reportaż „Antarktyda niegościnna i fascynująca” Gdy budowa zostanie ukończona, polscy naukowcy otrzymają jeden z najnowocześniejszych i najbardziej niezwykłych budynków badawczych w Antarktyce – dom zaprojektowany tak, aby przetrwać na końcu świata, a jednocześnie pozostawić w jego przyrodzie możliwie najmniejszy ślad. Źródło: Archiwum Biura Budowy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Słodkie centrum Drogi Mlecznej. Chemicy odnaleźli w sercu naszej Galaktyki prawdziwy cukier
Zespół hiszpańskich naukowców wykrył w przestrzeni międzygwiazdowej w centrum naszej Galaktyki erytrulozę – prosty czterowęglowy cukier. Nigdy wcześniej nie wykryto żadnego monosacharydu w przestrzeni międzygwiezdnej. Odkrycie może wyjaśnić, jak takie cząstki znalazły się na młodej Ziemi.
Życie na naszej planecie opiera się na cukrach – małych, zawierających węgiel cząsteczkach, zużywanych przez komórki jako paliwo energetyczne i wykorzystywanych do budowy większych struktur biologicznych. To właśnie cukry stanowią szkielet, na którym opierają się RNA i DNA. Słodkie początki życia Cukry odgrywają również fundamentalną rolę w chemii prebiotycznej, czyli w procesach, które mogły doprowadzić do powstania życia. Problem w tym, że nikt dokładnie nie wie, skąd wzięły się pierwsze cukry. Dlatego w modelach opisujących chemię prebiotyczną zwykle po prostu zakłada się ich obecność jako gotowego punktu wyjścia, zamiast tłumaczyć ich powstanie. Pewne poszlaki sugerują jednak, że cukry mogą tworzyć się w warunkach kosmicznych. Znaleziono je zarówno w meteorytach, jak i w materiale przywiezionym z asteroidy Bennu, a w przestrzeni kosmicznej zidentyfikowano też prostsze związki uznawane za ich prekursory, takie jak glikolaldehyd czy (Z)-1,2-etenodiol. Aby jednak trafić na prawdziwy cukier o co najmniej trzech atomach węgla, badacze postanowili szukać w samym centrum naszej Galaktyki. Ten wewnętrzny obszar Drogi Mlecznej – tzw. Centralna Strefa Molekularna – jest domem gęstych obłoków gazowo-pyłowych, w których roi się od skomplikowanych molekuł organicznych. Widmo cukru Do badania obszaru obłoku molekularnego G+0.693-0.027 wykorzystano dwa radioteleskopy (Yebes 40 m w Hiszpanii i IRAM 30 m). Pozwoliły one na bardzo czuły przegląd widmowy tej chmury gazowej. Dzięki nim wykryto 12 zestawów linii spektralnych pasujących do erytrulozy, z czego kilka jest praktycznie wolnych od zakłóceń innych molekuł – dając statystyczną pewność detekcji rzędu 99,8%. Badacze zakładali, że w obłoku przeważać będą prostsze, trójwęglowe cukry. Tymczasem złożona czterowęglowa erytruloza pojawiła się co najmniej 8–17 razy częściej niż trójwęglowe gliceraldehyd i dihydroksyaceton – tych dwóch ostatnich w ogóle nie udało się wykryć. Wyjaśnijmy tę kwestię: zestawienie dotyczy zmierzonej ilości erytrulozy w porównaniu do maksymalnej możliwej (ale niewidocznej) ilościi cukrów trójwęglowych. Innymi słowy: nawet gdyby cukrów C3 było tyle, ile teleskop maksymalnie mógłby przeoczyć, i tak erytrulozy jest więcej. To właśnie jest wyjątkowo zaskakujące w opublikowanym na łamach czasopisma „Nature Astronomy” badaniu. Normalnie im więcej atomów węgla ma cząsteczka, tym trudniej ją wykryć. Tu jest odwrotnie: większa cząsteczka (C4) jest liczniejsza niż mniejsza (C3), która teoretycznie powinna być łatwiejsza do wyprodukowania i bardziej powszechna, a jednak w ogóle nie widać jej śladu. Jak tworzy się kosmiczny cukier? To odkrycie może być istotną wskazówką co do mechanizmu powstawania cukrów w przestrzeni międzygwiazdowej. Zgodnie z modelami komputerowymi zespołu, cukier ten tworzy się na oblodzonych powierzchniach drobin pyłu unoszących się w kosmosie. Tam dwie stosunkowo pospolite cząsteczki dwuwęglowe – glikolaldehyd i glikol etylenowy – ulegają aktywacji pod wpływem promieniowania, a następnie łączą się ze sobą, dając w efekcie erytrulozę. Dlaczego to ważna informacja związana z poszukiwaniami genezy życia? Ponieważ cukry takie jak erytruloza łatwo przekształcają się w wodzie w aldozy (jak treoza, erytroza). A to jest krok istotny w powstawaniu cukrów budujących kwasy nukleinowe (w tym RNA, a nawet jego prostszy analog TNA). Autorzy pracy szacują, że znaczne ilości takiego cukru mogły dotrzeć do wczesnej Ziemi wraz z bombardowaniem meteorytowym, co miało miejsce ok. 4,1–3,9 mld lat temu. Przedstawione przez hiszpańskich badaczy wyniki wspierają hipotezę, że prebiotyczne cukry przyszły na Ziemię z kosmosu, a nie musiały powstać wyłącznie w warunkach ziemskich. Jest to o tyle ciekawe, że eksperymenty prowadzone w ziemskich laboratoriach pokazały, że na Ziemi cukry tworzyły się w zbyt małych ilościach, by wesprzeć genezę życia. Innymi słowy mamy mocny dowód na to, że złożone, chiralne cząsteczki cukrowe mogą powstawać naturalnie w kosmosie i mogły zostać „dostarczone” na wczesną Ziemię, co wspiera teorię egzogenicznego pochodzenia budulca życia. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Warszawa wygrała! Tu powstanie nowe centrum technologiczne Europejskiej Agencji Kosmicznej
Na tę informację czekaliśmy w ostatnich miesiącach. Pierwsze centrum technologiczne Europejskiej Agencji Kosmicznej utworzone w kraju spoza pierwotnej grupy założycielskiej ESA powstanie w Warszawie. Centrum ma zajmować się bezpieczeństwem, w tym monitorowaniem wschodniej granicy Unii Europejskiej.
O lokalizację centrum technologicznego ESA w Polsce oficjalnie ubiegało się siedem miast: Gdańsk, Wrocław, Katowice wraz z Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolią, Łódź, Kraków, Warszawa i Poznań. Stolica zwyciężyła Za faworytów uchodziły jednak Kraków, Katowice i Warszawa. W poniedziałek 13 lipca, stojąc na dachu Centrum Nauki Kopernik, dyrektor generalny ESA dr Josef Aschbacher ogłosił, że specjalna komisja zdecydowała, że najlepszym punktem dla instytucji będzie Warszawa. – Polska rośnie w siłę i wykazała, że inwestycje w obszar kosmiczny są ważne dla strategicznej pozycji kraju w Europie. Ale te technologie są kluczowe dla rozwoju całej Unii Europejskiej, szczególnie w sytuacji kryzysu – powiedział Josef Aschbacher. Wskazała na powiązania między wojskowością a technologiami kosmicznymi, które są kluczowe w związku z agresją Rosji na Ukrainę. – Nowe centrum ESA będzie pierwszym ośrodkiem agencji stworzonym poza obszarem krajów, które w 1975 podpisały konwencja o utworzeniu Europejskiej Agencji Kosmicznej – zaznaczył dyrektor generalny ESA. Większe środki na kosmos Nowy ośrodek ma powstać w Warszawie, jednak jak podkreślił minister finansów i gospodarki Andrzej Domański, ma stanowić część szerokiej sieci przemysłu kosmicznego, jaka ma powstać w kraju. – Podjęliśmy decyzję o dwukrotnym zwiększeniu nakładów na polski przemysł kosmiczny, poszerzeniu naszej współpracy. Każde euro zainwestowane w technologie kosmiczne zwraca się siedmiokrotnie. To naprawdę dobra inwestycja w naszą gospodarkę – powiedział minister Domański. Dodał, że utworzono specjalny fundusz mający inwestować w spółki sektora kosmicznego. – W tej chwili fundusz ten wynosi pół miliarda złotych. Zależy nam na gospodarce opartej na wiedzy i na zaawansowanych technologiach – dodał szef resortu finansów i gospodarki. Polski potencjał kosmiczny – Cieszę się, że w Polsce powstanie centrum ESA. To pozwoli nam rozwijać nasze kompetencje i budować nowe – skomentował drugi polski astronauta, dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Do tej decyzji odniósł się również dyrektor Centrum Badań Kosmicznych PAN dr hab. inż. Piotr Orleański. – W Warszawie znajduje się 30 procent polskiego potencjału kosmicznego i właśnie to jest z mojego punktu widzenia najistotniejsza kwestia – powiedział zaraz po ogłoszeniu decyzji ESA. – W stolicy działa najwięcej firm, instytutów i szkół zajmujących się kosmosem. Tutaj podejmowane są główne decyzje strategiczne, które w przypadku skupionych na bezpieczeństwie zadań centrum, mają decydujący wpływ. To również tutaj, w murach CBK PAN powstało pierwsze w Polsce laboratorium i grupa zajmująca się na bieżąco bezpieczeństwem kosmicznym. W CBK PAN już wiele lat temu stworzyliśmy coś, co może być elementem przyszłego centrum ESA w Polsce – przynajmniej tej gałęzi, która zajmuje się civil security – podkreślił dyrektor Orleański. Starania o ośrodek ESA w Polsce Z kolei poseł Bogusław Wontor, ekspert grupy parlamentarnej ds. przestrzeni kosmicznej, ocenił, że to dobra decyzja, iż tego typu centrum powstaje w Polsce. – Zabiegaliśmy o to od paru lat i nie ukrywam, że byłem pomysłodawcą i pierwszą osobą, która zakomunikowała to w Paryżu około siedem lat temu dyrektorowi ESA – powiedział Wontor. Dodał, że liczy jednak na pewną decentralizację kompetencji tego warszawskiego ośrodka. – Decentralizacja w każdym kraju jest sensowna – podkreślił Wontor. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Chiny sfotografowały tajemniczy „drugi księżyc” Ziemi. Jest mniejszy, niż sądzono
Sonda kosmiczna Tianwen-2 dotarła do niewielkiej planetoidy noszącej hawajską nazwę Kamoʻoalewa. Pierwsza chińska misja, której celem jest pobranie próbek z planetoidy, przesłała na Ziemię zdjęcia obiektu krążącego wokół Słońca po orbicie zbliżonej do orbity naszej planety. Czego dowiedzieliśmy się o tym nieuchwytnym quasi-księżycu Ziemi?
Spis treści: Tianwen-2 dotarła do quasi-księżyca Ziemi. Kiedy pobierze próbki? Czym jest quasi-księżyc Ziemi i skąd pochodzi Kamoʻoalewa? Skąd pochodzi Kamoʻoalewa? Próbki mogą rozwiązać zagadkę quasi-księżyca Chiński program kosmiczny wyraźnie przyspiesza. Kolejne przedsięwzięcia pokazują, że Państwo Środka coraz skuteczniej konkuruje z największymi potęgami kosmicznymi, choć w niektórych dziedzinach – zwłaszcza w technologii rakiet wielokrotnego użytku – wciąż nadrabia dystans. W piątek 10 lipca Chiny po raz pierwszy pomyślnie odzyskały pierwszy stopień rakiety klasy orbitalnej. Człon rakiety Długi Marsz 10B został przechwycony przez system przypominający rozpiętą sieć, umieszczony na morskiej platformie. Kilka dni wcześniej Chińska Narodowa Agencja Kosmiczna opublikowała pierwsze wykonane z bliska zdjęcie ziemskiego quasi-księżyca – planetoidy (469219) Kamoʻoalewa, oznaczonej również jako 2016 HO3. Tianwen-2 dotarła do quasi-księżyca Ziemi. Kiedy pobierze próbki? Zdjęcie niewielkiego obiektu wykonały kamery sondy Tianwen-2. Statek wystartował 28 maja 2025 roku, a po około 400 dniach podróży i pokonaniu niemal miliarda kilometrów rozpoczął obserwacje pierwszego celu misji – planetoidy Kamoʻoalewa. Sonda sfotografowała ją z odległości zaledwie około 20 km. Opublikowane zdjęcie wykonano 2 lipca 2026 roku. Ukazuje ono Kamoʻoalewa jako niewielki obiekt o nieregularnym kształcie. Na podstawie wcześniejszych obserwacji teleskopowych jego średnicę szacowano na kilkadziesiąt metrów, jednak najnowsze pomiary wykonane za pomocą Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba wskazują, że może mieć zaledwie około 18 metrów średnicy. Przez kolejne miesiące Tianwen-2 będzie prowadzić szczegółowe badania planetoidy, a następnie spróbuje pobrać z jej powierzchni próbki. Sonda została przystosowana do wykorzystania trzech metod: pobrania materiału w zawisie nad powierzchnią; krótkiego kontaktu z planetoidą metodą „touch-and-go”; zakotwiczenia się na powierzchni i pobrania materiału po przytwierdzeniu sondy do gruntu. Wybór metody będzie zależał od właściwości powierzchni Kamoʻoalewa. Pobranie próbek ma nastąpić najpóźniej do końca kwietnia 2027 roku, a kapsuła z materiałem powinna powrócić na Ziemię pod koniec 2027 roku. Czym jest quasi-księżyc Ziemi i skąd pochodzi Kamoʻoalewa? Dlaczego planetoida o średnicy niespełna 20 metrów jest na tyle interesująca, że stała się celem rozbudowanej misji kosmicznej? Kamoʻoalewa należy do quasi-satelitów Ziemi, potocznie nazywanych quasi-księżycami. Są to obiekty krążące wokół Słońca po orbitach bardzo podobnych do ziemskiej i pozostające z naszą planetą w rezonansie orbitalnym 1:1. Choć z perspektywy Ziemi mogą sprawiać wrażenie, jakby ją okrążały, nie są z nią związane grawitacyjnie tak jak Księżyc. Kamoʻoalewa obiega Słońce, jednocześnie pozostając przez długi czas kosmicznym towarzyszem naszej planety. Planetoidę odkryto w 2016 roku za pomocą teleskopu Pan-STARRS 1 w obserwatorium Haleakalā na Hawajach. Jej oficjalne oznaczenie brzmi (469219) Kamoʻoalewa, a wcześniejsze oznaczenie tymczasowe to 2016 HO3. Hawajska nazwa bywa tłumaczona w przybliżeniu jako „oscylujący fragment nieba” i nawiązuje do charakterystycznego ruchu obiektu widzianego z Ziemi. Szczególnie interesujące pozostaje pochodzenie Kamoʻoalewa. Większość planetoid bliskich Ziemi wywodzi się prawdopodobnie z głównego pasa planetoid pomiędzy Marsem a Jowiszem, jednak nietypowa orbita i właściwości widmowe Kamoʻoalewa skłoniły część badaczy do wysunięcia hipotezy, że może być ona fragmentem wybitym niegdyś z powierzchni budowy Księżyca. W badaniu opublikowanym w 2024 roku w czasopiśmie „Nature Astronomy” wskazano nawet krater Giordano Bruno jako najbardziej prawdopodobne miejsce jej pochodzenia. Była to jednak hipoteza oparta na modelach numerycznych, a nie ostatecznie potwierdzony fakt. Najnowsze analizy podają tę interpretację w wątpliwość. Badanie opublikowane w 2026 roku sugeruje, że Kamoʻoalewa może być zwykłą planetoidą krzemianową pochodzącą z rodziny Flora w głównym pasie planetoid. Ostateczną odpowiedź powinny przynieść próbki, które Tianwen-2 pobierze z jej powierzchni. Skąd pochodzi Kamoʻoalewa? Próbki mogą rozwiązać zagadkę quasi-księżyca Najnowsze obserwacje podają jednak hipotezę o księżycowym pochodzeniu Kamoʻoalewa w wątpliwość. Pomiary wykonane w lutym 2026 roku za pomocą Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba, a następnie potwierdzone przez Large Binocular Telescope, wykazały, że widmo planetoidy jest znacznie mniej czerwone, niż wskazywały wcześniejsze obserwacje. Bardziej przypomina ono widma krzemianowych planetoid typu S, V lub E niż zwietrzałego materiału pochodzącego z powierzchni Księżyca. Analiza słabego promieniowania cieplnego Kamoʻoalewa pozwoliła oszacować jej średnicę na 18 ± 2 metry. Najlepiej dopasowany model wskazuje albedo geometryczne wynoszące około 0,59, choć z danymi zgodne są również niższe wartości, sięgające około 0,36. Zestawienie barwy, albeda i cech widmowych sugeruje skład bogaty w krzemiany, być może zawierający enstatyt i oldhamit. Nie przesądza to jednak, że obiekt pochodzi z głównego pasa planetoid – jego rzeczywiste pochodzenie powinny pomóc ustalić dopiero próbki pobrane przez sondę Tianwen-2. Po dostarczeniu kapsuły z próbkami w pobliże Ziemi Tianwen-2 ma kontynuować podróż. Kolejnym celem sondy będzie 311P/PANSTARRS, zaliczany do komet pasa głównego – obiektów poruszających się po orbitach typowych dla planetoid, ale wykazujących aktywność zbliżoną do kometarnej. Spotkanie z nim jest planowane około 2035 roku, dlatego cała misja ma potrwać ponad dekadę. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Rosną szanse, że w naszym galaktycznym sąsiedztwie może istnieć planeta podobna do Ziemi
W gwiazdozbiorze Żyrafy, 25 lat świetlnych od Ziemi, wokół czerwonego karła Gliese 3378, krąży planeta, która według ostatnich badań może być przyjazna życiu. Jak to sprawdzić?
Chociaż liczba potwierdzonych planet pozasłonecznych (tzw. egzoplanet) regularnie wzrasta i wynosi według ostatnich, lipcowych danych już 6316 obiektów, niewiele z nich przypomina Ziemię. Spośród opisanych obiektów tylko 223 to planety skaliste przypominające naszą planetarną kołyskę. Planety skaliste i Super-Ziemie Do kolejnej kategorii należą tzw. super-ziemie, których liczba wynosi 1801. Te egzoplanety to bardzo ciekawa kategoria. Bo chociaż w pierwszej chwili chciałoby się o nich myśleć, że przypominają naszą planetę, tylko są nieco większe, to sprawa nie jest aż tak prosta. Super-ziemie mogą być skaliste, gazowe lub mieć skład pośredni. Dopiero szczegółowe badania pozwalają stwierdzić, czy dana super-ziemia jest rzeczywiście skalista. W praktyce więc liczba planet uznawanych za skaliste w szerokim sensie wynosi gdzieś między 223 a ok. 2000, w zależności od tego, ile super-ziemi faktycznie okaże się skalistych po dokładniejszych pomiarach gęstości. Właśnie do kategorii super-ziemi należy odkryta w 2024 roku planeta znajdująca się około 25 lat świetlnych od Ziemi, w gwiazdozbiorze Żyrafy. Planeta GJ 3378b krąży wokół czerwonego karła. Okrąża swoją gwiazdę co 21,5 dnia, znajdując się około dziesięciokrotnie bliżej niej niż Ziemia znajduje się od Słońca. Ponieważ czerwony karzeł emituje około 90% mniej promieniowania niż Słońce, mimo bliskości gwiazdy GJ 3378b znajduje się niemal idealnie pośrodku tzw. strefy zamieszkiwalnej, w której na powierzchni planety może istnieć ciekła woda. I to jest dobra informacja dla poszukiwaczy życia pozaziemskiego. Jednak początkowe analizy wskazywały, że GJ 3378b jest 5,26 razy masywniejsza od Ziemi, co było potencjalnie problematyczne. Masa jest kluczowa Dlaczego? Z analiz wynika, że powyżej pewnego progu (ok. 2–10 mas Ziemi) znacznie rośnie prawdopodobieństwo, że planeta nie pozostanie skalistym światem z cienką atmosferą, tylko zmieni się w gazowego mini-Neptuna lub przejdzie w stan skrajnego efektu cieplarnianego. Dlatego badacze przy typowaniu kandydatów do światów przyjaznych życiu preferują planety bliższe masie Ziemi. A GJ 3378 b właśnie wpadła do tej kategorii, ponieważ według najnowszych analiz jej masa spadła z 5,26 mas Ziemi do 2,3 mas Ziemi. Nowe analizy zostały opublikowane 30 czerwca w czasopiśmie „The Astrophysical Journal”. Naukowcy ponownie obliczyli masę egzoplanety, wykorzystując instrument Habitable-zone Planet Finder, zamontowany na teleskopie Hobby-Eberly w obserwatorium McDonald Observatory w Teksasie. Urządzenie mierzy niezwykle subtelne „kołysanie się” gwiazdy wywołane grawitacyjnym oddziaływaniem krążących wokół niej planet. Dzięki temu można precyzyjniej określić masę planety oraz parametry jej orbity. Nowe obliczenia wskazują, że GJ 3378b jest niemal na pewno planetą skalistą. Wskazują również, że może posiadać atmosferę o ciśnieniu zbliżonym do ziemskiego. W konsekwencji rosną szanse, że mogłyby tam istnieć organizmy pozaziemskie. W poszukiwaniu życia pozaziemskiego To oczywiście dużo za wcześnie, by odkorkowywać szampany. Przede wszystkim nie mamy pewności, czy planeta ma atmosferę. Względnie niewielka odległość między planetą a jej gwiazdą mogła sprawić, że ewentualna atmosfera została z czasem zdmuchnięta przez wiatr gwiazdowy. Podobny proces prawdopodobnie doprowadził do utraty atmosfery i dawnych oceanów na Marsie wskutek działania promieniowania słonecznego. Dopiero gdy kolejne obserwacje i analizy potwierdzą istnienie atmosfery, można będzie szukać w niej tzw. biosygnatur, czyli m.in. charakterystycznych gazów, których obecność (lub kombinację) trudno wytłumaczyć wyłącznie procesami geologicznymi czy chemicznymi, bez udziału organizmów żywych. Wśród gazów tych znajdują się m.in. tlen, ozon i metan. Dalsze badania, które – miejmy nadzieję – potwierdzą istnienie wokół GJ 3378b atmosfery, są już zaplanowane. Źródło: LiveScience Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Sonda NASA New Horizons wybudziła się z hibernacji. Jest gotowa do dalszych badań na obrzeżach Układu Słonecznego
Wystrzelona 20 lat temu sonda badawcza New Horizons, której głównym celem było zbadanie Plutona, podróżuje dalej ku obrzeżom Układu Słonecznego. Obecnie znajduje się około 9,5 miliarda kilometrów od Ziemi i prowadzi badania w odległych rejonach Pasa Kuipera. Po trwającej 321 dni hibernacji sonda autonomicznie wybudziła się zgodnie z zaprogramowaną wcześniej sekwencją poleceń.
Sonda New Horizons jest sprawna i gotowa do kontynuowania misji naukowej – poinformowała NASA. Zespół kontrolerów lotu pracujący w Johns Hopkins Applied Physics Laboratory w Laurel potwierdził, że 23 czerwca sonda pomyślnie zakończyła 321-dniowy okres hibernacji, który rozpoczął się 7 sierpnia 2025 roku. W chwili wybudzenia znajdowała się około 9,5 miliarda kilometrów od Ziemi. Oznacza to, że wysłany przez nią sygnał radiowy potrzebował 8 godzin i 52 minut, aby dotrzeć do Centrum Operacyjnego Misji APL. Odebrała go jedna ze stacji sieci Deep Space Network NASA – potężna antena znajdująca się w pobliżu Madrytu w Hiszpanii. Kosmiczna pobudka Pierwszym etapem po odzyskaniu łączności jest pobranie danych dotyczących stanu technicznego i bezpieczeństwa sondy. Następnie zespół rozpocznie pobieranie danych naukowych gromadzonych podczas hibernacji przez trzy instrumenty pokładowe New Horizons. Około trzy tygodnie później do pracy zostanie włączony spektrograf ultrafioletowy Alice, który rozpocznie obserwacje rozmieszczenia wodoru w zewnętrznej heliosferze. W tym samym czasie instrumenty SWAP, PEPSSI oraz licznik pyłu kosmicznego Venetia Burney Student Dust Counter będą kontynuowały swoje pomiary, a zespół naziemny przeprowadzi serię testów sondy i jej aparatury. Fakt, że po dwóch dekadach lotu New Horizons pozostaje w pełni sprawna i utrzymuje stabilną łączność z Ziemią, ma kluczowe znaczenie dla powodzenia dalszej części misji. Aby utrzymać odpowiedni poziom łączności, operatorzy misji modernizują również oprogramowanie naziemnego systemu zarządzania misją. Testy nowych rozwiązań potrwają do końca roku. Sama sonda pracuje z wykorzystaniem zaktualizowanej logiki autonomii, opracowanej z myślą o coraz większej odległości od Słońca. Uwzględnia ona zarówno stopniowy spadek dostępnej mocy, jak i stale wydłużający się czas propagacji sygnału radiowego. Autonomia odległych misji Rozwiązania autonomiczne stają się standardem w odległych misjach kosmicznych. Gdy komunikacja między Ziemią a statkiem kosmicznym trwa wiele godzin, nie można reagować na bieżąco na każde zdarzenie. Dlatego przygotowywana do startu misja Dragonfly, która będzie badała Tytana, od początku projektowana jest jako wysoce autonomiczny statek badawczy. Łaziki marsjańskie wciąż wykonują polecenia przesyłane z Ziemi, jednak wielowirnikowy dron Dragonfly będzie musiał samodzielnie podejmować wiele decyzji podczas lotów między kolejnymi miejscami badań. W przypadku Tytana sygnał radiowy potrzebuje około 80 minut, aby dotrzeć na Ziemię. Dla New Horizons, znajdującej się obecnie około 64 jednostek astronomicznych od Słońca, czas ten wynosi już niemal dziewięć godzin. Międzyplanetarne sny Sama hibernacja sondy również zasługuje na uwagę. Dla New Horizons był to już 23. „kosmiczny sen”. W pierwszych latach misji sonda była regularnie wprowadzana w stan hibernacji, jednak okres uśpienia trwał zwykle zaledwie kilka tygodni. Po raz pierwszy dłuższą hibernację zastosowano po zakończeniu podstawowej misji przy Plutonie. W latach 2022–2023 sonda pozostawała uśpiona przez 273 dni. Zakończony właśnie okres hibernacji był najdłuższy w historii misji. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-new-horizons-podaza-sladem-voyagerow-za-pol-roku-przeleci-obok-rekordowo-odleglego-obiektu-fot-johns-hopkins-university-applied-physics-laboratory-southwest-research-institute-a551446.jpg" width="1041" height="833" alt="Sonda New Horizons podąża śladem Voyagerów. Za pół roku przeleci obok rekordowo odległego obiektu (fot. Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute)" title="Sonda New Horizons podąża śladem Voyagerów. Za pół roku przeleci obok rekordowo odległego obiektu (fot. Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute)" /> Chociaż 321 dni robi wrażenie, to wciąż niewiele w porównaniu z trwającą 31 miesięcy (ponad dwa i pół roku) hibernacją przełomowej sondy ESA Rosetta. Podobny okres uśpienia przeszła także misja WISE/NEOWISE. Wprowadzanie statków kosmicznych w stan hibernacji pozwala ograniczyć zużycie energii, wydłużyć żywotność elektroniki oraz zmniejszyć koszty prowadzenia wieloletnich misji międzyplanetarnych. Rozwiązanie to wiąże się jednak z ryzykiem. Jeśli podczas hibernacji dojdzie do awarii, utraty orientacji przestrzennej lub błędu komputera pokładowego, zespół naziemny może dowiedzieć się o problemie dopiero przy kolejnym zaplanowanym kontakcie. Samo wybudzenie odbywa się całkowicie autonomicznie, bez możliwości bieżącej interwencji z Ziemi, a przygotowane z dużym wyprzedzeniem sekwencje poleceń muszą uwzględniać wszystkie przewidywane scenariusze pracy sondy. Ku granicom heliosfery Mimo tych wyzwań korzyści naukowe są ogromne. New Horizons pozostaje jedyną aktywną sondą prowadzącą pomiary in situ w tak odległych rejonach Układu Słonecznego. Dostarcza nam danych, których nie da się pozyskać z obserwacji prowadzonych z Ziemi. Przypomnijmy, że New Horizons wystartowała w styczniu 2006 roku. W lutym 2007 roku sonda minęła Jowisza, przesyłając efektowne zdjęcia planety i jej księżyców. W lipcu 2015 roku jako pierwszy statek kosmiczny w historii zbadała z bliska system Plutona, a w styczniu 2019 roku – również jako pierwsza – przeprowadziła bliskie badania obiektu Pasa Kuipera o nazwie Arrokoth. Od tamtej pory prowadzi unikatowe obserwacje zewnętrznej heliosfery oraz kolejnych obiektów znajdujących się na obrzeżach Układu Słonecznego. New Horizons zmierza ku krańcom naszego układu planetarnego. Według wyliczeń za około 20 lat minie tzw. heliopauzę – miejsce w przestrzeni kosmicznej, w którym ciśnienie wiatru słonecznego zrównuje się z ciśnieniem ośrodka międzygwiazdowego, wyznaczając umowny koniec Układu Słonecznego i początek przestrzeni międzygwiazdowej. Tym samym podąży śladem sond Voyager 1 i 2. Źródło: NASA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Naukowcy zamknęli „czarną dziurę” w laboratorium. Przełomowy eksperyment fizyków
Czarna dziura stworzona w laboratorium zaczęła „parować”. Wykorzystując ultrakrótkie impulsy lasera i zaawansowaną matematykę, naukowcy po raz pierwszy zaobserwowali odpowiednik procesu, który w 1974 roku opisał prof. Stephen Hawking. Ten przełomowy eksperyment nie tylko upraszcza dotychczasowe modele fizyczne, ale też otwiera drzwi do zrozumienia mechanizmów rządzących najbardziej tajemniczymi obiektami we Wszechświecie.
Spis treści: Czym jest promieniowanie Hawkinga Laboratoryjne czarne dziury Parowanie czarnych dziur Fizycy z zespołu kierowanego przez dr. Lorenza M. Procopio z Uniwersytetu w Paderborn w Niemczech wykorzystali w laboratorium analog czarnej dziury. Stworzono go, co wydaje się w tej sytuacji paradoksalnie, ze światła. Laboratoryjna czarna dziura zaczęła „parować”, co pozwoliło naukowcom zaobserwować odpowiednik procesu sprzężenia zwrotnego promieniowania Hawkinga. Aby całkowicie uwolnić się od przyciągania grawitacyjnego Ziemi bez dalszego użycia napędu, należy nadać obiektowi tzw. prędkość ucieczki (drugą prędkość kosmiczną). Na poziomie morza wynosi ona około 11,2 km/s, co daje około 40 300 km/godz. Prędkość ucieczki z Ziemi to zaledwie około 0,00374% prędkości światła (w przybliżeniu 1/26 800 prędkości światła). Grawitacja czarnej dziury jest tak potężna, że nawet światło nie jest w stanie się z niej wyrwać. Odległość od centrum czarnej dziury wyznaczająca granicę, poza którą światło nie może już się wydostać, nazywana jest horyzontem zdarzeń. Jest to tylko jeden z powodów, dla których czarne dziury są tak fascynujące oraz dlaczego tak trudno je badać. Czym jest promieniowanie Hawkinga W roku 1974 profesor Stephen Hawking po raz pierwszy zaproponował, że czarne dziury promieniują. To promieniowanie ciała doskonale czarnego powstaje wskutek efektów kwantowych w pobliżu horyzontu zdarzeń czarnej dziury. Jednak mimo że promieniowanie Hawkinga jest solidnym i powszechnie akceptowanym przewidywaniem kwantowej teorii pola w zakrzywionej czasoprzestrzeni, dokładny sposób przekazywania energii z czarnej dziury do emitowanego promieniowania pozostaje nierozwiązanym problemem. Największa trudność jest taka sama w przypadku czarnych dziur: bezpośrednia obserwacja promieniowania Hawkinga jest obecnie niemożliwa. Co więcej, przewiduje się, że jego sygnał jest tak słaby, że być może nigdy nie uda się go oddzielić od promieniowania tła, które wypełnia cały Wszechświat. Laboratoryjne czarne dziury Dlatego zamiast badać prawdziwe czarne dziury, fizycy budują laboratoryjne układy działające zgodnie z tymi samymi prawami fizyki. Te analogi czarnych dziur rządzą się tą samą matematyką co czarne dziury. W eksperymencie użyto bardzo krótkich impulsów lasera przelatujących przez specjalne włókno światłowodowe. Pierwszy impuls zmienia właściwości optyczne szkła, spowalniając światło biegnące tuż za nim. Dla drugiego impulsu tworzy się w ten sposób „sztuczny horyzont zdarzeń” – sytuacja przypomina ucieczkę przed goniącą nas falą, która ostatecznie nas dogania i zamyka w pułapce. Właśnie to zjawisko naśladuje zachowanie światła w pobliżu prawdziwej czarnej dziury. Wcześniej ten sam układ posłużył do odtworzenia samego promieniowania Hawkinga. Tym razem badacze szukali czegoś subtelniejszego – sprzężenia zwrotnego pokazującego, jak energia przechodzi z analogowej czarnej dziury do promieniowania. Pomaga tu trzecia zasada dynamiki Newtona, czyli prawo akcji i reakcji. Mówi ona, że każdej akcji towarzyszy równa co do wartości i przeciwnie skierowana reakcja. Jeśli ciało A działa na ciało B pewną siłą, to ciało B działa na ciało A siłą o takiej samej wartości, ale przeciwnie skierowaną. Parowanie czarnych dziur Sprzężenie zwrotne to właśnie taki „odrzut” w analogu czarnej dziury: skoro promieniowanie Hawkinga unosi energię, układ, który je stworzył, musi tę energię oddać. Naukowcy nie patrzyli więc na samo promieniowanie, lecz na maleńkie przesunięcie impulsu laserowego, który je wygenerował – czyli na „odpychającego”, nie na „odepchniętego”. Tu pojawiła się niespodzianka. Dotąd sądzono, że promieniowanie Hawkinga w takich analogach powstaje przez złożoną kaskadę zjawisk optycznych. Nowe wyniki pokazują jednak, że wystarczy jeden, bezpośredni proces, który tłumaczy zarówno promieniowanie, jak i sprzężenie zwrotne – pod warunkiem, że oddziaływanie między promieniowaniem a odpowiednikiem pola grawitacyjnego ma charakter bikwadratowy. Autorzy sugerują, że prawdziwe czarne dziury mogą promieniować w równie prosty sposób, a mechanizm ten opisywałby, jak dokładnie „parują”. Zaobserwowanie takiego zjawiska wokół realnej czarnej dziury pozostaje niemożliwe. Jeśli jednak podobny mechanizm potwierdzi się w innych analogach, będzie można mówić o odkryciu fundamentalnym. To z kolei pomogłoby rozwiązać paradoks informacji – problem, nad którym Hawking pracował do końca życia. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Niezidentyfikowane kosmiczne kule na australijskim wybrzeżu. Mieszkańcy proszeni są o niezbliżanie się do nich
Wyspecjalizowane zespoły ratowników w kombinezonach chemicznych zebrały z terenu Forrest Beach, położonej na północ od Townsville w Australii, sześć srebrnych metalowych kul. Artefakty zostały wyrzucone przez morze. Zdaniem Australijskiej Agencji Kosmicznej mogą być fragmentami kosmicznych śmieci. Ze względu na możliwość skażenia, wokół miejsca odkrycia wyznaczono strefę ograniczonego dostępu.
Alarm o pojawieniu się na australijskim wybrzeżu przedmiotów niewiadomego pochodzenia podniesiono już w piątek po południu. Do niedzieli strażacy zlokalizowali łącznie sześć obiektów rozrzuconych wzdłuż okolicznych plaż, około 80 kilometrów na północ od Townsville. Ze względu na możliwą obecności niebezpiecznych substancji, kosmicznymi kulami zajęły się wyspecjalizowane jednostki pracujące pod nadzorem policji. Kule zostały umieszczone w szczelnych beczkach przeznaczonych specjalnie do transportu materiałów niebezpiecznych. Nie dotykaj i zadzwoń po strażaków Ponadto lokalna straż pożarna początkowo wyznaczyła aż 800-metrową strefę wykluczenia wokół miejsc odkrycia, którą następnie zmniejszono do promienia 50 metrów. Władze stanowczo odradzają mieszkańcom zbliżanie się do podejrzanych przedmiotów, a tym bardziej bezpośredni kontakt. W przypadku natknięcia się na kolejną wyrzuconą przez morze kulę zalecają niezwłoczne wycofanie się na bezpieczną odległość i skontaktowanie się ze służbami ratunkowymi. Jakie jest pochodzenie przedmiotów? Na razie nie wiadomo. Australijska Agencja Kosmiczna bada sprawę i sugeruje, że kule mogą być po prostu kosmicznymi śmieciami. Agencja współpracuje z policją i Krajową Agencją Zarządzania Kryzysowego, analizując trajektorię, materiał i kształt obiektów, by ustalić, z jakiej misji czy pojazdu mogły pochodzić. Tajemnicze kosmiczne kule Pochodzące z orbity okołoziemskiej obiekty są dość często wyrzucane na wybrzeże Australii. W 2023 roku uwagę świata przykuła wielka metalowa kopuła odnaleziona w pobliżu Perth w Australii Zachodniej. Spekulacjom nie było końca. Jak się okazało, był to fragment rakiety nośnej PSLV, co potwierdziła Indyjska Agencja Kosmiczna. 12 lat wcześniej podobny do odnalezionych obecnie kul sferyczny obiekt dostrzeżono na odległych stepach Namibii w Afryce Południowej. Wówczas specjaliści ustalili, że kula była zbiornikiem paliwa pochodzącym z bezzałogowej rakiety, zawierającym hydrazynę – niezwykle lotny i wysoce toksyczny materiał napędowy stosowany w rakietach. Z czym mamy do czynienia teraz? W internecie można znaleźć wiele spekulacji. Niektórzy twierdzą, że kule są zbiornikami paliwa pochodzącymi ze statków kosmicznych. Jeśli tak faktycznie jest, zapobiegliwość australijskich służb jest w pełni uzasadniona. Głównym powodem do niepokoju związanym z takimi obiektami jest możliwa obecność śladów łatwopalnych lub silnie reaktywnych substancji chemicznych wewnątrz zbiorników. Kosmiczna archeologia Ciekawą analizę przedstawiła Alice Gorman – australijska archeolożka, pionierka dziedziny zwanej archeologią kosmiczną (space archaeology) i profesor nadzwyczajny na Uniwersytecie Flinders w Adelajdzie. Po obejrzeniu nagrań badaczka stwierdziła, że na kulach nie widać śladów spalenia charakterystycznych dla obiektów spadających przez atmosferę. W związku z tym sądzi, że kule najprawdopodobniej pochodzą z pierwszego lub drugiego stopnia rakiety, który oddzielił się i opadł na Ziemię, podczas gdy reszta pojazdu kontynuowała lot, by wynieść ładunek na orbitę. Jej zdaniem tajemnicze kule przypominają elementy układu paliwowego i mogą być ciśnieniowymi zbiornikami wykonanymi ze stopów tytanu o bardzo wysokiej temperaturze topnienia. Takie elementy, zwane potocznie „kulami kosmicznymi” (space balls), pojawiają się na Ziemi nawet wiele lat po starcie rakiety – ale mogą wciąż zawierać ślady hydrazyny, silnie toksycznej substancji napędowej. Eksperci podkreślają, że wraz ze wzrostem liczby komercyjnych startów rakiet i satelitów na orbicie, takie znaleziska stają się coraz częstsze. Nie wszystkie elementy spalają się całkowicie w atmosferze, a te, które przetrwają, czasem trafiają w pobliże terenów zamieszkanych lub turystycznych. Źródło: gbnews.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Dzisiaj Ziemia znajdzie się najdalej od Słońca. Czy wpływa to na lato na półkuli północnej?
W poniedziałek, 6 lipca, około godziny 19.30 czasu polskiego nasza planeta znajdzie się w najodleglejszym od Słońca punkcie swojej orbity. Różnica między największym oddaleniem a zbliżeniem do dziennej gwiazdy wynosi niemal pięć milionów kilometrów.
Aphelium to chwila, w której odległość Ziemi od Słońca osiąga swoje maksimum w danym roku. Przeciwieństwem aphelium jest peryhelium, czyli moment, w którym odległość między naszą planetą a gwiazdą dzienną jest najmniejsza. Powolny jak Ziemia w aphelium Tegoroczne aphelium przypada właśnie dzisiaj, 6 lipca 2026, około godziny 17:30 UTC (czyli ok. 19:30 czasu polskiego). Ziemia osiągnie wtedy odległość 152 087 774 km od Słońca. Orbita Ziemi ma taki kształt, że odległość naszej planety od Słońca zmienia się o około trzy procent w ciągu roku. Dzieje się tak, ponieważ orbita nie jest idealnym okręgiem, lecz lekką elipsą. Dobrze widać to na liczbach. Na początku tego roku, konkretnie 3 stycznia, przypadło peryhelium. Tego dnia Ziemia była 147 099 895 km od Słońca. Różnica wynosi około 4 987 879 km. W okolicach aphelium Ziemia porusza się najwolniej w całej swojej orbicie. Jest to zgodne z tzw. II prawem Keplera. Nasza planeta osiąga aphelium w środku północnego lata, co wyraźnie pokazuje, że pory roku nie wynikają z odległości od Słońca. Za sezonowość odpowiada nachylenie osi Ziemi (23,5°), a nie dystans do gwiazdy. Co ciekawe, skoro Ziemia przemieszcza się najwolniej w najdalszym punkcie akurat podczas północnego lata, to właśnie ta pora roku jest najdłuższa na półkuli północnej. Lato na półkuli północnej jest dłuższe od zimy o blisko pięć dni. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-uklad-sloneczny-na-poczatku-byl-chaos-ktory-moze-sie-powtorzyc-i-zniszczyc-ziemie-fot-getty-images-41c4cab.jpg" width="938" height="600" alt="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" title="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" /> Natomiast na półkuli południowej lato wypada blisko peryhelium, czyli teoretycznie powinno być bardziej intensywne niż lato północne. W praktyce jednak ten efekt jest przyćmiony przez ogromną powierzchnię oceanów na południu, które wolno pochłaniają i oddają ciepło. O 7% promieniowania słonecznego mniej Aphelium przypada około dwóch tygodni po przesileniu czerwcowym, a peryhelium około dwóch tygodni po przesileniu grudniowym. Wygląda to na wzorzec, choć jest bliższe zbiegowi okoliczności. Daty te przesuwają się z czasem o mniej więcej jeden dzień na 58 lat ze względu na powolne zmiany kształtu i orientacji orbity Ziemi pod wpływem grawitacji Księżyca i planet. W aphelium obserwowalna tarcza słoneczna jest odrobinę mniejsza niż w styczniowym peryhelium. Różnica kątowej średnicy Słońca między peryhelium a aphelium wynosi około 3–3,6 procent, co przekłada się na średnicę kątową rzędu ok. 32,7 minuty łuku w peryhelium vs ok. 31,5 minuty łuku w aphelium. Jednak dla obserwatora różnica ta jest niezauważalna. Gdy nasza planeta znajduje się w aphelium, dociera do niej blisko 7 procent mniej promieniowania słonecznego niż przy peryhelium. To jednak nie zamienia się w 7-procentowy spadek temperatury. Efekt jest łagodzony przez oceany, atmosferę i tzw. bezwładność cieplną planety. Gdy Słońce zastąpiło Ziemię Terminy „aphelium” i „peryhelium” zawdzięczamy niemieckiemu astronomowi Johannesowi Keplerowi. Wcześniej istniały już analogiczne pojęcia „apogeum” i „perygeum”, ale odnosiły się do modelu geocentrycznego. Opisywały najbliższy i najdalszy punkt orbity względem Ziemi (od greckiego geo – ziemia). Kepler, pracując w modelu heliocentrycznym, utworzył nowe słowa na tej samej zasadzie, zastępując geo słowem helios (słońce). Stąd peryhelium (blisko Słońca) i aphelium (daleko od Słońca). Odkrycie punktów aphelium i peryhelium było czysto matematyczną rekonstrukcją bazującą na prowadzonych przez wiele lat pomiarach pozycji kątowych planet na niebie. Był to jeden z pierwszych wielkich triumfów łączenia obserwacyjnej precyzji Tychona Brahego z matematyczną odwagą Keplera. Kolejne aphelium czeka nas w przyszłym roku, 5 lipca 2027 r. Odległość maksymalna będzie zbliżona do tegorocznej. Różnice między kolejnymi latami są minimalne i wynikają głównie z niewielkich zaburzeń grawitacyjnych ze strony Księżyca. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Jednoosobowa wioska w Polsce. Odwiedziłam wielkopolski Koniec Świata
W Końcu Świata stoją tylko trzy domy, choć mieszka tam tylko jeden człowiek. Atrakcje turystyczne również są trzy: zielona tablica z nazwą miejsca, kamień oraz drewniana wiata, pod którą można odpocząć. Mimo to wielkopolski Koniec Świata jest jedną z ulubionych destynacji rowerzystów i motocyklistów. Bo kto nie chciałby powiedzieć, że był na samym Końcu Świata i w dodatku go przeżył.
Spis treści: Nazwa ze starych wojskowych map Netflix w jednoosobowej wsi Świat pełen Końców Świata Koniec Świata to przysiółek wsi Głuszyna leżącej w gminie Kraszewice, w powiecie ostrzeszowskim, w południowej Wielkopolsce. Przysiółek ma jednego mieszkańca. Poza jego domem są tam tylko dwa domki letniskowe. Koniec Świata otoczony jest polami i lasami. Prowadzi do niego gruntowa droga, która po silnym deszczu staje się mało przejezdna. Do Końca Świata można dotrzeć samochodem – z Kalisza prowadzi trasa licząca ok. 40 km. Z Wrocławia można dostać się w niecałe dwie godziny. Nieopodal Końca Świata przebiega też ścieżka rowerowa. Jednak najczęstszymi gośćmi osady są motocykliści. Nazwa ze starych wojskowych map Skąd wzięła się apokaliptyczna nazwa przysiółka? Kilkadziesiąt lat temu tę część Głuszyny zwano „rogiem świata”. Podczas przeglądania starych map wojskowych odkryto, że przysiółek figuruje w nich właśnie jako „Koniec Świata". Nazwa przypadła do gustu wszystkim i tak już zostało. Wielkopolski przysiółek był nawet sceną zjazdu związanego z kalendarzem Majów. Kalendarz kończy się na 21 grudnia 2012 roku. Według wielu 21 grudnia miał być ostatnim dniem ludzkości i całej Ziemi. Wierzący w przepowiednie oraz ci, którzy po prostu uznali temat za dobry powód do świętowania, przyjechali do osady. Do wioski zjechało kilkadziesiąt osób z całej Polski. Mieszkańcy Głuszyny do dziś wspominają to jako „prawdziwe oblężenie". Nazajutrz kogut zapiał, świat trwał i tylko drogowskaz po raz kolejny zniknął. Teraz tablica z nazwą Koniec Świata osadzona jest w betonowym fundamencie. Ma to ukrócić zapędy apokaliptycznych kolekcjonerów. Netflix w jednoosobowej wsi W grudniu 2021 r. w przysiółku Koniec Świata pojawił się sporych rozmiarów głaz. Nie byle jaki, bo niby kosmiczny głaz. Mierzy 4 metry i waży 1200 kilogramów. Obiekt składa się z dwóch elementów: pomalowanego srebrzystą farbą posągu i niewielkiej czarnej podstawy, na której zamieszczono napis: „Pamięci ludzkości, która nie patrzyła w górę", „Pomnik ufundował sponsor końca świata, firma BASH" oraz „Więcej o końcu świata dowiesz się na Netflix / Nie patrz w górę". Pomnik był częścią akcji promocyjnej filmu „Nie patrz w górę” z Leonardo DiCaprio i Jennifer Lawrence. Do dziś stoi w osadzie. Ostatnią „atrakcją turystyczną” Końca Świata jest drewniana Chata na Końcu Świata – wiata z paleniskiem, miejsce spotkań motocyklistów i rowerzystów. Można tu odpocząć, rozpalić ognisko, rozbić namiot lub zaparkować kampera. Samorząd postawił też punkt z wodą pitną. Świat pełen Końców Świata Wielkopolski „Koniec Świata” nie jest jedyną miejscowością o takiej nazwie. Motyw „końca świata” w nazwach miejscowości i przylądków jest zaskakująco popularny na całym globie. Pisaliśmy już o najbardziej odległych miejscach na świecie. A oto popularne końce świata z różnych kontynentów: Verdens Ende (Koniec Świata) leży na południowym cyplu wyspy Tjøme w Norwegii. Słynie z latarni morskiej zbudowanej z lokalnych kamieni plażowych w 1932 roku. Jest centrum Parku Narodowego Færder nad Oslofjordem, oferującego żeglarstwo, kajakarstwo, wędrówki i pływanie. Ushuaia w Argentynie nosi przydomek „Fin del Mundo" – Koniec Świata– i jest to w pełni uzasadnione. Miasto leży na samym południowym krańcu Ameryki Południowej. Jest popularną destynacją turystyczną, słynącą z parku narodowego i kolejki „Tren del Fin del Mundo". Natomiast przylądek Finisterre to jeden z najbardziej wysuniętych na zachód punktów Półwyspu Iberyjskiego (najdalszy to Cabo da Roca w Portugalii). Jego nazwa pochodzi z łaciny – finis terrae – „koniec ziemi". Rzymianie wierzyli, że to krawędź poznanego świata i składali tu nocne ofiary, by zapewnić powrót Słońca. To również cel pielgrzymów idących Camino de Santiago. Land's End leży na najbardziej wysuniętym na zachód cyplu Kornwalii w Anglii. To główna atrakcja turystyczna z hotelami, galeriami, sklepami i słynnym drogowskazem wzniesionym w latach 50. XX wieku. Nazwa znajdującego się na Syberii półwyspu Jamal również oznacza „koniec świata”. Właśnie to w języku rdzennych mieszkańców oznacza słowo „Jamal”. Półwysep zamieszkują Nieńcy – koczowniczy lud hodowców reniferów. World's End Close w Edynburgu służyło niegdyś jako granica miasta. Bramę trzeba było opłacić, by wejść lub wyjść – ci, których nie było na to stać, byli skazani na pozostanie w mieście na całe życie. Dla nich to miejsce było dosłownie końcem ich świata. Kolejne miejsca o nazwie World's End, leżące na Horton Plains w pobliżu Ambeweli na Sri Lance to klif z widokiem na przepaść głęboką na ok. 880 metrów – jedna z największych atrakcji przyrodniczych wyspy. Jak widać, niezależnie od języka i kultury, ludzie chętnie nadawali tę samą nazwę miejscom odległym, trudno dostępnym lub znajdującym się na skraju lądu. Polska wersja jest jednak wyjątkowa – bo to nie przylądek, nie klif, nie kraniec kontynentu, a po prostu jednoosobowa wioska w środku Wielkopolski. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Miasto umarłych w sercu Paryża. Ciekawostki na temat cmentarza Père-Lachaise
Paryski cmentarz Père-Lachaise jest najczęściej odwiedzaną nekropolią świata. Znajduje się na pagórkowatym wschodnim krańcu miasta i stanowi schronienie nie tylko dla zmarłych, ale też dla dzikich zwierząt. Słynie z historii o duchach, wampirach i miłości silniejszej niż śmierć. Co ciekawe, miejsce to zyskało zainteresowanie dzięki wielkiej akcji PR.
Spis treści: Jak zachęcić paryżan do wyboru nowego cmentarza? Miliony odwiedzających rocznie Opowieści z krypty Polski Père-Lachaise Père-Lachaise jest obecnie największym cmentarzem znajdującym się w obrębie Paryża oraz jedną z najbardziej znanych nekropolii świata. Jednak jego początki były skromne. Powstał, ponieważ na początku XIX wieku paryskie cmentarze przykościelne były tak przepełnione, że miastu groził poważny kryzys sanitarny. W 1804 roku prefekt Sekwany, Nicolas Frochot, ogłosił projekt nowej, świeckiej nekropolii, której wyznaczono miejsce poza granicami ówczesnego Paryża, na wzgórzu Ménilmontant we wschodniej części miasta. Teren ten należał wcześniej do jezuickiego domu rekolekcyjnego, któremu przewodził w XVII wieku ojciec François de la Chaise – spowiednik króla Ludwika XIV. To właśnie od niego pochodzi nazwa miejsca. Jak zachęcić Paryżan do wyboru nowego cmentarza? Projekt architektoniczny powierzono Alexandre’owi-Théodore’owi Brongniartowi. To on nadał cmentarzowi charakter romantycznego ogrodu angielskiego – z krętymi alejkami, wzgórzami, drzewami i malowniczymi widokami. Otwarcie nastąpiło 21 maja 1804 roku. Paryżanie byli jednak sceptyczni: nekropolia wydawała im się zbyt odległa od centrum, a pierwsze pochówki szły opornie. W pierwszym roku odbyło się zaledwie trzynaście pogrzebów. I wówczas władze miejskie wymyśliły pewien wybieg. W 1817 roku przeniesiono na Père-Lachaise szczątki kilku znanych i cenionych postaci – poety i dramatopisarza Molière’a, bajkopisarza Jeana de La Fontaine’a, a przede wszystkim słynnej pary kochanków z XII wieku – Heloizy i Abelarda. Ten zabieg marketingowy zdziałał cuda. Paryżanie ruszyli tłumnie na wzgórze, by oddać hołd swoim bohaterom, a pochówki zaczęły mnożyć się w zawrotnym tempie. Cmentarz rozrastał się kilkakrotnie. Dziś zajmuje powierzchnię blisko 44 hektarów, skupiając ponad 70 tysięcy grobowców. Miliony odwiedzających rocznie Père-Lachaise to miejsce o wyjątkowym charakterze – jest jednocześnie nekropolią, parkiem, muzeum rzeźby i architektonicznym skarbcem. Spacer po jego alejkach przypomina wędrówkę przez XIX-wieczny Paryż. Nagrobki i kapliczki grobowe wzniesione są w stylach neoklasycznym, neogotyckim, art déco, a nawet modernistycznym. Wiele z nich to prawdziwe dzieła sztuki dłuta znanych rzeźbiarzy epoki. Cmentarz jest regularnie odwiedzany przez setki tysięcy turystów – szacuje się, że przybywa tu około 3,5 miliona osób każdego roku, co czyni go jedną z najczęściej odwiedzanych atrakcji Francji. Odwiedzający przychodzą tu jednak nie tylko jako zwykli turyści, ale też jako pielgrzymi – do grobów swoich idoli, poetów, muzyków, aktorów. To miejsce żywej pamięci, gdzie kwiaty, listy, zdjęcia i drobne pamiątki składane są na grobach z autentyczną czułością. To część szerszego trendu zwanego nekroturystyką. Być może dwa najczęściej odwiedzane groby na cmentarzu należą do osób ze świata anglosaskiego. Grób Oscara Wilde’a jest okaleczony. Rzeźbiarz Jacob Epstein ozdobił go posągiem skrzydlatego młodzieńca, jednak w pewnym momencie nieznany odwiedzający odłamał wyeksponowany penis wyrzeźbionej postaci. Później tak wielu turystów zostawiało na grobowcu ślady pocałunków, że obecnie jest on osłonięty płytami z pleksi. Jest też grób amerykańskiej gwiazdy rocka Jima Morrisona, należący do wielu miejsc na cmentarzu, o których mówi się, że są nawiedzone. Jedną z głównych atrakcji tego cmentarza są bowiem duchy. Opowieści z krypty Po cmentarzu krążą ponoć wszelkiej maści spirytyści, którzy zakradają się nocą na teren nekropolii, by rozmawiać z zamieszkującymi ją widmami. „Jeśli wierzyć niektórym ludziom, Père-Lachaise jest najbardziej nawiedzonym miejscem w stolicy” – napisał w swojej książce „Sekretne życie cmentarza: dzika przyroda i urzekające legendy Père-Lachaise” dyrektor cmentarza, Benoît Gallot. Jedną z powtarzanych historii jest ta o Płaczącej Kobiecie w Czerni – zrozpaczonej wdowie, która przychodziła na grób męża każdego dnia, aż pewnego razu zniknęła bez śladu. Odtąd jej zjawa podobno pojawia się przy tym samym grobie, szlochając cicho, a gdy ktoś się zbliży, odwraca twarz wykrzywioną w agonii i rozpływa się w powietrzu. Niedaleko straszy duch XIX-wiecznego premiera Adolphe’a Thiersa, który podobno szarpie za ubrania przechodniów mijających jego mauzoleum. Każdej nocy z grobu ma wstawać Marcel Proust, błąkając się po cmentarzu w poszukiwaniu swojego ukochanego – pochowanego wbrew ich woli zupełnie gdzie indziej. Przy grobie Jima Morrisona odwiedzający słyszą niewyjaśnione szepty i czują dotyk niewidzialnych dłoni, a niektórzy twierdzą, że uchwycili jego zjawę na fotografiach. Wampirzyca z Paryża Jednak najbardziej mrożącą krew w żyłach historią jest ta związana z ogromnym mauzoleum w 19. kwaterze cmentarza – grobowcem rosyjskiej arystokratki, baronowej Elizavety Demidoff, zmarłej w 1818 roku. Według legendy hrabina zapisała w testamencie fortunę równą dwóm milionom rubli każdemu, kto odważy się spędzić 365 dni i 366 nocy w jej grobowcu, przy trumnie, bez prawa opuszczania go i bez jakiegokolwiek kontaktu z ludźmi. Ściany i sufit komnaty miały być wyłożone lustrami. Gdy w 1893 roku historia ta trafiła na łamy paryskiej prasy, listy z podaniami zaczęły napływać z całego świata – ze Stanów Zjednoczonych, Norwegii, Chorwacji, Kanady i Niemiec. Jeden z kandydatów, który wytrzymał najdłużej, po zaledwie trzech tygodniach wyszedł z grobowca jako psychiczny wrak. Grobowiec został ostatecznie zapieczętowany, ale ostatni wniosek o wejście do środka wpłynął jeszcze w 1984 roku. Dziś hrabina bywa nazywana „Wampirzycą z Paryża”. Symbole wilków zdobiące jej mauzoleum i plotki o szklanej trumnie, w której spoczywa jej ciało, tylko podsycają tę mroczną legendę. Polski Père-Lachaise Lista osobistości spoczywających na Père-Lachaise jest imponująca i obejmuje przedstawicieli niemal każdej dziedziny kultury, nauki i polityki. Spośród twórców literatury pochowani tu są m.in. Honoré de Balzac, Oscar Wilde, Marcel Proust, Molière i Guillaume Apollinaire. Wśród malarzy i artystów wizualnych pochowani są tu Camille Pissarro, Amedeo Modigliani oraz fotograf Nadar. W świecie teatru i kina swoje miejsce na Père-Lachaise mają Sarah Bernhardt i Yves Montand. Z filozofii i nauki – Auguste Comte, ojciec pozytywizmu. Na Père-Lachaise pogrzebana została Édith Piaf. Co ciekawe, jej grób otaczają groby przynajmniej trzech z jej kochanków. Spoczywają tam również Maria Callas i Georges Bizet. Znajduje się tam również ponad 600 polskich grobów, choć wiele z nich nie ma charakteru zabytkowego. Posiadanie grobu rodzinnego na Père-Lachaise stało się w XIX wieku kwestią prestiżu. Dlatego można tam odnaleźć wiele polskich rodzin arystokratycznych – Lubomirskich, Czartoryskich, Zaleskich czy Rzewuskich. Jednak najbardziej znanym „polskim” grobem jest ten należący do Fryderyka Chopina. Kompozytora nie było stać na pochówek na Père-Lachaise, jednak miejsce dla niego wykupił producent fortepianów Pleyel, na których grywał muzyk. Ciało Chopina spoczywa w Paryżu, ale jego serce znajduje się w Warszawie, w filarze kościoła Świętego Krzyża. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Najpotężniejsze obserwatorium świata właśnie ruszyło. Zmieni sposób, w jaki patrzymy na Wszechświat
Doczekaliśmy się otwarcia Obserwatorium im. Vera C. Rubin. Dzięki niemu nocne niebo ożyje, a nasze postrzeganie Wszechświata zmieni się diametralnie. Sercem obserwatorium jest ważąca trzy tony kamera, która przez 10 lat będzie tworzyć bogate w kolory obrazy eksplodujących gwiazd, czarnych dziur i kosmicznych zderzeń, pomagając kierować uwagę innych obserwatoriów na całym świecie.
Na przełomie czerwca i lipca tego roku oficjalnie otwarto najbardziej wyczekiwane obserwatorium astronomiczne współczesnego świata. Wybudowane w Chile obserwatorium noszące imię Very C. Rubin, amerykańskiej astronomki, która dostarczyła jednych z najsilniejszych dowodów na istnienie ciemnej materii, ma jeden cel – stworzenie najbardziej kompletnego, filmowego zapisu historii Wszechświata, jaki kiedykolwiek powstał. Dekada obserwacji Przez najbliższą dekadę kamera obserwatorium będzie regularnie fotografować całe południowe niebo, tworząc niezwykle szerokokątny i ultrawysokorozdzielczy film poklatkowy przedstawiający ewolucję Wszechświata. To długo wyczekiwane przedsięwzięcie jest zwieńczeniem wieloletniej pracy tysięcy osób z całego świata. Finansowane przez amerykańską National Science Foundation oraz Department of Energy, Obserwatorium Rubin, którego budowa kosztowała około 800 mln dolarów, zbudowano na szczycie góry Cerro Pachón w północnym Chile, na wysokości 2682 metrów nad poziomem morza. Znajduje się ono nieopodal teleskopów Gemini South i SOAR. Ciemne niebo i suche powietrze sprawiają, że jest to jedno z najlepszych miejsc na świecie do prowadzenia obserwacji astronomicznych. W budowę i działanie obserwatorium zaangażowanych jest ponad 40 międzynarodowych organizacji i zespołów naukowych z całego świata. Powołanie obserwatorium zaproponowano już w 2001 roku. Prace nad ogromnym zwierciadłem niezbędnym do obserwacji rozpoczęły się w 2007 roku, a budowę samego obserwatorium rozpoczęto siedem lat później. Największa kamera cyfrowa świata Pierwotnie koszt budowy szacowano na około 680 mln dolarów. Kwota ta z biegiem czasu wzrosła do około 800 mln dolarów. Finansowanie pochodzi z NSF, DOE oraz prywatnych środków zebranych przez LSST Discovery Alliance/LSST Corporation. W finansowaniu przedsięwzięcia partycypowały również Francja i Wielka Brytania. Zainstalowany w obserwatorium teleskop ma pole widzenia 3,5 stopnia, czyli ponad 40 razy więcej niż powierzchnia pełni Księżyca. Kamera LSST jest największą cyfrową kamerą na świecie. Waży około trzech ton i ma rozmiar niewielkiego samochodu. Ale co najważniejsze kamera LSST ma rozdzielczość 3200 megapikseli – niemal 200 razy więcej niż w wysokiej klasy aparacie konsumenckim. Może wykonywać wyjątkowo szczegółowe zdjęcia co 40 sekund. Każdej nocy obserwatorium zbiera ok. 10 terabajtów danych i generuje nawet 7 milionów alertów o zmianach na niebie. Po zakończeniu 10-letniego przeglądu finalny zbiór danych obejmie miliardy obiektów i biliony pomiarów, dostępnych publicznie. Zredefiniować kosmologię i astrofizykę – Obserwatorium VERA C. Rubin rozpoczyna misję, która na nowo zdefiniuje współczesną kosmologię i astrofizykę. Dzięki światowej klasy konstrukcji i wyjątkowym możliwościom będzie rejestrować dynamiczną naturę kosmosu oraz ujawniać nieoczekiwane informacje dotyczące największych tajemnic Wszechświata – od naszego Układu Słonecznego po jego wielkoskalową strukturę. Poszukując odpowiedzi na pytania o naturę ciemnej energii i ciemnej materii, nie tylko obserwujemy gwiazdy – staramy się zrozumieć fundamentalne prawa rządzące naszym istnieniem – skomentował Darío Gil, podsekretarz ds. nauki w Departamencie Energii USA. Czy nowe obserwatorium odpowie na najbardziej palące pytanie współczesnej astrofizyki i pokaże nam czym konkretnie są te dwa największe kosmiczne problemy? Chociaż sam termin ciemnej materii pojawił się już w 1933 roku, to dopiero Vera C. Rubin dostarczyła w latach 70. ubiegłego wieku najbardziej przekonujących dowodów na jej istnienie. Dokonała tego dzięki analizie krzywych rotacji galaktyk. W swojej książce „Bright Galaxies, Dark Matters” napisała m.in.: „W galaktyce spiralnej stosunek ciemnej materii do widzialnej wynosi około dziesięciu do jednego. To chyba dobra miara stosunku naszej niewiedzy do wiedzy — wyszliśmy z przedszkola, ale jesteśmy dopiero w trzeciej klasie”, Odpowiedź poznamy w ciągu najbliższych lat, gdy obserwatorium zacznie dostarczać pierwsze pełne zestawy danych. Źródło: Rubin Observatory Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
To może być odkrycie stulecia! Naukowcom po raz pierwszy udało się stworzyć „życie” w laboratorium
Komórki SpudCell potrafią się odżywiać, rosnąć, rozmnażać i konkurować o pożywienie. Czy biolodzy z Uniwersytetu Minnesota dokonali tego, o czym marzył Wiktor Frankenstein – stworzyli syntetyczne „życie” z materii nieożywionej? Kierująca badaniem dr Kate Adamala podkreśla jednak, że nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy te twory są w pełni "żywe” – jej zdaniem życie nie jest kategorią binarną, tylko istnieje na pewnym kontinuum.
Spis treści: Jak powstała syntetyczna komórka SpudCell? Życie musi się powielać Problem z rybosomami Komentarz polskiego naukowca Naukowcy od dawna marzyli o odkryciu metody, dzięki której związki chemiczne można byłoby przekształcić w życie. W środę 1 lipca zespół z Uniwersytetu Minnesoty ogłosił, że wykonał znaczący krok w kierunku urzeczywistnienia tej wizji. Łącząc ze sobą dziesiątki różnych składników, badaczom udało się zsyntetyzować proste komórki, które odżywiają się, rosną, rozmnażają i konkurują ze sobą o pożywienie. Choć komórki te nie są jeszcze w pełni żywe, wykazują większość cech charakterystycznych dla życia. – Ta komórka nie narodziła się – została zbudowana przez człowieka. Mimo sztucznego pochodzenia, funkcjonuje tak, jak funkcjonują naturalne komórki – skomentował wyniki badań dr Drew Endy, biolog z Uniwersytetu Stanforda. Jak powstała syntetyczna komórka SpudCell? Za tym niezwykłym wynikiem stoi zespół kierowany przez prof. Kate Adamalę, ekspertkę w zakresie biologii syntetycznej, inżynierii komórkowej oraz astrobiologii. Biolożka nazwała swoje dzieło SpudCell („ziemniaczana komórka”) ze względu na jej przypominający ziemniaka kształt. Ponieważ budowa SpudCell opiera się na dobrze poznanych mechanizmach, zdaniem Adamali biolodzy powinni być w stanie stopniowo ją udoskonalać. Chociaż odkrycie jest istotne, dodajmy, że praca wywołała też kontrowersje wokół sposobu jej upublicznienia. Pierwotny artykuł naukowy został odrzucony przez czasopismo „Cell”. W związku z tym prof. Adamala przekazała dziennikarzom liczący 190 stron maszynopis, zanim jeszcze trafił on na serwer preprintów bioRxiv, gdzie mogliby się z nim zapoznać inni naukowcy. Sztuczna komórka SpudCell jest wyposażona w genom aż 50 razy mniejszy niż typowej bakterii i zawiera zaledwie 36 genów. Dla porównania laboratoryjny szczep E. coli ma 4460 genów, a ludzki genom około 20 000. Projektując SpudCell badacze zmieszali około stu rodzajów białek i prostych cząsteczek, dodali 36 genów pochodzących z wirusa i bakterii E. coli, a następnie dołączyli składniki błon komórkowych, które samoistnie utworzyły pęcherzyki otaczające tę molekularną „zupę”. Życie musi się powielać Ale stworzenie jednej komórki to za mało, by mówić o jakiejś wersji życia. Życie musi się powielać. Jednak eksperci z Uniwersytetu Minnesoty zamiast naśladować naturalny mechanizm podziału, wyposażyli komórkę w znaczniki powierzchniowe wiążące się ze streptawidyną, co wywołuje wzajemne odpychanie się cząsteczek na powierzchni błony – siła ta rośnie, aż pęcherzyk pęka na dwie części. Czyli, jakby na to nie patrzeć, rozmnaża się Prowadzony przez prof. Adamalę zespół stworzył zmutowaną wersję komórki, silniej wiążącą się z pęcherzykami zawierającymi pokarm. Oba typy komórek konkurowały o pokarm przez pięć kolejnych pokoleń. Z czasem liczba mutantów zaczęła przewyższać liczbę komórek pierwotnych, co sugerowało, że skuteczniej zdobywały pożywienie i wypierały swoje pierwowzory. – To oszałamiające osiągnięcie naukowe – powiedziała dr Roseanna Zia, biolożka komputerowa z University of Missouri. Problem z rybosomami Dzięki temu naukowcy będą mogli umieszczać różne syntetyczne komórki we wspólnym środowisku i obserwować ich rywalizację, co pozwoli znacznie szybciej opracowywać coraz bardziej zaawansowane ich wersje. Mimo wszystkich tych oznak życia SpudCell nadal ma poważne ograniczenia. Przede wszystkim jej genom jest aż 50 razy mniejszy niż typowej bakterii, więc SpudCell nie ma zdolności do samodzielnego wytwarzania nowych rybosomów, czyli molekularnych „fabryk”, w których powstają białka – z czasem posiadane rybosomy po prostu się zużywają, a komórka nie ma jak ich zastąpić ani usunąć starych. Problem pogłębia też sam podział: po pięciu cyklach dzielenia się tylko około 30% komórek SpudCell zachowywało pełny, kompletny genom, bo skopiowane nici DNA nie zawsze równo się rozdzielają. Sama Kate Adamala porównuje swoje komórki do pierwszego samolotu braci Wright – prymitywnego, ale przełomowego pierwszego kroku, w przeciwieństwie do naukowców modyfikujących istniejące komórki, którzy – jak mówi – przypominają inżyniera, któremu dano gotowego Dreamlinera bez planów budowy. Dr Drew Endy ocenia z kolei, że SpudCell to moment przełomowy, bo pokazuje, że łącząc ze sobą cztery czy pięć osiągnięć z różnych dziedzin, udało się uzyskać komórkę, która rośnie i dzieli się. Komentarz polskiego naukowca O komentarz dotyczący odkrycia poprosiliśmy dr. Janusza Pętkowskiego, chemika i astrobiologa pracującego naukowo w Massachusetts Institute of Technology (MIT) w grupie prof. Sary Seager oraz na Politechnice Wrocławskiej. Dr Pętkowski jest również współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Astrobiologicznego (Astrobio). – Stworzenie przez grupę prof. Adamali sztucznych komórek to bardzo znaczący krok na drodze ku odpowiedzi, gdzie kończy się chemia, a zaczyna się biologia. W 2002 roku, naukowcy stworzyli z „chemicznych klocków” syntetycznego wirusa polio. W roku 2006 zespół prof. Craiga Ventera rozpoczął pracę nad tzw. minimalną komórką opartą na bakteriach Mycoplasma genitalium. Projekt miał na celu stwierdzenie, jaki jest najmniejszy zestaw genów zdolny do podtrzymania procesów życiowych komórki. Venter zidentyfikował takich genów 382. Sądzę, że praca prof. Kate Adamali wpisuje się ten wyścig, którego celem jest stworzenie w pełni sztucznego, syntetycznego życia. Jej zespołowi udało się stworzyć pierwszą syntetyczną „komórkę”, zdolną do podziału i pełnego cyklu życiowego oraz podlegającą selekcji darwinowskiej. To ogromne osiągniecie – twierdzi ekspert. – Czy sądzi Pan, że ludzie kiedyś stworzą „życie”? – Jestem tego pewien. Uważam też, że stworzymy je w laboratorium zanim tak naprawdę dowiemy się, w jaki dokładnie sposób powstało ono na Ziemi. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Megastruktury obcych wokół największych czarnych dziur? Fascynująca teoria fizyka z Oksfordu
Największa znana czarna dziura ma masę około 36 miliardów Słońc. Jest gargantuicznie wielka, ale to i tak nic w porównaniu z obiektami, jakich poszukuje Brian Lacki – fizyk teoretyczny, który na co dzień poluje na sygnały obcych cywilizacji, a przy okazji zaproponował, jak wytropić czarne dziury większe niż całe galaktyki.
Niezależnie od typu, żadna czarna dziura nie jest mała. Nawet najmniejsze zarejestrowane czarne dziury mają masę wielokrotnie większą od Słońca, a rekordzistki, jak Kosmiczna Podkowa (Cosmic Horseshoe), mają masę nawet 36 miliardów Słońc. Ale na tym nie koniec. Obecnie mówi się o typie czarnej dziury, która przyćmiewa wszystkie pozostałe: niewiarygodnie ogromnych czarnych dziur, znanych również jako SLAB (stupendously large black holes). Te mroczne potwory mogłyby mieć masę dorównującą całym galaktykom. Czy czarna dziura rzuca cień? Koncepcja SLAB-ów narodziła się kilka lat temu, po części jako efekt uboczny poszukiwań ciemnej materii – tajemniczej substancji odpowiadającej za około 85 procent materii we wszechświecie. Naukowcy próbowali wykryć te giganty, tropiąc emitowane przez nie światło lub zniekształcenia czasoprzestrzeni, jakie powodują. Na początku tego roku astronom Brian Lacki z oksfordzkiego projektu Breakthrough Listen (SETI) zaproponował jednak inne podejście: szukanie cieni, jakie SLAB-y rzucają na kosmiczne mikrofalowe promieniowanie tła – światło uwolnione tuż po Wielkim Wybuchu, które do dziś wypełnia cały kosmos. Odniesienie do programu poszukiwania inteligencji pozaziemskiej jest w tym wypadku kluczowe. Jak wyjaśnił Brian Lacki w rozmowie z portalem „New Scientist”, zastanawianie się nad tym, co mogłoby istnieć we wszechświecie pomaga określić jakich sygnałów warto szukać. – Od dawna pojawiają się hipotezy, że zaawansowane cywilizacje nie musiałyby ograniczać się do swoich planet. Mogłyby budować olbrzymie konstrukcje wielkości całych układów planetarnych, a nawet jeszcze większe – powiedział astronom. Galaktyczny rój Dysona czyli sposób Obcych na energię Lacki odniósł się w ten sposób do koncepcji tzw. roju Dysona: struktury otaczającej gwiazdę ogromną liczbą elementów pochłaniających jej promieniowanie i wykorzystujących energię do zasilania wszystkiego, czego dana cywilizacja potrzebuje: od habitatów po systemy obliczeniowe. Jednak kto powiedział, że rój musiałby ograniczać się do jednej gwiazdy? Niektórzy teoretycy zastanawiają się, czy takie roje mogłyby istnieć w skali całej galaktyki. Czy obcy mogli zmusić czarne dziury do pracy? – Zaproponowałem, że zamiast budować roje wokół gwiazd, bardzo zaawansowane cywilizacje mogłyby rozpraszać w przestrzeni międzygwiazdowej sztuczne ziarenka pyłu, z których każde zawierałoby mikroskopijny komputer – powiedział Lacki. Wyjaśnił, że takie drobiny nadal pochłaniałyby światło gwiazd, ale ponieważ znajdowałyby się znacznie dalej od nich, miałyby bardzo niską temperaturę – niewiele wyższą od temperatury kosmicznego mikrofalowego promieniowania tła, około 3–4 kelwinów. – Powód, dla którego inteligentna cywilizacja mogłaby się na to zdecydować, jest prosty: im niższa temperatura, tym więcej obliczeń można wykonać przy użyciu tej samej ilości energii. Później poszedłem o krok dalej i zasugerowałem, że jeśli naprawdę chce się osiągnąć absolutne maksimum możliwości i wykorzystać jak największą liczbę mikroskopijnych komputerów, można byłoby zaprząc do tego ogromną czarną dziurę o masie biliarda mas Słońca. Służyłaby ona do chłodzenia tych miniaturowych komputerów, ponieważ w przestrzeni wokół niej można byłoby zmieścić ich niewiarygodnie wiele – wyjaśnia ekspert. Energia na kosmiczną skalę: silnik cieplny w czarnej dziurze W swoich rozważaniach poszedł nawet dalej. Innym zaproponowanym przez niego pomysłem jest stworzenie silnika cieplnego, w którym ciepło przepływałoby z kosmicznego mikrofalowego promieniowania tła do czarnej dziury. Taki przepływ energii cieplnej można byłoby wykorzystać do wytwarzania energii na skalę kosmiczną. – Większość ludzi uważa, że supermasywne czarne dziury są największymi, jakie mogą istnieć. Kiedy gaz zbliża się bardzo blisko czarnej dziury, emituje ogromne ilości promieniowania. Powstają również dżety cząstek oraz potężne wiatry, które wywierają ciśnienie wypychające materię na zewnątrz. Przez długi czas sądzono więc, że z powodu tego efektu „zadławienia” czarna dziura nie może urosnąć do masy większej niż około 100 miliardów mas Słońca. Nie wiemy jednak tego z całkowitą pewnością – mówi astronom. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Nadchodzi „czarna skrzynka” klimatu Ziemi. Zarejestruje wszystkie działania ludzkości, które zbliżają nas do katastrofy
Jeszcze w tym roku na australijskiej pustyni stanie stalowa skrzynia wielkości autobusu. Cel jej budowy jest jeden – ma gromadzić dane dotyczące procesów, wydarzeń i decyzji wpływających na dramatyczne zmiany klimatyczne. Podobnie jak czarne skrzynki samolotów, ma pokazać potomnym przebieg zdarzeń, które doprowadziły do upadku cywilizacji.
Ostatnie upały pokazały nam dobitnie, że zmiany klimatyczne wywołane działalnością człowieka nie są chwytliwym tytułem. Według szefa Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) Tedrosa Adhanoma Ghebreyesusa, od 21 czerwca 2026 r. w Europie odnotowano ponad 1,3 tys. dodatkowych zgonów związanych z wysokimi temperaturami. Rekordowe gorąco dotknęło 150 mln mieszkańców kontynentu. Według danych WHO wzmagające się od 2022 roku upały doprowadziły w Europie do śmierci ponad 200 tysięcy osób. Nasz kontynent ociepla się szybciej niż jakikolwiek inny kontynent. Rozchwianie klimatu Ziemi To, rzecz jasna, nie jedyny skutek zmian. Potężne pożary, niszczycielskie huragany czy burze śnieżne, jak te, które na początku tego roku zaatakowały wschodnie wybrzeże Ameryki Północnej, stają się naszą tragiczną codziennością. Stąd pomysł, by zbudować urządzenie, którego zadaniem jest rejestrowanie decyzji i procesów wpływających pośrednio i bezpośrednio na coraz silniejsze rozchwianie klimatu naszej planety. Swoista Czarna Skrzynka Ziemi, samowystarczalny energetycznie stalowy monolit, stanie jeszcze w tym roku w Tasmanii (Australia). Ma zarejestrować każdy krok, jaki nasz gatunek wykonuje w kierunku katastrofy klimatycznej lub oddala się od niej. Idea tego typu bazy danych pojawiła się w listopadzie 2021 roku w związku z konferencją klimatyczną COP26 w Glasgow. Za projektem stoi Rouser Lab – australijska organizacja non-profit, opisująca się jako „eksperymentalna agencja komunikacji środowiskowej” (z ang. experimental environmental communications agency). Zostanie po nas czarna skrzynka – Zainspirowana niezniszczalnym rejestratorem lotu samolotu, Czarna Skrzynka Ziemi będzie zapisywać szeroki zestaw danych i pomiarów dotyczących kondycji naszej planety. Tak, aby przyszłe pokolenia mogły wyciągnąć wnioski z naszych błędów – tłumaczą przedstawiciele organizacji. Projekt zakłada stworzenie wyjątkowo trwałej konstrukcji, odpornej na działanie czasu i niekorzystnych warunków. Monolit będzie miał 16 metrów długości, 4 metry wysokości, a jego ściany zostaną wykonane ze stali o grubości 7,5 centymetra. Na dachu zostaną zamontowane panele fotowoltaiczne, które zapewnią urządzeniu autonomiczne zasilanie przez wiele dekad, nawet w przypadku całkowitego zaniku zewnętrznych źródeł energii. Wnętrze monolitu zajmie szeroka infrastruktura informatyczna: komputery, akumulatory oraz nośniki danych przeznaczone do archiwizowania materiałów związanych ze zmianami klimatu. Gromadzone będą m.in. przemówienia, artykuły prasowe, publikacje naukowe oraz treści pochodzące z mediów społecznościowych. Zebrane informacje mają stworzyć kompleksowy zapis sposobów, w jakie ludzkość reagowała na kryzys klimatyczny. Stalowy pomnik epoki niepewności Autorzy projektu zakładają, że zgromadzone dane będą mogły w przyszłości posłużyć badaczom do odtworzenia przebiegu wydarzeń prowadzących do kryzysu oraz wyciągnięcia wniosków, które pomogą zapobiec podobnym sytuacjom. Koncepcja ta nawiązuje do działania lotniczych czarnych skrzynek, wykorzystywanych do analizowania przyczyn katastrof. Ulokowanie Czarnej Skrzynki Ziemi na pustyni w Tasmanii nie jest przypadkowe. Miejsce to wybrano ze względu na sprzyjające warunki środowiskowe i bezpieczeństwo. Przede wszystkim zachodnia Tasmania zapewnia odpowiednią ilość energii słonecznej do zasilania urządzenia. Poza tym jest położona poza zasięgiem wzrastającego poziomu mórz, a także należy do regionów stabilnych zarówno geologicznie, jak i politycznie. Earth's Black Box ma być jednocześnie symbolicznym pomnikiem epoki niepewności oraz przypomnieniem, że przyszłość zależy od decyzji podejmowanych przez współczesne społeczeństwa. Źródło: The Guardian Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Operacja: ocalić SWIFTa. NASA ściga się z czasem, by uratować spadający na Ziemię zasłużony teleskop kosmiczny
Kosmiczny teleskop SWIFT, który od niemal 22 lat bada największe eksplozje we Wszechświecie, trze o atmosferę ziemską i opada w kierunku naszej planety. Jednak amerykańska agencja kosmiczna wraz z partnerami z sektora prywatnego nie zamierzają się poddać. Przygotowują śmiałą misję ratunkową, która — jeśli zakończy się sukcesem – nie tylko przedłuży życie obserwatorium, ale będzie pierwszą tego typu operacją w historii. Start misji już jutro!
Można powiedzieć, że wyniesione w listopadzie 2004 roku kosmiczne obserwatorium SWIFT już dawno spełniło pokładane w nim nadzieje. Jego misja miała trwać dwa lata, jednak dzięki znakomitym wynikom była wielokrotnie przedłużana. Teraz NASA planuje wydać 30 milionów dolarów na bezzałogową sondę, która – miejmy nadzieję – przedłuży działanie obserwatorium o kolejne lata. Uniwersalne obserwatorium kosmiczne SWIFT był pierwszym na świecie wielozakresowym obserwatorium poświęconym wyłącznie badaniu rozbłysków gamma (GRB). Są to najpotężniejsze eksplozje we wszechświecie, wywoływane takimi zdarzeniami jak hypernowe, czyli śmierci wyjątkowo masywnych gwiazd (powyżej 20–25 mas Słońca), narodziny czarnych dziur czy zderzenia układów gwiazd neutronowych. Z czasem stał się uniwersalnym obserwatorium astronomicznym. Teleskop został wyposażony w trzy wzajemnie uzupełniające się instrumenty: BAT (Burst Alert Telescope) wykrywający rozbłyski gamma, XRT (X-ray Telescope) obserwujący promieniowanie rentgenowskie oraz UVOT (Ultraviolet/Optical Telescope) rejestrujący światło ultrafioletowe i widzialne. Charakterystyczna dla obserwatorium jest zdolność do błyskawicznego obrotu — po wykryciu rozbłysku BAT przekazuje pozycję do centrum naziemnego w ciągu 20 sekund, a cały teleskop autonomicznie kieruje się w stronę zdarzenia i w ciągu 20–100 sekund wskazuje dokładną lokalizację. 6600 publikacji naukowych dzięki teleskopowi SWIFT SWIFT ma na swoim koncie liczne przełomowe obserwacje. W maju 2005 roku dokładnie zlokalizował krótki rozbłysk gamma (GRB 050509B, trwający zaledwie jedną dwudziestą sekundy). Okazało się, że pochodził on z galaktyki eliptycznej — bez aktywnej formacji gwiazd. To wykluczyło teorię, że wszystkie rozbłyski gamma powstają ze śmierci masywnych gwiazd, i po raz pierwszy wskazało na zderzenia gwiazd neutronowych jako źródło krótkich GRB. Trzy lata później Swift zarejestrował GRB 080319B — rozbłysk tak potężny, że byłby widoczny gołym okiem, mimo że znajdował się 7,5 miliarda lat świetlnych od Ziemi. W 2022 roku obserwatoria kosmiczne SWIFT i Fermi wspólnie zarejestrowały GRB 221009A — najjaśniejszy rozbłysk gamma w historii obserwacji, nazwany BOAT (Brightest Of All Time). Do swoich 20. urodzin Swift obserwował 1800 rozbłysków gamma, 1400 supernowych, a dane z jego obserwacji posłużyły do ponad 6600 publikacji naukowych. – SWIFT odegrał kluczową rolę w wysiłkach NASA mających na celu zrozumienie funkcjonowania Wszechświata. Z niecierpliwością czekamy na powrót do tych badań po zakończeniu misji podniesienia orbity – napisał w oświadczeniu S. Bradley Cenko, główny badacz programu Swift z Centrum Lotów Kosmicznych Goddarda NASA. Start spod samolotu Jak NASA chce uratować teleskop? Tym razem nie wyśle na orbitę astronautów, jak to miało miejsce w przypadku napraw Kosmicznego Teleskopu Hubble’a. Zacznijmy od tego, że SWIFT operuje na niskiej orbicie okołoziemskiej (LEO), bliżej atmosfery – w tym samym obszarze, w którym znajduje się również Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS). Wszystkie statki kosmiczne w obszarze LEO stopniowo tracą wysokość wskutek oporu szczątkowej atmosfery. Swift opada jednak znacznie szybciej niż przewidywała NASA, ponieważ od jesieni 2024 roku zwiększona aktywność słoneczna spowodowała silniejsze oddziaływanie atmosfery na satelitę. Misja ratunkowa startuje już jutro. Rakieta Pegasus XL z ratunkowym satelitą LINK na pokładzie zostanie podwieszona pod zmodyfikowanym samolotem pasażerskim L-1011 Stargazer. Samolot wznosi się na ok. 12 tys. metrów, po czym zrzuca rakietę, która odpala silniki i wynosi LINK na orbitę w ciągu około 10 minut. Po dotarciu na orbitę LINK przejdzie kilkutygodniowy okres testów — sprawdzenie napędów jonowych, czujników LiDAR i ramion robotycznych. Następnie powoli będzie zbliżał się do Swifta, skanując go i oceniając stan. Robotyczne objęcia i silniki jonowe W związku z tym, że obserwatorium nie było projektowane z myślą o dokowaniu nie posiada żadnych uchwytów ani interfejsów serwisowych. LINK będzie musiał „złapać” obracający się teleskop i unieruchomić go. Dlatego satelita wyposażony jest w trzy robotyczne ramiona. Jeśli proces chwytania przebiegnie pomyślnie, LINK uruchomi trzy napędy jonowe i będzie bardzo powoli podnosił orbitę SWIFTa z obecnych ok. 400 km do pierwotnych ok. 600 km. Proces jest długotrwały, gdyż napędy jonowe generują minimalny ciąg. Po zakończeniu operacji LINK odłączy się od teleskopu, by po wykonaniu dodatkowych testów orbitalnych obniżyć własną orbitę i spłonąć w atmosferze. Projekt jest bardzo ryzykowany i bez wątpienia brawurowy. Tym bardziej, że Katalyst Space Technologies to młoda firma, a LINK to nowy statek kosmiczny, który ma przed sobą bezprecedensowe zadanie. W dodatku wszystko zostało zrobione w ekspresowym tempie dziewięciu miesięcy od kontraktu do startu. Start misji zaplanowany jest na godz. 12.23 CEST we wtorek 30 czerwca. Źródło: space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.