Pejotl to meksykański kaktus. Leczy liczne choroby i pozwala zobaczyć przyszłość
Pejolt – niewielki, guzkowaty kaktus – rośnie na terenach pustynnych i półpustynnych, szczególnie w regionie Pustyni Chihuahuan. Jego guzki zawierają meskalinę o właściwościach halucynogennych. Popularność tego narkotyku w drugiej połowie XX wieku niemal doprowadziła do wyginięcia pejotlu. Współcześnie jest to roślina chroniona.
Spis treści: Pejotl zażywał m.in. Witkacy Roślina halucynogenna Narkotyk używany od 5500 lat Pejotl w ceremoniach religijnych Lophophora williamsii, znany szerzej jako pejotl, nie rzuca się w oczy. Jest mały i pozbawiony kolców, w przeciwieństwie do wielu innych kaktusów. Pędy wyrastają niewiele ponad poziom gruntu, za to pod ziemią znajduje się sporych rozmiarów korzeń. Ten kaktus przypomina kamień i rośnie powoli. W wyrastających z rośliny niewielkich „guzkach” znajduje się substancja halucynogenna zwana meskaliną. To właśnie działanie tego związku chemicznego sprawia, że pejotl odgrywa ważną rolę w niektórych rytuałach religijnych. Pejotl zażywał m.in. Witkacy Halucynogenne działanie pejotlu znane było od wieków. Z korespondencji Stanisława Ignacego Witkiewicza „Witkacego” z francuskim farmakologiem Alexandrem Rouhierem wiemy, że artysta traktował pejotl jako narzędzie intensywnego, niemal bolesnego poznania własnej świadomości. Witkacy skrupulatnie notował te przeżycia, analizując własne reakcje, skojarzenia i deformacje widzenia świata, jakby próbował uchwycić moment, w którym rzeczywistość rozpada się i odradza na nowo. Wizje te były wywołane przez meskalinę, związek chemiczny o podobnym działaniu do innych substancji halucynogennych, takich jak LSD i psylocybina (tzw. „grzybki halucynogenne”). Pejotl zawiera szeroki zestaw alkaloidów fenyloetyloaminowych. Najważniejsze z nich to: meskalina (główna substancja psychoaktywna), pellotyna, anhalonidyna, Łącznie wyizolowano z pejotlu ponad 50 różnych alkaloidów, choć wiele z nich występuje w bardzo małych ilościach. Zawartość meskaliny: 0,4% w świeżej roślinie 3–6% w suchej. Roślina halucynogenna Meskalina jest enteogenem – działa poprzez naśladowanie działania serotoniny i dopaminy w mózgu. Te dwa neuroprzekaźniki odpowiadają za odczuwanie szczęścia i euforii, a w dużych ilościach wywołują efekty psychodeliczne. Do efektów psychicznych należą m.in. intensywne halucynacje. Użytkownicy często twierdzą, że mogą „widzieć muzykę” lub „słyszeć kolory” – to objawy synestezji. Mogą doświadczać wizji oraz zmienionego postrzegania przestrzeni i czasu. Kolory mogą wydawać się bardziej intensywne, dźwięki wyraźniejsze, a widzenie – wyostrzone. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nie-bierzesz-pejotlu-to-on-bierze-ciebie-tak-mawiaja-ci-ktorzy-zazywaja-pejotl-fot-getty-images-627aa17.jpeg" width="2121" height="1414" alt="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" title="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" /> Sama roślina występuje na pustynnych wyżynach południowego Teksasu i północnego Meksyku. Nazwa wywodzi się z języka nahuatl (peyōtl) i oznacza „kokon gąsienicy”, od rdzenia oznaczającego „połyskiwać”. Narkotyk używany od 5500 lat Badania archeologiczne wskazują, że pejotl był używany już około 5500 lat temu. Był stosowany m.in. przez ludy Huiczole (Wixárika), Komanczów, Kiowa i Apaczów. Problemy z używaniem pejotlu pojawiły się po podboju Meksyku przez Hiszpanów. Wszystko dlatego, że rytuały religijne z użyciem pejotlu przypominały katolicką liturgię. Na przykład Aztekowie pościli przed rytuałem, a w jego trakcie odmawiali modlitwy, a czasem spalali aromatyczną żywicę kopalu. Misjonarze prowadzący chrystianizację tych terenów odnosili się do tych praktyk z wyraźną niechęcią. Bernardino de Sahagún, franciszkanin i autor swoistej „encyklopedii” świata Azteków, opisywał pejotl w następujący sposób: „Jest też inne ziele (…) zwane pejotlem; jest białe i rośnie na północy. Ci, którzy jedzą albo piją je, widzą przerażające wizje albo śmieją się bez opanowania; ich pijaństwo [używanie pejotlu] trwa trzy dni, a potem kończy się. [Pejotl] jest jak pożywienie dla Chichimeków, daje i utrzymuje odwagę, by walczyć i nie bać się. Nie czują oni pragnienia ani głodu [po spożyciu pejotlu] i mówią, że chroni ich od niebezpieczeństwa”. W podobnym tonie wypowiadał się Francisco Hernández, XVI-wieczny botanik: „Mówi się, że zmielony i zaaplikowany na bolące stawy przynosi ulgę. Wspaniałe właściwości są przypisywane temu korzeniowi (jeśli można dać wiarę temu, co mówią między sobą). Ci, którzy go zjadają, mogą widzieć i przewidywać rzeczy; na przykład czy kolejnego dnia, wróg przypuści atak na nich; albo czy pogoda będzie nadal korzystna; albo by dowiedzieć się, kto ukradł im jakieś sprzęty albo inne rzeczy; albo inne wątpliwości tej natury, które, jak wierzą Chichimekowie, mogą być rozwiązane”. Pejotl w ceremoniach religijnych Ceremonialne lub religijne użycie pejotlu jest nadal powszechne wśród niektórych rdzennych społeczności Ameryki Środkowej. Od wieków wykorzystują one pejotl do wywoływania wizji i wspomagania procesów uzdrawiania. Jednak dostęp do pejotlu jest reglamentowany, ponieważ przepisy federalne uznają go za nielegalny narkotyk. Poszczególne stany mają własne przepisy dotyczące pejotlu, ale muszą one być zgodne z prawem federalnym, które ogranicza jego użycie do uzasadnionych praktyk religijnych. Członkowie Native American Church stanowią wyjątek od federalnego zakazu – mogą używać pejotlu w celach religijnych bez obawy o sankcje. Co ciekawe, zawarta w pejotlu meskalina nie wywołuje wyraźnych długoterminowych uszkodzeń przy użyciu rytualnym. Jednak osoby z problemami psychicznymi mogą być bardziej narażone na negatywne efekty. Współcześnie meskalina wykazuje obiecujący potencjał terapeutyczny w takich przypadłościach jak m.in. depresja, alkoholizm, zaburzenia lękowe oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne. Jednak stan badań nad tą substancją jest zbyt ograniczony, by uznać ją za zatwierdzoną metodę leczenia. Potrzebne są bardziej rygorystyczne testy kliniczne. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Słońce kluczem do odkrycia nowej Ziemi. Pomoże w tym ESPRESSO
Poszukiwanie planet pozasłonecznych właśnie wkroczyło w nową fazę. Co ciekawe, aby odnaleźć planety krążące wokół odległych gwiazd, naukowcy przyglądają się naszej własnej centralnej gwieździe. W jaki sposób zrozumienie natury Słońca przybliża nas do odkrywania nowych światów?
Wykrywanie oraz charakteryzowanie planet podobnych do Ziemi, czyli posiadających warunki fizyczne umożliwiające istnienie ciekłej wody, a tym samym potencjalnie sprzyjających życiu, jest jednym z podstawowych zadań współczesnej astrofizyki. Niestety poszukiwanie te utrudnia astrofizyczny „szum” z gwiazd macierzystych. Dotychczasowe metody radzenia sobie z tym problemem są niewystarczające do osiągnięcia wymaganych poziomów precyzji. Nowe, nieznane światy Jednak jeden instrument, a tak naprawdę cała infrastruktura, mogą to zmienić. Mowa o teleskopie Paranal solar Espresso Telescope (PoET). Jest on połączony ze spektrografem ESPRESSO (ESO), co umożliwi jednoczesne prowadzenie obserwacji całkowitego widma Słońca oraz obserwacji rozdzielonych przestrzennie na poziomie pojedynczych sekund łuku, przy rozdzielczości widmowej R~200000. Aktualne dane mówią o około 6300 potwierdzonych planetach pozasłonecznych (egzoplanetach). Ponadto istnieją tysiące kandydatów oczekujących na potwierdzenie – głównie z misji takich jak Kepler Space Telescope i TESS. Te pozaziemskie światy są zazwyczaj wykrywane i badane poprzez analizę światła pochodzącego z ich gwiazd macierzystych, m.in. przez szukanie małych zmian w widmie gwiazdy. Jednak aktywność gwiazdowa może wytwarzać sygnały, które zagłuszają, a w innych sytuacjach naśladują zmiany wywoływane przez bliskie gwieździe planety. Podobnie jak plamy słoneczne zmieniają światło słoneczne, powierzchniowa aktywność innych gwiazd zaburza ich widma w sposób, który może być mierzony, jako „szum”, przy użyciu aktualnych instrumentów do polowania na planety. Usuwanie tego szumu z widma odległej gwiazdy jest trudne, ponieważ nie rozumiemy w pełni, jak aktywność gwiazdowa zmienia światło, które obserwujemy. Na szczęście naukowcy znaleźli rozwiązanie: postanowili nauczyć się tego od naszej własnej gwiazdy. PoETyckie łowy na egzoplanety Infrastruktura PoET składa się z teleskopu ze zwierciadłem o średnicy 60 cm, które gromadzi światło z określonych obszarów na Słońcu, takich jak pojedyncze plamy słoneczne. Bada w ten sposób sygnatury aktywności gwiazdowej. PoET obejmuje też mniejszy teleskop, który zbiera światło od całej widocznej powierzchni tarczy słonecznej. – Będziemy w stanie analizować z bardzo wysoką rozdzielczością specyficzne obszary Słońca w sposób dotąd niespotykany – mówi Alexandre Cabral, współkierujący projektem PoET. Ekspert wyjaśnia, że jednoczesne obserwacje zarówno tarczy słonecznej, jak i pojedynczych cech powierzchniowych, pozwolą dokładnie ustalić, jak aktywność gwiazdowa zmienia widmo słoneczne. Następnie może to zostać użyte jako przewodnik do precyzyjnego usunięcia „szumu” odległych gwiazd, zdolnego ukrywać egzoplanety. Aby sprawdzić, czy pomysł jest trafny, konieczny jest precyzyjny instrumentu zaprojektowanego do badania planet pozasłonecznych. Instrument o bardzo energetycznej nazwie ESPRESSO. Ekstremalna precyzja ESPRESSO ESPRESSO to ekstremalnie precyzyjny spektrograf wysokiej rozdzielczości, zdolny do wykrywania niewielkich zmian w widmach gwiazd, zwykle w celu odnalezienie lub scharakteryzowania okrążających je planet. Jako instrument do poszukiwania egzoplanet na Bardzo Dużym Teleskopie (VLT), badający w nocy odległe gwiazdy, ESPRESSO będzie teraz też używany w dzień przez PoET do analizowania widm słonecznych. To sprawia, że astronomowie zyskali nowe możliwości. Noc i dzień nad Atakamą Tak zwane pierwsze światło PoET zostało zarejestrowane na początku kwietnia w należącym do ESO Obserwatorium Paranal. Znajduje się ono na chilijskiej pustyni Atakama, która jest uznawana za jedno z najlepszych miejsce na świecie do obserwacji nieba. W rejonie tym występuje średnio około 330–340 bezchmurnych nocy w ciągu roku. Między innymi dlatego znajdują się tam największe i najnowocześniejsze naziemne obserwatoria astronomiczne globu. Wśród nich zasłużone La Silla Observatory, kompleks badawczy Chajnantor Observatory z kultowym teleskopem ALMA czy otwarte niedawno obserwatorium imienia Very C. Rubin. Na Atakamie znajduje się też polskie Obserwatorium Cerro Murphy zarządzane przez badaczy z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN. Pierwsze obserwacje PoET pokazały, że system działa zgodnie z wymaganiami i jest w stanie uzyskiwać widma zarówno całej tarczy słonecznej, jak i określonych obszarów na niej. Po trwającym okresie optymalizacji rozpocznie się faza naukowa. Pierwsze dane powinniśmy uzyskać do końca roku. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Fizycy z CERN na tropie nieznanego. Rozpady „pingwinowe” kluczem do wielkiego odkrycia
Naukowcy z CERN analizujący dane z eksperymentu LHCb natrafili na ślad zjawisk wykraczających poza Model Standardowy. Badanie „rozpadów pingwinowych” mezonów B wykazało anomalie w kątach lotu cząstek. To jedno z najważniejszych odkryć ostatnich lat, które może zrewidować naszą wiedzę o fundamentach materii.
Od pewnego czasu wiadomo, że tzw. Model Standardowy, czyli teoria opisująca cząstki i oddziaływania, musi być niepełna, ponieważ istnieje szereg zjawisk, których wciąż nie potrafimy wyjaśnić. Chociaż model jest niepełny, pozostaje niezwykle precyzyjny. Dlatego poszukiwania „nowej fizyki” często polegają nie na bezpośrednim odkrywaniu nowych cząstek, lecz na wykrywaniu subtelnych odchyleń w znanych procesach. Naukowcy z CERN zdołali wykryć takie odchylenia w zbiorze 650 miliardów rozpadów zaobserwowanych w eksperymencie LHCb. Odstępstwo od Modelu Standardowego Przyjęty do publikacji w „Physical Review Letters artykuł zawierający analizę z eksperymentu w Wielkim Zderzaczu Hadronów (LHC) w CERN – europejskim laboratorium fizyki cząstek nieopodal Genewy – sugeruje, że doszło do postępu w pomiarze jednego z odstępstw od Modelu Standardowego. Dotyczy ono rozpadu cząstek zwanych mezonami B na inne cząstki. Wynik stanowi jedną z ostatnich pozostałych anomalii dla fizyków cząstek, którzy poszukują nowej fizyki w szczątkach zderzeń proton–proton, które zamieniają energię w materię. Czy jest Mezon B? Mezon B jest cząstką złożoną z kwarka dolnego (bottom) i innego, lżejszego kwarka. Rozpada się na inny mezon zawierający kwark dziwny, znany jako kaon, oraz dwa miony (cięższe odpowiedniki elektronu). Naukowcy stwierdzili, że kąty, pod jakimi produkty końcowe powstają w wyniku rozpadu, nie zgadzają się z przewidywaniami Modelu Standardowego. Dowody na tę anomalię narastają od 2015 roku. Pytanie, jak mierzy się wspomniane kąty? – Wyprodukowane cząstki przelatują przez materiał detektora i jonizują go, wytwarzając sygnały elektryczne, które są następnie odczytywane poprzez układy elektroniczne. Wiedząc, którędy przeszła cząstka, można wyliczyć kąt jej trajektorii. Ogólnie sprawa jest trochę bardziej skomplikowana, bo te interesujące kąty są zdefiniowane w układzie własnym mezonu B, więc należy jeszcze przeprowadzić zmianę układu współrzędnych – tłumaczy dr Rafał Staszewski z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie, naukowiec pracujący przy eksperymencie ATLAS w LHC. Przewidywania kontra rzeczywistość – Mamy więc do czynienia z rozkładem kątowym (gęstością prawdopodobieństwa produkcji pod różnymi kątami). Tyle, że Model Standardowy przewiduje pewien rozkład, a obserwowany jest trochę inny – dodaje dr Staszewski. Fizycy uważają, że rozpad mezonu B – znany jako tzw. rozpad pingwinowy – powinien być szczególnie wrażliwy na dotąd nieodkrytą fizykę. Sama nazwa rozpadu ma zabawną historię. Powstała w 1977 roku, gdy brytyjski teoretyk John Ellis przegrał zakład i musiał użyć słowa „pingwin” w artykule naukowym. Analiza wykonana przez ekspertów z CERN opierała się na ogromnym zbiorze danych — około 650 miliardów rozpadów zarejestrowanych w latach 2011–2018. Aby wyodrębnić rzadkie przypadki interesującego rozpadu (ok. 1 na miliard), stosowano zaawansowane metody selekcji danych i rekonstrukcji torów cząstek w detektorze. Następnie wyniki porównano z bardzo precyzyjnymi przewidywaniami Modelu Standardowego. Zmierzone rozkłady kątowe nie zgadzają się z teorią – z istotnością ok. 4 sigma, co oznacza małe prawdopodobieństwo, że to przypadek. Podobny sygnał, choć słabszy, widzi też eksperyment CMS. Najważniejsze wyniki ostatnich lat – Sigma oznacza odchylenie standardowe. Każdy wynik pomiaru jest, z matematycznego punktu widzenia, liczbą losową. Jeśli taki pomiar zostałby powtórzony całkowicie niezależnie, wynik byłby inny. Wpływają na to zarówno błędy systematyczne jak i statystyczne – wyjaśnia dr Staszewski. Dodaje, że aby móc wyciągnąć wnioski z pomiaru, należy wziąć pod uwagę możliwość, że wynik jest efektem błędu pomiaru. – Rozważmy przykładową sytuację, w której teoria przewiduje wartość jakiegoś parametru równą 0, a mój pomiar daje wartość 1. Jeśli niepewność pomiaru wynosi 1, to istotność statystyczna wynosi 1 sigma. Jeśli natomiast mój błąd wynosiłby 0.1, to istotność statystyczna wynosi 10 sigma. Ma to znaczenie, ponieważ fluktuacje statystyczne na poziomie 1 sigma zdarzają się w ok 30% pomiarów. 2 sigma to niecałe 5%. 3 sigma – poniżej procenta. 4 sigma – 1 / 16000. Tradycyjnym progiem pozwalającym na mówienie o odkryciu nowego efektu jest 5 sigma (1 na niecałe 2 miliony) – mówi ekspert z IFJ PAN. Kluczowe wyniki. Co przyniesie przyszłość? – To jeden z najważniejszych wyników ostatnich kilku lat badań prowadzonych w Wielkim Zderzaczu Hadronów. Szczególnie ekscytujące jest to, że wynik wydaje się być wstępnie potwierdzony przez inny eksperyment LHC, CMS, który również zaobserwował rozbieżność w tym rozpadzie mezonu B, choć z mniejszą istotnością statystyczną – mówi William Barter, fizyk cząstek z Uniwersytetu w Edynburgu, pracujący przy LHCb. Fizycy z LHCb nie przeanalizowali jeszcze ogromnej ilości danych dotyczących rozpadów pingwinowych zgromadzonych od 2018 roku. Teraz, gdy wstępna analiza została wykonana, proces ten powinien przyspieszyć, jednak nowych wyników nie należy się spodziewać wcześniej niż w przyszłym roku. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polski astrofotograf po raz piąty wyróżniony przez NASA. Zobacz niezwykłe zdjęcie Mgławicy Oriona nad wulkanem Teide!
Aby wykonać to jedno konkretne zdjęcie Marcin Rosadziński przygotowywał się przez kilka lat. Taki układ nieba widać przez kilka dni w roku. Konieczne jest też właściwe miejsce obserwacji oraz znakomite warunki pogodowe. Jednak gdy to wszystko zagra razem oraz ma się nieco szczęścia, można uchwycić kosmiczne mgławice nad ośnieżonym szczytem wulkanu i zostać wyróżnionym w projekcie Astronomy Picture of the Day NASA.
„Orion rzadko jest widoczny w taki sposób. Aby uzyskać ten majestatyczny widok, potrzebny jest aparat zdolny do wykonywania bardzo długich ekspozycji, dzięki którym ujawniają się słabe szczegóły nocnego nieba. Wśród charakterystycznych mgławic, które można dostrzec, znajdują się Mgławica Oriona, Mgławica Płomień oraz Pętla Barnarda. Dla kontrastu pomocne jest także umieszczenie na pierwszym planie wulkanu – w tym przypadku jest to wulkan Teide na Teneryfie, na Wyspach Kanaryjskich w Hiszpanii”. „Jeśli jednak chcesz, aby wulkan Teide był pokryty śniegiem, potrzebne jest również dobre wyczucie czasu – ponieważ zdarza się to zazwyczaj tylko przez kilka dni w roku. Odpowiednie wyczucie czasu oznacza także oczekiwanie, aż Orion pojawi się tuż za Teide, co miało miejsce pod koniec ubiegłego roku po zachodzie słońca. Prezentowane zdjęcie jest wynikiem serii fotografii wykonanych kolejno tym samym aparatem z tego samego miejsca” – taki komentarz umieścili eksperci pod fotografią wykonaną przez Marcina Rosadzińskiego. Zdjęcie Polaka trafiły do projektu Astronomy Picture of the Day po raz piąty, co dobitnie pokazuje talent Rosadzińskiego i ogromną miłość do astrofotografii. Odpowiedni czas i miejsce – Naprawdę długo planowałem wykonanie tego zdjęcia. Wielokrotnie byłem na Teneryfie, próbując znaleźć odpowiednie miejsce i trafić we właściwy moment. Za każdym razem coś nie grało. Warunki pogodowe były złe albo przyjechałem w momencie, gdy na niebie nie były dobrze widoczne interesujące mnie mgławice. Udało się wreszcie w grudniu ubiegłego roku – opowiada Marcin Rosadziński. Dodaje, że przywiązuje wielką wagę do detali. W tym wypadku chciał, aby znajdująca się w gwiazdozbiorze Oriona Mgławica Koński Łeb znalazła się centralnie nad wysokim na ponad 3700 metrów wulkanem Teide. Okolice wulkanu są jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji gwiazd. Znajduje się tam Obserwatorium Teide, a dzięki wysokości i czystemu powietrzu można bardzo wyraźnie zobaczyć m.in. gwiazdozbiór Oriona. – Byłem tam tylko na jedną, ale za to wyjątkową noc. Z pomocą przyszła mi sama natura. W grudniu w Teneryfę uderzył sztorm Emilia, który sprawił, że szczyt wulkanu został pokryty grubą warstwą śniegu. To dodatkowo wzmocniło efekt i podkreśliło piękno miejsca i nocy – komentuje autor fotografii. Astronomiczne zdjęcie dnia Pięć wyróżnień w prowadzonym od ponad 30 lat projekcie Astronomy Picture of the Day to całkiem ładny wynik. Rekordziści, jak Rogelio Bernal Andreo, mają na swoim koncie nawet kilkadziesiąt publikacji, jednak nie jest o to łatwo. Każdego dnia do redakcji spływają setki obrazów wykonanych zarówno przez amatorów, jak i profesjonalistów, a także przez samych astronomów. View Gallery on the source website Zdjęciem dnia może zostać też obraz zarejestrowany przez kamery misji kosmicznej. Sam projekt rozrósł się z podstrony, która miała zaledwie kilku obserwatorów, do ogromnego, mającego miliardy wyświetleń międzynarodowego programu wspierającego popularyzację nauki i astronomii. Niebo nad Namibią Teraz Marcin Rosadziński przygotowuje się do dwóch ważnych wyjazdów. – W czerwcu chcę spełnić swoje wielkie marzenie i wybrać się z aparatem do Namibii. Nocne niebo nad Namibią jest wyjątkowo ciemne, co sprawia, że gwiazdy i mgławice są pięknie widoczne. Natomiast w sierpniu wybieram się do Hiszpanii, by obserwować zaćmienie Słońca. Kto wie, jakie fotografie to przyniesie – mówi. Pytany o to, jak zająć się astrofotografią, odpowiada krótko: – Wyjść z domu, z hotelu, pojechać tam, gdzie światła miast nie zanieczyszczają nocnego nieba. Zobaczyć piękno kosmosu i przyrody, po czym spróbować je uwiecznić. Źródło: Astrodream Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jesteśmy coraz bliżej kwantowego internetu. Naukowcy teleportowali stan fotonu między kropkami kwantowymi
Naukowcom udało się teleportować stan fotonu pomiędzy dwiema oddzielnymi kropkami kwantowymi, na odległość 270 metrów. To dowód, że informacja może podróżować między niezależnymi urządzeniami. Jest to kamień milowy w kierunku budowy sieci kwantowych do bezpiecznej komunikacji.
Prace nad tzw. teleportacją kwantową trwają od wielu dekad. Co pewien czas pojawiają się informacje o kolejnym przełomie. Właśnie w ten nurt wpisuje się nowy eksperyment, przeprowadzony m.in. na Uniwersytecie w Paderborn. Teleportacja stanu kwantowego: odległość to nie wszystko Wszystko zaczęło się w 1997 roku, gdy zespół kierowany przez prof. Antona Zeilingera na Uniwersytecie w Innsbrucku po raz pierwszy zademonstrował przeniesienie stanu kwantowego fotonu na niewielką odległość w warunkach laboratoryjnych. Dalsze eksperymenty stopniowo zwiększały dystans do kilku kilometrów w światłowodach i w wolnej przestrzeni. Prawdziwy przełom nastąpił w 2017 roku dzięki chińskiej misji satelitarnej Micius, która pozwoliła przeprowadzić teleportację na odległość około 1400 km między Ziemią a orbitą. Jednak w pewnym momencie odległość przestała by kluczowa. Teraz zaczęto kłaść nacisk na praktyczne zastosowania. Czym są kropki kwantowe? W eksperymencie w Paderborn, stan fotonu teleportowano między niezależnymi kropkami kwantowymi na dystansie 270 metrów. Kropki kwantowe to ekstremalnie małe fragmenty półprzewodnika, których rozmiar wynosi zaledwie kilka nanometrów (czyli milionowe części milimetra). Na tym poziomie zaczyna działać mechanika kwantowa, a nie zwykła fizyka. – Eksperyment w imponujący sposób pokazuje, że źródła światła kwantowego oparte na półprzewodnikowych kropkach kwantowych mogą służyć jako kluczowa technologia dla przyszłych sieci komunikacji kwantowej. Udana teleportacja kwantowa pomiędzy dwoma niezależnymi emiterami kwantowymi to istotny krok w kierunku skalowalnych przekaźników kwantowych i praktycznej realizacji internetu kwantowego — wyjaśnia prof. Klaus D. Jöns, kierownik grupy badawczej „Hybrid Photonics Quantum Devices” oraz członek zarządu Instytutu Fotonicznych Systemów Kwantowych (PhoQS) na Uniwersytecie w Paderborn. Interdyscyplinarność kluczem do sukcesu Prace nad wykorzystaniem kropek kwantowych jako źródeł splątanych par fotonów w systemach komunikacji i teleportacji, rozpoczęły się mniej więcej dekadę temu. Prowadziły je zespoły kierowane przez profesora Jönsa oraz profesora Rinaldo Trottę z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie. – Nasz wynik pokazuje, że planowanie przyniosło efekty. Połączenie nauki o materiałach, nanofabrykacji oraz optycznej technologii kwantowej było kluczem do sukcesu — skomentował profesor Jöns. Dlaczego efekt eksperymentu jest tak ważny? Zacznijmy od tego, że układy splątane, złożone z wielu cząstek kwantowych, oferują znaczące korzyści dla technologii komunikacyjnych. Zamiast polegać na pojedynczym stanie określonym przez jeden foton, tworzą powiązane stany obejmujące wiele cząstek. To podejście jest kluczowe dla zastosowań w bezpiecznej komunikacji, przetwarzaniu danych oraz obliczeniach kwantowych. Splątanie łączy określone właściwości fotonów, umożliwiając im współdzielenie informacji. Wspólny stan reprezentuje jednostkę informacji podlegającą przetwarzaniu. Najwazniejszy przełom: dwa różne źródła fotonów – Wcześniej te fotony pochodziły z jednego i tego samego źródła, czyli tego samego emitera. Chociaż w ostatnich latach poczyniono znaczące postępy, wykorzystanie odrębnych emiterów kwantowych do realizacji przekaźnika kwantowego między niezależnymi stronami pozostawało wcześniej poza zasięgiem — zauważył profesor Jöns. Badacze mają już nowy cel. Pracują nad demonstracją „zamiany splątania” (entanglement swapping) między dwiema kropkami kwantowymi. Osiągnięcie tego pozwoliłoby stworzyć pierwszy przekaźnik kwantowy wykorzystujący dwa deterministyczne źródła splątanych par fotonów. Źródła takie mogą niezawodnie generować pojedyncze fotony niemal na żądanie, choć ich opracowanie stanowiło duże wyzwanie. Potęga internetu kwantowego Chociaż do realnego internetu kwantowego wciąż długa droga, to warto nią iść. Da on nam gwarancję bezpieczeństwa – każda próba podsłuchu zostawi ślad, co ma ogromne znaczenie dla bankowości, wojska czy ochrony danych. Ponadto internet kwantowy będzie bazą dla przyszłych technologii obliczeniowych. Umożliwi łączenie komputerów kwantowych w sieci, co może prowadzić do powstania rozproszonych systemów o nieosiągalnej dziś mocy obliczeniowej. To z kolei może przyspieszyć rozwój medycyny, chemii czy sztucznej inteligencji. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Awanturnik, literat, mason i kobieciarz – prawdziwa historia Giacoma Casanovy
Dziś Casanova znany jest przede wszystkim jako jeden z najsłynniejszych kochanków w historii. Ale Wenecjanin był kimś więcej niż tylko kobieciarzem. Był bez wątpienia oszustem i przestępcą, który nieraz trafił do więzienia, samozwańczym alchemikiem, szpiegiem, duchownym, ale też znakomitym obserwatorem i wysokiej klasy intelektualistą. Jego krótki pobyt w Polsce zaowocował brzemiennym w skutkach pojedynkiem i trzytomowym dziełem „Historia niepokojów w Polsce”.
Spis treści: Czarownica z Murano Przystojny uwodziciel Bractwo wolnomularskie 300-letni alchemik Warszawski skandal Historia jego życia Giacomo Casanova, najstarszy z sześciorga dzieci aktorów Gaetano Giuseppe’a Casanovy i Zanetty Farussi z Wenecji, urodził się 2 kwietnia 1725 roku. Rodzina nie posiadała majątku, tytuł szlacheckich ani niczego, co dawałoby oparcie i pozwoliło na spokojne życie. W dodatku rodzice dużo podróżowali, przez co Giacomem i jego rodzeństwem zajmowała się babka. Czarownica z Murano Giacomo był dzieckiem inteligentnym, ale chorowitym. Aby odpędzić od wnuka złe duchy, babka wezwała czarownicę z wyspy Murano. Tej samej, która od średniowiecza słynie z wyrobu wyjątkowego szkła, nazywanego weneckim. Czarownica wysmarowała chłopca odchodami nietoperzy i masą innego paskudztwa, lecz o dziwo ta specyficzna kuracja przyniosła znakomite rezultaty. Tak dobre, że kila lat później, mając 12 lat Giacomo rozpoczął studia na Uniwersytecie w Padwie. W tamtych czasach dzieci szybko trafiały na uniwersytety. Niekoniecznie dlatego, że były nad wyraz rozwinięte. Po prostu edukację akademicką rozpoczynano znacznie wcześniej. W tym czasie dał się też poznać jako kochanek, a historie o jego uroku i sprawności seksualnej rozchodziły się pocztą pantoflową. Przystojny uwodziciel Faktem jest, że Giacomo wyróżniał się na tle innych mężczyzn. Był bardzo wysoki, miał ponad 186 cm wzrostu, ciemną karnację, ciemne włosy i brązowe oczy. Gdy połączy się to z niewątpliwą inteligencją i ujmującym sposobem bycia, mamy przepis na mężczyznę budzącego powszechne zainteresowanie. Kłopot w tym, że możliwości intelektualne i towarzyskie Casanovy nie szły w parze z tymi finansowymi. Pracował jako sekretarz, był przez pewien czas duchownym. Jednak jego kariera kościelna nie trwała długo. Długi hazardowe zaprowadziły go do więzienia. Po wyjściu na wolność stwierdził, że zostanie żołnierzem. „Kupiłem długi miecz i, z elegancką laską w dłoni, w dopasowanym kapeluszu z czarną kokardą, z przyciętymi bokobrodami i długim sztucznym warkoczem, ruszyłem, by olśnić całe miasto” – pisał w swoich pamiętnikach. Ta kariera również nie trwała długo i nie przyniosła oczekiwanych zarobków. Po powrocie do rodzinnej Wenecji zatrudnił się jako skrzypek w teatrze San Samuele. Po jednym z przedstawień uratował życie senatorowi Matteo Bragadinowi, który doznał ataku serca. Senator zaczął traktować go jak syna, co pozwoliło Casanovie na hulaszcze życie. Bractwo wolnomularskie Kolejne lata życia Casanovy to niemal nieustanne, często wymuszone podróże. I tak w 1750 roku znalazł się w Lyonie, gdzie przystąpił do wolnomularzy. To sprawiło, że przez resztę życia stykał się z wyjątkowymi ludźmi. W trakcie licznych pobytów w Paryżu spotkał m.in. madame de Pompadour, hrabiego de Saint-Germain, d’Alemberta oraz Rousseau. Korespondował oraz spotykał się z Wolterem. Po prelekcji o przyszłości transportu poznał i zaprzyjaźnił się z Benjaminem Franklinem. Podczas pobytu w Pradze w 1787 roku poznał Mozarta i wsparł swoim doświadczeniem uwodziciela Lorenzo Da Pontema, autora libretta do opery „Don Giovanni”. Legenda głosi, że był również na premierze opery. Jego życie było barwne, bogate w wydarzenia, przyjaźnie i nie zawsze legalne próby zdobycia pieniędzy. 26 lipca 1755 roku został aresztowany przez państwową wenecką inkwizycję i osadzony w celi pod Pałacem Dożów. Powodem osadzenia miły być jego skandaliczne romanse z zamężnymi kobietami, zakonnicami i dziewicami, hazard oraz związki z masonerią. Oficjalnie zatrzymano go za publiczne zniewagi wobec świętej religii. W więzieniu spędził 13 miesięcy. Wreszcie udało mu się uciec wraz z innym osadzonym. Historię tę opisze później w „Moja ucieczka z Więzienia Ołowianego”. 300-letni alchemik Po ucieczce z więzienia udał się do Paryża, gdzie udawał alchemika. Twierdził, że ma 300 lat i potrafi tworzyć diamenty. Zwrócił uwagę pewnego hrabiego, który uznał, że jego talent do kłamstwa czyni go świetnym szpiegiem. Jedną z misji była sprzedaż obligacji państwowych w Amsterdamie. Szybko dorobił się fortuny, którą równie szybko stracił, głównie na swoje liczne kochanki. Zadłużony i ścigany przez wrogów znów musiał uciekać. W 1760 roku, będąc bez grosza, przyjął nową tożsamość – „Chevalier de Seingalt”. Wrócił do Paryża i przekonał arystokratkę, że potrafi ją magicznie odmłodzić. W Anglii dostał się na audiencję u samego króla Jerzego III. Wreszcie trafił do Petersburga, gdzie usilnie próbował zainteresować sobą Katarzynę Wielką. Miał pecha, bo imperatorowa właśnie zakochała się bez pamięci w Potiomkinie i Wenecjanin nie zrobił na niej większego wrażenia. Warszawski skandal W październiku 1765 roku przybył z Petersburga do Warszawy, gdzie został życzliwie przyjęty przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, jednak nie otrzymał wyczekiwanej posady królewskiego sekretarza. Tym razem również poszło o romans. Casanova smolił cholewki do włoskiej tancerki Teresy Casaci. Traf chciał, że ta była kochanką podstolego wielkiego koronnego Franciszka Ksawerego Branickiego. W marcu 1766 roku doszło między panami do po pojedynku na pistolety. Giacomo ciężko ranił w brzuch polskiego księcia, co ściągnęło na niego gniew stronników Branickiego. Wenecjanin ukrywał się przez pewien czas w klasztorze reformatów przy ul. Senatorskiej w Warszawie. Pojedynek odbił się szerokim echem w Europie, a Casanova ostatecznie stracił względy króla Poniatowskiego i w lipcu 1766 roku został zmuszony do opuszczenia Polski. Historia jego życia W ostatnich latach życia nieco zwolnił. Został bibliotekarzem hrabiego Waldsteina w Czechach – praca była nudna i samotna, ale pozwalała na zajęcie się pisaniem. To właśnie tam spisał swoje słynne pamiętniki zatytułowane „Historia mojego życia”. Bo Casanova, choć kojarzony głównie z miłosnych podbojów, był naprawdę znakomitym i wnikliwym obserwatorem oraz utalentowanym literatem. Niestety, jego legenda awanturnika i kabotyna przyćmiła niewątpliwe talenty dyplomatyczne, rzutkość, szerokie horyzonty i ewidentny talent literacki. Casanova zmarł w 1798 roku w wieku 73 lat. Jego pamiętniki zostały wydane w 1826 roku, a osiem lat później trafiły do indeksu ksiąg zakazanych. 18 lutego 2010 Frédéric Mitterrand, minister kultury Francji, ogłosił, że Biblioteka Narodowa Francji zakupiła rękopis „Historii mojego życia”. Dzieło jest powszechnie dostępne w internecie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zdzisław Beksiński, dystopijny surrealista z Sanoka. Jeden z najważniejszych polskich twórców XX w.
Beksiński należy do wąskiego grona najbardziej rozpoznawalnych polskich artystów w historii. Jego mroczne, dystopijne i niepokojące obrazy ukształtowały estetykę całego pokolenia. Apokaliptyczna twórczość Beksińskiego często zestawiana jest z jego przepełnionym śmiercią życiem: rok po tragicznej śmierci żony artysty ich jedyny syn, Tomasz, popełnił samobójstwo. Natomiast Zdzisław został zasztyletowany we własnym mieszkaniu przez człowieka, który u niego pracował.
Spis treści: Z Sanoka do Krakowa Fotografia Surrealizm apokaliptyczny Tomek Beksiński Sława, pieniądze i morderstwo Zdzisław Beksiński urodził się 24 lutego 1929 roku w Sanoku. W mieście, z którym jego rodzina była związana od kilku pokoleń. Pierwszy był Mateusz Beksiński, który osiedlił się w Sanoku w latach 40. XIX wieku. Założył zakład kotlarski, który z czasem stał się zalążkiem późniejszej fabryki Autosan. Syn Mateusza, a dziadek Zdzisława – Władysław Beksiński – był architektem miejskim, odpowiadał za projekty licznych budynków oraz rozwój urbanistyczny miasta. Rodzina Beksińskich przez pięć pokoleń – od drugiej połowy XIX wieku aż do końca lat 70. XX wieku – mieszkała w jednym domu przy ulicy Jagiellońskiej w Sanoku. Z Sanoka do Krakowa Ojciec artysty, Stanisław Beksiński, był inżynierem geometrą i pracował w miejskim wydziale budowlanym. Wcześniej służył w armii Hallera i działał w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. Matka Stanisława z domu Dworska była nauczycielką i korepetytorką. Zdzisław był ich jedynym dzieckiem. W czasie II wojny światowej przyszły artysta uczył się na tajnych kompletach, a także uczęszczał do szkoły handlowej. W młodości interesował się muzyką i uczył się gry na fortepianie. Po maturze rozważał studia artystyczne lub filmowe, jednak ostatecznie – pod wpływem ojca – wybrał architekturę na Politechnice Krakowskiej. W czasie studiów, w 1951 roku, ożenił się z Zofią Stankiewicz. Rok później ukończył studia i uzyskał dyplom inżyniera architekta. W 1958 roku urodził się jedyny syn Zdzisława i Zofii Beksińskich, Tomasz. Po powrocie do Sanoka pracował w budownictwie, a następnie – od końca lat 50. – jako projektant w fabryce autobusów Autosan. Tworzył tam projekty nowoczesnych pojazdów i identyfikację wizualną firmy, jednak większość jego koncepcji nie została wdrożona. On sam traktował tę pracę głównie jako źródło utrzymania, poświęcając wolny czas działalności artystycznej. Fotografia W tamtym czasie szczególnie interesowała go fotografia. To właśnie ona ukształtowała jego charakterystyczny język artystyczny. Beksińskiego przygoda z fotografią rozpoczęła się już w latach 40. XX w, gdy otrzymał od ojca swój pierwszy aparat. Wczesne prace nawiązywały do piktorializmu – nurtu dążącego do upodobnienia fotografii do malarstwa. Powstawały wtedy nastrojowe pejzaże oraz liczne, intymne portrety jego żony Zofii. Z czasem artysta zaczął eksperymentować coraz śmielej. Wprowadził do zdjęć element niepokoju i odrealnienia. W jego późniejszych pracach pojawiają się kompozycje surrealistyczne, abstrakcyjne oraz eksperymentalne portrety. Kulminacją tych działań była seria zaprezentowana na przełomowej wystawie „Pokaz zamknięty” w 1959 roku. Niedługo później artysta porzucił fotografię, koncentrując się na malarstwie – jednak doświadczenia z tego okresu wyraźnie wpłynęły na jego dalszą twórczość. Jedna z najważniejszych kolekcji fotografii Beksińskiego znajduje się dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Trafiła tam w 1977 roku, kiedy artysta przekazał część swoich prac przed planowaną przeprowadzką do Warszawy. Dzięki staraniom kuratora Adama Soboty zbiór został włączony do jednej z najstarszych kolekcji fotografii w Polsce. Surrealizm apokaliptyczny Kolejnym artystycznym krokiem był rysunek, a dalej malarstwo. Fotografia nie była w stanie oddać coraz bardziej fantastycznych, surrealistycznych wizji artysty. Wczesne obrazy Beksińskiego miały charakter ekspresjonistyczny, jednak później artysta się od nich odciął. Od końca lat 50. rozwijał styl, w którym pojawiały się elementy oniryzmu, surrealizmu i fascynacji tematyką śmierci. Intensywna symbolika jego prac budziła skrajne reakcje – od zachwytu po ostrą krytykę. Zarzucano mu m.in. kicz i chęć grania na tanich emocjach. Beksiński zazwyczaj nie nadawał tytułów swoim dziełom wierząc, że ich sens powinien być odkrywany indywidualnie przez odbiorcę. Jego twórczość była zapisem osobistych przeżyć, lęków i obsesji. Sam artysta podkreślał, że choć potrafi malować, nie potrafi w pełni wyjaśnić znaczenia swoich obrazów. W 1977 roku Beksińscy przeprowadzili się do Warszawy. Zdecydowali się opuścić Sanok po tym, jak władze miasta podjęły decyzję o rozbiórce ich domu przy ulicy Jagiellońskiej. Wiosną 1977 roku artysta kupił w Warszawie czteropokojowe mieszkanie na osiedlu Służew nad Dolinką, przy ulicy Sonaty. To właśnie tam spędził resztę życia. Tomek Beksiński Syn Tomasz zamieszkał osobno, w bloku oddalonym o zaledwie kilkadziesiąt metrów od mieszkania rodziców. Wkrótce do małżeństwa dołączyła matka Beksińskiego, a później także matka jego żony. Ze względu na podeszły wiek obie kobiety wymagały stałej opieki i zmarły w warszawskim mieszkaniu artysty. W późniejszych latach ciężko zachorowała również żona Beksińskiego, która zmarła w 1998 roku. Matkę, którą opiekowała się do ostatnich dni, przeżyła o zaledwie dwa lata. Zmarła na tętniaka aorty. 24 grudnia 1999 roku odszedł również Tomek Beksiński – radiowiec, znakomity tłumacz i człowiek, który przedstawił Polakom Latający Cyrk Monty Pythona. Jedyny syn artysty miał za sobą kilka prób samobójczych. Był pod stałą opieką psychiatryczną, jednak jego stan był wyjątkowo niestabilny. W piątek, 24 grudnia 1999 roku, o godzinie 15:05, Tomasz Beksiński zażył śmiertelną dawkę środków nasennych. Jego ciało znalazł dobę później ojciec. W pozostawionej wiadomości Tomasz wyraził rozczarowanie światem i pisał, że od zawsze pragnął żyć w rzeczywistości rządzącej się innymi zasadami i wartościami. Oficjalnie za datę jego śmierci uznano 25 grudnia 1999 roku, a informacja o jego odejściu została podana na antenie radiowej Trójki 27 grudnia. Sława, pieniądze i morderstwo W tamtym czasie Zdzisław Beksiński był artystą uznanym na świecie. Już w latach 80. XX wieku malarz nawiązał współpracę z Piotrem Dmochowskim – kolekcjonerem jego prac, prawnikiem i wykładowcą mieszkającym w Paryżu. Dzięki jego zaangażowaniu twórczość artysty była szeroko prezentowana za granicą, m.in. we Francji, Belgii, Niemczech i Japonii. W latach 1989–1996 w Paryżu działała również galeria poświęcona wyłącznie jego sztuce – „Galerie Dmochowski – Musée galerie de Beksinski”. Na początku lat 90. prace Beksińskiego można było oglądać także na stałej ekspozycji w prywatnym muzeum sztuki Europy Wschodniej w Osace. Choć instytucja ta już nie funkcjonuje, w Japonii nadal znajduje się kilkadziesiąt jego obrazów prezentowanych tam w tamtym czasie. Rozpoznawalność przyniosła też malarzowi pieniądze. Już w latach 80. Dmochowski płacił za jeden obraz Beksińskiego tysiąc dolarów. Sprzedawał je po kilkanaście tysięcy, co w pewnym momencie doprowadziło do konfliktu między marszandem a artystą. Mimo to tysiąc dolarów w tamtych czasach pozwalało na kupno samochodu czy urządzenie domu. Jak na standardy polskie Beksiński był całkiem zamożnym człowiekiem. Zdzisław Beksiński został zamordowany w swoim warszawskim mieszkaniu w nocy z 21 na 22 lutego 2005 roku, zaledwie kilka dni przed 76. urodzinami. Sprawcą okazał się 19-letni Robert Kupiec z Wołomina, którego rodzina od lat wykonywała dla artysty drobne prace domowe. Bezpośrednim powodem zbrodni była odmowa udzielenia pożyczki. Napastnik zadał artyście kilkanaście ciosów nożem, a następnie – wraz z młodszym kuzynem – próbował ukryć ślady przestępstwa. Zabrał również aparaty fotograficzne oraz płyty CD. Obaj sprawcy zostali zatrzymani dwa dni później. W 2006 roku sąd skazał głównego sprawcę na 25 lat więzienia, a jego 16-letniego kuzyna – za współudział – na 5 lat. Wyrok ten został podtrzymany w 2007 roku. Pogrzeb artysty odbył się 8 marca 2005 roku na Cmentarzu Centralnym w Sanoku. Tragiczna historia życia Beksińskich została opisana w znakomitej książce „Beksińscy. Portret podwójny” autorstwa Magdaleny Grzebałkowskiej. W 2016 roku na ekrany kin wszedł świetnie przyjęty film Jana P. Matuszewskiego „Ostatnia rodzina”. W rolę Zdzisława wcielił się Andrzej Seweryn. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astrofizycy określili granicę Drogi Mlecznej. Pomogły w tym dane z europejskiego obserwatorium kosmicznego Gaia
Precyzyjnie określenie miejsca, w którym kończy się nasza Galaktyka, jest wyjątkowo skomplikowane. Dzieje się tak, ponieważ jej dysk nie kończy się nagle, lecz stopniowo zanika w przestrzeni kosmicznej. Ale nauka jest od tego, by rozwiązywać nierozwiązywalne. Międzynarodowy zespół badaczy po raz pierwszy w historii dokładnie określił granicę dysku galaktycznego, w którym powstają gwiazdy, analizując ich wiek.
Gaia, przeznaczona do wykonania precyzyjnych pomiarów astrometrycznych sonda kosmiczna Europejskiej Agencji Kosmicznej zakończyła aktywne zbieranie danych w marcu 2025 roku. Jednak to, co zebrała przez 12 lat pracy, jeszcze przez wiele lat będzie źródłem informacji dla astronomów i astrofizyków. Dane Gai właśnie pomogły określić miejsce, w którym kończy się dysk Drogi Mlecznej. Rozkład wieku gwiazd Aby określić to miejsce, uczeni połączyli pomiary wieku jasnych gwiazd olbrzymów z zaawansowanymi symulacjami ewolucji galaktyk. Ujawniło to wyraźny wzór w kształcie litery „U” w rozkładzie wieku gwiazd, który wyznacza zewnętrzną granicę aktywnego formowania gwiazd w naszej Galaktyce. – Zasięg dysku formowania gwiazd Drogi Mlecznej od dawna pozostawał otwartym pytaniem w archeologii galaktycznej. Poprzez mapowanie zmian wieku gwiazd wzdłuż dysku mamy teraz jasną, ilościową odpowiedź – skomentował główny autor pracy dr Karl Fiteni, związany z włoskim Uniwersytetem Insubrii. Czyli gdzie kończy się nasza Glaktyka? Wyniki grupy pokazują, że większość procesów formowania się gwiazd w Drodze Mlecznej zachodzi w odległości do około 40 000 lat świetlnych od centrum Galaktyki. Migracja gwiazd Galaktyki, w tym nasza, nie tworzą gwiazd równomiernie na całej swojej powierzchni. Można powiedzieć, że tworzą je od środka na zewnątrz. Samo formowanie się gwiazd rozpoczyna się w centralnych, gęstych regionach. Następnie gwiazdy wędrują na zewnętrzne obszary. Odpowiada za to proces określany „migracją radialną” – gwiazdy stopniowo przemieszczają się na zewnątrz ze swoich miejsc narodzin, oddziałując z falami spiralnymi w galaktyce. Podobnie jak surferzy na falach oceanu, gwiazdy mogą zyskiwać pęd od ramion spiralnych i z czasem dryfować na większe odległości. Droga Mleczna podąża tym schematem do pewnego momentu. Badanie pokazuje, że wiek gwiazd maleje wraz z odległością od centrum, zgodnie z oczekiwaniami. Jednak w odległości około 35 000–40 000 lat świetlnych od centrum Galaktyki trend ten się odwraca. Poza tym obszarem gwiazdy znów stają się starsze wraz ze wzrostem odległości, tworząc charakterystyczny profil wieku w kształcie litery U. Właśnie dzięki porównaniu tego wzoru z symulacjami galaktyk, naukowcom udało się ustalić punkt, w którym gwiazdy są najmłodsze. Odpowiada on gwałtownemu spadkowi efektywności formowania gwiazd. Potwierdza to, że jest to prawdziwa granica dysku formowania gwiazd Drogi Mlecznej. 100 tysięcy gwiazd olbrzymów – Dostępne obecnie dane pozwalają coraz dokładniej określać wiek gwiazd. To potężne narzędzie do rozszyfrowywania historii Drogi Mlecznej, które zapoczątkowuje nową erę odkryć dotyczących naszej Galaktyki – skomentował prof. Joseph Caruana, współautor i opiekun projektu z University of Malta. Aby odkryć tę granicę, zespół przeanalizował ponad 100 000 gwiazd olbrzymów. Wykorzystał również dane spektroskopowe z przeglądów nieba LAMOST i APOGEE oraz precyzyjne pomiary z satelity Gaia, który mapował gwiazdy w całej Drodze Mlecznej z bezprecedensową dokładnością. – Zadaniem misji kosmicznej Gaia było stworzenie jak najdokładniejszej mapy naszej Galaktyki – i to się właśnie dzieje. Już w grudniu 2026 roku opublikowany zostanie kolejny, jeszcze większy zbiór danych, który z dużym prawdopodobieństwem przyniesie nowe odkrycia i kolejną rewolucję w kartografii Drogi Mlecznej – komentuje prof. Łukasz Wyrzykowski z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego. – Pracuję przy tej misji od 2008 roku, jako jeden z nielicznych naukowców w Polsce, i mogę powiedzieć, że każdy taki krok przybliża nas do lepszego zrozumienia naszej własnej Galaktyki. Odkrywanie jej granic nie zmienia może bezpośrednio naszej codzienności, ale ma ogromne znaczenie dla astronomii, ponieważ pozwala nam coraz lepiej rozumieć ewolucję galaktyk jako całości – dodaje astronom. Źródło: Science Daily Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rozpad fałszywej próżni: chińscy fizycy odtworzyli koniec Wszechświata w laboratorium
Wszechświat wydaje się nam stabilny. Jednak fizycy kwantowi twierdzą, że może on znajdować się w tymczasowym stanie pozornego spokoju, który może zostać przerwany w mgnieniu oka. Tzw. rozpad fałszywej próżni to jedna z najbardziej przerażających koncepcji teorii kwantowej. Teraz udało się odtworzyć ją w laboratorium.
Spis treści: Czym jest próżnia? Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga – W kwantowej teorii pola „próżnia” nie jest po prostu pustą przestrzenią, lecz stanem o najniższej energii pola kwantowego. Jeśli krajobraz energetyczny ma wiele lokalnych minimów, lokalne stany podstawowe stanowią tzw. fałszywą próżnię (FV), która może tunelować w kierunku globalnego stanu podstawowego (prawdziwej próżni, TV). Proces ten wykazuje cechy podobne do klasycznych przemian w przechłodzonym gazie oraz tunelowania wielu cząstek w układach kwantowych. W tej pracy badamy rozpad fałszywej próżni oraz nukleację bąbli w pierścieniu atomów Rydberga – napisali w artykule opublikowanym na łamach Physical Review Letters uczeni z Uniwersytetu Tsinghua w Chinach. Co konkretnie mieli na myśli? Czym jest próżnia? Zacznijmy od próżni. Fizyka kwantowa uznaje próżnię za stan o najniższej energii we Wszechświecie. Jednak możliwe jest, że istnieje bardziej stabilny stan o jeszcze niższej energii. Jeśli fragment przestrzeni przeszedłby do tego stanu, mógłby się rozszerzać i pochłonąć cały Wszechświat z prędkością światła, nadpisując po drodze prawa fizyki. Na całe szczęście rozpad fałszywej próżni prowadzi do zniszczenia Wszechświata tylko w niektórych scenariuszach teoretycznych. Samo zjawisko leży na styku teorii kwantowej i teorii względności – co czyni je potencjalnie użytecznym narzędziem do próby rozwiązania dotychczas nieusuwalnych różnic między tymi dwoma podejściami. Równania teorii względności bardzo dobrze opisują, jak działa fizyka we Wszechświecie w dużych skalach i przy wysokich prędkościach. Niestety, gdy schodzimy do niezwykle małych rozmiarów (świata kwantowego na poziomie atomowym i subatomowym) teoria względności przestaje wystarczać do opisu zachowania materii. Najlepszym narzędziem, którym współcześnie dysponujemy jest tzw. kwantowa teoria pola. Opisuje ona sposób oddziaływania pól kwantowych i cząstek. Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Gdy teorie te działają w swoich zakresach, wszystko przebiega poprawnie. Jednak w pewnych ekstremalnych warunkach ich zakresy się nakładają, co wywołuje katastrofalne problemy. Nie istnieje jeszcze teoria, która łączyłaby oba te światy, dlatego fizycy badają obszary ich styku. Jeśli krajobraz energetyczny pola kwantowego ma wiele lokalnych minimów (czyli „dołków”), odpowiadają one fałszywym próżniom. Mogą przejść do prawdziwej próżni, czyli jeszcze niższego stanu energii. Można to wytłumaczyć metaforą pojezierza: niektóre jeziora są głębsze niż inne – jeśli na dnie jednego z jezior powstanie tunel, woda spłynie do głębszej niecki. Gdyby coś takiego wydarzyło się w próżni kosmicznej, nie mielibyśmy do czynienia ze zmianą wyłącznie lokalną. Zamiast odpływu wody, niewielki obszar przestrzeni przeszedłby do niższego stanu energii, tworząc coś w rodzaju bańki. Bańka ta nie pozostałaby w miejscu. Po osiągnięciu krytycznego rozmiaru, zaczęłaby rozszerzać się z prędkością bliską prędkości światła, przekształcając wszystko czego dotknie, w nowy stan. To początkowe „tunelowanie” do niższego stanu jest procesem kwantowym – ale jego konsekwencje rozgrywają się w największych możliwych skalach, zmieniając cały Wszechświat. Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga W eksperymencie laboratoryjnym uczeni użyli modelu zastępczego – pierścienia atomów Rydberga. W zwykłym atomie mamy jądro otoczone chmurą elektronów. Jeśli dostarczymy atomowi niewielką ilość energii, chmura elektronowa nieco się rozszerza. Naukowcy ułożyli parzystą liczbę wzajemnie odpychających się atomów Rydberga w pierścień. W takiej konfiguracji każdy atom przyjmuje spin przeciwny do swoich sąsiadów, tworząc symetryczny, naprzemienny układ. Następnie pobudzili atomy laserami, łamiąc tę symetrię. Dzięki temu pierścień mógł istnieć w dwóch różnych konfiguracjach o nieco różnych energiach – jednej odpowiadającej fałszywej próżni, a drugiej prawdziwej. Układ ten „zanikał” w kierunku preferowanego stanu podstawowego, z szybkością zależną od siły działania lasera. Jest to zgodne z najczęściej akceptowanym mechanizmem rozpadu fałszywej próżni – powstawaniem kwantowej bańki zawierającej prawdziwą próżnię. Warunki sprzyjające powstaniu takiej bańki zwiększają prawdopodobieństwo przejścia. Eksperyment potwierdził przewidywania teoretyczne. Czy pewnego dnia pomoże nam też odpowiedzieć na pytanie, jak bardzo powinniśmy się obawiać nagłej przemiany Wszechświata w coś zupełnie innego? Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wojny robotów. Po raz pierwszy w historii bezzałogowe pojazdy naziemne zdobyły pozycję wroga
Roboty lądowe, znane również jako bezzałogowe pojazdy naziemne, po raz pierwszy w historii odparły wrogie wojska i zajęły ich pozycję – poinformował niedawno prezydent Ukrainy Wołodymyr Ołeksandrowycz Zełenski. Szerokie wykorzystywanie dronów w trakcie wojny w Ukrainie stawia pytania o przyszłość wojska i robotyki. W końcu nikt nie chce realizacji scenariusza „Terminatora”.
Od początku agresji Rosji na Ukrainę widać, jak skuteczne w obronie mogą być pojazdy bezzałogowe. Zarówno te latające, jak i lądowe. To pokazuje, jak rośnie znaczenie robotyki w wojskowości. Roboty w mundurach – Wojskowa robotyka lądowa szybko zmienia zadania na polu walki. Jednak w dającej się przewidzieć przyszłości jej największy wpływ będzie polegał na rolach wspierających, a nie na bezpośrednim zastępowaniu piechoty. Dlatego choć zdobycie pozycji wroga przez roboty jest momentem przełomowym, nie należy go nadinterpretować – twierdzi w artykule opublikowanym na łamach opiniotwórczego magazynu „The Conversation” Jacob Parakilas. Parakilas jest liderem grupy ds. obrony, bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości działającej w ramach think tanku RAND Europe. Ta niezależna organizacja badawcza zajmuje się analizami i doradztwem w takich obszarach, jak obronność i bezpieczeństwo, polityka publiczna, technologie i innowacje oraz edukacja i zdrowie. Badacz podkreśla, że użycie robotów w walkach naziemnych ma wiele ograniczeń. Głównym jest sam teren działania. Bo chociaż na licznych filmach widujemy roboty poruszające się w najeżonym przeszkodami terenie, to działanie w środowisku kontrolowanym to jedno, a przemieszczanie się pod ostrzałem po pełnym pułapek terenie – drugie. Robot nie zrobi wszystkiego – Większość robotów lądowych nadal opiera się na kołach lub gąsienicach z wielu dobrych powodów: prostoty mechanicznej, dostępności części zamiennych i kosztów. Mają one jednak wyraźne ograniczenia w zakresie rodzaju terenu, po którym mogą się poruszać, a nie wszystkie umocnienia przeciwnika znajdują się na końcu utwardzonej drogi – wyjaśnia ekspert. W sytuacji walki na lądzie człowiek jest lepszy, ponieważ może wykonywać wiele zadań i dostosowywać je do potrzeb. Człowiek może się czołgać, wspinać, przeskakiwać przeszkody, poruszać się w okopach. W porównaniu z robotem jest biologiczną maszyną wielozadaniową. I nawet ogromny rozwój robotyki, jakiego jesteśmy świadkami, wciąż nie jest w stanie doprowadzić do sytuacji, w której robot dorówna człowiekowi. – Drugą główną przeszkodą jest środowisko elektromagnetyczne. Choć termin „robot” często używany jest do opisu bezzałogowych pojazdów lądowych, w większości są one nadal sterowane zdalnie, co oznacza, że operator musi utrzymywać stałe połączenie kontrolne z pojazdem. Można to robić za pomocą łącza radiowego. Jednak takie połączenia mogą być zakłócane przez wrogie zagłuszanie lub przez niekorzystne warunki pogodowe i terenowe. Operator może także sterować robotem za pomocą kabla światłowodowego, którego nie da się zagłuszyć, ale to ogranicza zasięg robota. Kabel może też zostać przerwany przez wybuch, odłamki lub trudny teren – wylicza Jacob Parakilas. Nieautonomiczna autonomia Teoretycznie odpowiedzią powinna być rozbudowana autonomia urządzeń. Wówczas byłyby zdolne samodzielnie ustalać trasę, odnajdywać przeszkody i dobierać odpowiedni sposób działania do potrzeb chwili. Jednak uzyskanie pożądanej autonomii nie jest takie proste. W tej chwili roboty wykonują autonomicznie konkretne, przypisane im zadania, jak wskazywanie zidentyfikowanych pozycji wroga. Daleko im do samodzielności. Poruszanie się po polu walki w złożonym środowisku trójwymiarowym jest skomplikowane i wymaga ogromnej mocy obliczeniowej. Jeśli zostanie ona umieszczona bezpośrednio w robocie, znacząco zwiększy jego koszt i złożoność. Współczesne roboty lądowe sprawdzają się jednak w wielu innych kluczowych zadaniach wspierających. Są na przykład szeroko wykorzystywane przez Ukrainę do ewakuacji rannych z pola walki, zaopatrywania linii frontu, prac inżynieryjnych, stawiania i usuwania min. – W takich przypadkach ich mniejsze rozmiary, niższy koszt, wszechstronność oraz niższy profil w porównaniu z tradycyjnymi pojazdami załogowymi dają korzyści, które zdecydowanie przewyższają wady. A choć są zdalnie sterowane i nie zmniejszają drastycznie zapotrzebowania na personel, to w razie zniszczenia robota operator pozostaje bezpieczny – podkreśla ekspert. Na polu walki, gdzie przeciwnik może dostrzec i trafić niemal wszystko, co się porusza w promieniu 20 kilometrów od linii frontu, zastępowanie ludzi tanimi robotami jest warunkiem koniecznym. Pozwala walczyć wystarczająco długo, aby wygrać. Eksperci twierdzą, że w najbliższej przyszłości roboty będą raczej wspierać tę walkę, niż ją prowadzić. Nie zmienia to faktu, że wojna przeszła ogromne techniczne przeobrażenie. Jedno pozostało niezmienne – śmierć i cierpienie niewinnych, zniszczenia i poczucie kryzysu ludzkości. Bo wojnom lepiej zapobiegać niż je prowadzić. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy zidentyfikowali komórki mózgowe odpowiedzialne za depresję. Odkrycie daje szanse na nowe terapie
Kanadyjskim neurologom udało się zidentyfikowali dwa konkretne typy komórek mózgowych, które u osób cierpiących na depresję zachowują się odmiennie. Zdaniem ekspertów odkrycie udowadnia, że depresja to nie tylko emocje, lecz rzeczywiste, mierzalne zmiany w mózgu. Odkrycie może poskutkować stworzeniem leków, które mogą być wybawieniem dla 264 milionów ludzi ze zdiagnozowaną depresją.
– Po raz pierwszy udało nam się określić, które dokładnie typy komórek mózgowych są dotknięte depresją. Dokonaliśmy tego poprzez mapowanie aktywności genów wraz z mechanizmami regulującymi kod DNA – powiedział główny autor badania, dr Gustavo Turecki, profesor na McGill University. Prof. Turecki pracuje również w Douglas Institute oraz kieruje Katedrą Badawczą Kanady ds. dużych epizodów depresyjnych i samobójstw. Bank tkanek mózgowych Badacz podkreśla, że zidentyfikowanie zmienionych neuronów pozwala uzyskać znacznie jaśniejszy obraz tego, gdzie dochodzi do zaburzeń i które komórki są w nie zaangażowane. Zespół badawczy wykorzystał próbki mózgu pobrane z Douglas-Bell Canada Brain Bank. To jedno z kilku miejsc na świecie, w którym przechowywane są tkanki mózgowe osób cierpiących na różnego typu zaburzenia psychiczne. Bank jest niezwykle cennym źródłem do badań nad zdrowiem psychicznym na poziomie biologicznym. Analizy próbek wykorzystywały zaawansowane techniki analizy genetycznej pojedynczych komórek. W ten sposób naukowcy przeanalizowali RNA i DNA tysięcy konkretnych neuronów. Takie podejście pozwoliło im ustalić, które z nich zachowują się inaczej u osób z depresją, a tym samym zidentyfikować wzorce genetyczne mogące wyjaśniać te różnice. W badaniu uwzględniono próbki od 59 osób ze zdiagnozowaną depresją oraz 41 zdrowych osób. Depresja a zmiany neuronalne Badania ujawniły zmiany w aktywności genów w dwóch ważnych typach komórek mózgowych. Pierwszym z nich była grupa neuronów pobudzających, które odgrywają rolę w regulacji nastroju i reakcji na stres. Drugim – podtyp mikrogleju, czyli komórek odpornościowych w mózgu, które pomagają kontrolować stan zapalny. W obu typach komórek wiele genów wykazywało różne poziomy aktywności u osób z depresją, co sugeruje, że te systemy mogą nie funkcjonować prawidłowo. Takie zaburzenia mogą pomóc wyjaśnić biologiczne mechanizmy rozwoju depresji. Terapie ukierunkowane Zidentyfikowanie konkretnych komórek mózgu związanych z zaburzeniami depresyjnymi jasno pokazuje, że choroba, na którą cierpią 264 miliony ludzi na świecie i która nieustannie zbiera śmiertelne żniwo, ma realne podłoże biologiczne. Depresja nie jest tylko problemem emocjonalnym czy psychologicznym ani tym bardziej fanaberią. To ciężka, wyniszczająca choroba, którą dopiero uczymy się leczyć. – Nasze badanie potwierdza to, co neuronauka mówi nam od lat. Depresja to nie tylko emocje – to rzeczywiste, mierzalne zmiany w mózgu – przekonuje prof. Turecki. Naukowcy planują teraz zbadać, jak te różnice na poziomie komórkowym wpływają na ogólne funkcjonowanie mózgu. Mają też nadzieję ustalić, czy terapie ukierunkowane na te konkretne komórki mogą w przyszłości prowadzić do skuteczniejszych metod leczenia. Źródło: Nature Genetics Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Polsce uruchomiono nowy radioteleskop monitorujący Słońce. Sfinansowała go Europejska Agencja Kosmiczna
W Obserwatorium Astronomicznym w Białkowie uruchomiono stację badawczą wyposażoną w sześciometrową antenę radiową. Jej celem jest nieustanne monitorowanie pogody kosmicznej. Za tą inwestycją stoi Europejska Agencja Kosmiczna, a za wykonaniem – polscy eksperci z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz z firmy ITTI.
– ROSIE (Radio Observations of the Solar Indicative Emissions) podkreśla rosnącą rolę, jaką Polska odgrywa w europejskich działaniach na rzecz monitorowania pogody kosmicznej – napisał w komunikacje ESA Juha-Pekka Luntama, dyrektor Biura Pogody Kosmicznej ESA. Polscy eksperci ds. pogody kosmicznej Zdaniem eksperta polski przemysł kosmiczny i środowisko akademickie odgrywają również wiodącą rolę w nadchodzącej misji satelitarnej SAWA. Zapewni ona dodatkowe źródło danych w czasie zbliżonym do rzeczywistego na temat stanu atmosfery z orbity. Juha-Pekka Luntama odnosił się tutaj do opracowywanego w Polsce m.in. przez Centrum Badań Kosmicznych PAN nanosatelity mającego badać termosferę Ziemi. Dane zbierane przez SAWA będą zasilać modele i usługi dostarczające alerty dotyczące pogody kosmicznej, narzędzia prognostyczne oraz inne produkty bazujące na danych solarnych. Jednak to dopiero opracowywana misja, natomiast ROSIE działa aktywnie od 10 marca. Antena radioteleskopu skierowana jest w stronę Słońca. Dwa szybkie spektrografy radiowe filtrują napływające fale radiowe w celu monitorowania dwóch konkretnych częstotliwości, które stanowią użyteczne wskaźniki aktywności słonecznej. Częstotliwości te są często nazywane „wskaźnikami radiowymi Słońca”. Służą jako wiarygodne przybliżenia emisji promieniowania ekstremalnego ultrafioletu, którego nie można obserwować bezpośrednio z powierzchni Ziemi, a które odgrywa istotną rolę w jonizacji oraz ogrzewaniu górnych warstw atmosfery ziemskiej. Jak ochronić satelity? W związku z tym, że ocieplenie klimatu powoduje rozszerzanie się atmosfery, dochodzi do wypychania satelitów znajdujących się na niskiej orbicie ziemskiej z ich ustalonych trajektorii. Uwzględnienie tych zakłóceń ma kluczowe znaczenie dla bezpiecznego zarządzania ruchem kosmicznym oraz zapobiegania kolizjom na orbicie. Istotne jest również to, że wywołana promieniowaniem słonecznym jonizacja zachodząca w górnych warstwach atmosfery może osłabiać, opóźniać lub zakłócać sygnały przesyłane z satelitów na Ziemię. W naszym stechnicyzowanym świecie skutki tego mogą być poważne i prowadzić do niebezpiecznych zakłóceń usług pozycjonowania i nawigacji w takich branżach jak transport, lotnictwo i rolnictwo precyzyjne. Skutki błędów mogą być katastrofalne. Pomiary przeprowadzone przez ROSIE pomogą monitorować te zakłócenia i ograniczać ich wpływ na aplikacje oparte na systemie GNSS. – Obserwacje prowadzone przez ROSIE można również dostosować i rozszerzyć w celu wykrywania intensywnej aktywności słonecznej, takiej jak rozbłyski i koronalne wyrzuty masy (CME). To pozwoli ostrzegać przed ich potencjalnym wpływem na ważne częstotliwości radiowe wykorzystywane w telekomunikacji i geolokalizacji – komentuje profesor Paweł Rudawy z Uniwersytetu Wrocławskiego. Zarządzanie teleskopem i analiza danych Ważny udział w projekcie ma polska spółka ITTI. – Jesteśmy liderem konsorcjum, które we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim realizuje projekt ROSIE. Pełnimy kluczową rolę w zakresie rozwoju systemów informatycznych, odpowiadając za udostępnianie danych poprzez portal internetowy ROSIE oraz integrację z portalem ESA – mówi dr Joanna Baksalary, kierująca działem kosmicznym w ITTI Sp. z o.o. Ekspertka wyjaśnia, że do głównych zadań firmy należy opracowanie oprogramowania do dystrybucji danych oraz ich prezentacji, a także automatyzacja procesów związanych z ich przetwarzaniem. – Wspólnie z Uniwersytetem Wrocławskim zaimplementowaliśmy również algorytmy umożliwiające wykrywanie wybuchów słonecznych oraz dystrybucję informacji o tych zjawiskach. W kolejnych etapach projektu planowane jest wdrożenie algorytmów sztucznej inteligencji wspierających zarządzanie i analizę danych pozyskiwanych z radioteleskopu, a także budowa długoterminowego archiwum danych, które zapewni ich przechowywanie i dostępność przez kolejne 50 lat – dodaje dr Baksalary. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy możemy „zaszczepić” się przeciwko stresowi? Naukowcy mają na to kilka pomysłów
Tradycyjna szczepionka przygotowuje układ odpornościowy do budowania lepszych mechanizmów obronnych. Zdaniem badaczy możemy zrobić coś podobnego, aby zwiększyć naszą odporność psychiczną na presję i wynikający z niej stres. Pomocny może być trening odporności na stres, ale też pewna zabita termicznie bakteria występująca w glebie.
Zastrzyk uodparniający na stres jest marzeniem milionów ludzi funkcjonujących na co dzień pod ogromną presją. Choć pewnie raz na jakiś czas przydałby się każdemu z nas. A chociaż „uodparnianie się” na stres brzmi mało realnie, to jesteśmy w stanie wytrenować swój organizm nie tyle do ignorowania stresu, ile do szybszej regeneracji. Trening antystresowy Tak działają m.in. treningi personelu wojskowego. Specjalnie dobrane symulacje wydarzeń stresogennych, przy jednoczesnym zapewnieniu żołnierzom narzędzi i odpowiedniego wsparcia, pozwalają ograniczyć wpływ przyszłego stresu. W jednym z badań podchorążowie, którzy przeszli trening odporności psychicznej, mieli niższy poziom kortyzolu podczas późniejszych intensywnych ćwiczeń wojskowych niż ci, którzy takiego szkolenia nie przeszli. Podobnie ratownicy medyczni, którzy odbyli trening odporności, są mniej narażeni na rozwój zespołu stresu pourazowego (PTSD) oraz depresji. – Na szczęście większość ludzi nie potrzebuje szkolenia w stylu wojskowym, aby osiągnąć te korzyści. Wystarczy celowe wystawianie się na możliwy do opanowania, codzienny stres, aby budować odporność psychiczną – mówi Julie Vašků z Uniwersytetu Masaryka w Czechach. Radzenie sobie ze stresem przebudowuje mózg Jej badania pokazują, że takie codzienne radzenie sobie ze stresującymi sytuacjami przebudowuje mózg, wywołując zmiany w całej „sieci stresu”, obejmującej m.in. korę przedczołową, która reguluje emocje; hipokamp, związany z pamięcią; oraz ciało migdałowate, odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń. Gdy ludzie dobrowolnie stawiają czoła łagodnym stresorom, te obwody adaptują się w sposób ułatwiający radzenie sobie z przyszłymi wyzwaniami oraz pomagający organizmowi szybciej wracać do stanu równowagi. – Łagodny stresor to sytuacja, w której odczuwasz pewien poziom dyskomfortu, ale jesteś w stanie go znieść. Nie może być przytłaczający. Gdy staje się przytłaczający, ponieważ wówczas może mieć charakter traumatyczny – mówi Vašků. Kiedy taki trening powinien być prowadzony? Poważny stres u najmłodszych wyraźnie zwiększa ryzyko późniejszych problemów ze zdrowiem psychicznym i fizycznym, jednak niewielka ilość łagodnych trudności może przynosić korzyści. Dlatego Carmine Pariante z King’s College London sugeruje, że jako społeczeństwo moglibyśmy być nieco mniej nadopiekuńczy. Nie oznacza to celowego narażania kogokolwiek na traumę, lecz raczej okazjonalne pozwalanie sobie – i naszym dzieciom – na doświadczanie bardziej możliwych do opanowania wyzwań. Ponieważ coś, co dla pokolenia rodziców było całkiem oczywiste, jak samodzielne wyjścia i powroty do domu, wyjazdy na trwające trzy i więcej tygodni letnie obozy, staje się rzadkością. A tym samym nasze dzieci nie otrzymują możliwości treningu społecznego, w tym treningu wobec stresu, w kontrolowanych warunkach. Bakteria pomocna w walce ze stresem Ale to nie wszystko. Niektórzy naukowcy pracują nad dosłowną szczepionką przeciw stresowi. Szereg badań na gryzoniach pokazuje, że szczepienie bakterią Mycobacterium vaccae, unieszkodliwioną przez działanie wysokiej temperatury, łagodzi ich reakcję stresową poprzez wywołanie efektu przeciwzapalnego. Jednak, jak podkreślają badacze, M. vaccae nie leczy stresu wprost. Stanowi raczej mocny dowód przedkliniczny, że immunizacja tą bakterią może zwiększać odporność na niektóre skutki stresu przez oś mikrobiom–jelito–mózg. Jednocześnie przewlekłe rozregulowanie rytmu dobowego osłabia część tych korzyści behawioralnych. Autorzy badania podkreślają, że efekt proodpornościowy był widoczny w normalnym cyklu światło–ciemność, ale zanikał pod wpływem przewlekłego zaburzenia rytmu dobowego, choć ochrona mikrobiomu i części markerów mózgowych pozostawała. Jeszcze bardziej eksperymentalne są badania nad lekami zwanymi „aleksigentami” (alexigents), które mają na celu zwiększenie odporności na stres u osób z wysokim ryzykiem rozwoju PTSD i depresji. Jak dotąd jedynym znaczącym wynikiem jest badanie z 2017 roku, które wykazało, że pojedyncza dawka ketaminy może chronić myszy przed negatywnymi skutkami stresu. Przy tym wszystkim należy pamiętać o jednym: stres jest potrzebny. – W rzeczywistości chcesz doświadczać stresu. Chcesz być w stanie na niego reagować. Stres istnieje z konkretnego powodu, ale chcesz też potrafić szybko się po nim zregenerować. A budowanie odporności jest kluczowe, aby przywrócić hormony stresu do normalnego poziomu – podkreśla Vašků. Źródło: New Scientist, Frontiers in Psychology Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Łazik Curiosity odnalazł na Marsie niespotykane wcześniej związki organiczne. Czy stanowią ślad dawnego życia?
Należący do NASA łazik Curiosity, który bada powierzchnię Czerwonej Planety od niemal 14 lat, odnalazł zróżnicowany zestaw cząsteczek organicznych, w tym związki chemiczne powszechnie uznawane za elementy składowe życia na Ziemi. Jednak wstrzymajmy swój entuzjazm, ponieważ jednoznaczne potwierdzenie, czy te konkretne cząstki organiczne stanowią ślady dawnego życia wymagałoby sprowadzenia próbek na Ziemię.
NASA oraz eksperci z Uniwersytetu Florydy przekazali informację o odnalezieniu na Marsie związków chemicznych związanych z powstaniem życia. Ale – powstaniem życia na Ziemi. Opublikowane dzisiaj w czasopiśmie „Nature Communications” wyniki, pochodzące z eksperymentu chemicznego przeprowadzonego po raz pierwszy na innym ciele niebieskim wskazują, że powierzchnia Marsa może zachowywać cząsteczki, które mogłyby stanowić ślady dawnego życia. Jednak, co istotne, eksperyment ten nie pozwala odróżnić związków organicznych pochodzących z potencjalnego dawnego życia na Marsie od tych powstałych w wyniku procesów geologicznych lub dostarczonych przez meteoryty. Ciekawskie i ruchome laboratorium Badaniami, które przeprowadził wiekowy już łazik – laboratorium Curiosity – kierowała profesor nauk geologicznych Amy Williams. Profesor Williams pracuje na Uniwersytecie Florydy, jest także członkinią zespołów misji łazików Curiosity oraz Perseverance. Przypomnijmy, że łazik Curiosity wylądował na Marsie w 2012 roku, aby znaleźć dowody na to, że Mars miał warunki sprzyjające istnieniu życia mikrobiologicznego miliardy lat temu. Natomiast największy łazik planetarny w historii, czyli Perseverance, który wylądował w 2021 roku, został wysłany w celu poszukiwania śladów jakiegokolwiek dawnego życia, które mogło się tam rozwinąć. Oba urządzenia zostały zaprojektowane i wykonane w Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA w Pasadenie. Eksperyment przeprowadzono w miejscu nazwanym na cześć XIX-wiecznej angielskiej planetolożki Mary Anning. Same próbki zostały pobrane w regionie Glen Torridon w obrębie krateru, na obszarze bogatym w minerały ilaste wskazujące, że kiedyś znajdowała się tam woda. Minerały te mogą zatrzymywać i konserwować związki organiczne lepiej niż inne typy skał, co czyni je szczególnie obiecującym celem badań. Naukowcy uważają, że panowały tam kiedyś warunki sprzyjające powstaniu życia, jeśli kiedykolwiek było ono obecne na Marsie. Materia organiczna sprzed 3,5 miliarda lat – Sądzimy, że mamy do czynienia z materią organiczną zachowaną na Marsie od około 3,5 miliarda lat. Istotne jest, że istnieją dowody na zachowanie dawnej materii organicznej, ponieważ pozwala to ocenić zdolność środowiska do podtrzymywania życia. Jeśli chcemy poszukiwać śladów życia w postaci zachowanego węgla organicznego, wyniki te pokazują, że jest to możliwe – powiedziała Williams, która współtworzyła opisywany eksperyment chemiczny. Wśród ponad 20 zidentyfikowanych związków chemicznych łazik Curiosity wykrył cząsteczkę zawierającą azot o strukturze podobnej do prekursorów DNA – substancję chemiczną, której wcześniej nie obserwowano na Marsie. Łazik zidentyfikował również benzotiofen – duży, dwupierścieniowy związek siarki, często dostarczany na planety przez meteoryty. – Te same substancje, które dotarły na Marsa wraz z meteorytami, docierały również na Ziemię i mogły dostarczyć elementów budulcowych dla życia, jakie znamy na naszej planecie – twierdzi profesor Williams. Poszukiwania marsjańskiego życia Wyniki badań zostały opublikowane 21 kwietnia 2026 roku, jednak sam eksperyment przeprowadzono w 2020 roku. Wykonano go przy użyciu zestawu instrumentów znanych jako Sample Analysis at Mars (SAM). W badaniach wykorzystano związek chemiczny TMAH (wodorotlenek tetrametyloamoniowy), który rozkładał większe cząsteczki organiczne, umożliwiając ich analizę przez instrumenty pokładowe SAM. Ponieważ na pokładzie łazika znajdowało się jedynie około 0,5 litra tej substancji, powodzenie eksperymentu wymagało starannego planowania i wyboru najbardziej odpowiedniego miejsca do pobrania próbek. – Wiemy już, że duże, złożone związki organiczne są zachowane w płytkich warstwach podpowierzchniowych Marsa. To daje nadzieję na znalezienie takich związków, które mogłyby jednoznacznie wskazywać na obecność życia – podsumowała Williams. Te obiecujące wyniki pojawiły się w dobrym momencie. Dosłownie kilka dni temu pojawiła się informacja, że europejski łazik Rosalind Franklin zostanie wyniesiony w kierunku Marsa przez rakietę SpaceX Falcon Heavy. Stanie się to nie wcześniej niż w 2028 roku, ale mimo wszystko jest to znakomita informacja. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wyprodukowany w Chinach humanoidalny robot przebiegł półmaraton szybciej niż wynosi ludzki rekord świata
W Pekinie odbył się drugi w historii półmaraton, w którym rywalizowały wyłącznie humanoidalne roboty. Wyniki pokazały ogromne zaangażowanie chińskich firm w rozwój nowoczesnej robotyki oraz szybkie postępy, jakie osiągają zespoły. W ubiegłym roku zwycięski robot pokonał trasę 21 km w czasie 2 godzin i 40 minut. W tym roku zwycięzcy zabrało to zaledwie 50 minut.
Przez szereg lat rozwoju robotów humanoidalnych jednym z poważniejszych problemów była kwestia sprawnego poruszania się maszyn. Chociaż firma Boston Dynamics regularnie pokazywała nam kolejne filmy, na których jej potężne roboty Atlas tańczyły, uprawiały parkour czy pracowały w magazynie, ich autonomia była ograniczona. A bez możliwości autonomicznego oceniania podłoża, wyboru trasy i sekwencji ruchów nie można tak naprawdę mówić o robotach mających naśladować zdolności człowieka. Robot – maratończyk Temat automatyzacji z wykorzystaniem robotów humanoidalnych bardzo prężnie rozwijają chińskie korporacje. W zeszłym roku zorganizowano w Pekinie pierwszy półmaraton dla takich maszyn. Wzięło w nim udział 26 robotów humanoidalnych poruszających się poprzez zdalne nawigowanie lub nawigowanie autonomiczne. Ubiegłoroczna edycja obfitowała w problemy, a większość robotów nie była w stanie ukończyć trasy. Zwycięski robot osiągnął wtedy czas 2 godzin i 40 minut – ponad dwukrotnie gorszy niż wynik ludzkiego zwycięzcy tradycyjnego biegu. W tym roku różnica była uderzająca. Liczba zespołów wzrosła z 20 do ponad 100, a kilka czołowych robotów było wyraźnie szybszych od zawodowych sportowców, wyprzedzając ludzkich zwycięzców o ponad 10 minut. Robot opracowany przez markę Honor, spółkę wydzieloną wcześniej z Huawei, ukończył wyścig w czasie 50 minut i 26 sekund. Czyli o około siedem minut szybciej niż wynosi rekord świata w półmaratonie, ustanowiony miesiąc wcześniej w Lizbonie przez Ugandyjczyka Jacoba Kiplimo. Chińska robotyka premium To nie wszystko. Zespoły z firmy Honor ze swoimi autonomicznymi robotami humanoidalnymi zajęły wszystkie trzy miejsca na podium. Du Xiaodi, inżynier firmy Honor pracujący przy zwycięskim robocie, powiedział, że urządzenie było rozwijane przez rok. Wyposażono je w nogi o długości od 90 do 95 cm, aby odwzorować elitarnych biegaczy oraz w technologię chłodzenia cieczą stosowaną w smartfonach firmy. Zawody, które odbywały się równolegle z biegiem dla ludzi, nie obyły się jednak bez problemów. Jeden robot przewrócił się zaraz na starcie, a inny uderzył w barierkę. Co ciekawe, wyścig nadzorowany był również przez robota, który kierował uczestnikami za pomocą gestów ramion i komunikatów głosowych. Według informacji przekazanych przez organizatorów, około 40 procent robotów pokonywało trasę autonomicznie, podczas gdy pozostałe były sterowane zdalnie. Państwowe medium Global Times podało, że jeden z robotów firmy Honor przekroczył linię mety w czasie 48 minut i 19 sekund, co powinno przynieść mu zwycięstwo. Jednak ze względu na to, że robot był sterowany zdalnie, a nie korzystał z autonomicznej nawigacji, musiał oddać palmę pierwszeństwa koledze. Było to związane z punktacją premiującą ruch autonomiczny. Technologiczne mocarstwo W Chinach rozwój technologii stał się obszarem rywalizacji ze Stanami Zjednoczonymi, mającym również znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego. Najnowszy pięcioletni plan Pekinu zakłada „ukierunkowanie działań na granice nauki i technologii”. Przyspieszenie rozwoju produktów takich jak humanoidalne roboty oraz ich zastosowań jest częścią planu na lata 2026–2030 dla drugiej co do wielkości gospodarki świata. To nie jedyna dziedzina technologiczna, w której Chiny wychodzą na prowadzenie. Od pewnego czasu mocno widać, że Chińska Narodowa Agencja Kosmiczna (CNSA) już nie tylko depcze NASA po piętach, ale podejmuje wyzwania, które przerosły Amerykanów. Najlepszym przykładem jest chińska wersja programu Mars Sample Return. Program został anulowany przez administrację Donalda Trumpa, za to jego chińska wersja czyni szybkie postępy. Rynek również wskazuje na bezprecedensowo szybki rozwój technologiczny Chin. Niedawno londyńska firma badawczo-doradcza Omdia niedawno uznała trzy chińskie przedsiębiorstwa – AGIBOT, Unitree Robotics oraz UBTech Robotics Corp. – za jedynych dostawców pierwszej kategorii w globalnej ocenie pod względem liczby dostarczonych uniwersalnych robotów inteligentnych. Ciekawe, co czeka nas dalej. Źródło: TechXplore Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Warszawie testowane są technologie dla misji ESA ExoMars. Przyszłe lądowniki zyskają polski akcent
W Centrum Badań Kosmicznych PAN otwarto Lunapark. Chociaż nazwa kojarzy się z zabawą, jest to całkiem poważne laboratorium służące do testów nóg lądowników marsjańskich, a w przyszłości również księżycowych. Już teraz inżynierom firmy Sener Polska oraz CBK PAN udało się odnaleźć krytyczny błąd, który w trakcie lądowania na Marsie mógłby przysporzyć poważnych problemów.
Lunapark to specjalnie zaprojektowana infrastruktura, obejmująca wysoką część testową o wysokości 6,25 m i wymiarach 6,8 x 11,6 m oraz część niższą, stanowiącą zaplecze techniczne. Powstała w jednym celu. – Całe pomieszczenie zostało zbudowane z myślą o testowaniu nóg lądowników na misje planetarne. Uwzględnia to nie tylko dużą kubaturę pomieszczenia, ale również specjalny fundament i suwnicę o odpowiednim udźwigu – podkreśla inż. Konrad Aleksiejuk, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. Współpraca przemysłu z nauką Laboratorium zostało stworzone we współpracy z firmą Sener Polska. Infrastruktura powstała na potrzeby realizacji kontraktu badawczego w ramach misji Europejskiej Agencji Kosmicznej ExoMars. Mowa o lądowniku marsjańskim, który w przyszłości dostarczy na powierzchnię Marsa łazik Rosalind Franklin. Dzięki wiertłu zdolnemu zagłębić się w marsjański grunt na dwa metry, łazik ma poszukiwać organicznych cząsteczek, które mogą wskazywać na życie. Za całą misję, po stronie technicznej, odpowiadają największe europejskie firmy z branży kosmicznej. Głównym wykonawcą jest Thales Alenia Space Italia, Airbus Defence and Space odpowiada za Mission Time Planning System, czyli system planowania czasu misji. Jest to specjalne oprogramowanie używane do zarządzania tym, co łazik robi na Marsie – krok po kroku i godzina po godzinie. Natomiast Sener jest głównym dostawcą nóg lądownika. Krytyczny moment misji Prowadzone w Lunaparku testy mają symulować jeden z najbardziej krytycznych etapów każdej misji planetarnej, czyli lądowanie. Test wygląda spektakularnie: konstrukcja spada na przygotowane podłoże, a całe zdarzenie – trwające ułamki sekundy – rejestrowane jest z prędkością nawet 1000 klatek na sekundę. Jak podkreśla inż. Szymon Frankowski z Sener Polska, nawet tak krótki czas pozwala na bardzo precyzyjne badania. – Mierzymy siły, przyspieszenia i zachowanie konstrukcji w momencie uderzenia. Analizujemy ugięcie, pochłanianie energii i stabilność – tłumaczy Szymon Frankowski. Najważniejsze jest sprawdzenie tutaj, na Ziemi, czy nogi lądownika mogą w pełni zamortyzować kontakt z powierzchnią oraz zapewnią stabilność całej konstrukcji. O tym, jak istotne to jest, przekonaliśmy się w ostatnich latach przy okazji misji księżycowych. Dwie porażki zaliczyły japońskie lądowniki Hakuto, a lądownik amerykańskiej misji IM-2 Athena przewrócił się w trakcie lądowania. Błąd krytyczny W laboratorium odtwarzane są różne scenariusze lądowania – zmienne kąty, prędkości oraz typy podłoża, w tym symulacja regolitu marsjańskiego z wykorzystaniem piasku. Jeden taki test prowadzony przy bardzo wysokim obciążeniu wykazał, że w obecnej konfiguracji nogi lądownika mogą zawieść podczas lądowania. – Tak naprawdę jest to świetna informacja, ponieważ zrobiliśmy to, co do nas należało. Sprawdziliśmy nogę w trudnych warunkach i ustaliliśmy, co jest w stanie wytrzymać oraz gdzie jest krytyczny punkt, po przekroczeniu którego może dojść do problemów – powiedział Jakub Pierzchała, prezes Sener Polska. Dr hab. inż. Piotr Orleański, dyrektor CBK PAN dodał, że właśnie temu służą testy. – Testujemy każde urządzenie kosmiczne wiele razy i w różnorodnych warunkach, by zyskać możliwie dużą pewność, że zadziała, gdy już będzie poza naszym zasięgiem. Znalezienie błędu podczas testów jest tak naprawdę sukcesem, na który pracuje cała grupa ludzi podczas przygotowania do testu oraz przeprowadzenia go. Teraz odpowiednia komisja sprawdzi i oceni, co się wydarzyło, a wnioski posłużą do ulepszenia konstrukcji – komentuje. W tej chwili w nowym laboratorium prowadzone są tylko testy nogi lądownika marsjańskiego. Jednak w niedalekiej przyszłości może być tam testowane całe podwozie wielkiego europejskiego transportowca księżycowego Argonaut. A w przyszłości – szereg innych lądowników planetarnych. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Celtowie władali Europą na długo przed Rzymem. Do upadku ich potęgi przyczynił się Juliusz Cezar
Celtowie byli znakomitymi metalurgami i kowalami, jako wojownicy nie mieli sobie równych. Od około 1200 roku p.n.e. kontrolowali rozległe tereny Europy – od współczesnej Polski aż po Półwysep Iberyjski i Irlandię. Kres ich panowaniu położyły rzymskie legiony.
Spis treści: Od Brytanii po Azję Mniejszą Druidzi, czyli ci, którzy znają dęby Boski kowal Goibhniu Medycyna celtycka Celtowie – urbaniści Europy Celtowie na ziemiach polskich Celtami nazywa się zbiór plemion indoeuropejskich, dzielących wspólne tradycje językowe i kulturowe. Kontrolowali rozległe terytoria Europy od około 1200 r. p.n.e. do 400 r. n.e., od Irlandii i Szkocji po Anatolię oraz od Niderlandów po Hiszpanię i Włochy. Główne społeczności celtyckie obejmowały Galów, Celtyberów i Gallaeków z Półwyspu Iberyjskiego, Brytów i Piktów z Brytanii i Irlandii oraz Galatów z Anatolii. Archeolodzy zdobyli większość informacji o Celtach z dwóch głównych stanowisk archeologicznych: Hallstatt w Niemczech (800–450 p.n.e.) oraz La Tène w Szwajcarii (450 p.n.e.–50 n.e.). Od Brytanii po Azję Mniejszą Celtowie osiągnęli szczyt swoich wpływów i ekspansji terytorialnej w IV wieku p.n.e., zajmując ziemie rozciągające się przez całą Europę – od Brytanii po Azję Mniejszą. Od III wieku p.n.e. datuje się okres upadku i rozpadu cywilizacji celtyckiej. Kres panowania Celtów na kontynencie europejskim wiąże się z podbojem Galii przez Juliusza Cezara (58–51 p.n.e.). W Brytanii i Irlandii ten proces przebiegał wolniej, ale tradycyjna kultura była stopniowo osłabiana pod naciskiem politycznego podporządkowania się Rzymowi, a potem średniowiecznej Anglii. Dziś języki celtyckie są używane jedynie na zachodnich krańcach Europy, na ograniczonych obszarach Irlandii, Szkocji, Walii i Bretanii (w tym ostatnim przypadku głównie w wyniku migracji z Brytanii od IV do VII wieku n.e.). Nic więc dziwnego, że burzliwa i nierówna historia Celtów wpłynęła na sposób udokumentowania ich kultury i religii. Druidzi, czyli ci, którzy znają dęby Organizacja społeczna Celtów opierała się na systemie plemiennym o wielopoziomowej hierarchii. Władca każdego plemienia pełnił funkcję króla lub królowej. Społeczeństwo dzieliło się na trzy główne warstwy: wodzów, wojowników i druidów. Druidzi (od celtyckiego druwid – dru, czyli dąb i wid, czyli znać, wiedzieć) pełnili funkcje kapłanów, sędziów i uczonych, duchowych przywódców, mediatorów oraz strażników wiedzy kulturowej. Rekrutowali się z warstwy wojowników, ale stali wyżej od nich w hierarchii. Dlatego rozróżnienie Juliusza Cezara między druidami (ludźmi religii i nauki), equites (wojownikami) i plebs (ludem) jest dość trafne. Jak w innych systemach indoeuropejskich, rodzina miała charakter patriarchalny. Podstawą gospodarki Celtów było rolnictwo mieszane, a z wyjątkiem czasów niepokojów typową formą były pojedyncze gospodarstwa. Z powodu dużych różnic terenu i klimatu w niektórych regionach hodowla bydła była ważniejsza niż uprawa zbóż. Grody na wzgórzach zapewniały schronienie, ale wojna była zazwyczaj otwarta i polegała zarówno na pojedynczych wyzwaniach i pojedynkach, jak i na walce ogólnej. Sztuka La Tène świadczy o estetycznych walorach kultury Celtów, a muzyka i wiele form ustnej twórczości literackiej były przez nich wysoko cenione. Boski kowal Goibhniu Celtowie należeli do pierwszych ludów w Europie, które na szeroką skalę wykorzystywały żelazo. Właśnie to dawało im przewagę zarówno militarną, jak i gospodarczą. Celtyckie kuźnie były stosunkowo proste, ale bardzo funkcjonalne. Składały się głównie z paleniska do rozgrzewania metalu, miechów zwiększających temperaturę ognia, kowadła oraz podstawowych narzędzi kowalskich. W kuźniach wytwarzano broń, taką jak miecze i włócznie, elementy uzbrojenia, narzędzia rolnicze oraz ozdoby o charakterystycznym, bogato zdobionym stylu lateńskim. Kowale zajmowali wysoką pozycję w społeczeństwie, a ich umiejętności często postrzegano jako niemal magiczne. W mitologii pojawia się nawet boski kowal, Goibhniu. Sam proces obróbki metalu miał niekiedy znaczenie rytualne, a ogień symbolizował siłę i przemianę. Dlatego wyroby metalowe, zwłaszcza broń, bywały składane jako ofiary, na przykład w jeziorach. Panteon celtycki obejmował setki bóstw, takich jak Lugh, Morrigan i Brigid, związanych z naturą, wojną i płodnością. Kobiety w społeczeństwie celtyckim miały większy wpływ niż w innych przedchrześcijańskich społecznościach europejskich – mogły posiadać majątek, praktykować medycynę i inicjować rozwody. Medycyna celtycka Celtowie wykorzystywali szeroką wiedzę o roślinach leczniczych, takich jak naparstnica, jagody jałowca, dziki czosnek czy wodorosty. Uzdrowiciele i druidzi stosowali także jemiołę oraz inne święte rośliny lecznicze, jak krwawnik i kora wierzby. Kora wierzby zawiera salicynę – substancję będącą prekursorem współczesnej aspiryny – dlatego prawdopodobnie używano jej do łagodzenia bólu i obniżania gorączki. Krwawnik stosowano do tamowania krwawienia. Podczas ceremonii uzdrawiania wypowiadano święte zaklęcia, składano ofiary i używano magicznych amuletów. Znaleziska archeologiczne wskazują, że w leczeniu wykorzystywano także święte źródła. Na stanowiskach pogrzebowych odkryto ślady trepanacji, czyli wiercenia otworów w czaszce. Badania archeologiczne ujawniły wiele przypadków zaawansowanych praktyk medycznych. Analiza rannego celtyckiego wojownika z epoki żelaza wykazała, że przeżył poważny uraz miednicy dzięki zaawansowanemu leczeniu, co świadczy o wysokim poziomie wiedzy chirurgicznej i opieki nad rannymi – wbrew powszechnym wyobrażeniom o medycynie starożytnej. W leczeniu ran stosowano naturalne substancje, takie jak miód, ze względu na jego właściwości antybakteryjne. Woda była uznawana zarówno za świętą, jak i leczniczą. Jeziora, rzeki i strumienie postrzegano jako posiadające właściwości uzdrawiające, dlatego kąpano się w nich lub pito ich wodę w celach zdrowotnych. Niektórzy odprawiali rytuały wokół studni, składając ofiary bóstwom wody, które uważano za odpowiedzialne za choroby. Celtowie – urbaniści Europy Wiele współczesnych europejskich miast powstało właśnie za sprawą osadnictwa celtyckiego. Współczesna stolica mody – Mediolan – został założony około 600 r. p.n.e. przez plemię Insubrów jako Mediolanum. Do grupy miast założonych przez Celtów należą też Belgrad, związany z ludem Trewerów Trewir w Niemczech oraz Moguncja, której początki sięgają terenów zamieszkanych przez Celtów jeszcze przed przybyciem Rzymian. W Italii liczne miasta mają celtyckie korzenie, m.in. Bolonia, rozwijana przez plemię Bojów, Bergamo, Brescia założona przez Cenomanów oraz Mantua, której początki wiążą się z osadnictwem celtycko-etruskim. Na zachodzie Europy do takich ośrodków należą Nantes we Francji, związane z plemieniem Namnetów, Lugo w Hiszpanii, położone w regionie o silnych tradycjach celtyckich oraz Óbidos w Portugalii, którego początki sięgają III w. p.n.e. Nie należy też zapomnieć o Wyspach Brytyjskich. Do najważniejszych osad celtyckich należą: Londyn, który przed rzymskim Londinium funkcjonował jako osada celtycka, Edynburg, wywodzący się z celtyckiej twierdzy Din Eidyn oraz York, gdzie istniała wcześniejsza osada plemienia Brigantów. W Irlandii przykładem jest Dublin, którego nazwa pochodzi od celtyckiego „Dubh Linn” („czarna sadzawka”), a także Galway i Cork, zbudowane na terenach zamieszkiwanych przez ludy celtyckie. W Walii ważnym ośrodkiem jest Cardiff, którego okolice były zasiedlone przez Celtów jeszcze przed przybyciem Rzymian. Choć wiele z tych miast zostało później przekształconych przez Rzymian i inne ludy, ich najstarsze korzenie sięgają właśnie kultury celtyckiej. Celtowie na ziemiach polskich Choć dziś często nie kojarzy się go z Celtami, również Kraków wykazuje ślady ich obecności. Badania archeologiczne ujawniły, że ludy celtyckie zamieszkiwały okolice miasta, a pobliskie wzgórza mogły być przez nie wykorzystywane jeszcze przed powstaniem późniejszego ośrodka słowiańskiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wczesni-celtowie-dziedziczyli-wladze-za-posrednictwem-kobiet-zdradzaja-to-badania-genetyczne-c3b05ec.png" width="1200" height="630" alt="Wcześni Celtowie dziedziczyli władzę za pośrednictwem kobiet. Zdradzają to badania genetyczne" title="Wcześni Celtowie dziedziczyli władzę za pośrednictwem kobiet. Zdradzają to badania genetyczne" /> Celtowie zamieszkiwali głównie współczesny Śląsk i Małopolskę. Pojawili się na tych terenach około 400 p.n.e. i pozostali do ok. 120 r. p.n.e., Przynieśli ze sobą rozwiniętą kulturę lateńską oraz liczne innowacje technologiczne. Wprowadzili m.in. udoskonaloną metalurgię żelaza, srebra i złota, koło garncarskie, zaawansowane techniki rolnicze, takie jak radło czy żarna obrotowe, a także nowe formy rzemiosła. Ich osadnictwo koncentrowało się na żyznych terenach lessowych. Ważne ośrodki znajdowały się w rejonie Góry Świętej Anny, na Płaskowyżu Głubczyckim oraz właśnie w okolicach Krakowa. Ślady osadnictwa celtyckiego odkryto także na Kujawach. Celtowie kontrolowali istotne szlaki handlowe, w tym tzw. bursztynowy szlak i tworzyli ufortyfikowane osady zwane oppidami, których pozostałości odnaleziono m.in. w rejonie Nowej Huty oraz na Śląsku Opolskim i Dolnym. Początkowo dominowali nad lokalną ludnością, lecz z czasem zaczęli się z nią mieszać, współtworząc kulturę przeworską i ulegając stopniowej asymilacji. Ostatecznie zniknęli z tych terenów około II wieku p.n.e. pod naporem ludów germańskich, takich jak Cymbrowie i Teutoni. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Studenci astronomii odkryli jedną z najstarszych gwiazd we Wszechświecie. Powstała kilka miliardów lat po Wielkim Wybuchu
Nic nie wskazywało na to, że 21 marca 2025 roku zapisze się w historii astronomii. A tym bardziej, że historię tę napisze grupa dziesięciorga studentów profesora Alexander Ji z Uniwersytetu w Chicago uczących się analizować dane astronomiczne. Jednak to właśnie oni odkryli jedną z najstarszych gwiazd we Wszechświecie. Gwiazdę, która powstała w satelitarnej galaktyce, a następnie przemieściła się do Drogi Mlecznej.
„Field Course in Astrophysics”, taką nazwę nosi kurs astronomii prowadzony przez prof. Alexa Ji – zastępcę kierownika naukowego projektu SDSS-V. Zajęcia prowadzone są przy wsparciu doktorantów Hillary Andales i Pierre’a Thibodeaux. Kurs jest integralną częścią nauczania studentów studiów licencjackich z astronomii na Uniwersytecie Chicagowskim. Jednak ubiegłoroczni kursanci dokonali czegoś absolutnie niebywałego – odnaleźli gwiazdę należącą do tzw. drugiej populacji gwiazd. Czyli takich, które powstały m.in. z gazu uwolnionego przez supernowe pierwszych gwiazd, jakie powstały po Wielkim Wybuchu. – Ci studenci odkryli coś więcej niż tylko najczystszą gwiazdę. Odkryli swoje niezbywalne prawo do uprawiania fizyki – skomentowała odkrycie Juna Kollmeier, dyrektor SDSS-V. Narodziny gwiazdy SDSS to działający od ćwierć wieku międzynarodowy program współpracy ponad 75 instytucji naukowych z całego świata, którego celem jest udostępnianie danych obserwacyjnych szerokiej społeczności naukowej. W najnowszej fazie projekt wykorzystuje zautomatyzowane zbierania widm milionów obiektów na niebie, co pomaga lepiej zrozumieć, jak gwiazdy, czarne dziury i galaktyki powstają i ewoluują. Na danych z SDSS-V pracuje również prof. Ji oraz jego studenci. W czasie wiosennej przerwy wyjechali oni do obserwatorium Carnegie Science w Chile, gdzie korzystali z instrumentu MIKE (Magellan Inamori Kyocera Echelle) na teleskopach Magellana. Pierwsza noc obserwacyjna odbyła się 21 marca 2025 roku. I już tej nocy druga obserwowana gwiazda – SDSSJ0715-7334 – okazała się tą najważniejszą. SDSSJ0715-7334 składa się niemal wyłącznie z wodoru i helu. Taki skład wskazuje, że jest jedną z najstarszych gwiazd, jakie kiedykolwiek zaobserwowano. Po powstaniu Wszechświata w Wielkim Wybuchu przestrzeń była wypełniona gorącą, gęstą mgłą plazmy składającej się z małych jąder atomowych i swobodnych elektronów. Około 300 000 lat po Wielkim Wybuchu Wszechświat ochłodził się na tyle, że protony i elektrony mogły połączyć się, tworząc neutralny wodór oraz niewielkie ilości helu. To właśnie z gęstych skupisk tego pierwotnego wodoru i helu narodziły się pierwsze gwiazdy, znane jako populacja III. Pierwsze supernowe Pierwiastki cięższe od helu nie były szeroko rozpowszechnione we Wszechświecie aż do momentu, gdy te gwiazdy umarły. Gwiazda SDSSJ0715-7334 zawiera jedynie 0,005% ilości metali obecnych w naszym Słońcu, co czyni ją najmniej „metaliczną” gwiazdą kiedykolwiek zaobserwowaną — ponad dwukrotnie uboższą w metale niż poprzedni rekordzista. Właśnie to wskazuje na jej wiek. Bo jeśli gwiazda prawie nie zawiera pierwiastków cięższych niż wodór i hel, oznacza, że powstała z materii jeszcze przed większością takich eksplozji supernowych. Czyli należy do jednych z pierwszych pokoleń gwiazd we Wszechświecie. Analiza orbity gwiazdy wykazała, że powstała on w Wielkim Obłoku Magellana, a następnie miliardy lat temu przemieściła się do Drogi Mlecznej. Profesor Ji określa ją „starożytnym imigrantem”. Świadek początków – Ten starożytny imigrant daje nam bezprecedensowy wgląd w warunki panujące we wczesnym Wszechświecie. Projekty oparte na dużych zbiorach danych, takie jak SDSS, umożliwiają studentom bezpośrednie uczestnictwo w takich odkryciach – powiedział wykładowca. Kiedyś SDSSJ0715-7334 była gwiazdą o małej masie, podobną do Słońca. Jednak ten wiekowy obiekt zakończył już etap ciągu głównego i stał się czerwonym olbrzymem zbliżającym się do końca życia. Jednak przetrwał wystarczająco długo, by dostarczyć nam wiedzy o odległych epokach. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Mała kometa zmieniła kierunek rotacji. Czy to wynik naturalnych procesów, czy może aktywności kosmitów?
Niewielka kometa 41P/Tuttle–Giacobini–Kresák (w skrócie 41P) najpierw zwolniła, a następnie odwróciła kierunek rotacji – poinformowali astronomowie pracujący z danymi Kosmicznego Teleskopu Hubble’a. Ta niespodziewana zmiana pokazuje, jak aktywność kometarnych substancji lotnych może wpływać na ruch obrotowy i fizyczną ewolucję małych ciał w Układzie Słonecznym. Jednak jeden badacz sugeruje, że zmiana ta niekoniecznie musi mieć pochodzenie naturalne.
Profesor David C. Jewitt – angielski astronom, odkrywca pierwszego obiektu w Pasie Kuipera, czyli planetoidy Albion – opublikował niedawno artykuł dotyczący nietypowego zachowania komety 41P. Obiekt ten prawdopodobnie pochodzi z Pasa Kuipera i został wyrzucony na swoją obecną orbitę przez grawitację Jowisza. Obecnie odwiedza wewnętrzny Układ Słoneczny co 5,4 roku. Ruch komety Kometa zyskała zainteresowanie badaczy w 2017 roku po bliskim przejściu przy Słońcu. Zebrane wówczas przez teleskopy Neil Gehrels Swift Observatory dane wykazały, że 41P obracała się trzykrotnie wolniej niż w marcu tego samego roku, gdy była obserwowana przez Discovery Channel Telescope w Lowell Observatory w Arizonie. Bardziej szczegółowych danych dostarczył kultowy Kosmiczny Teleskop Hubble’a. Dzięki jego obserwacjom z grudnia 2017 roku udało się wykazać, że kometa znów zaczęła obracać się szybciej. Okres rotacji wzrósł do około 14 godzin, w porównaniu do 46–60 godzin wcześniej. Jak to możliwe? Według prof. Jewitta kometa zwalniała tak długo, aż niemal się zatrzymała, a następnie została wprawiona w ruch w niemal przeciwnym kierunku przez strumienie gazów wydobywające się z jej powierzchni. Kometa jest niewielka, jej jądro ma około 1 kilometr średnicy, co sprawia, że łatwo zmienić jej rotację. Gdy obiekt zbliżył się do Słońca, ciepło wywołało sublimację lodów i wyrzut materii. Naturalne silniki odrzutowe – Strumienie gazu działają jak małe silniki odrzutowe. Jeśli są nierównomiernie rozmieszczone, mogą znacząco zmienić rotację komety, zwłaszcza małej – powiedział prof. David Jewitt, który aktualnie pracuje na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Rotacja jądra prawdopodobnie odwróciła się pomiędzy przejściem przez peryhelium w kwietniu 2017 roku a obserwacjami po peryhelium w grudniu 2017 roku, na skutek sił wywołanych przez strumienie gazów. Zmiany jasności wskazują stosunek osi około 1,4 do 1, podczas gdy aktywna część jądra zmniejszyła się 17-krotnie. W przypadku tak małego jądra niezbędny na zwiększenie rotacji czas jest krótki w porównaniu z czasem przebywania obiektu na obecnej orbicie. Szacuje się, że 41P przemieszcza się po obecnej orbicie od około 1500 lat. Wnioskowane tempo utraty masy sugeruje, że obiekt powinien był dawno wyparować lub rozpaść się wskutek szybkiej rotacji. Obserwowana aktywność powinna go zniszczyć. Natura kontra technologia I właśnie tutaj pojawia się alternatywna hipoteza, którą zaproponował profesor nauk ścisłych (Baird Professor of Science) na Uniwersytecie Harvarda oraz popularyzator nauki Avi Loeb. Jego zdaniem 41P/Tuttle–Giacobini–Kresák może być „koniem trojańskim” – obiektem, który z zewnątrz wygląda jak naturalna bryła lodu, ale zawiera w sobie technologię. – W takim przypadku odwrócenie rotacji mogłoby być sygnaturą technologiczną. Na podstawie mojego doświadczenia – gdyby Jewitt omówił tę możliwość w swojej pracy, publikacja mogłaby zostać zablokowana. Rzeczywiście, taka hipoteza nie została wspomniana w artykule naukowym, ale mogę ją zaproponować poza ograniczeniami formalnej publikacji – napisał naukowiec w artykule opublikowanym na platformie „Medium”. Niezależnie od tego, czy odwrócenie rotacji jest sygnaturą technologiczną, czy nie, dane z Hubble’a z 2017 roku dotyczące komety 41P stanowią pierwsze udokumentowane dowody na takie zjawisko. Źródła: NASA, Avi Loeb Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Program Artemis NASA. Kiedy astronauci wrócą na Księżyc?
Ludzkość ostatni raz gościła na Księżycu w grudniu 1972 r. Teraz NASA szykuje program Artemis. Ma on stworzyć stałą bazę księżycową i otworzyć drogę do dalszej eksploracji kosmosu.
W tym artykule: Program Artemis – założenia Rakieta SLS i kapsuła Orion Stacja księżycowa Ile będzie kosztować program Artemis? – Uważam, że nasz naród powinien zobowiązać się do tego, iż zanim skończy się obecna dekada, osiągniemy cel, jakim jest lądowanie człowieka na Księżycu i jego bezpieczny powrót na Ziemię – powiedział w kwietniu 1961 roku prezydent USA John F. Kennedy. Powołał wówczas do życia legendarny program Apollo. Gdy w 2019 roku ówczesny administrator NASA Jim Bridenstine ogłaszał nowy program księżycowy, powiedział, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać. Artemis to największy program kosmiczny od czasu zakończenia budowy Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Rozbudowane przedsięwzięcie, którego celem jest nie tylko wysłanie na Księżyc pierwszej kobiety, ale przede wszystkim budowa stacji księżycowej. Program Artemis w wielu aspektach jawnie nawiązuje do programu Apollo. Czyli tego, który przyniósł nam pierwsze lądowanie na Księżycu. Program Artemis – założenia Jednak program Artemis ma być wielowątkowy i długi. Jego cele obejmują zdecydowanie więcej niż zatknięcie flagi i przywiezienie na Ziemię próbek księżycowego regolitu. Artemis ma przede wszystkim przenieść główny ciężar startów misji załogowych z Ziemi w miejsce o znacznie niższej, a więc łatwiejszej do pokonania grawitacji. I zamierza dokonać tego dzięki supernowoczesnej technologii. Przypomnijmy, że w 2022 roku minęło dokładnie pół wieku, odkąd Eugene Cernan, astronauta misji Apollo 17, pozostawił ostatnie ludzkie ślady na Księżycu. Gdy to robił, na rynku pojawił się pierwszy naukowy kalkulator ręczny. Pięćdziesiąt lat później każdy z nas nosi w kieszeni urządzenie o większej mocy obliczeniowej niż komputery, które wykorzystywano w programie Apollo. Zmieniło się wszystko. Od materiałów, jakie można wykorzystać do tworzenia nowoczesnych, lżejszych skafandrów kosmicznych. Przez nowoczesne technologie bazujące na algorytmach sztucznej inteligencji. Po możliwości telekomunikacyjne, takie jak internet i liczne satelity na orbicie Ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rakieta-sls-w-koncu-wystartowala-i-coz-to-bylo-za-widowisko-misja-artemis-1-leci-na-ksiezyc-fot-kevin-dietsch-getty-images-c143395.jpg" width="938" height="614" alt="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" title="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" /> Jeżeli wszystkie plany agencji skupionych wokół programu Artemis zostaną zrealizowane, to w ciągu dekady na Księżycu powinna znaleźć się stacja zamieszkana przez ludzi. Warto dodać, że mowa nie tylko o NASA, ale też o agencjach europejskiej, kanadyjskiej, japońskiej i wielu innych. Ale na tym nie koniec. Otwarcie mówi się o górnictwie kosmicznym. W tym o księżycowych kopalniach helu-3, który może być wykorzystywany w energetyce. Ten izotop helu ma stanowić bardzo wydajne paliwo dla reaktorów termojądrowych. Europejska Agencja Kosmiczna, która już od ponad dekady rozwija program Moon Village, myśli o drukowaniu habitatów z księżycowego regolitu. Jedno jest pewne – motto misji Artemis mówiące, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać, świetnie oddaje zamysły poszczególnych agencji. Rakieta SLS i kapsuła Orion Jak na razie jedyną sprawdzoną metodą ucieczki z Ziemi są potężne rakiety nośne. Program Apollo miał swojego Saturna V, najpotężniejszą rakietę w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu. Program Artemis ma rakietę SLS, czyli Space Launch System. Ta projektowana od 2011 roku ciężka rakieta nośna bazuje na technologiach sprawdzonych w programie wahadłowców. Tym razem również astronauci zasiądą w małym statku kosmicznym umieszczonym na szczycie potężnej rakiety. Tylko teraz statkiem tym ma być nowoczesny Orion zbudowany przez Lockheed Martin. To ta sama firma, która skonstruowała m.in. lądowniki marsjańskie Viking 1 i Viking 2. Moduł serwisowy Oriona to dzieło ESA i Airbusa. Sam statek jest nowoczesny, ma więcej miejsca dla astronautów i jest naszpikowany nowoczesną elektroniką. Gorzej miała się sprawa z SLS. Ciężka rakieta zaliczała kolejne opóźnienia i błędy. Co prawda w kosmicznym biznesie opóźnienia są czymś naturalnym. Natomiast o problemach mówi się, że lepiej gdy zdarzają się w trakcie testów niż podczas misji. Jednak wielu specjalistów zastanawiało się, czy SLS, która już w trakcie prac projektowych ponad dekadę temu nie wyróżniała się zbytnią innowacyjnością, podoła zadaniu. Po wielu kłopotach do startu rakiety SLS w ramach misji Artemis 1 doszło w listopadzie 2022 roku. W trakcie misji powstało m.in. niezwykłe zdjęcie Księżyca i Ziemi. W grudniu Orion misji Artemis 1 powrócił na Ziemię. Testy wypadły pomyślnie. Zgodnie z planem w 2024 roku SLS miała wynieść w podróż na Księżyc pierwszą od 1972 roku misję załogową. Liczne opóźnienia sprawiły, że ten harmonogram nie jest już aktualny. W kwietniu 2026 r. załogowa misja Artemis II obleciała Księżyc bez lądowania. Kolejna misja, Artemis III, będzie testować rozwiązania potrzebne do lądowania na Księżycu, ale na orbicie ziemskiej. Samo lądowanie jest zapowiadane na 2028 r. w ramach misji Artemis IV. Nie wiadomo jednak, czy Amerykanów nie wyprzedzą w tym Chińczycy. Stacja księżycowa Ale lądowanie na Księżycu to tylko mały krok dla programu Artemis. Głównym zadaniem ma być budowa stacji. Pierwotnie miała to być orbitalna Gateway, służąca do badań naukowych i jednocześnie będąca stacją początkową dla planowanych załogowych misji marsjańskich. Podobnie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, Gateway miała składać się z kilku modułów i mogłaby być rozbudowywana. Jednak po zmianie władzy w USA projekt zarzucono. Prace wykonane przez zagranicznych partnerów NASA trafiły do kosza. NASA twierdziła, że do 2030 roku na Księżycu będą mieszkać ludzie. Teraz agencja spuściła z tonu, choć w planach nadal jest baza na powierzchni Księżyca zasilana energią jądrową. Ile będzie kosztować program Artemis? A co z firmami prywatnymi? Wielkim zwycięzcą przetargów związanych z programem Artemis jest Elon Musk i jego SpaceX. Po pierwsze, firma ta ma zadbać o logistykę i zaopatrzenie stacji. SpaceX dzięki rakietom Falcon Heavy ma wynieść w kierunku Księżyca moduł napędowy i logistyczny stacji. Natomiast rozwijany przez firmę Starship został wybrany na nowy lądownik misji Artemis. Pozostaje pytanie o koszt przedsięwzięcia. Dane NASA mówią o konieczności wydania 100 miliardów dolarów tylko do 2028 roku. I tutaj warto ponownie zacytować przemówienie prezydenta Kennedy’ego, którzy przekonywał, że: „Żadne przedsięwzięcie nie będzie równie imponujące i żadne nie wywrze większego wpływu na przyszłą eksplorację kosmosu; jednak żadne nie będzie również trudniejsze do realizacji ani bardziej kosztowne”.
Ryzyko jest nieuniknione. Ostatni, krytyczny test Artemis II odbędzie się dzisiejszej nocy
Po epickiej podróży na Księżyc i z powrotem dla czworga astronautów misji Artemis II nadszedł moment lądowania. Jest to jednocześnie najtrudniejszy moment całej misji. Statek kosmiczny będzie pędził przez atmosferę z prędkością niemal 40 tysięcy kilometrów na godzinę i rozgrzeje się do ponad 2500 stopni Celsjusza.
Oczy wszystkich miłośników kosmosu i technologii kosmicznych zwrócone są dzisiaj na kapsułę Orion, a konkretnie na jej osłonę termiczną. Czy powłoka ablacyjna Avcoat – kompozyt włókien krzemionkowych opracowany pierwotnie dla modułu dowodzenia programu Apollo – zabezpieczy odpowiednio czworo śmiałków wracających z podróży wokół Księżyca? 13 minut piekła Powrót z głębokiej przestrzeni kosmicznej to ogromne wyzwanie. Najtrudniejszy etap to 13-minutowe wejście w atmosferę z prędkością około 38 600 km/godz., podczas którego kapsuła nagrzewa się do około 2760°C. Statek kosmiczny musi też wejść w atmosferę pod odpowiednim kątem. Zbyt duży kąt może doprowadzić do odbicia się statku od atmosfery, zbyt mały – do spalenia się w atmosferze. Manewr musi być wykonany perfekcyjnie. Wszystkie przedmioty na pokładzie statku muszą być zabezpieczone, a sami astronauci muszą być ubrani w lekkie kombinezony ciśnieniowe, które chronią ich w razie utraty szczelności kabiny. Sam proces lądowania rozpoczyna się od oddzielenia kapsuły załogowej od modułu serwisowego i ustawienia jej we właściwej orientacji do wejścia w atmosferę. W trakcie tego etapu załoga doświadcza silnych przeciążeń i chwilowej utraty łączności z Ziemią. Gdy prędkość odpowiednio spadnie, otwierają się kolejno spadochrony stabilizujące i główne, które wyhamowują kapsułę przed wodowaniem. Tuż przed kontaktem z oceanem systemy automatyczne ustawiają kapsułę we właściwej pozycji. Po lądowaniu astronauci przeprowadzają szybkie sprawdzenie systemów i czekają na ekipę ratunkową. Harmonogram powrotu Oddzielenie modułu serwisowego Oriona zaplanowane jest na godz. 1:33 CEST. Najtrudniejszy moment rozpocznie się 20 minut później. Wówczas też zapadnie 6-minutowa cisza radiowa. O 2:03, gdy kapsuła będzie na wysokości 6,7 km, powinny rozłożyć się spadochrony stabilizujące. Minutę później, na wysokości 1,8 km – spadochrony główne. Trzy minuty później kapsuła wraz z astronautami powinna wylądować w wodach Oceanu Spokojnego, u wybrzeży Kalifornii. Chociaż wszystko wydaje się idealnie zaplanowane, a nad realizacją lądowania pracują najlepsi eksperci w branży, pozostaje jedna wywołująca obawy kwestia. Jest nią powłoka ablacyjna Oriona. Wróćmy na chwilę do 11 grudnia 2022 roku, gdy kapsuła Orion po wykonaniu testowego lotu bezzałogowego po raz pierwszy wodowała w Oceanie Spokojnym, kończąc tym samym misję Artemis I. Po odzyskaniu kapsuły inżynierowie zauważyli coś niepokojącego. Osłona termiczna nie topiła się tak, jak przewidywano. Osłona Avocat pokrywa dolną część kapsuły i jest zbudowana z bloków. Podczas wejścia w atmosferę powierzchnia powłoki czernieje i stopniowo się zwęgla, chroniąc statek i załogę. Eksperci NASA dostrzegli, że w osłonie brakowało niektórych elementów, pojawiły się również pęknięcia. Jak wyjaśnił w grudniu 2024 roku Amit Kshatriya z NASA, przypalenie osłony jest „normalnym zjawiskiem”, ale nie jest normalne, by duże kawałki materiału odpadały. – Nie miałoby to wpływu na bezpieczeństwo załogi, gdyby byli na pokładzie – zapewniał wówczas Kshatriya. Jak podkreślił, czujniki nie wykazały nieprawidłowego nagrzewania. Ekstremalny test Istnieje jednak rozbieżność między rzeczywistym działaniem osłony a oczekiwaniami NASA. Agencja przeprowadziła wielomiesięczne dochodzenie. Odtwarzano na Ziemi ekstremalne warunki, z jakimi musi poradzić sobie Orion. Badania prowadzono m.in. w Ames Arc Jet Complex i laboratoriach Wright-Patterson. Przeprowadzono też testy w tunelach aerodynamicznych i analizowano fragmenty odzyskanej osłony. W grudniu 2024 roku ogłoszono przyczynę: osłona była niewystarczająco porowata. Gazy uwięzione w jej warstwie rozkładu powodowały wzrost ciśnienia, co prowadziło do pęknięć i odpadania zwęglonego materiału. Bardziej porowate fragmenty nie wykazywały tego problemu. Duży wpływ miał także profil wejścia w atmosferę – tzw. „skip entry”. Polega on na częściowym odbiciu się statku od atmosfery, co pozwala wytracić prędkość i zwiększyć precyzję lądowania. W Artemis I manewr zadziałał znakomicie – Orion wylądował z dużą dokładnością. Artemis II również wykorzysta „skip entry”, ale w łagodniejszej formie („lofted entry”), co zmniejszy obciążenie cieplne. Dzięki temu Orion nie powinien doświadczać tak ekstremalnych temperatur jak wcześniej. O tym, czy wszystko się uda, przekonamy się już tej nocy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Młodziutka królowa była zachwycająca
Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koronowanych na króla Polski, znana jest głównie z opisów kronikarzy. Jan Długosz przedstawiał ją jako wyjątkowo piękną władczynię. Współczesne badania rzucają nowe światło na jej wizerunek.
W tym artykule: Kim była Jadwiga Andegaweńska? Jak wyglądała królowa Jadwiga na obrazach Odkrycie sarkofagu królowej Jadwigi Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy Czy Matka Boska Częstochowska to królowa Jadwiga? Królowa Jadwiga wsparła Uniwersytet Jagielloński Miała zaledwie cztery lata, gdy w 1378 r. zaręczono ją z Wilhelmem Habsburgiem, synem księcia Leopolda III Austriackiego. Na całe szczęście narzeczony również miał cztery lata, a małżeństwa nie skonsumowano. A chociaż nie był jej przeznaczony tron żadnego z królestw jej potężnego ojca, Ludwika Wielkiego Andegawena, otrzymała solidne wykształcenie. Wpojono jej ten typ posłuszeństwa, jakim cechowały się jedynie królewskie córki, żyjące tylko po to, by łączyć rody i rodzić potomków. Kim była Jadwiga Andegaweńska? Miała tylko 10 lat, gdy w 1384 r. przywieziono ją do Polski i koronowano na króla rosnącego w siłę królestwa. Młoda Jadwiga Andegaweńska nie tylko musiała porzucić ukochanego Wilhelma, który swoją drogą wyprawił się za nią do samego Krakowa, ale także, w dalszej kolejności, przyjąć oświadczyny starszego od niej o 20 lat poganina – Jagiełły. Ponoć zgodziła się na ten ślub tylko ze względu na swoją pobożność. Jagiełło miał przyrzec jej, że jeśli zechce go za męża, on i cała Litwa przyjmą chrześcijaństwo. Młoda monarchini była jednak przerażona sytuacją. Wysłała do Jagiełły zaufanego posłańca, któremu przykazano przyjrzeć się dokładnie narzeczonemu. Jagiełło, zrozumiawszy sytuację, zaprosił nawet posłańca do łaźni, by tam pokazać mu, że nie jest szpetny i na niczym mu nie zbywa. Jak wyglądała królowa Jadwiga na obrazach Jak wyglądała młoda władczyni Polski? Tego nie wiedzieliśmy przez długie lata. Nie pozostał żaden portret monarchini wykonany za jej życia, nie ma też opisów. Janko z Czarnkowa, który dokumentował lata po śmierci Kazimierza Wielkiego w swojej kronice, poświęca wiele miejsca negocjacjom związanym z koronowaniem Jadwigi oraz z wydaniem jej za Jagiełłę. Jednak o fizjonomii samej królowej nie napisał ani słowa. Określa ją tylko mianem dziewicy. Znacznie bardziej wylewny był Jan Długosz, który stwierdził, że nie było podówczas bardziej urodziwej niewiasty na całym świecie. Sam Jagiełło miał się wpatrywać w żonę z wielkim podziwem. Ale Długosz znany jest z upiększania swoich opowieści i średniowiecznego przekonania, że piękno duchowe musi iść ręka w rękę z tym fizycznym. W dodatku sam Jadwigi nigdy nie widział, bo urodził się 16 lat po śmierci królowej. Portret młodej monarchini znajdziemy na jej pieczęci. Ale ta, jak to pieczęć, przedstawia raczej symbol niż konkretną osobę. Postać Jadwigi znalazła się też na drzewie genealogicznym Habsburgów, ale tam nie wyróżnia się niczym spośród schematycznie ujętych sylwetek. Natomiast na drzewie genealogicznym Jagiellonów królową Jadwigę odziano w szaty z epoki renesansu. Odkrycie sarkofagu królowej Jadwigi Pamięć o faktycznym wyglądzie zmarłej w wieku zaledwie 25 lat królowej coraz bardziej się zacierała. W powszechnej świadomości Jadwiga ma ciemne włosy i łagodne rysy nadane jej przez Baciarellego, XVIII-wiecznego malarza nadwornego. Jednakże przypadkowe odkrycie z kolejnego wieku postawiło dziewczęcą delikatność Jadwigi pod znakiem zapytania. 22 stycznia 1887 roku robotnicy odnawiający katedrę wawelską natrafili pod posadzką świątyni na nieznany sarkofag. Po oględzinach okazało się, że spoczywają w nim szczątki doczesne samej królowej Jadwigi. Szczątki były świetnie zachowane, a część kości wciąż pokrywała skóra. Na Wawel wezwano najznakomitszego antropologa tamtych czasów – Izydora Kopernickiego. Jego zadaniem było stworzenie jak najwierniejszego wizerunku monarchini na podstawie jej szczątków. Kopernicki dość szybko wywrócił powszechne przekonania o wyglądzie Jadwigi. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy Po pierwsze okazało się, że Jadwiga nie była szatynką, jak przedstawiano ją na obrazach, lecz blondynką. Miała też, jak na tamte czasy, piękne i zdrowe zęby. W całej szczęce brakowało tylko jednego. Jej czaszka wskazywała na wysokie czoło, prosty i wąski nos oraz, jak to określił Kopernicki, pięknie zaokrągloną bródkę. Tym, co zastanowiło badacza, była wielkość głowy monarchini i jej mocna, wręcz męska budowa. Z oględzin wynikało, że musiała mieć przynajmniej 170 cm wzrostu. Na kościach nie było widocznych śladów po złamaniach i otarciach, co sugerowało, że nie brała udziału w modnych wówczas polowaniach. Jej szczątki sugerowały, że odeszła nie tylko młodo, ale też w dobrym zdrowiu. Dane historyczne wskazują, że królowa zmarła w wyniku gorączki połogowej w 1399 r. Dokładniejsze oględziny szczątków królowej odbyły się po drugiej wojnie światowej, a dokonali ich eksperci medycyny sądowej. Obejrzawszy szkielet Jadwigi uznali nawet, że konieczne będzie potwierdzenie płci denatki. Czy Matka Boska Częstochowska to królowa Jadwiga? Z badań wynika, że Jadwiga miała mocną budowę i ostre rysy twarzy. Cechą charakterystyczną było krągłe, wysokie czoło i długi wąski nos. Nieco jak u Czarnej Madonny Częstochowskiej… I to wcale nie musi być przypadek. Kamil Janicki w książce „Damy polskiego imperium. Historie prawdziwe” przedstawia tezę, że postać Maryi na uświęconym obrazie była wzorowana właśnie na Jadwidze. Obraz zakupiony przez Elżbietę Łokietkównę we Włoszech, a następnie przewieziony do Polski, zawisł w nowo wybudowanym klasztorze na Jasnej Górze. Lecz ten w 1430 roku został splądrowany przez czeskich rycerzy, którzy szukali cennych zdobyczy. Taką zdobyczą był portret Madonny z dzieciątkiem, a konkretnie to wysadzana drogimi kamieniami rama obrazu. Żołdacy wyrwali ramę, niszcząc tym samym portret. Paulini zwrócili się o pomoc do samego króla Władysława Jagiełły. Ten wiekowy już wówczas władca wezwał malarzy z samego Wiednia i nakazał im przywieźć ze sobą portret Jadwigi, będący wówczas w posiadaniu Habsburgów. Dlatego Czarna Madonna ma mieć długi i wąski nos i nosi szatę ozdobiona liliami heraldycznymi rodu Andegawenów. Czy królowa faktycznie tak się ubierała? Z pozostawionych dokumentów i rachunków wynika, że Jadwiga nie przykładała szczególnej wagi do strojów. Nosiła się raczej ascetycznie i z francuska. Ta moda preferowana była na dworze węgierskim. Szata kobieca składała się z obcisłej góry, bogato zdobionego, noszonego na biodrach pasa i szerokiej spódnicy. Na suknię królowa narzucała płaszcz lub futro. Cenne, brunatne futra, otrzymała Jadwiga od męża. Królowa Jadwiga wsparła Uniwersytet Jagielloński Do historii, i to historii nauki, przeszły posiadane przez królową klejnoty. Wszystkie należące do królowej Jadwigi ruchomości, klejnoty, suknie i dzieła sztuki zostały przekazane na poczet odnowienia Akademii Krakowskiej. Ta uczelnia, założona przez Kazimierza Wielkiego, zdołała wykształcić zaledwie sześciu studentów, nim przepadła wraz ze śmiercią swego fundatora w 1370 roku. Ale Jadwiga, świetnie wykształcona, władająca biegle kilkoma językami i wychowana w duchu kultury francuskiej rozumiała, że nauka jest przyszłością. Wraz z mężem wyprosiła u Ojca Świętego pozwolenie na reaktywowanie uczelni. Za własne pieniądze kazała skupować też domy i działki, które później stały się podwalinami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jeśli więc kreślić portret Jadwigi w duchu, jaki obowiązywał za czasów Jana Długosza, była bez wątpienia zachwycającą kobietą, która ponad własną próżność przedłożyła rozwój nauki, kultury i sztuki. I właśnie ten działający do dziś najstarszy polski uniwersytet jest najwspanialszym portretem zmarłej zbyt młodo monarchini. Źródło: „Damy polskiego imperium. Historie prawdziwe”, Kamil Janicki Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gandalf – Władca Półpierścieni. Astronomowie odkryli nową, zagadkową klasę gwiazd
Badacze z Instytutu Nauki i Technologii w Austrii natrafili na obiekty, który mogą zainicjować wyodrębnienie zupełnie nowej klasy gwiazd. Wskazali dwie pozostałości gwiazdowe, które dzielą pięć wspólnych cech, w tym emisję promieniowania rentgenowskiego, mimo że są obiektami izolowanymi. Zdaniem zespołu te dwa przypadki wystarczą, aby zdefiniować nową klasę gwiazd.
Białe karły są ostatnim etapem w ewolucji gwiazd o masie mniejszej niż około 8–10 mas Słońca. Takie gwiazdy wyczerpują swoje paliwo jądrowe, opuszczają ciąg główny i zrzucają swoje zewnętrzne warstwy w przestrzeń kosmiczną. Pozostaje po nich niezwykle gęsty obiekt. Ponieważ gwiazdy często występują w układach podwójnych, białe karły również. W takich wypadkach dochodzi do aktów gwiezdnego kanibalizmu. Gęstszy biały karzeł zasysa materię ze swojego towarzysza. Jego masa rośnie i zbliża się do granicy stabilności. Jeśli ją przekroczy, dochodzi do gwałtownej reakcji termojądrowej, gwiazda eksploduje i nie pozostaje po niej nic. Jest to tak zwana supernowa typu Ia. Samotny biały karzeł Nawet jeśli nie dojdzie do eksplozji, akrecja materii generuje promieniowanie rentgenowskie – swego rodzaju „podpis” białego karła. W 2021 roku astronomowie wykryli białego karła bez towarzysza, który jednak emitował charakterystyczne promieniowanie rentgenowskie. Nazwano go „Moon-Sized” (o rozmiarze Księżyca), ponieważ ma wielkość zbliżoną do naszego Księżyca. Posiada on również inne niezwykłe cechy, takie jak szybka rotacja i bardzo silne pole magnetyczne — co nie jest typowe dla białych karłów. Niedawno naukowcy z zespołu Ilarii Caiazzo z Instytutu Nauki i Technologii w Austrii potwierdzili emisję promieniowania rentgenowskiego nie w jednym, lecz w dwóch izolowanych obiektach nazwanych Gandalf i właśnie Moon-Sized. Oba są silnie magnetyczne i szybko rotujące, a ponieważ powstały w wyniku gwałtownych kosmicznych zderzeń, określa się je jako „pozostałości po zderzeniu”. Emitując promieniowanie rentgenowskie mimo braku towarzysza, tworzą nową klasę obiektów. Półpierścień materii Gandalf nie jest zupełnie nowym odkryciem. Dr Ilaria Caiazzo zaobserwowała go po raz pierwszy podczas badań podoktorskich i sklasyfikowała jako interesujący obiekt ze względu na sygnały wskazujące na obecność materii wokół niego. Widma emisji wodoru zmieniające się między dwoma maksimami podczas sześciominutowej rotacji wskazują na półpierścień materii krążącej wokół gwiazdy. – Początkowo sądziliśmy, że to układ podwójny. Przy tak silnym polu magnetycznym rotacja powinna być zsynchronizowana z orbitą towarzysza, podobnie jak rotacja Ziemi z orbitą Księżyca. Jednak najszybszy znany okres orbitalny wynosi 80 minut, podczas gdy Gandalf obraca się w zaledwie 6 minut – komentuje kierujący badaniami dr Andrei Cristea. Dodaje, że gdyby Gandalf był w układzie podwójnym, byłby skrajnie niesynchronizowany, co czyniłoby go jeszcze bardziej zagadkowym. – Jednak nigdy nie znaleźliśmy jego towarzysza. Skąd więc pochodzi materia okołogwiazdowa? Niesymetryczne pole magnetyczne W trakcie obserwacji naukowcy odkryli widma wodoru z podwójnym maksimum, przypominającym kocie uszy. – Zwykle oznacza to obecność dysku materii wokół pozostałości po zderzeniu. Jednak dokładniejsza analiza pokazała, że sygnał zmienia się między dwoma maksimami w rytmie rotacji. Wskazuje to na obecność półpierścienia materii, zjawiska wcześniej niespotykanego w białych karłach – podkreśla ekspert. Zespół sugeruje, że aby materia mogła być utrzymywana w takiej asymetrycznej strukturze, obiekt musi mieć silne i niesymetryczne pole magnetyczne. Zaproponowano kilka scenariuszy wyjaśniających tę kwestię. W pierwszym scenariuszu silnie namagnesowana gwiazda mogłaby obracać się na tyle szybko, że generuje potężną siłę zdolną do wyrzucania materii z samej siebie. Taki scenariusz wypływu jest już znany w przypadku silnie magnetycznych gwiazd neutronowych zwanych pulsarami, choć nigdy nie został jeszcze zamodelowany dla pozostałości białego karła. Drugi scenariusz zakłada, że część materii pozostałej po zderzeniu nie została wchłonięta i krąży wokół gwiazdy po wydłużonej orbicie, stopniowo opadając na nią przez setki milionów lat. W trzecim scenariuszu źródłem materii miałoby być otoczenie — np. planetoidy lub fragmenty planet spadające na białego karła. Choć Gandalf wykazuje ślady takiego „zanieczyszczenia”, nie widać ich u starszego Moon-Sized, a sam mechanizm nie tłumaczy emisji promieniowania rentgenowskiego w obu przypadkach. – Dwa już zidentyfikowane przez nas obiekty mają wiele podobieństw, ale także różnice. Odnalezienie większej liczby takich pozostałości pomoże nam wykluczyć niektóre scenariusze i być może odkryć zupełnie inne wyjaśnienia – podsumowuje Aayush Desai z Instytutu Nauki i Technologii w Austrii. Źródło: Astronomy & Astrophysics Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy apokalipsa wywołana przez AI jest możliwa? Jak bardzo powinna martwić nas taka możliwość?
Obawy, że sztuczna inteligencja może powstać i zniszczyć ludzkość, są zrozumiałe. Wielu z nas wychowało się na filmach takich jak „Terminator” czy „Matrix”, które bazując na tym, iż maszyny nie mają emocji, pokazały, jak może wyglądać świat bez decyzyjnego pierwiastka ludzkiego. Przed niekontrolowanym rozwojem AI ostrzegają ci sami ludzie, którzy ją tworzą. Czy czeka nas wojna między biologiczną i sztuczną inteligencją?
– Stworzenie nadludzkiej sztucznej inteligencji może prowadzić do dwóch najgorszych scenariuszy W pierwszym z nich zdolność do zabicia wszystkich ludzi — na przykład w postaci superwirusa zaprojektowanego przez AI — mogłaby trafić w niepowołane ręce. W drugim AI mogłaby okazać się czymś w rodzaju superinteligentnego obcego, który — być może bez złych intencji — unicestwia swoich słabych gospodarzy — mówi Charles Jones, profesor ekonomii w Stanford Graduate School of Business. Cena ludzkiego życia W przeciwieństwie do innych zagrożeń egzystencjalnych, takich jak zmiany klimatu czy ryzyko wojny konwencjonalnej, zagrożenia związane z AI są trudne do oszacowania. Są terenem spekulacji z prostej przyczyny – wiemy o tym znacznie mniej niż o wzorcach klimatycznych a nawet o prawdopodobieństwie wystąpienia konfliktu zbrojnego. Mimo to powinniśmy zacząć planować, jak zapobiec tym zagrożeniom, nim będzie za późno. Wymaga to przekierowania części środków z wyścigu AI na badania nad bezpieczeństwem. Pytanie jak dużych środków? Profesor Jones przeprowadził odpowiednie obliczenia i przyznał, że liczby te są naprawdę szokujące. Jego modelowanie sugeruje, że optymalne wydatki na ograniczanie ryzyka związanego z niekontrolowanym rozwojem sztucznej inteligencji powinny wynosić co najmniej 1% obecnego PKB Stanów Zjednoczonych — czyli ponad 310 miliardów dolarów rocznie. W niektórych analizowanych scenariuszach wydatki te powinny przekraczać nawet 20% PKB. – Te liczby są naprawdę duże, ale logika stojąca za nimi jest prosta: życie ludzkie jest cenne, więc jego ochrona przed katastrofalnym ryzykiem może uzasadniać ogromne wydatki. Gdy prawa robotyki Asimova to za mało Powinniśmy chronić się przed ryzykiem, to jasne. Pozostaje pytanie: przed jakim konkretnie ryzykiem? – Scenariusz wygląda mniej więcej tak. Wyobraź sobie, że dajemy AI jedno zadanie: rozwiązanie dużego, złożonego problemu, takiego jak hipoteza Riemanna – jednego z najsłynniejszych nierozwiązanych problemów matematycznych. Może ona uznać, że potrzebuje ogromnej mocy obliczeniowej i nieograniczona zdrowym rozsądkiem zacznie przekształcać każdy nieożywiony obiekt na Ziemi w jeden ogromny superkomputer, pozostawiając 8 miliardów ludzi na śmierć głodową w gigantycznym, sterylnym centrum danych. Może nawet wykorzystać nas jako surowiec – napisał na łamach „New Scientist” dziennikarz technologiczny Matthew Sparkes. Oczywiście możemy mówić o różnego rodzaju wbudowanych zabezpieczeniach, trzech prawach robotyki Asomova czy nawet tworzeniu AI kontrolującej inną AI. Kłopot w tym, że nasza zdolność do wbudowywania zabezpieczeń i zasad w AI jest zwyczajnie mało skuteczna. Możemy powiedzieć dzisiejszym dużym modelom językowym, żeby nie były rasistowskie, nie przeklinały ani nie zdradzały przepisów na materiały wybuchowe — ale w odpowiednich okolicznościach i tak to zrobią. Po prostu nie rozumiemy wystarczająco dobrze, co dzieje się wewnątrz modeli AI, aby skutecznie zapobiegać ich niepożądanym działaniom. Klasyczny dylemat więźnia – Nawet gdybyśmy rozwiązali wszystkie te problemy, wciąż pozostaje scenariusz, w którym model AI celowo postanawia się nas pozbyć – w stylu „Terminatora” lub „Matrixa”. Może do tego dojść poprzez bardzo stopniowe ulepszenia AI przez długi czas albo niemal natychmiast, w wyniku tzw. osobliwości – hipotetycznego procesu, w którym AI staje się na tyle inteligentna, by ulepszać samą siebie, a następnie bardzo szybko iterować, stając się coraz mądrzejszą i w mgnieniu oka przewyższając ludzką inteligencję – komentuje Sparkes. Choć dyrektorzy i badacze AI wyrażają obawy, że rozwój postępuje zbyt szybko, mają silne bodźce, by nie naciskać hamulca. – Można to rozumieć jako klasyczny dylemat więźnia — wyjaśnia Jones, odwołując się do scenariusza z teorii gier, w którym działanie we własnym interesie jest racjonalne, ale prowadzi do gorszego wyniku zbiorowego. Prawdopodobieństwo zagłady Zdaniem profesora Jonesa każde laboratorium pracujące nad AI przekonuje, że nawet jeśli spowolni prace nad AI, to, co ma się wydarzyć, i tak się wydarzy. Ale jeśli będę się ścigać, to może będę bezpieczniejszy niż inni. Więc powinienem brać udział w wyścigu. Z drugiej strony artykuł z 2024 roku, który objął prawie 3000 badaczy AI, wykazał, że ponad połowa z nich uważa, iż prawdopodobieństwo wyginięcia ludzkości lub trwałego, poważnego jej osłabienia spowodowanego przez AI — tzw. p(doom), czyli „prawdopodobieństwo zagłady” — wynosi co najmniej 10 procent. Profesor Jones ma pewne pomysły na ograniczenie ryzyka związanego z niekontrolowanym rozwojem AI. Sądzi, że podatek od GPU mógłby finansować badania nad bezpieczeństwem. AI mogłaby też być kontrolowana podobnie jak broń jądrowa — poprzez międzynarodowe porozumienia i instytucje. Podczas zimnej wojny, jak zauważa Jones, „udało nam się nie nacisnąć czerwonego przycisku”. Jednocześnie przyznaje, że powstrzymanie AI może okazać się jeszcze trudniejsze niż zapobieganie wojnie nuklearnej: – Jeśli osiem miliardów ludzi miałoby dostęp do czerwonego przycisku, czy można zagwarantować, że nikt go nie naciśnie? Źródło: Stanford Business, New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najdalej w historii. Astronauci misji Artemis II zmapowali niewidoczną stronę Księżyca i pobili rekord Apollo 13
Czworo astronautów misji Artemis II okrążyło Księżyc i pobiło liczący 56 lat rekord. Od wczoraj to Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch i Jeremy Hansen są tymi, którzy oddalili się od Ziemi na największą odległość – 406 771 km.
„Dzień dobry Artemis II… tu Jim Lovell. Cieszcie się podróżą wokół Księżyca. Twórzcie historię” – te słowa obudziły czworo astronautów misji Artemis II w poniedziałek 6 kwietnia. Legendarny astronauta misji Gemini 7 i 12, a przede wszystkim Apollo 8 i Apollo 13, zmarł w ubiegłym roku. Jednak przed śmiercią nagrał wiadomość dla ludzi, którzy podążają jego śladami. Śladami Jima Lovella Cała misja Artemis II jest mocno związana z dokonaniami Lovella – astronauty, w którego w filmie „Apollo 13” wcielił się niezrównany Tom Hanks. Przede wszystkim Artemis II, tak jak Apollo 8, jest pionierskim załogowym lotem nowego programu poza orbitę Ziemi. Daje astronautom możliwość zobaczenia Księżyca, w tym jego niewidocznej z Ziemi strony, z bliska. Natomiast trajektoria swobodnego powrotu wokół Księżyca, bez wchodzenia na jego orbitę, to ta opracowana przez NASA, by uratować załogę Apollo 13, gdy doszło do eksplozji zbiornika z tlenem. Wczoraj, 6 kwietnia 2026, dokładnie o godzinie 19.56 CEST, czworo astronautów misji Artemis II znalazło się 406 771 km od naszej planety, bijąc tym samym ustanowiony 56 lat temu rekord Apollo 13. Załoga Jima Lovella znalazła się 400 171 km od Ziemi. Przypomnijmy, że średnia odległość między Księżycem a Ziemią wynosi 384 400 km. W hołdzie Carroll Wiseman Moment, w którym astronauci pobili ten rekord był przepełniony emocjami. – Rozpoczynaliśmy tę podróż jako jedna rodzina astronautów. Ale po drodze straciliśmy kogoś bardzo bliskiego. Nazywała się Carroll: była żoną Reida, matką Katie i Ellie – powiedział do centrum kontroli lotu specjalista misji Artemis II i jedyny Kanadyjczyk na pokładzie, Jeremy Hansen. Hansen odnosił się do żony dowódcy misji, Reida Wisemana, która zmarła na raka w 2020 roku. Członkowie załogi wspólnie poprosili o nazwanie jednego z kraterów, które zidentyfikowali na Księżycu, jej imieniem. Krater ten znajduje się na północny zachód od krateru Glushko, na tej samej szerokości geograficznej co krater Ohm. Hansen nazwał go „jasnym punktem” na widocznej z Ziemi stronie Księżyca. Członkowie misji zdecydowali się także nazwać inny krater imieniem swojego statku kosmicznego Orion – „Integrity”. Odpowiedź NASA była krótka: „Integrity i krater Carroll – odbieramy wyraźnie.” Z naukowego punktu widzenia ważnym momentem wczorajszego przelotu było coś zupełnie innego, a konkretnie możliwość zmapowania niewidocznej strony Księżyca. Przypomnijmy, że widzimy tylko jedną stronę Księżyca, ponieważ jego obrót jest zsynchronizowany z ruchem wokół Ziemi. Obserwacje niewidocznej strony Księżyca Przez około sześć godzin astronauci Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch oraz Jeremy Hansen szczegółowo opisywali kontroli lotu wszystko, co widzą, gdy ich statek kosmiczny przelatywał nad niewidoczną stroną Księżyca. Kampania obserwacyjna była transmitowana online. W trakcie tej części lotu naukowcy byli obecni w nowo utworzonym pomieszczeniu zwanym Science Evaluation Room, znajdującym się obok centrum kontroli misji. Tam mogą na bieżąco analizować przekazywane informacje oraz doradzać i kierować obserwacjami. Choć Księżyc został dokładnie zmapowany przez satelity, naukowcy wciąż mają wiele pytań dotyczących jego historii. Obserwacje astronautów mogą na nie odpowiedzieć, ponieważ ludzkie oko dostrzega subtelne różnice w kolorze i jasności niewychwytywalne przez kamery. W tych różnicach mogą kryć się odpowiedzi – a także nowe pytania – dotyczące ewolucji Księżyca. Podczas przelotu załoga przez około 40 minut nie miała łączności z centrum kontroli lotu, ponieważ Księżyc blokował sygnał radiowy. W tym czasie „Integrity” znalazł się najbliżej jego powierzchni – w odległości około 6545 km. Kosmiczne zaćmienie Słońca Pod koniec przelotu astronauci obserwowali także zaćmienie Słońca z kosmosu. Nawet z niewielkiej kamery na panelach słonecznych statku było ono spektakularnym i nieco niesamowitym widokiem dla obserwatorów na Ziemi. Na pokładzie efekt był jeszcze bardziej niezwykły – światło Ziemi oświetlało część nocnej strony Księżyca podczas zaćmienia. – Nie mam słów, by opisać to, co teraz widzimy za oknem – skomentował Wiseman. Podczas 53-minutowego zaćmienia załoga wypatrywała także pyłu unoszącego się nad powierzchnią Księżyca, podświetlonego przez wschodzącą Ziemię. Astronauci zgłosili również naukowcom, że zauważyli co najmniej cztery błyski – prawdopodobnie uderzenia meteorytów w ciemną powierzchnię Księżyca. Informacje te wzbudziły entuzjazm zgromadzonych naukowców. Zachować pokorę Administrator NASA, Jared Isaacman, poprosił załogę, aby opisała swoją podróż jednym słowem, na co Christina Koch odpowiedziała: „pokora”. – Nigdy nie bylibyśmy tutaj, gdyby nie tak wielu ludzi, którzy byli przed nami – począwszy od Neila Armstronga, Katherine Johnson, przywódców ruchu praw obywatelskich i wszystkich, którzy pracowali nad tym statkiem kosmicznym – podkreśliła. Artemis II leci już w kierunku Ziemi. W nocy z piątku na sobotę ma odbyć się najbardziej niebezpieczny moment misji, czyli wejście w ziemską atmosferę. Przypomnijmy, że statek Orion, którym podróżują astronauci, podczas dziewiczego lotu miał pewne problemy z osłoną ablacyjną. Trzymajmy kciuki, by tym razem zadziałała idealnie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.