Socrealizm dla turysty. Sztuka dla konesera.
Przed restauracją Stylowa z 1956 r. parkuje czarny trabant. Kierowca odziany jest w przydługą marynarkę z lat 80., na głowie ma nieco sfatygowany beret. Pasażerowie wyglądają współcześnie, by nie powiedzieć trendy. To zagraniczni turyści korzystający z oferty jednej z firm proponujących zwiedzanie Nowej Huty w duchu realnego socjalizmu. Grupę Anglików spotykam jeszcze na osiedlu Górali. Tym razem goście gramolą się na czołg, główną tutejszą atrakcję turystyczną. Co ich tak naprawdę przyciąga do Nowej Huty? Przecież, jak mówi z przekąsem Paweł Derlatka, właściciel klimatycznego Klubu 1949 pełnego pamiątek po PRL (klub niebawem wprowadzi się do jednego z pomieszczeń przy kinie Sfinks i będzie funkcjonować pod nazwą C2 Południe Cafe): „w mniemaniu rodowitych krakusów Huta nie ma nic ciekawego do zaproponowania”. A jednak Nowa Huta uwodzi. Bo to inna bajka. Urbanistyczna i architektoniczna. Socrealistyczna. Ale nie tylko. Zacznijmy zwiedzanie nietypowo. Kulturalnie. Polska Ludowa dbała (oficjalnie) o rozwój duchowy swoich robotników. Do dziś działa tu Teatr Ludowy, zbudowany w 1955 r. Sztuki naturalnie już nie są tak nachalnie optymistyczne jak kiedyś. Na scenie Stolarni, która pojawiła się w miejsce dawnych warsztatów stolarskich, teraz mówi się o wykluczeniu, przemocy, agresji. Ale to niejedyny teatr, który warto w Nowej Hucie odwiedzić. Pięć lat temu na osiedlu Szkolne przeniósł się z krakowskiego Kazimierza Teatr Łaźnia Nowa. I szybko stał się jednym z najmodniejszych punktów miasta. Teatr nie boi się eksperymentów. Ani swoich sąsiadów. Obok profesjonalistów, występuje tu na przykład nowohucki bokser czy wychowanek pobliskiego domu poprawczego. Jeśli ktoś stawia na „najważniejszą ze sztuk”, czyli film, powinien wybrać się do studyjnego Sfinksa. To jedyne wciąż czynne kino z epoki. Zamiast reklam puszczana jest tu Nowohucka Kronika Filmowa. Dwa inne kina Światowid i Świt co prawda zakończyły swoją filmową przygodę w latach 90., ale też nie popadły w zapomnienie. W dawnej sali kinowej Świtu mieści się pchli targ pod obiecującą nazwą Wyspa Skarbów. Można tu kupić stare śrubki, zakurzone meble, jeszcze działające radia. W budynku Światowida swoją siedzibę ma natomiast organizujące się Muzeum PRL. Proponuje m.in. grę symulacyjną „Dekada 1979–1989”. Uczestnik wciela się w opozycjonistę. Cel: utrzymać rodzinę, ale nie dać historycznej plamy. Gracz musi się liczyć z obserwacją przez Służbę Bezpieczeństwa, zatrzymaniem i więzieniem. Ciekawie prezentuje się też scena muzyczna. I to ta dosłowna. Koncerty odbywają się na przykład w jednej z dawnych halocynowni elektrolitycznej kombinatu metalurgicznego im. W. I. Lenina (teraz Arcelor Mittal Poland). Miejsce to szczególnie upodobał sobie festiwal muzyki współczesnej Sacrum Profanum. Podczas najbliższej edycji we wrześniu odbędą się tu koncerty islandzkiego zespołu Mum oraz wokalisty grupy Sigur Ros – Jonsiego. Żeby dostać się do hali, trzeba minąć stylizowane na renesansowe i barokowe włoskie pałace budynki centrum administracyjnego. Wzniesiono je w latach 1951–1955. Miejscowi nazywają je „Pałacem Dożów” albo „Watykanem”. Oglądam monumentalne budowle z pilastrami, attykami oraz podcieniami otaczającymi plac. Biegnie z niego pięć promieniście rozchodzących się szerokich alei. Osiedla wokół placu były starannie przemyślane. Każde z nich to jakby osobne miasteczko ze szkołami, punktami usługowymi, sklepami. Wchodzę do Cepelii. Kute żyrandole i drewniane meble to pierwotne wyposażenie sklepu, jeszcze z lat 50. Zaglądam do księgarni Skarbnica, kwiaciarni Kalinka czy pobliskiego sklepu papierniczego. Tu też czas się zatrzymał. No tak, ale takie smaczki docenić są w stanie tylko Polacy. – A my niewielu mamy polskich turystów... Czemu? Pewnie winna jest słaba promocja Nowej Huty – mówi Grzegorz Kompa, właściciel Communist Tour. Może warto więc zainwestować w reklamę, może w chwytliwy przebój? A przynajmniej udany remiks O Nowej to Hucie piosenka.
W czasie pobytu u Indian Tapirape raz poczułem nagle ból mięśni głowy, tuż nad czołem. Ból był raczej lokalny, ale przez kilka dni uparcie dręczył, utrudniając sen. Nie miałem pojęcia, jaka była tego przyczyna. Wymacałem jakiś mały guz i obok dwa dalsze. Guzy powoli rosły, ale ból ustał.
Wreszcie zdałem sobie sprawę, że w tych guzach hoduję znane prawie w całej tropikalnej Ameryce pasożyty bicho, czyli czerwie muchy Dermatobia hominis pasożytujące na ssakach, w tym i na ludziach. Orientowałem się, co to jest, ale głowę miałem nabitą instrukcjami dwóch bardzo znanych podręczników entomologii medycznej. Zalecały jak najszybsze usunięcie nieproszonych gości drogą chirurgiczną. Guzy nabrały wręcz imponujących rozmiarów. Udałem się do Belem, do lekarza, jak się okazało z wykształcenia chirurga, który nauki medyczne pobierał we Francji. Jak na chirurga przystało, zabrał się ostro do dzieła i w miejscowym znieczuleniu przeciął dwa guzy. Ale coś mu kiepsko szło. Zamiast wyciągnąć całego czerwia, przeciął go na dwoje i część zgubił. Drugiego też nieco poharatał, więc i w tej ranie zostawił jakiś jego fragment. Trzeci guz, na moje życzenie, zostawił. Zdecydowałem hodować go dalej i zobaczyć, co z tego wyniknie. Jako że zabieg nie należał do udanych, co drugi dzień musiałem jeździć na zmianę opatrunku. Trwało to prawie dziesięć dni [...]. W końcu znudziło mi się oczekiwanie, aż larwa sama wyjdzie. Któregoś dnia odwiedziłem mojego przyjaciela. Rzucił okiem na mój „nabytek” entomologiczny i zapytał: – Chcesz, bym ci go wyciągnął? – Tak – odpowiedziałem. – Daj mi nieco waty i spirytus. Ruchem eksperta wziął watę w palce, ucisnął guz od dołu i wyskoczył duży czerw. Posmarował skórę spirytusem i na tym całą sprawę zakończył. Ja tymczasem załadowałem czerwia do probówki, umieszczając na niej odpowiednią informację, m.in. tę, że żywicielem pasożyta był niżej podpisany, a po wielu podróżach owa larwa Dermatobia hominis wylądowała w Instytucie Zoologii PAN w Warszawie, jako – zdaje mi się – pierwszy okaz tego rodzaju w ich zbiorach. To, wydawałoby się, drobne wydarzenie świetnie charakteryzuje Borysa Malkina – przyrodnika, antropologa, fotografa, filmowca-dokumentalistę, badacza kultur Indian Ameryki Południowej. I wytrawnego podróżnika, którego w świat gnało nie snobistyczne pragnienie „zaliczenia” turystycznych atrakcji, ale pasja, chęć poznania i odkrycia czegoś nowego. Borys Małkin urodził się 20 listopada 1917 r. w Witebsku. Rewolucyjne porządki wprowadzone przez bolszewików na tyle zaniepokoiły jego rodziców, że postanowili opuścić Rosję. W 1918 r. przenieśli się do Warszawy. Ojciec Jakub, prawnik, pracował w Stowarzyszeniu Drobnych Kupców. Matka, Cecylia z Lewinów, prowadziła dom. Jak każda ambitna rodzina, Małkinowie (tak wtedy brzmiało nazwisko rodowe, Malkinem został wiele lat później) pragnęli, by ich syn zdobył solidne wykształcenie. Tyle że młody Borys zamierzał życie przeżywać po swojemu i lekcje zbytnio go nie zajmowały. Nie żeby się nie uczył. – On po prostu uczył się tego, co mu się podobało: przyrody, geografii, historii – mówi Helena Malkin, żona badacza. – I musiał być jakimś strasznym chuliganem, bo usuwano go z wielu szkół. Pewnego razu nauczycielka biologii ze strachu przed przyniesionym przez Borysa na lekcje zaskrońcem wskoczyła na stół, a rabin regularnie wyrzucał go z lekcji teologii żydowskiej. Jednak przyrodnicza pasja niesfornego ucznia zwróciła uwagę dyrektora gimnazjum żydowskiego, przyrodnika Szymona Tenenbauma. – Szybko się zorientował, co mnie interesuje. Podrzucał mi książki – czy to o owadach, czy to o wyprawach do Ameryki Środkowej, pozwalał przychodzić do siebie do domu, uczył oznaczać chrząszcze – opowiada podróżnik. Wiedza ta miała później zaprocentować, ale była niewystarczająca, by dotrwać do matury. Tak więc Malkin szkół nie ukończył, poświęcając czas na uganianie się za owadami i wertowanie atlasów geograficznych. Przez jakiś czas pracował w „Szpilkach”, zajmując się obsługą prenumeratorów. W końcu rodzice wysłali go do braci matki mieszkających w USA. Ta decyzja uratowała mu życie. Cała jego rodzina, w tym młodsza o siedem lat siostra Ida, z którą był mocno związany, zginęła, prawdopodobnie w getcie warszawskim. Powojenne poszukiwania bliskich nie przyniosły rezultatów. W Nowym Jorku 21-letni Borys uczy się angielskiego, dorabia sprzątaniem i spotyka się z entomologami związanymi z American Museum of Natural History. Wbrew życzeniom swego bezdzietnego wuja Maksa, farmaceuty i właściciela apteki, nie chce przejąć rodzinnego biznesu. W 1941 r. wyjeżdża do Eugene, gdzie studiuje warunkowo na University of Oregon i otrzymuje stypendium dla młodych emigrantów. Rok później zostaje obywatelem Stanów Zjednoczonych i wkrótce dostaje… przydział do wojska w obsłudze naziemnej sił powietrznych USA. W czasie wojny ma służyć w obronie przeciwlotniczej w Anglii, ale ogólnoświatowa zawierucha wydaje mu się dobrą okazją do poznania tegoż świata. Prosi więc o możliwość służenia w Nowej Gwinei (holenderskiej; obecnie Indonezja – Irian Jaya). Wprawdzie można tam było oberwać od Japończyków i wprost roiło się od niebezpieczeństw czyhających w puszczy, ale to jest coś dla niego. Tamtejsze owady bardzo go interesują. Żołnierz Malkin spędza około półtora roku w bazach wojskowych na Pacyfiku: na Nowej Gwinei, w Australii i na Filipinach. W przerwach od służby zbiera pająki dla muzeów, tworząc jedną z największych kolekcji stawonogów pozyskanych przez żołnierzy amerykańskich podczas II wojny światowej. Po wojnie jako weteran otrzymuje 5-letnie stypendium, które wykorzystuje na studia z antropologii i archeologii, m.in. w Londynie. Przeszło rok podróżuje po Afryce, zbierając okazy zoologiczne i entomologiczne. Studia kończy jako 40-letni mężczyzna i przez następne dwa lata uczy antropologii ogólnej na University of Minnesota. Nie dla niego jednak życiowa stabilizacja. Niespokojna natura bierze górę nad uporządkowanym i przewidywalnym życiem akademickiego wykładowcy. Podejmuje decyzję, że będzie podróżować i zbierać kolekcje etnograficzne i zoologiczne dla muzeów. Początki są jednak szalenie trudne, o czym wie każdy „wolny strzelec”. Musi walczyć o zlecenia, ale po latach wyrabia sobie taką markę, że ważne instytucje naukowe i muzea same zabiegają, by to właśnie on pozyskiwał dla nich zbiory. Nic zresztą dziwnego. Malkin jest pracowity i rzetelny. Jego wszechstronne wykształcenie, znajomość języków (oprócz rosyjskiego, którym posługiwali się jego rodzice, oraz polskiego świetnie zna angielski, hiszpański i portugalski), a także instynkt rasowego badacza terenowego są w tej pracy niezastąpione. Działa skrupulatnie i metodycznie. Tworzy tzw. ciągi technologiczne ilustrujące etapy wyrobu przedmiotów. – Starałem się skompletować cały zestaw kultury materialnej danej grupy tubylczej. Bywało, że szukałem jakiegoś przedmiotu, np. dmuchawki, kilka dni tylko dlatego, że stanowił brakujący element kolekcji. Prowadziłem też staranną dokumentację fotograficzną. Dość szybko zdałem sobie sprawę, że to, co utrwalę, niedługo będzie historią – opowiada. Dwa spośród ponad 20 czarno-białych filmów nakręconych dla Institut für den Wissenschaftlichen Film w Getyndze można obejrzeć (do 28 lutego 2009 r.) w Muzeum Etnograficznym w Krakowie na wystawie pt. Ekwador. Wzory kultur na równiku. Jeden prezentuje etapy wykonania glinianego garnka – od pozyskania surowca i domieszek, przez ręczne formowanie, aż po wypalanie w otwartym palenisku. Drugi przedstawia połów ryb przy użyciu trujących korzeni barbasco. Południowoamerykańska przygoda Borysa Malkina zaczyna się w 1957 r. Wtedy jeszcze nie wie, że poświęci jej połowę swojego życia. Wspomnienia z wypraw zapisał po latach w wydanej niedawno książce Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej. Ta Ameryka zdarzyła mu się przypadkiem. – Pewnego dnia po powrocie do domu w Seattle zastałem list od nieznanego mi wówczas studenta medycyny Sterlinga Bunella Jr. Człowiek ten zaproponował mi wspólny wyjazd do Brazylii, a zarekomendował mu moje towarzystwo nasz wspólny znajomy, dr Edward Ross. W pierwszej chwili uznałem ten pomysł za niedorzeczny. Wtedy najbardziej fascynowała mnie Afryka, a o Ameryce Południowej niewiele wiedziałem. Wydawało mi się, że nie byłem właściwą osobą do tego rodzaju przedsięwzięcia. Poradziłem się przyjaciela, a on rozwiał moje wahania krótkim: „Nad czym się zastanawiasz, głupcze. Jedź do Brazylii!”. Wyrusza więc i odtąd regularnie wraca do krajów Ameryki Południowej. Nieraz godzinami krąży nad puszczą, by dotrzeć do wybranego plemienia. Ma ulubione szczepy indiańskie: Tapirape, Karaja, Urubu Kapoor z Brazylii. Zostaje w wioskach na kilka miesięcy, czekając na możliwość powrotu do cywilizacji jakąś zabłąkaną awionetką. I dzięki temu może obserwować życie puszczańskich nomadów. Roque skoczył na drzewo, napiął łuk i posłał strzałę prosto w koronę. Po chwili, z głuchym łoskotem, spadła jeszcze jedna małpka przeszyta strzałą, po drodze ciężko uderzając o gałęzie. Kobiety udały się w głąb lasu w poszukiwaniu czerwi chrząszczy palmowych. Zrąbywały niezbyt grube palmy, potem odłupywały duże części ich pni, wydłubując ze środka, za pomocą patyka, tłuste czerwie (...). Są to larwy bardzo dużego chrząszcza ryjkowca Rhynchophorus palmarum, pasożytującego najczęściej na drzewie palm pindo. Kobiety przystąpiły do konsumpcji tych czerwi – żywych: chwytały takiego za głowę, odgryzały resztę (miękką, słodkawą), a twardą schytynizowaną głowę wyrzucały. Resztę zdobyczy zabrały ze sobą, aby w nocy podpiec ją na ogniu i podzielić się z pozostałymi. Trzy ustrzelone małpki obciążyły dodatkowo kosze kobiet. Ruszamy. Poza małpkami i tym, co zdobyły kobiety, nie mamy nic – wspominał Malkin swój pobyt wśród paragwajskich Indian Ache. Mieszkanie w indiańskich chatach znacznie ułatwiało mu obserwacje. Tubylcy zaciekawiali go sposobem bycia, obyczajami. Brał udział w ich świętach, tańczył z Indianami Tukuna, podziwiał rytualne maski Karaja, których wyrób był zastrzeżony tylko dla mężczyzn (ciekawskie kobiety karano śmiercią, później już tylko… zbiorowym gwałtem). Malkin swoją pracę terenową nazywał żywą archeologią. Przed wyjazdem do puszczy starał się nie stykać z nikim przeziębionym, wiedząc, że infekcja może dla Indian skończyć się źle. Nie traktował dzikich protekcjonalnie, nie próbował też stać się jednym z nich. – Nastawienie Indian było uzależnione od ich wcześniejszych doświadczeń. A te były raczej niefortunne. Kiedy po raz pierwszy zjawiłem się u Indian Karaja, ich kacyk zapytał mnie, czy nie będę kraść – opowiada podróżnik. Biali przybysze, z którymi Indianie się dotąd zetknęli, byli zachłanni – na ziemię, drewno, kobiety. Ale ten biały jedynie łowił drobne zwierzęta, a nawet płacił za przynoszone mu węże, jaszczurki, ważki. Oprócz zbierania okazów fauny skupował też przedmioty kultury materialnej: broń, narzędzia, ozdoby, kosze, gliniane naczynia, instrumenty muzyczne. Za najcenniejsze swoje zdobycze uważa tipiti Karaja – wyciskacz do usuwania z manioku trującej substancji, oraz trapiche – prasę do wyciskania soku z trzciny cukrowej. – Często był jedyną lub ostatnią osobą, która dokumentowała kulturę ludów indiańskich w latach 50. i 60 XX w. Spośród ponad 40 kultur, które badał, do dziś większość przeobraziła się tak bardzo, że trudno je odróżnić od lokalnego wariantu kultury narodowej danego kraju. Niektóre, jak Ishconahua z Peru, niemal przestały istnieć – mówi dr Mariusz Kairski z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, przyjaciel podróżnika. Po wielu latach nieobecności Malkin przyjechał do Polski w 1959 r. Współpracował z pismem Poznaj świat, gdzie zamieszczał swoje relacje. Szybko nawiązał kontakty, często przyjacielskie, ze środowiskiem naukowym. Na początku lat 80. zamieszkał w Warszawie. Ostatnia wyprawa Malkina, w 1994 r. do Boliwii i Paragwaju, nie spotkała się z aprobatą jego lekarza. Podróżnik, mimo słusznego wieku, pozostaje jednak niepokorny. Twierdzi, że w puszczy nie ma stresów. Trudno dziś przecenić rangę kolekcji zebranej przez Malkina, a podarowanej przezeń Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. Miał szczęście udokumentować to, co dziś jest już tylko wspomnieniem. – Największą satysfakcję sprawia mi świadomość, że mogłem poznać osobiście i chyba dość dobrze ten odchodzący świat – mówi podróżnik.
Małopolska-szlak architektury drewnianej
Szlak architektury drewnianej pozwala zobaczyć bogactwo budownictwa południowo-wschodniej Polski – kościoły, cerkwie, dzwonnice, dwory, spichlerze i wiejskie chaty. Każdy może wytyczyć własny szlak.
Z Krakowa, gdzie swój początek ma Małopolski Szlak Architektury Drewnianej (cały Szlak Architektury Drewnianej kończy się w Medyce na granicy polsko-ukraińskiej), wyruszam w piątkowe popołudnie. Tego dnia czasu wystarczy mi na zwiedzenie tylko dwu obiektów, ale za to niezmiernie ciekawych. Kieruję się do Lipnicy Murowanej. Przewrotnie właśnie tu zachował się drewniany kościół św. Leonarda. Legenda głosi, że zbudowano go w 1141 r., w miejscu gdzie stała pogańska gontyna. O jego przedchrześcijańskich korzeniach ma świadczyć drewniany słup podtrzymujący ołtarz – rzeźba Świętowita. Zastanawiam się, jak to możliwe, by w chrześcijańskim kościele zachowało się do dziś przedstawienie pogańskiego bożka? – Być może stało się tak dlatego, że słup zamieniono na krzyż poprzez przybicie do niego poziomej belki. Taki stan rzeczy, jak opowiadali mi parafianie, trwał do lat 50. XX w. – wyjaśnia mi ksiądz Zbigniew Kras, proboszcz Lipnicy. Obecny kościół, wzniesiony w XV w., należy do najcenniejszych drewnianych kościołów gotyckich w Polsce – kilka lat temu został wpisany na listę UNESCO. Stoi na starym cmentarzu, dostać się do niego można przez most na Uszwicy. Ta wijąca się niewinnie rzeczka podczas powodzi w 1997 r. podmyła fundamenty i niewiele brakowało, by zniszczyła kościół. Mieszkańcy uratowali świątynię, przywiązując ją linami do rosnących obok wiekowych drzew. Wewnątrz od razu zwraca uwagę bogata dekoracja malarska. Najstarsza, tzw. patronowa, czyli wykonywana za pomocą szablonów, powstała w XV w. Z późniejszego okresu pochodzą wielobarwne malowidła na ścianach prezbiterium przedstawiające Ukrzyżowanie, Ostatnią Wieczerzę, Maryję ze św. Szymonem z Lipnicy i Sąd Ostateczny. Parapet chóru pokrywają ludowe przedstawienia Dziesięciu Przykazań. W Lipnicy idę jeszcze obejrzeć ryneczek, przy którym stoją nieliczne drewniane parterowe domy z XIX w. z podcieniami wspartymi na słupach. Ta charakterystyczna zabudowa dobrze oddaje układ i walory dawnego średniowiecznego miasta targowego. Następnym przystankiem na moim szlaku jest wieś Laskowa oddalona około pół godziny drogi od Lipnicy. Do połowy XVII w. była – wraz z parterowym dworem z przełomu XVI i XVII w. – własnością rodziny Laskowskich. Budynek nakryty gontowym łamanym dachem polskim stanowił charakterystyczny element pejzażu Rzeczpospolitej szlacheckiej. Dawną świetność majątku stara się obecnie przywrócić rodzina Michałowskich, w której rękach znalazł się w 1924 r. Po II wojnie wywłaszczeni, odzyskali swoją posiadłość 16 lat temu, zastając ją w opłakanym stanie. Dzięki uprzejmości gospodarzy mogę wejść do środka. Piotr Paweł Michałowski prowadzi mnie przez sień do obszernego pomieszczenia pełniącego do 1908 r. funkcję kaplicy. Misternie zdobiony wielokolorowy strop podzielony ramami na pola tworzące kompozycję z pięciu owali robi ogromne wrażenie. W największym owalu znajduje się Chrystus, w czterech pozostałych były popiersia Ewangelistów. Były, bowiem do dzisiaj przetrwały tylko wizerunki świętych Łukasza i Mateusza. Ale skąd w szlacheckim domu wzięła się tak wspaniale dekorowana kaplica? Okazuje się, że w 1688 r. Laskowscy musieli sprzedać swoje zadłużone dobra. Nabył je biskup krakowski Jan Małachowski i przekazał Zgromadzeniu Księży Misjonarzy. To właśnie oni przerobili salon na kaplicę. Z Laskowej niedaleko do Nowego Sącza, gdzie przenocuję, by w sobotni ranek zacząć zwiedzać Sądecki Park Etnograficzny. Na 20 ha zgromadzono obiekty architektury drewnianej Lachów Sądeckich, Pogórzan, Górali Sądeckich i Łemków – m.in. chaty i zagrody chłopskie, część osady Cyganów Karpackich, kościół rzymskokatolicki z Łososiny Dolnej i cerkiew greckokatolicka z nieistniejącej wsi Czarne. – W kościele okazjonalnie odprawiane są msze, można też zamówić ślub. W cerkwi w każdą niedzielę odbywa się liturgia obrządku bizantyńsko-ukraińskiego – opowiada Wojciech Śliwiński z Sądeckiego Parku Etnograficznego. Skansen można zwiedzać godzinami, jednak moją uwagę przykuwa XVII-wieczny dwór z Rdzawy. To już drugi dwór, gdzie napotykam malowidła ścienne o tematyce religijnej. Może to niezbyt ładnie, ale podsłuchuję, co na ten temat ma do powiedzenia przewodnik, który wszedł z grupą zaraz za mną. Moje zainteresowanie wzrasta, gdy dowiaduję się, że dwór cieszy się złą sławą. Podobno wisi nad nim fatum. Kiedyś był własnością Baranowskich, ale gdy spłonął klasztor Kanoników Regularnych Pokutnych w sąsiedniej Trzcianie, Baranowscy oddali im dwór. Kanonicy zaadaptowali go na swoje potrzeby i wtedy też powstały te barwne polichromie. Później nowy właściciel przykrył je tynkiem. Gdy z jakiejś ściany tynk odpadał i ukazywały się fragmenty malowideł, wówczas ludzi związanych z majątkiem dotykały nieszczęścia – chorowali, ulegali tragicznym wypadkom. Rodzina Wesołowskich, w której posiadaniu dwór znalazł się w późniejszym czasie, była tak przekonana o złowróżbnej roli odsłaniającej się od czasu do czasu dekoracji, że ostatnia właścicielka zamurowała w jednej ze ścian tabliczkę z napisem: „Nie odsłaniać, przynoszą nieszczęście”. Po zakończeniu zwiedzania na wszelki wypadek wychodzę z dworu tyłem, by klątwa nie przeszła za próg. Mroczne wydarzenia tak mocno zapadły w ludzką pamięć, że przez wiele lat nikt nie chciał opracować historii, architektury i dekoracji dworu. Odważyła się dopiero Maria Marcinowska z Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. – Tutaj klątwa nie działa, została w Rdzawie – śmieje się. Opiekunowie parku odtworzyli detale dawnej codzienności. Przy chatach okolonych płotami rosną kwiaty, warzywa i zioła – takie, jakie ongiś pielęgnowano, w domach zgromadzono meble, naczynia, obrazy, ubrania i inne przedmioty z epoki. W świątyniach odbywają się nabożeństwa. Ale oglądając w skansenie kościoły i cerkwie, odczuwam pewien niedosyt. Może chodzi o brak tego przynależnego im swoistego genius loci, którego zostały pozbawione przez wyrwanie ich z naturalnego otoczenia krajobrazowego i kulturowego. Jadę więc do wsi Binarowa oddalonej o blisko godzinę od Nowego Sącza. To wprawdzie dość daleko, ale nie mogę nie zobaczyć kościółka św. Michała Archanioła z ok. 1500 r. Z czasem zyskał wieżę, soboty, kaplicę Aniołów Stróżów. W środku znajdują się kunsztowne rzeźby, z których gotycka z XIV w. przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem należy według znawców tematu do najcenniejszych. Dla mnie najciekawsze są malowidła na ambonie ukazujące wspinające się po drabinie anioły. Przepych, różnorodność, bogactwo ornamentów i przedstawień można długo kontemplować. Nieco późniejszą metryką (1520 r.) szczyci się modrzewiowy kościół świętych Filipa i Jakuba w Sękowej. Według legendy kościół sam „wyznaczył” sobie teren, na którym chciał stanąć. Pierwotnie mieszkańcy wioski zamierzali go postawić w innym miejscu, ale drewno złożone przez nich na jego budowę woda z pobliskiego potoku uparcie przenosiła dalej. – Ludzie uznali, że nie mogą sprzeciwiać się wyrokom boskim i postawili kościół w obecnym miejscu – opowiada Danuta Rybczyk, która dzierży klucze do zabytkowej budowli. Świątynią o nieproporcjonalnie dużej powierzchni dachu w stosunku do kubatury zachwycali się młodopolscy artyści: Teodor Axentowicz, Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański i Włodzimierz Tetmajer, uwieczniając ją na swoich płótnach. Zachwycają się nią i dzisiaj turyści z całego świata. Młodzi ludzie chętnie biorą tu śluby i chrzczą swoje dzieci. Z Sękowej udaję się do pobliskiej wsi Owczary, gdzie stoi XVII-wieczna cerkiew Opieki Bogarodzicy. Tu zaczyna się Łemkowszczyzna – z wtopionymi w krajobraz drewnianymi cerkiewkami. Pełnią one swoje funkcje do dzisiaj. – Ta w Owczarach służy wiernym dwóch obrządków: łacińskiemu i greckokatolickiemu, zaś cerkiew w Kwiatoniu obrządkowi łacińskiemu – mówi Władysław Kaniuk, proboszcz prawosławnej parafii w Hańczowej. Po intensywnym dniu zatrzymuję się na noc w Krynicy Górskiej. By wzmocnić nadwątlone siły wodami o leczniczej mocy, podążam rankiem do Parku Słotwińskiego, w którym stoi pijalnia „Słotwinka”. Ma kształt rotundy wspartej na słupach, zwieńczonej parasolowatym dachem. Pierwotnie stała nad głównym źródłem, później przeniesiono ją do parku. – W XIX w. komisja zdrojowa podjęła decyzję o rozbudowie kurortu. Powstały wtedy pierwsze wille i prywatne pensjonaty w modnym w ówczesnej architekturze europejskich uzdrowisk stylu szwajcarskim – opowiada Dorota Pacut, przewodnik, prowadząc mnie na Bulwary Dietla. Przyglądam się tam ciesielskim i snycerskim detalom domów. Część willi nadal pełni swoje pierwotne funkcje, jak np. „Witoldówka” – niegdyś Zakład Dietetyczny dr. Bolesława Skórczewskiego, teraz luksusowy pensjonat. W „Romanówce” mieści się Muzeum Nikifora, a w „Węgierskiej Koronie” – pizzeria. W Krynicy zachowały się jeszcze inne zabytki, m.in. kościoły i cerkiew, ale to XIX-wieczna zabudowa uzdrowiskowa wyróżnia miasto pośród innych miejsc na szlaku. WYGIEŁZÓW - Nadwiślański Park Etnograficzny ■ Info: na powierzchni 3,5 ha zgromadzono ponad 20 drewnianych budynków, w tym m.in. XVIII-wieczny dwór, chłopską zagrodę, karczmę, spichlerze. Obok skansenu wznosi się zamek Lipowiec z przełomu XIII i XIV w. ■ Zwiedzanie: skansen czynny codziennie w godz. 8–18. ■ Bilety: normalny 8 zł, ulgowy 5 zł, rodzinny 20 zł. ■ Kontakt: Wygiełzów, ul. Pod-zamcze 1, 32-551 Babice, tel. 032 646 28 10, kasa 032 613 40 62. sekretariat@mnpe.pl LIPNICA MUROWANA -Kościół św. Leonarda ■ Info: od 1958 r. w Niedzielę Palmową na lipnickim rynku odbywa się konkurs na najdłuższą palmę – teraz przekraczają one 30 m. ■ Zwiedzanie: w sezonie świątynia jest otwarta od pn. do sob. w godz. 9–18, niedz. do godz. 17. Poza sezonem – trzeba się umówić wcześniej z proboszczem. ■ Bilety: dorośli 3 zł, dzieci 2 zł. ■ Kontakt: kościół znajduje się na cmentarzu, nie jest obecnie użytkowany. Klucze na plebanii, tel. 014 685 26 01, 0698 641 445, przewodnik 0604 956 057. LANCKOR0NA - Drewniana zabudowa wsi ■ Info: większość parterowych otynkowanych domów zbudowanych pod koniec XIX w. po wielkim pożarze stoi przy rynku i wychodzących z niego uliczkach. W jednej z chat (nr 133) ocalałych z pożogi mieści się muzeum. ■ Zwiedzanie: muzeum czynne w godz. 10–18 oprócz poniedziałku i czwartku. ■ Bilety: normalny 4 zł, ulgowy 2,50 zł. ■ Kontakt: muzeum tel. 033 876 35 67. www.lanckorona.pl PACZÓŁTOWICE - Kościół pw. Nawiedzenia NMP ■ Info: zbudowany w 1510 r., jeden z najstarszych drewnianych kościołów Małopolski. Znajduje się w nim m.in. XV-wieczny obraz Matki Boskiej Paczółtowskiej, późnogotycki krucyfiks, chrzcielnica z brązu z XVI w. ■ Zwiedzanie: po każdej mszy (w dni powszednie o godz. 7, w niedz. o godz. 7, 11 i 16), latem dodatkowo w godz. 14–16. ■ Kontakt: telefon na plebanię 012 28 29 091 (można się umówić indywidualnie na zwiedzanie). IWANOWICE - Kościół parafialny św. Trójcy ■ Info: został wzniesiony pod koniec XVIII w., do jego budowy wykorzystano fragmenty świątyni z 1408 r. Na wyposażeniu znaj-dują się m.in. gotyckie rzeźby: św. Krzysztofa (z około 1500 r.), XVI-wieczne Chrystusa Zmartwychwstałego i Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Trzy ołtarze pochodzą z pierwszej poł. XVII w. ■ Zwiedzanie: najlepiej umówić się wcześniej telefonicznie. ■ Kontakt: telefon na plebanię 012 388 40 18. CHOCHOŁÓW - Drewniana zabudowa wsi ■ Info: domy z grubych bali stoją szczytami do drogi, tworząc tzw. ulicówkę. Chaty są myte każdego roku przed Wielkanocą, co nadaje drewnu jasny kolor. W jednym z domów (pod numerem 75) mieści się dziś Muzeum Powstania Chochołowskiego. ■ Zwiedzanie: muzeum czynne śr.–niedz. w godz. 10–14. ■ Bilety: normalny 6 zł, ulgowy 4,50 zł. ■ Kontakt: tel. 018-20-152-05. www.muzeumtatrzanskie.com.pl NOWY SĄCZ - Sądecki Park Etnograficzny ■ Zwiedzanie: poza sezonem (X––IV) skansen czynny od pn. do pt. w godz. 10–14, w sezonie (V–IX) od wt. do niedz. w godz. 10–18. ■ Bilety: normalny 10 zł, ulgowy 6 zł, opłata za przewodnika 30 zł; w soboty wstęp wolny. ■ Kontakt: ul. B. Wieniawy-Dłu-goszowskiego 83 b, tel. 018 441 44 12, skansen@muzeum.sacz.pl OWCZARY - Cerkiew greckokatolicka pw. Opieki Bogarodzicy ■ Info: jest użytkowana także jako kościół rzymskokatolicki. ■ Zwiedzanie: w sezonie (połowa maja–połowa października) w pt. i niedz. w godz. 12–16, sob. 10–14. ■ Kontakt: klucze u pani Renaty Bania, tel. 018 351 89 73. BINAROWA - Kościół pw. św. Michała Archanioła ■ Info: od 2003 r. obiekt znajduje się na liście UNESCO. ■ Zwiedzanie: w sezonie (połowa maja–połowa października) w pt. i niedz. w godz. 12–16, sob. 10–14. ■ Kontakt: telefon na plebanię 013 44 76 396. SĘKOWA - Kościół pw. śś. Filipa i Jakuba Apostołów ■ Info: od 2003 r. obiekt znajduje się na liście UNESCO. ■ Zwiedzanie: w sezonie (połowa maja–połowa października) w pt. i niedz. w godz. 12–16, sob. 10–14. ■ Kontakt: klucze w Domu Opieki Społecznej, tel. 018 35 18 095, pani Danuta Rybczyk. KRYNICA - Drewniana zabudowa ■ Info: pijalnia „Słotwinka” jest czynna tylko latem (od czerwca do września) w godz. 10–13. ■ Zwiedzanie: Muzeum Nikifora wt.–sob. w godz. 10–13 i 14–17, niedz. w godz. 10–13 i 14–16. ■ Bilety: normalny 6 zł, ulgowy 4 zł, w środy wstęp wolny. ■ Kontakt: tel. 018 471 53 03. HAŃCZOWA - Cerkiew parafialna greckokatolicka pw. Opieki Bogurodzicy ■ Info: obecnie parafialna cerkiew prawosławna pod tym samym wezwaniem. ■ Zwiedzanie: najlepiej umówić się telefonicznie. ■ Kontakt: klucze ma ks. Władysław Kaniuk, tel. 018 353 21 24. Z Krakowa, gdzie swój początek ma Małopolski Szlak Architektury Drewnianej (cały Szlak Architektury Drewnianej kończy się w Medyce na granicy polsko-ukraińskiej), wyruszam w piątkowe popołudnie. Tego dnia czasu wystarczy mi na zwiedzenie tylko dwu obiektów, ale za to niezmiernie ciekawych. Kieruję się do Lipnicy Murowanej. Przewrotnie właśnie tu zachował się drewniany kościół św. Leonarda. Legenda głosi, że zbudowano go w 1141 r., w miejscu gdzie stała pogańska gontyna. O jego przedchrześcijańskich korzeniach ma świadczyć drewniany słup podtrzymujący ołtarz – rzeźba Świętowita. Zastanawiam się, jak to możliwe, by w chrześcijańskim kościele zachowało się do dziś przedstawienie pogańskiego bożka? – Być może stało się tak dlatego, że słup zamieniono na krzyż poprzez przybicie do niego poziomej belki. Taki stan rzeczy, jak opowiadali mi parafianie, trwał do lat 50. XX w. – wyjaśnia mi ksiądz Zbigniew Kras, proboszcz Lipnicy. Obecny kościół, wzniesiony w XV w., należy do najcenniejszych drewnianych kościołów gotyckich w Polsce – kilka lat temu został wpisany na listę UNESCO. Stoi na starym cmentarzu, dostać się do niego można przez most na Uszwicy. Ta wijąca się niewinnie rzeczka podczas powodzi w 1997 r. podmyła fundamenty i niewiele brakowało, by zniszczyła kościół. Mieszkańcy uratowali świątynię, przywiązując ją linami do rosnących obok wiekowych drzew. Wewnątrz od razu zwraca uwagę bogata dekoracja malarska. Najstarsza, tzw. patronowa, czyli wykonywana za pomocą szablonów, powstała w XV w. Z późniejszego okresu pochodzą wielobarwne malowidła na ścianach prezbiterium przedstawiające Ukrzyżowanie, Ostatnią Wieczerzę, Maryję ze św. Szymonem z Lipnicy i Sąd Ostateczny. Parapet chóru pokrywają ludowe przedstawienia Dziesięciu Przykazań. W Lipnicy idę jeszcze obejrzeć ryneczek, przy którym stoją nieliczne drewniane parterowe domy z XIX w. z podcieniami wspartymi na słupach. Ta charakterystyczna zabudowa dobrze oddaje układ i walory dawnego średniowiecznego miasta targowego. Następnym przystankiem na moim szlaku jest wieś Laskowa oddalona około pół godziny drogi od Lipnicy. Do połowy XVII w. była – wraz z parterowym dworem z przełomu XVI i XVII w. – własnością rodziny Laskowskich. Budynek nakryty gontowym łamanym dachem polskim stanowił charakterystyczny element pejzażu Rzeczpospolitej szlacheckiej. Dawną świetność majątku stara się obecnie przywrócić rodzina Michałowskich, w której rękach znalazł się w 1924 r. Po II wojnie wywłaszczeni, odzyskali swoją posiadłość 16 lat temu, zastając ją w opłakanym stanie. Dzięki uprzejmości gospodarzy mogę wejść do środka. Piotr Paweł Michałowski prowadzi mnie przez sień do obszernego pomieszczenia pełniącego do 1908 r. funkcję kaplicy. Misternie zdobiony wielokolorowy strop podzielony ramami na pola tworzące kompozycję z pięciu owali robi ogromne wrażenie. W największym owalu znajduje się Chrystus, w czterech pozostałych były popiersia Ewangelistów. Były, bowiem do dzisiaj przetrwały tylko wizerunki świętych Łukasza i Mateusza. Ale skąd w szlacheckim domu wzięła się tak wspaniale dekorowana kaplica? Okazuje się, że w 1688 r. Laskowscy musieli sprzedać swoje zadłużone dobra. Nabył je biskup krakowski Jan Małachowski i przekazał Zgromadzeniu Księży Misjonarzy. To właśnie oni przerobili salon na kaplicę. Z Laskowej niedaleko do Nowego Sącza, gdzie przenocuję, by w sobotni ranek zacząć zwiedzać Sądecki Park Etnograficzny. Na 20 ha zgromadzono obiekty architektury drewnianej Lachów Sądeckich, Pogórzan, Górali Sądeckich i Łemków – m.in. chaty i zagrody chłopskie, część osady Cyganów Karpackich, kościół rzymskokatolicki z Łososiny Dolnej i cerkiew greckokatolicka z nieistniejącej wsi Czarne. – W kościele okazjonalnie odprawiane są msze, można też zamówić ślub. W cerkwi w każdą niedzielę odbywa się liturgia obrządku bizantyńsko-ukraińskiego – opowiada Wojciech Śliwiński z Sądeckiego Parku Etnograficznego. Skansen można zwiedzać godzinami, jednak moją uwagę przykuwa XVII-wieczny dwór z Rdzawy. To już drugi dwór, gdzie napotykam malowidła ścienne o tematyce religijnej. Może to niezbyt ładnie, ale podsłuchuję, co na ten temat ma do powiedzenia przewodnik, który wszedł z grupą zaraz za mną. Moje zainteresowanie wzrasta, gdy dowiaduję się, że dwór cieszy się złą sławą. Podobno wisi nad nim fatum. Kiedyś był własnością Baranowskich, ale gdy spłonął klasztor Kanoników Regularnych Pokutnych w sąsiedniej Trzcianie, Baranowscy oddali im dwór. Kanonicy zaadaptowali go na swoje potrzeby i wtedy też powstały te barwne polichromie. Później nowy właściciel przykrył je tynkiem. Gdy z jakiejś ściany tynk odpadał i ukazywały się fragmenty malowideł, wówczas ludzi związanych z majątkiem dotykały nieszczęścia – chorowali, ulegali tragicznym wypadkom. Rodzina Wesołowskich, w której posiadaniu dwór znalazł się w późniejszym czasie, była tak przekonana o złowróżbnej roli odsłaniającej się od czasu do czasu dekoracji, że ostatnia właścicielka zamurowała w jednej ze ścian tabliczkę z napisem: „Nie odsłaniać, przynoszą nieszczęście”. Po zakończeniu zwiedzania na wszelki wypadek wychodzę z dworu tyłem, by klątwa nie przeszła za próg. Mroczne wydarzenia tak mocno zapadły w ludzką pamięć, że przez wiele lat nikt nie chciał opracować historii, architektury i dekoracji dworu. Odważyła się dopiero Maria Marcinowska z Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. – Tutaj klątwa nie działa, została w Rdzawie – śmieje się. Opiekunowie parku odtworzyli detale dawnej codzienności. Przy chatach okolonych płotami rosną kwiaty, warzywa i zioła – takie, jakie ongiś pielęgnowano, w domach zgromadzono meble, naczynia, obrazy, ubrania i inne przedmioty z epoki. W świątyniach odbywają się nabożeństwa. Ale oglądając w skansenie kościoły i cerkwie, odczuwam pewien niedosyt. Może chodzi o brak tego przynależnego im swoistego genius loci, którego zostały pozbawione przez wyrwanie ich z naturalnego otoczenia krajobrazowego i kulturowego. Jadę więc do wsi Binarowa oddalonej o blisko godzinę od Nowego Sącza. To wprawdzie dość daleko, ale nie mogę nie zobaczyć kościółka św. Michała Archanioła z ok. 1500 r. Z czasem zyskał wieżę, soboty, kaplicę Aniołów Stróżów. W środku znajdują się kunsztowne rzeźby, z których gotycka z XIV w. przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem należy według znawców tematu do najcenniejszych. Dla mnie najciekawsze są malowidła na ambonie ukazujące wspinające się po drabinie anioły. Przepych, różnorodność, bogactwo ornamentów i przedstawień można długo kontemplować. Nieco późniejszą metryką (1520 r.) szczyci się modrzewiowy kościół świętych Filipa i Jakuba w Sękowej. Według legendy kościół sam „wyznaczył” sobie teren, na którym chciał stanąć. Pierwotnie mieszkańcy wioski zamierzali go postawić w innym miejscu, ale drewno złożone przez nich na jego budowę woda z pobliskiego potoku uparcie przenosiła dalej. – Ludzie uznali, że nie mogą sprzeciwiać się wyrokom boskim i postawili kościół w obecnym miejscu – opowiada Danuta Rybczyk, która dzierży klucze do zabytkowej budowli. Świątynią o nieproporcjonalnie dużej powierzchni dachu w stosunku do kubatury zachwycali się młodopolscy artyści: Teodor Axentowicz, Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański i Włodzimierz Tetmajer, uwieczniając ją na swoich płótnach. Zachwycają się nią i dzisiaj turyści z całego świata. Młodzi ludzie chętnie biorą tu śluby i chrzczą swoje dzieci. Z Sękowej udaję się do pobliskiej wsi Owczary, gdzie stoi XVII-wieczna cerkiew Opieki Bogarodzicy. Tu zaczyna się Łemkowszczyzna – z wtopionymi w krajobraz drewnianymi cerkiewkami. Pełnią one swoje funkcje do dzisiaj. – Ta w Owczarach służy wiernym dwóch obrządków: łacińskiemu i greckokatolickiemu, zaś cerkiew w Kwiatoniu obrządkowi łacińskiemu – mówi Władysław Kaniuk, proboszcz prawosławnej parafii w Hańczowej. Po intensywnym dniu zatrzymuję się na noc w Krynicy Górskiej. By wzmocnić nadwątlone siły wodami o leczniczej mocy, podążam rankiem do Parku Słotwińskiego, w którym stoi pijalnia „Słotwinka”. Ma kształt rotundy wspartej na słupach, zwieńczonej parasolowatym dachem. Pierwotnie stała nad głównym źródłem, później przeniesiono ją do parku. – W XIX w. komisja zdrojowa podjęła decyzję o rozbudowie kurortu. Powstały wtedy pierwsze wille i prywatne pensjonaty w modnym w ówczesnej architekturze europejskich uzdrowisk stylu szwajcarskim – opowiada Dorota Pacut, przewodnik, prowadząc mnie na Bulwary Dietla. Przyglądam się tam ciesielskim i snycerskim detalom domów. Część willi nadal pełni swoje pierwotne funkcje, jak np. „Witoldówka” – niegdyś Zakład Dietetyczny dr. Bolesława Skórczewskiego, teraz luksusowy pensjonat. W „Romanówce” mieści się Muzeum Nikifora, a w „Węgierskiej Koronie” – pizzeria. W Krynicy zachowały się jeszcze inne zabytki, m.in. kościoły i cerkiew, ale to XIX-wieczna zabudowa uzdrowiskowa wyróżnia miasto pośród innych miejsc na szlaku.
Dla wspinaczy i amatorów pięknych widoków
Dla wspinaczy i amatorów pięknych widoków Dawniej ludzie szukali wśród skał i pieczar Jury Krakowsko-Częstochowskiej raczej schronienia niż przygody, a najstarsze ślady pobytu człowieka – sprzed 300 tys. lat – odkryto niedawno w Jaskini Biśnik. Groty strzał i bełtów, ostrogi i inne elementy uzbrojenia wskazują, że w średniowieczu w jaskiniach szukali schronienia zbrojni rycerze. Według legendy na początku XIV w. w jednej z jaskiń ukrywał się przed królem czeskim Wacławem II przyszły król Polski Władysław Łokietek. Władcę miał uratować pająk, którego gęsta sieć zasłoniła wejście do jaskini. Uraczona w jednym z barów mrożącymi krew w żyłach opowieściami o zamieszkującym tutejsze jaskinie jadowitym pająku Meta menardi, bacznie obserwowałam ściany komnat Groty Łokietka. Dopiero później pracownik Ojcowskiego Parku Narodowego zapewnił mnie, że ze strony pająka nic nam nie grozi. Jurajskie skałki, których krajobrazy zauroczyły już niejednego, swoje obecne kształty zawdzięczają procesom geologicznym sprzed milionów lat. Przed około 180 mln lat obszar Jury pokrywało ciepłe morze. Szkielety i pancerze organizmów zbudowane z węglanu wapnia opadały na dno i z czasem utworzyły grubą warstwę wapieni. Potem morze zaczęło się wycofywać, a dzięki erozji powstały tak charakterystyczne dla krajobrazu Jury skałki, ostańce i jaskinie. Naturalne walory obronne terenu wykorzystywano od średniowiecza, wznosząc zamki. Ilekroć jestem w jednym z najpiękniejszych – w Ogrodzieńcu – zdumiewa mnie, jak harmonijnie średniowieczni budowniczowie wkomponowali go w olśniewające bielą kamienne otoczenie. Czasem trudno odróżnić, co jest dziełem ludzi, a co stworzyła natura. Po zachodzie słońca ruiny zamku zmieniają oblicze. Ponoć każdy dukat, za który Stanisław Warszycki nabył warownię w Ogrodzieńcu, zbroczony był krwią jego poddanych. Teraz okrutnik pojawia się pod postacią czarnego psa z łańcuchem u szyi, pokutując za niecne uczynki. Zamek w Olsztynie też jest miejscem, w którym straszy. Duch niepokornego Maćka Borkowica, który w XIV w. buntował szlachtę przeciwko królowi i został skazany na śmierć głodową w wieży zamkowej, włóczy się teraz każdej nocy po murach zamkowych, przeraźliwie dźwięcząc łańcuchami. Czasy szturmowania warowni przez rycerzy mamy już za sobą, teraz ich miejsce zajęli szukający przygód i mocnych wrażeń wspinacze, którzy na stałe wrośli w pejzaż Jury. Oblegają skały, prześcigając się nie tylko w wyczynach sportowych wymagających niekiedy ekwilibrystycznych zdolności, ale i w nadawaniu nazw skałom i drogom na nich wytyczonym. Niekiedy frywolnym i dosadnym, bo jak inaczej określić nazwę skały „Dupa Słonia” w Dolinie Będkowskiej? Jedne z najtrudniejszych dróg – o wymownych nazwach „Nie dla psa kiełbasa” i „Powerplay” – prowadzą przez Pochylec w Dolinie Prądnika. Wyzwaniem bywa wspinaczka w Jaskini Mamutowej, w Dolinie Kluczwody i wokół niej. Już same określenia tras – „Nieznośna lekkość bytu”, „Stal Mielec”, czy „Capoiera” – sugerują ich charakter. – Zawsze trzeba pamiętać, że wspinaczka skałkowa jest sportem niebezpiecznym i należy się do niej dobrze przygotować, ale mogą tu też ćwiczyć nawet mniej zaawansowani, przechodząc np. drogę „Król Maciuś I” – mówi Piotr Drobot, instruktor alpinizmu i autor skalnych tras. Wśród swoich uczniów ma osoby w wieku od 14 do... 60 lat.
Aby przyciągnąć turystę, który ma dziś możliwości wyboru, trzeba mu zaoferować coś szczególnego. Legenda zbójnickiej wolności, góralskiej śwarności, krzepy i charakteru, z folklorystycznymi dodatkami, w Zakopanem jest jak znalazł.
ZBÓJNICKA ZABAWA Gdy spada śnieg i góry przybierają bajkowy wygląd, Zakopane z ochotą zanurza się w góralskim karnawale. Wtedy dozwolone są wszelkie hulanki i swawole. – Witojcie u nos – huknął tubalny głos. Dopiero po chwili zorientowałam się, że zaproszenie było skierowane nie do mnie, lecz do pary przede mną. Mnie zaś, choć nawet nie zdążyłam jeszcze przekroczyć progu karczmy, postawny góral zagrodził drogę. – A wy tu cego? – syknął. – Dzisiaj mamy rezerwacjo. No ładnie – pomyślałam – ja tu specjalnie przyjeżdżam skuszona wizją prawdziwej góralsko-zbójnickiej biesiady, szukam tej knajpy w zimowych ciemnościach, wdrapuję się po śliskich schodach, a tu takie przywitanie. Przynajmniej wiem jednak, że dobrze trafiłam, a opowieści o surowych, niby-góralskich zwyczajach w Chacie Zbójnickiej są prawdziwe. Ale tak łatwo się nie poddaję. Nie zważając na opór rozmówcy, oznajmiam, że „ja tylko na chwilę” i wchodzę do izby. – A to kuknijcie se – zgodził się, łypiąc podejrzliwie, a potem głośno zamknął za mną drewniane drzwi. Rozglądam się dokoła – w rogu izby już do grania sposobi się góralska kapela, z kuchni rozchodzi się smakowity zapach mięsiwa i kwaśnicy roznoszonej w żeliwnych kociołkach. Wchodzę głębiej – na poddasze, gdzie przy stołach siedzą pierwsi goście, a nad ich głowami wiszą... pęki obciętych krawatów. – Skąd się tu wzięły? – pytam, wskazując na szczątki atrybutów męskości. – Ano wchodzi chop w krawacie, to mu się go obcina – kwituje ostatni już chyba prawdziwy zbójnik. Zbójnicy – uzbrojeni w ciupagi, noże, pistolety i strzelby – napadali niegdyś na karczmy i handlarzy, zachodzili do baców, grabili oscypki, pili wódkę i wino, zarzynali owce i kazali je gotować w maśle i słodkim mleku. Ucztowali i tańcowali, dopóki sen i pijaństwo ich nie zmorzyło. Nie brakowało im sprytu. Opowiadał słynny Sabała, który ponoć w młodości też zbójował, jak to Wojciech Mateja z Zakopanego, zwiedziawszy się o grubej karczmarce, tak rzekł do kompanów: „Ja się będę brał do karcmarki, a wy się biercie do dutków”. Kiedy zbójnik obtańcowywał karczmarkę, a karczmarz czujnie ich obserwował, towarzysze Matei wynieśli z komory pieniądze. Zbójnicki proceder zaczął przygasać w połowie XIX wieku. Przyczynił się do tego z pewnością ksiądz Józef Stolarczyk, proboszcz tutejszy, zwany apostołem Zakopanego. Srogo napominał on swoich parafian: A ja ci, Wojtuś powiadam, że kto chodzi poza bucki [na rozbój], zwykle na bukowej gałęzi kończy, a za twoją duszę ja odpowiadam przed Bogiem, przestań głupiej roboty, bo przyjdę do ciebie z bukową palicą i złoję skórę tak, że ci się musi rozboju odechcieć. Ks. Stolarczyk pewnie nie przypuszczał, że zbójnicka tradycja stanie się jedną z atrakcji Zakopanego. Świat nieokiełzanej wolności, przechowywany w opowieści ludowej, przyciąga turystów egzotyką i dreszczem emocji. Jeśli do tego dodać zapierające dech w piersiach góry, nie ma co się dziwić, że Za-kopane odwiedza 3 mln turystów rocznie. Tatry to raj dla wszelkiego rodzaju narciarzy i snowboardzistów. Nie mówiąc już o tych, którzy próbują sił w jeździe na nartach za koniem, w skiringu (narciarz jednocześnie trzyma lejce i powozi), a nawet ski-skiringu (w którym koń ciągnący narciarza ma jeźdźca). Po wyczerpujących sportowych wyczynach przychodzi czas na odpoczynek i rozrywki. Oczywiście na Krupówkach – głównej arterii miasta. Nazwano je tak na cześć niejakiego Krupa, po którego dawnej polanie biegnie dziś główna zakopiańska ulica. W XIX wieku mawiano o niej „Droga Grzeszników”. To tędy po pracy robotnicy wędrowali do starego kościoła, w którym przyjmował ich w konfesjonale ks. Józef Stolarczyk, a pokutę, zdarzało się, wymierzał kijem. On też upominał dziewczęta, które spędzały lato na halach, aby się przed miłosnymi zapędami juhasów i letników pilnowały. Nie zawsze jednak jego przestróg słuchano uważnie i kiedy skutki miłosnych uniesień były widoczne, winowajcy za pokutę musieli dostarczyć kamienia do budowy nowego kościoła. Mieszkańcy Zakopanego to przywożenie kamienia nazywali „bykowym”. – I cóż mi z tego, że wybuduję cały kościół z bykowego – mawiał ks. Stolarczyk. – Czy Pan Bóg zechce w nim mieszkać? Dziś Krupówkami sunie głośny, wielojęzyczny tłum. Co rusz potykam się o górala z oscypkami, Shreka maszerującego pod rękę z Tygryskiem, albo natarczywego białego misia domagającego się „dutków”. Krupówki usiane są sklepami, księgarniami, restauracjami, kawiarniami, dyskotekami. W stoiskach z pamiątkami królują zbójnickie ciupagi otoczone kubeczkami, drewnianymi łyżkami, zabawkami, kożuszkami, ciepłymi czapkami, rękawiczkami. Mimo mrozu ktoś gra na gitarze. Rozgadany tłum wypełnia niezliczone knajpy, w których można przebierać w potrawach węgierskich, tureckich, greckich, amerykańskich, włoskich, chińskich i polskich. Trochę ukryta jest Cafe Antrakt, gdzie grywa Voo Voo, Max Klezmer Band czy występuje krakowski kabaret Loch Camelot. Dużym powodzeniem cieszą się tu konkursy na tzw. lepieje – wierszyki spopularyzowane przez Wisławę Szymborską. Oprawione wiszą na ścianie, bawiąc gości: Lepiej u nas pić pod stołem niźli kochać się z aniołem. Lepiej tutaj wpaść pod stół niźli ryczeć jak ten wół. Lepiej wstąpić do Antrakta niż przeglądać porno-akta. Zimą Zakopane zanurza się w góralskim karnawale. W mięsopuście (tak nazywany był w gwarze karnawał) bywało tu najwięcej wesel, spotkań przy muzyce i jadle. Kobiety i dziewczęta zbierały się na skubanie gęsich piórek. Schodzili się do nich kawalerowie, zapraszano muzykantów z gęślami i basami. Tam, gdzie była większa chałupa grali, tańcowali góralskie tańce. Casem się bili, gdy taniec się przedłużał. Panny, które nie zdążyły wyjść za mąż, w mięsopuście obrywały śpiewką: Miesopust się kuńcy spyrki nie dowrzały, stare dziwki płacom, ze się nie wydały. Chociaż czasy się zmieniły i brak męża nie jest obecnie tak dramatycznym stanem, to zwyczaje karnawałowej zabawy dalej są obecne na Podhalu – z tą różnicą, że dawne tradycje uległy „sceprzeniu”. Czasem aż trudno odróżnić, co prawdziwe, a co specjalnie na potrzeby ceprów przygotowane. W karczmie Biały Potok w karnawale odchodzą tańce zbójnickie. Zjawiam się tam wcześniej, by popróbować kwaśnicy (zupy z kapusty kiszonej, z kawałkiem wędzonego boczku i ziemniakami), moskoli (placków z ziemniaków, pieczonych na blasze) oraz oscypków z grilla z żurawiną. Popijam herbatą góralską na przemian z ceperską i słucham kapeli góralskiej, która oprócz swoich przyśpiewek gra, ku mojemu zaskoczeniu, Hej sokoły, ale oczywiście na góralską nutę. Kie pudzies du dom Będzie ci w usak grać Bo żadna muzyka nie śmie się z tom równać. Nie śmie się nic równać z muzykom góralskom Kiedy se mi zagra śpiewankę juhaskom! Wreszcie nadchodzi czas na taniec zbójnicki. Składa się [on] głównie z koziołków i skoków – pisał blisko 200 lat temu Franciszek Klein. Kto w tańcu najwyżej skacze, ten bywa przez resztę tańczących szczególnie poważany; słudzy mu pierwszeństwo w wyborze najlepszej tancerki, lub takiej która mu się podoba. Takimi wysiłkami zgrzany i potem oblany tancerz tarza się po ziemi dla ochłody; tak odświeżony i wzmocniony zaczyna skoki na nowo. Tancerzom w Białym Potoku, choć po ziemi się już nie tarzali, werwy jednak nie brakowało. Pot ich oblewał, a energia udzielała się niektórym gościom. Śpiritus zaczął krążyć w żyłach. Kapela cięła ogniście. Nie wszyscy jednak mogli dotrzymać kroku zaprawionym w hołubcach góralom. Jedna z dziewcząt szukała ratunku, krzycząc rozpaczliwie: Czy może mnie ktoś odbić? Na próżno. Śmiałka nie znalazła. Nieszczęsna toniecnica musiała dokończyć zwyrtanego. Moda na Zakopane trwa już 150 lat – aż nie chce się wierzyć! Zaczęła się nie od rozochoconych toniecnic, lecz od kuracjuszy leczących choroby płuc. Początkowo zresztą nic nie wskazywało na przyszłą karierę tatrzańskiej miejscowości. Osadnicy dotarli w rejon Zakopanego na przełomie XV i XVI w., a jego nazwa po raz pierwszy pojawia się w kronice parafii Czarny Dunajec w 1605 r. Zgodnie z legendą pasterz, który pasł owce na południowym stoku Gubałówki, postanowił przekonać się, czy to ciepłe, pełne słońca miejsce nadaje się do zamieszkania na stałe. Koło swojego szałasu zakopał ziarno owsa, które urosło i wydało plon. Miejsce, gdzie zakopał ziarno, nazwano Zakopane. Tym osadnikiem był być może giermek rycerski w pasiastym ubraniu, od którego powstał jego przydomek – Gąsienica. Jak było naprawdę, tego już się nie dowiemy, ale do dzisiaj istnieje polana Zakopane w dolnej części stoku Gubałówki. Stąd wywodzi się ród Gąsieniców, jeden z najstarszych w Zakopanem. Pod Giewontem opowiadano, że ród ów rozplenił się jak kierdel owiec, tak ze za nik godajom: W Zakopanem kapusta nie urośnie, bo za dużo jest Gąsienic. Dla odróżnienia nadawano im przydomki, które z czasem stawały się częściami nazwiska. Inna legenda opowiada o polanie, gdzieś w okolicach Poronina albo Ustupu (przysiółek Zakopanego), nazwanej z powodu wykarczowania drzew Kopane. Jeden z ludzi na niej żyjących, wiedziony ciekawością zawędrował dalej. Gdy inni pytali o niego, to mówiono, że mieszka „za Kopanem”. W XVIII w. w południowej części Zakopanego, w Kuźnicach, powstała huta żelaza. Na przełomie XVIII i XIX w. do Kuźnic zaczęli zjeżdżać pierwsi badacze Tatr i kuracjusze leczący choroby płucne żętycą, wynajmujący kwatery w domkach hamerników – hutników, i hawiarzy – górników. W latach 60. XIX w. Zakopane gościło już około 100 rodzin w sezonie. Ale sława jego rozrosła się, gdy uzdrowiskowe właściwości Tatr chwalić zaczął wybitny warszawski lekarz Tytus Chałubiński. Chętnych do przyjazdu przybywało. W latach 70. XIX wieku Zakopane upstrzyły piętrowe wille bogato zdobione w stylu szwajcarskim i tyrolskim – tak jak uzdrowiska Austro-Węgier. Zmieniło się to za sprawą młodopolskich wielbicieli góralszczyzny, którzy odrodzenia szukali w ludzie, w jego kulturze i sztuce. Postanowili oczyścić Zakopane z obcych wpływów i wykreować polski, narodowy styl oparty na miejscowych wzorcach. Podjął się tego zadania Stanisław Witkiewicz, który tradycyjne budownictwo i zdobnictwo góralskie wzbogacił o elementy secesji. To dzięki niemu w latach 1892–1894 wśród chałup na Kościeliskiej stanął pierwszy dom w stylu zakopiańskim – wciąż zachwycająca willa Koliba wybudowana dla Zygmunta Gnatowskiego, ziemianina z Ukrainy. Dzisiaj mieści się tu Muzeum Stylu Zakopiańskiego. Na Kozińcu zaś stoi zaprojektowana przez Witkiewicza Willa pod Jedlami, wzniesiona na przełomie roku 1896 i 1897 dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego, założyciela i redaktora czasopisma Wierchy. Zasadą Witkiewicza było nie wymyślać niczego, tylko rozwijać to, co istniało – tak tworzyć, jak tworzyłby pierwotny góral, gdyby się znalazł w skali wielkich potrzeb – wspominał Michał Pawlikowski, jeden z potomków właściciela willi. Dlatego też i budarzom plan ogólny dając, uchwalany z nimi pospólnie, zostawiał pomysłowości ich szczegóły zarówno rozwikłań ciesielskich, jak i cyfrowania odrzwi, ganków i sosrebów. Po skończonej budowie wyprawiło się wieczornicę. Grali pierwsi skrzypkowie Podhala: Bartuś Obrochta, Józef Gąsienica i Sieczkowie dwaj. Atrakcji Zakopane oferuje dziś kilkakrotnie więcej. W pomysłach prześcigają się liczne firmy zajmujące się organizowaniem imprez regionalnych. Proponują turystom i firmom. m.in. naukę tańca i śpiewu góralskiego, konkursy typu „golenie w dybach”, „taniec zbója za hajdukiem”, „oscypkowy test”. Firmy mogą sobie nawet zamówić „teambuilding ze zbójnikami”, czyli niepowtarzalną imprezę integracyjną. W centrum zaś Zakopanego czekają na turystów sanie. Władysław Mrowca Piekarz, który organizuje kuligi od 20 lat, z błyskiem w oku opowiada o nocnych kuligach z pochodniami, o kontrolowanych i niekontrolowanych przewrotkach, awanturach i napadach zbójników na niczego niespodziewających się gości, zakończonych żądaniem okupu za porwane białogłowy. – Gdy okup zostanie zapłacony, wszystko dobrze się kończy, palimy ognisko, pieczemy kiełbasę, prosię lub barana, pijemy grzane wino. Ale zdarzają się też tacy, co okupu za swoje kobiety płacić nie chcą, to wtedy trzeba przymusić. Obcina się takiemu krawat albo kosą, albo siekierą – śmieje się pan Władysław. I choć zbójników nie ma już pod Tatrami, to jak żartuje jeden z górali: – Niech się pani przejdzie po okolicznych wioskach w sobotę wieczorem, wtedy każdy, jak popije, to zbójnik. NO TO W DROGĘ - Zakopane Cepry jadą, dutki wiozą... W Zakopanem bywać trzeba, dlatego ciągną Polacy pod Giewont milionami – poszusować na nartach, spędzić sylwestra, pochodzić po górach czy choćby pokazać się na Krupówkach. Zaszaleć - Europejska (ul. Krupówki 37) – powrót do lat 70., zabawa na 102! (aby trafić w wydarzenie, trzeba być dobrze przed 20., potem drzwi zamknięte). - Paparazzi (ul. Gen. Galicy 8) – drogo, dobre drinki, ciekawe wnętrze; www.paparazzi.com.pl - Cafe Piano (ul. Krupówki 63, koło oczka wodnego) – ciepły klimat, przyjazne drinki. - Cafe Antrakt (ul. Krupówki 6) – dobra atmosfera, koncerty, odczyty poezji, monodramy (trochę elita, trochę bohema). - Ampstrong (ul. Jagielloƒska 18) – muzyka klubowa, koncerty. Zjeść Tylko na Krupówkach jest około 70 barów i restauracji – każdy znajdzie coś dla siebie. Szczególnej uwadze polecamy: - Zbójnicka Chata (Jagiellońska) – ucinanie krawatów, czyli wesołe chamstwo i góralska muzyka, świetna kuchnia. - Adamo (ul. Nowotarska 10, blisko Krupówek) – dobrze, dużo i niedrogo, kuchnia włoska i polska (w tym żeberka na metry). - Biały Potok (u wylotu Doliny Białego) – najlepsze i najprawdziwsze góralskie jadło w Zakopanem. - Pod Smrekami (Rondo Kuęnickie) – dla oszczędnych, dobrze, dużo i tanio. - Kolibecka (Rondo Kuźnickie) – obfite jadło, świetne szaszłyki. Zanocować Noclegi z pięknym widokiem tylko poza Zakopanem (gdzie zwarta zabudowa wyklucza takowe) – najlepiej w Kościelisku. Ceny kwater od 25 zł za łóżko w Zakopanem i od 15 zł w okolicznych wsiach, nie ma problemu ze znalezieniem noclegu. - Hotel Belvedere (droga do Białego) – ekskluzywny, basen, łaźnia rzymska, sauna fińska, jacuzzi, siłownia, aerobik, kręgielnia, golf, squash, dwójka od 550 zł; www.belvederehotel.pl - Pensjonat Sośnica (ul. Heleny Modrzejewskiej 7) – sauna, basen, bilard, masaż sportowy i leczniczy, laureat konkursu Teraz Polska, dwójka od 160 zł; www.sosnica.pl - Dom Turysty (ul. Zaruskiego 5) – dla oszczędnych, 50 m od Krupówek, dwójki od 35 zł; www.domturysty.z-ne.pl - Góralski Dwór – zbudowany z drewna i kamienia, na słonecznym stoku Butorowego Wierchu, piękny widok na panoramę Tatr; www.goralskidwor.pl Informacje Centrum Informacji Turystycznej, ul. Kościuszki 17, czynne 9.00-18.00, tel. 018/201 22 11 www.info.zakopane.pl www.zakopane.pl
Mit to prawdziwa historia, która kiedyś zdarzyła się naprawdę. Wierząc w to, Schliemann odnalazł słynną Troję.
Niemiecki archeolog uwierzył pieśniom Homera i odnalazł starożytne miasto. Kiedy więc w 1934 r. rozpoczęto długo oczekiwane i śledzone z zainteresowaniem badania archeologiczne kopca Krakusa, nadzieje były ogromne. Prace zakończyły się jednak rozczarowaniem. Nie znaleziono szczątków władcy ani żadnego innego pochówku. Czyżby w legendzie o Kraku nie było ziarna prawdy? Funkcje Kopca próbowano wyjaśniać na różne sposoby. Niektórzy uważali, że był strażnicą do obserwacji wroga, inni, że oznaczał bród albo że był miejscem sądów. Widziano w nim ołtarz słońca, uroczysko boga Heraklesa lub dzieło Celtów. Jednak ostatnio tezę o grobowym charakterze kopca wsparły nowe argumenty. Analizując XVIII-wieczne mapy Krakowa, historyk Leszek Słupecki odnalazł w pobliżu skupisko innych kopców. Czyżby więc kopiec Krakusa był elementem wielkiego cmentarzyska kurhanowego? Słupecki uważa, że tak. Najprawdopodobniej stanowił nekropolię władców rządzących w Krakowie w VIII–X w. i pochowanych przy nich przedstawicieli elit. Dlaczego więc nie znaleziono grobu? Przyczyny mogą być różne. Nie przebadano całości kopca, a groby często nie były umieszczane centralnie, m.in. z obawy przed rabusiami. Może to tylko symboliczny nasyp na pamiątkę bohatera, którego zwłok nie udało się odzyskać? Poza tym pogańscy mieszkańcy Małopolski palili zmarłych na stosie, a ich szczątki wkładali do glinianych popielnic stawianych na szczycie kurhanu. Znalezienie ich po wiekach może być trudne. Za grobowym charakterem kopca może także przemawiać tzw. święto Rękawki obchodzone przez krakowian. We wtorek po Wielkanocy gromadzą się oni w okolicach kościółka św. Benedykta (kiedyś, przed zaborem pruskim, na Kopcu Krakusa). Kramy odpustowe pełne słodyczy i tandetnych zabawek, strzelnice i karuzele to odległe echo starodawnego obyczaju związanego z kultem zmarłych. No to w drogę – Kopiec Krakusa Znajduje się na prawym brzegu Wisły, w dzielnicy Pogórze (okolice ul. Wielickiej). Dojazd spod Dworca Głównego tramwajami nr 3, 13, ok. 15 min, pieszo od rynku ok. 40 min. AQQ Hostel, ul. św. Tomasza 8, tel. 012 4310117, 150 zł za dwójkę (www.krakow.pl).
Nad wejściem do kamiennego budynku widniały słowa Mente et maleo, czyli myślą i młotem. Brama główna była zamknięta. Postanowiłam więc poszukać wejścia.
Rozglądałam się wśród labiryntu przeszklonych gablot wypełnionych różnokolorowymi kamieniami. Schylając się, weszłam w niski kamienny tunel, który doprowadził mnie do dużego, mrocznego pomieszczenia z tlącym się paleniskiem pośrodku. Z jednej strony stał drewniany tron z oparciem zakończonym trzema demonicznymi twarzami i siedziskiem wymoszczonym skórą , u powały suszyły się zioła. Wokół ani żywego ducha. Poczułam się trochę nieswojo. Nagle pojawił się mężczyzna w płaszczu i skórzanym kapeluszu i rzekł: – Za chwilę spotkanie z Wielkim Mistrzem Walońskim. Wielki Mistrz, czyli Juliusz Naumowicz, ciągle rozbudowuje swoją Starą Chatę Walońską, położoną na terenie dawnej osady leśnej z XVI w. Wraz z podobnymi sobie zapaleńcami z Sudeckiego Bractwa Walońskiego kreuje Szklarską Porębę na mineralogiczną stolicę Polski. O bogactwach tej okolicy wie chyba wszystko, a obróbka kamieni nie ma przed nim żadnych tajemnic. – Bogactwa naturalne Sudetów objawiają się po każdym kataklizmie – podkreśla. – Wystarczy większa ulewa, by odsłoniły się gniazda minerałów. Gdy przyjrzeć się bliżej niepozornym białym kamieniom, które turyści depczą na ścieżce prowadzącej do chaty, okazuje się, że to kwarc górski. Szklarska Poręba i jej okolice to prawdziwe eldorado dla wielbicieli geologii, kolekcjonerów minerałów, radiestetów. W potokach i skałach można odnaleźć: fioletowe, fioletowo-czerwone i purpurowe ametysty, kryształy górskie i złocistobrunatne kwarce dymne, żółtawe o metalicznym połysku piryty (często mylone ze złotem ze względu na barwę i dlatego nazywane „złotem głupców”). Niegdyś płukano tu również: szafiry, szmaragdy, rubiny i cyrkony. – Dziś można natrafić na ich okruchy – mówi Naumowicz i snuje opowieści o minerałach i Walonach, którzy przyczynili się do powstania tego miasta. Poszukiwacze skarbów i szlachetnych kamieni przybyli z terenów dzisiejszej Belgii i Francji na przełomie XII i XIII w., by je odnaleźć i wydobywać w Karkonoszach i Górach Izerskich. Dzięki swoim umiejętnościom często byli zapraszani na królewskie i książęce dwory. Na średniowiecznych rycinach są przedstawiani jako postawni brodaci mężczyźni w spodniach do kolan i kubrakach oraz okrągłych czapkach, kapeluszach lub kapturach. Posługiwali się hermetycznym językiem zrozumiałym jedynie wtajemniczonym, odprawiali też dziwne rytuały. Drogę do skarbów znaczyli sekretnymi znakami wyrytymi na skałach, przedstawiającymi m.in. ludzkie twarze, ręce, krzyże, i opisywali w specjalnych Księgach Walońskich – stanowiących rodzaj przewodników po Karkonoszach. Niespecjalnie lubiani przez miejscowych, otoczeni nimbem tajemniczości, pokpiwali z wieśniaków, twierdząc, że rzucają za swoimi krowami kamieniami wartymi więcej niż ich stada. Najważniejszym skupiskiem Walonów były tereny dzisiejszej Poręby Dolnej, leżącej przy starym szlaku ze Śląska do Czech przy tzw. Czeskiej Ścieżce. Tam właśnie na niewielkim wyniesieniu w lesie stoi związany z walońskimi podaniami zadziwiający kamień – Chybotek. Zachęcona opowieściami, że podparty tylko w dwóch miejscach głaz kilkumetrowej średnicy można łatwo rozkołysać, postanowiłam to sprawdzić. Moje początkowe wysiłki nie przyniosły rezultatu. Dopiero gdy wspięłam się na głaz, zaczął się delikatnie „chybotać”, co było doskonale widać w dwóch misowatych zagłębieniach na jego powierzchni – dziś wypełnionych wodą, dawniej może krwią ofiarną. Jak podają legendy, odbywały się tu pogańskie uroczystości. W pobliżu Chybotka natrafiam na granitową płytę z wyrytym jeszcze przez Niemców napisem Rübezahl. To jeden z grobów Ducha Karkonoszy. O wszechpotężnym władcy tych gór od setek lat opowiadano tu rozliczne historie. Matematyk i kartograf Martin Helwig przedstawiał go na swojej mapie z 1561 r. jako ni to zwierzę, ni to gryfa o orlej głowie z jelenim porożem oraz o lwim tułowiu na nogach kozła i z dwoma ogonami. W lwich łapach trzymał kostur. Legendy przekazywane ustnie zebrał i opisał Johann Praetorius, uczony i poeta, w swoich XVII-wiecznych dziełach o wymownie brzmiących tytułach: Demonologia Rubenzaalii Silesii czy Satyrus etymologicus oder der Ruben Zahl. Znany pod nazwami – Karkonosz, Duch Gór, Liczyrzepa, Rzepiór, Pan Jan – ukazywał się ludziom pod rozmaitymi postaciami: myśliwego, bogatego szlachcica, a to znów kupca. Potrafił przemieniać się w smoka albo kozła. Raz przedstawiany jako demon i siła nieczysta, kiedy indziej jako sprawiedliwy władca Karkonoszy. Zamieszkiwał wnętrze gór i strzegł dostępu do mitycznych skarbów. Być może sami Walonowie i tzw. laboranci penetrujący góry w poszukiwaniu ziół i magicznego korzenia mandragory oraz mistrzowie szklarscy zaczęli kreować postać ducha, aby odstraszyć śmiałków pragnących pójść w ich ślady. Popularna do dziś legenda Rübezahla należy do kręgu kulturowego i tradycji trzech narodów: Polaków, Czechów i Niemców. Podążam ścieżką do małej prywatnej Leśnej Huty, która jako jedyna kontynuuje z dumą chlubne tradycje tutejszego szklarstwa. Właściciel – mistrz Henryk Łubkowski, za pomocą dawnych narzędzi i form wytwarza szkło barwione i przezroczyste. Przy hucie działa niewielki sklepik-wzorcownia, gdzie można nabyć stworzone tutaj wazony, świeczniki, wisiorki. Przechodzę do części produkcyjnej i z podziwem obserwuję jak jeden z hutników z rozżarzonej ognistej i bezkształtnej grudki za pomocą czegoś w rodzaju szczypiec formuje szklane figurki – delfiny, słoniki i koty. Wszystko to ku uciesze kilkorga wpatrujących się w te przeobrażenia dzieci. Od hutnika dowiaduję się, że zanim powstanie takie dzieło, trzeba około pół roku zapoznawać się z samym surowcem, reszta zależy od pojętności i cierpliwości ucznia. Zbogatych tradycji pozostało już niewiele, a to właśnie produkcja szkła dała Szklarskiej Porębie nazwę, ale też podstawy rozwoju oraz rangę. W XIII w. Wenecjanie podnieśli ceny szkła do granic nieprzyzwoitości. Szklarska Poręba miała wszystko, co potrzebne do jego produkcji – złoża kwarcu, gęste lasy i wodę. Prawdopodobnie właśnie tutaj została założona pierwsza huta szkła w Sudetach. Huty zużywały duże ilości drewna – wykorzystywano je do produkcji węglanu potasu, czyli potażu niezbędnego do wytworzenia szkła – i z tego powodu były często „przesuwane” na nowe, przeważnie wyżej położone miejsce. Tereny pohutnicze zajmowali pasterze i rolnicy, zakładając osady na leśnych polanach – czyli „szklarskich porębach”. W średniowieczu produkowano tzw. szkło leśne – słabej jakości, mocno zanieczyszczone, o zielonkawym lub szarawym odcieniu. Dopiero w XVI w. miejscowi hutnicy poznali technikę wyrobu czystego, przezroczystego szkła. Najbardziej znana, a zarazem ostania z wielkich hut Szklarskiej Poręby – Józefina – zaczęła swoją działalność w 1842 r. Przemianowana na hutę Julia, pracowała jeszcze kilkanaście lat temu, wytwarzając szkło kryształowe. Teraz nie jest nawet udostępniona do zwiedzania. Ze szkłem związany jest też wodospad Szklarki, już w XVIII w. chętnie odwiedzany przez turystów. Nad rzeką Kamienną działała witrolejnia Pana Prellera, czyli wytwórnia kwasu siarkowego stosowanego do produkcji szkła. Można było tam coś przekąsić, wynająć przewodnika, posłuchać muzyki. Preller zbudował ścieżkę turystyczną prowadzącą od jego zakładu do wodospadu (używamy jej do dzisiaj), zabezpieczoną i wyposażoną w ławeczki. Tędy kroczył orszak królewski Fryderyka Wilhelma III, który wraz z księżną Luizą w 1800 r. odwiedził wodospad. Izabela Czartoryska przybyła w te okolice w 1816 r. i tak wspominała swój pobyt: Dotarliśmy do Szklarki, która spada z wysokości 30 stóp na żywą skałę. Wyszliśmy z lektyk, był to bowiem cel naszej małej wycieczki. Dzisiaj również ta 13-metrowa kaskada przyciąga zwiedzających, którzy fotografują się na jej tle. Szklarska Poręba słynie z jeszcze jednego, bardziej efektownego wodospadu, Kamieńczyka. To najwyższy wodospad polskiej części Sudetów (27 m). Izabela Czartoryska podczas swojej podróży po Dolnym Śląsku również wspomina wycieczkę do tego miejsca: zbieraliśmy ametysty znalezione wśród skał. Powróciliśmy do Cieplic objuczeni kamieniami, kwiatami, ametystami, pełni podziwu i wrażeń. Ametyst miał przynosić szczęście w interesach, łowach, igrzyskach i, oczywiście, miłości. Szczerze ofiarowany, jak zapewniali mnie znawcy, świeci ponoć niesamowitym fioletowym blaskiem. Wody Kamieńczyka spadają do malowniczego i mrocznego wąwozu. Można go podziwiać w całej krasie ze specjalnej platformy. Ze względów bezpieczeństwa należy jednak założyć kask. Przez długi czas wodospad był niedostępny – spadający głaz zabił kiedyś turystę. Nazwę wodospadu tłumaczy piękna legenda o miłości rusałki Łabudki i drwala Bronisza, który w górach poszukiwał szlachetnych kamieni. Nazywano go kamieńczykiem, czyli zbieraczem kamieni. Pewnego dnia drwal nie przyszedł na umówione spotkanie. Zaniepokojona rusałka poczęła go szukać. Nagle oniemiała z przerażenia – w dole leżał martwy jej ukochany. Zrozpaczona rzuciła się w przepaść i na zawsze została ze swoim umiłowanym. Inne rusałki tak obficie płakały, że ich łzy zamieniły się w strumienie, a te w wartki potok. W miejscu wypadku potok utworzył wodospad, który ludzie nazwali Kamieńczykiem. Jak twierdzą niektórzy, raz na sto lat pojawiają się tam rusałki odwiedzające swoją siostrę. Szklarska Poręba to wręcz wymarzone miejsce dla pieszych i rowerowych wycieczek. Przygotowano tu około 100 km tras dla mniej oraz bardziej zaawansowanych kondycyjnie piechurów. Już w około 3 godziny można pokonać szlak widokowy nad Śnieżne Kotły przez wodospad Kamieńczyka i Halę Szrenicką. Grzegorz Sokoliński ze Stowarzyszenia Cyklistów Szklarska Poręba na Dwóch Kółkach uważa, że tereny wokół miasta, a szczególnie Góry Izerskie, to jedne z najlepszych miejsc w Europie do uprawiania turystyki rowerowej. – Nasze trasy wiodą szutrowymi drogami, na których nie ma ruchu samochodowego – podkreśla Sokoliński. – Ich łączna długość to ponad 450 km. Zwolennicy sportów ekstremalnych też znajdą coś dla siebie. U podnóża Kruczych Skał spotkałam grupę gapiów przyglądających się wyczynom kilku młodych ludzi. Na linie rozwieszonej nad rzeką zjeżdżała przerażona dziewczyna w kasku. Swoich sił można też spróbować we wspinaczce i na tzw. wahadle – huśtawce rozpiętej nad przepaścią. – Wszystko jest dostosowane do indywidualnych możliwości – zapewnia Jerzy Borys ze Szkoły Górskiej Quasar, prowadzącej szkolenia i kursy wspinaczkowe, m.in. dla instruktorów oddziałów specjalnych policji i wojska, oraz imprezy towarzyszące wyjazdom firmowym. Zimą Szklarska Poręba staje się prężnym i obok Karpacza największym ośrodkiem narciarskim w Sudetach Zachodnich. Miłośnicy białego szaleństwa mają w czym wybierać. W Marysinie, dzielnicy tego miasta, już w XIX w. zaczęły wyrastać hotele i pensjonaty dzięki właściwościom leczniczym tutejszego klimatu. Dziś zaczyna się tu wyciąg krzesełkowy na górującą nad miastem Szrenicę (1 362 m). – W ciągu godziny możemy wwieźć na górę 1 200 osób, a na narciarzy czeka tu 20 km tras o różnej skali trudności, w tym Lolobrygida – najdłuższa nartostrada w Polsce licząca 4 444 metry – mówi Jan Dębkowski, dyrektor techniczny spółki Sudety Lift będącej właścicielem obiektu. Ze szczytu Szrenicy można podziwiać Karkonosze, Góry Izerskie i Kotlinę Jeleniogórską. Zimą srebrzystobiała szadź oblepia kosodrzewinę, skałki, gałęzie drzew, przydrożne tyczki, tworząc baśniowe kształty. Najwięcej tego lodowo-śnieżnego osadu występuje w Karkonoszach Zachodnich. Prawdopodobnie stąd wzięła się nazwa Szrenicy. Amatorzy sportów zimowych nie poprzestaną na Szrenicy. W Jakuszycach – kolejnej dzielnicy Szklarskiej Poręby – panują idealne warunki do uprawiania narciarstwa biegowego. Od 1976 r. jest organizowany Bieg Piastów, największa impreza narciarstwa klasycznego w Polsce, która przyciąga uczestników nawet z tak egzotycznych krajów jak Singapur czy Nowa Zelandia. Jej pomysłodawca, Julian Gozdowski, mówi, że zrealizował swoje marzenia jeszcze z dzieciństwa. Trasy długości ponad 100 km wiodą wśród lasów i pięknych panoram, na co uwagę zwracają zwłaszcza obcokrajowcy. – Przyzwyczaili się, że u nich szlaki bywają przecięte szosami albo częściowo biegną wzdłuż dróg – opowiada Gozdowski. Od kilku lat Jakuszyce opanowują marszerzy – ludzie powożący psimi zaprzęgami. Oglądając widowiskowe gonitwy psów ras północnych – husky, samojedów, malamutów – można poczuć klimat powieści Jacka Londona i Jamesa Curwooda. Nie jest to jednak sport dla każdego. Dlatego wieczorami na turystów czekają tradycyjne sanie. Barbara Głębocka prowadząca osadę jeździecką mówi, że zimą organizuje kuligi z pochodniami. W lutym w pobliżu dolnej stacji linowej kolejki na Szrenicę odbywa się konkurs Śniegolepy. Śnieżnymi pryzmami wysokości półtora metra zajmują się rzeźbiarze amatorzy, którzy zamieniają je w ciągu jednego dnia w lodowe figury. Powstają trony, łoża, samochody, zwierzęta, postaci króla, Ducha Gór i inne. – Wszystko zależy od pomysłowości uczestników – mówi Krystian Bromblik z Urzędu Miasta. Szklarska Poręba oczarowuje nie od dziś, przyciąga nie tylko turystów, ale i artystyczne dusze. Gerhart Hauptmann (1862–1946), laureat literackiej Nagrody Nobla, tak wspominał po latach: Pewnego dnia podczas górskiej wędrówki dostrzegłem z wysoka ową dolinę i pomyślałem sobie, że dobrze byłoby wybudować tutaj dom. Zachwycony i olśniony tym pomysłem zszedłem w dół przez lasy, zbiegłem ścieżką wśród łąk i w ciągu kilku godzin załatwiłem kupno wiejskiego domu z przynależnym gruntem, łąką, bukowym gajem i źródełkami. Chociaż Gerhart wyprowadził się do pobliskiego Jagniątkowa, dom ten przez wiele lat zamieszkiwał jego brat Karl, autor Księgi Ducha Gór. Po wojnie mieszkał tu poeta i satyryk Jan Sztaudynger, którego słynna fraszka „Myjcie się dziewczyny, bo nie znacie dnia ani godziny” powstała – jak twierdzą złośliwi – na skutek obserwacji młodych kuracjuszek przybywających do Szklarskiej Poręby. NO TO W DROGĘ ■ Miasto zajmuje 76 km2 i dzieli się na część Dolną, Środkową i Górną. Liczy ok. 7 300 mieszkańców. ■ Główny atut Szklarskiej Poręby to dogodne położenie między Karkonoszami a Górami Izerskimi, w dolinie Kamiennej, pozwalające na uprawianie różnych sportów przez cały rok. ■ Miasto leży ok. 130 km na południowy zachód od Wrocławia. Niezmotoryzowani mogą dotrzeć pociągiem lub autobusem z Wrocławia albo Jeleniej Góry. ■ Pensjonat Polon, ul. Górna 6, cena za łóżko 35–100 zł. www.szklarskaporeba.com.pl/polon ■ Osada jeździecka Barbara i Tadeusz Głęboccy, ul. Wolności 19, pokój 55–120 zł. www.osadabata.pl ■ Farma 69, Kopaniec, ul. Kopaniec 69a, cena za łóżko 35–65 zł. www.farma69.wkarkonoszach.pl ■ Złota Jamka, ul. 1 Maja 16a, ■ Roma, ul. Turystyczna 23a, ■ Restauracja-Dyskoteka Julia, ul. Sikorskiego 5a, ■ Disco-pub Bosman, Morcinka 2. ■ Wstęp do Karkonoskiego Parku Narodowego jest płatny. Bilet jednodniowy normalny kosztuje 4 zł, ulgowy 2 zł, trzydniowe są dwukrotnie droższe. Trzeba także zapłacić za wejście do wąwozu Kamieńczyka – bilet jednorazowy normalny 4 zł, ulgowy 2 zł (w cenie biletów wypożyczenie kasku). ■ Karkonoska Grupa GOPR – tel. alarmowy 985, 0601 100 300, Stacja ratunkowa Szklarska Poręba, tel. 075 717 33 93, gopr.karkonosze.net.pl www.szklarskaporeba.pl – oficjalna strona miasta www.sudetylift.com.pl – informacja o wyciągach na Szrenicę, aktualny cennik i warunki śniegowe. www.kpnmab.pl – Karkonoski PN www.karkonosze.pl ■ Joanna Lamparska, Dolny Śląsk, jakiego nie znacie – książka o najbardziej niezwykłych i tajemniczych miejscach Dolnego Śląska.
Orient Express - stylowo, ale z suspensem
„Patrz jaka wesoła – mówiła jedna z kobiet, wskazując na radośnie podrygującą w rytm jazzowej muzyki starszą panią. – Ty też byś była taka zadowolona, jakbyś miała tyle pieniędzy – odparła z przekąsem jej towarzyszka
Tego typu rozmowy rozbrzmiewały na peronie po przyjeździe do Krakowa słynnego pociągu obecnie nazywanego Venice Simplon Orient Express. Tym razem po raz pierwszy w historii legendarny pojazd zatrzymał się na dłużej w Polsce. Firma, która organizuje podróże odrestaurowanym historycznym składem, postanowiła w ten sposób uczcić swoje 25-lecie. W Krakowie goście spędzili 2 dni, zwiedzając miasto „jedne z najpiękniejszych w Europie” – jak głosi firmowy folder turystyczny Journeys of Distinctions (mogli zobaczyć m.in. kopalnię soli w Wieliczce, Wadowice). Jeden dzień byli w Warszawie i kilka godzin w Malborku. 99 pasażerów m.in. z USA, Meksyku, Brazylii, Wielkiej Brytanii i Francji musiało zapłacić po 6 tysięcy euro za przejazd na trasie Wenecja–Wiedeń–Kraków–Warszawa–Praga. – To cena za komfort, jakiego nie zapewni żadne biuro turystyczne – mówi jedna z amerykańskich podróżnych. – Jadę tym pociągiem po raz kolejny i za każdym razem czuję, że to podróż mojego życia – opowiada inna. Kiedy tylko znalazłam się w pociągu, zauroczył mnie wystrój nawiązujący do tradycji dawnego Orient Expressu. Podziwiam przedziały o ścianach wyłożonych laką ze złocistymi, orientalnymi motywami. Maestrię szklanych paneli przedstawiających nagie postaci ludzkie z winną latoroślą zaprojektowane przez René Lalique’a – jednego z najwybitniejszych twórców okresu Art Deco. Równo ułożone stylowe srebrne sztućce, porcelanowa zastawa i kryształowe kieliszki przypominają o świetnej kuchni, z której od samego początku słynął Orient–Express. – Na tę podróż przygotowaliśmy kilkanaście rodzajów menu. Głównie potrawy kuchni włoskiej i francuskiej, a do picia wina – w tym najdroższe Chateau Margo, szampany, wódkę – opowiada szef kuchni Christian Bodiguel. Na kolację mężczyźni i kobiety przychodzą w eleganckich strojach. „Wtedy można poczuć się niczym gwiazda filmowa” – opowiadają pasażerowie. – Pociągiem podróżowali m.in. John Travolta, Lisa Minelli, Paul Newman i Peter Gabriel – opowiada Mario należący do 40-osobowej obsługi. W piano bar można posłuchać muzyki na żywo. – W Polsce gram często utwory Chopina – podkreśla pianista. Zaglądam do przedziałów sypialnych ze składanymi łóżkami i osobistą toaletą. – Na naszą pomoc pasażerowie mogą liczyć 24 godziny na dobę. Wystarczy nacisnąć odpowiedni przycisk, a my staramy się rozwiązać każdy problem – zapewnia uprzejma obsługa. Jedynym mankamentem wydawać by się mógł brak klimatyzacji. Ale to raczej nie przeszkadza współczesnym pasażerom. Rozumieją, że wyprawa w takich warunkach jeszcze lepiej oddaje atmosferę dawnych podróży. Przyjazd pociągu do Polski zgromadził tłumy ciekawskich i miłośników kolejnictwa, wzbudził zainteresowanie mediów. Ale prawdziwą sensację wywołał pierwszy przejazd Orient Expressu w 1883 r. W czasach, kiedy pociągami podróżowało się długo i wolno, często w niezbyt dobrych warunkach, Orient Express był właśnie tym, czego potrzebowali możni ówczesnego świata. Pojazd z szybkością 80 km/godz. przemierzył trasę nowo otwartej linii Paryż – Konstantynopol w 81 godzin i 40 min. 4 października 1883 r. pociąg wyruszył z dzisiejszego paryskiego Gare de’l Est. Na dworcu wsiadło do niego 40 gości, wśród których byli dyplomaci, bankierzy, dziennikarze, belgijski minister, rumuński generał, francuski powieściopisarz Edmond About i Henri Opper de Blowitz – paryski korespondent Timesa. Pociąg oczarował pasażerów przepychem wnętrz, profesjonalizmem obsługi i niespotykanym dotąd komfortem jazdy. Te odczucia znalazły upust w entuzjastycznych i obszernych artykułach i wywiadach w Le Figaro, The Times i innych, czołowych tytułach prasy światowej. Dziennikarze podkreślali wygląd przedziałów przypominających małe salony zaopatrzone w dwie czerwone, pluszowe kanapy. Chwalili też tureckie dywany na podłogach, ściany pokryte jedwabiem i wygodę składanych łóżek, które na dzień chowały się w ściany. Pomiędzy przedziałami znajdowały się toalety z porcelanowymi umywalkami na podstawach z włoskiego marmuru, a z tyłu pociągu – kabiny prysznicowe. W pociągu była również palarnia, buduar dla pań i biblioteka. Wagon restauracyjny wykładany mahoniem i tikiem intarsjowanym drewnem różanym, miał sufit obity tłoczoną skórą z Kordoby. Na ścianach wisiały obrazy XIX-wiecznych artystów, a w oknach – aksamitne kotary. Wielkie, gazowe kandelabry oświetlały wnętrze. Nie szczędzono pochwał wyśmienitej kuchni. W menu pięciodaniowych obiadów, przygotowywanych przez burgundzkiego kucharza, znajdowały się smakołyki krajów, przez które przejeżdżano, i lokalne wina. Podróż obfitowała w niecodzienne zdarzenia. Na Węgrzech do pociągu wsiedli muzycy cygańscy, którzy grali ogniste czardasze i walce. Król Rumunii Karol I zaprosił pasażerów do swojego letniego pałacu w górach. W Bułgarii goście musieli opuścić przytulne wagony, żeby przekroczyć Dunaj, na którym w tym czasie nie było mostu. Rzekę przepłynęli łodzią. W 1891 r., niedaleko Stambułu, do pociągu wtargnęli uzbrojeni w rewolwery i noże bandyci z czarnobrodym przywódcą, Grekiem Anasthatosem. Przetrząsnęli każdy kąt w poszukiwaniu kosztowności, wzięli zakładników i zażądali okupu. Anasthatos nigdy nie został złapany, skradzionych przedmiotów nie odzyskano. Wszystko zakończyło się międzynarodowym skandalem. Ta nieprzewidywalna atmosfera była doskonałym wabikiem dla znudzonym monotonią życia w bogactwie dam i złaknionych przygody dżentelmenów. Podróżowanie pociągiem stanowiło o prestiżu, przynależności do określonej warstwy społecznej. W 1907 r., wśród jadących Orient Expressem ludzi znalazł się egzotyczny pasażer – Maharadża Cooch-Bihar z północno-wschodnich Indii, podróżujący z misją dyplomatyczną na konferencję do Londynu. Nie towarzyszyli mu urzędnicy i doradcy, lecz wszystkie jego żony i konkubiny. Podobno zadowolony z dyskretnej obsługi maharadża obdarował załogę pociągu kosztowną biżuterią. Wielbicielem pociągu był król Bułgarii Borys III, który sam chętnie prowadził lokomotywę Orient Expressu. Pozwalano mu na to w trakcie jazdy przez jego własny kraj. Zamiłowanie króla do szybkości było hamowane przez maszynistów. Na nic się to jednak zdało. Monarcha spowodował śmiertelny wypadek, podsycając zbyt mocno ogień, od którego płomieni zajęło się ubranie na palaczu. Nieszczęśnik wyskoczył z pociągu i zginął. Król nie przejął się tym zbytnio i jeszcze bardziej przyspieszył. Do Sofii przybył na czas, a pasażerowie złożyli mu nawet gratulacje za przyjazd zgodny z rozkładem jazdy mimo tragicznego wydarzenia. Pociągiem do Konstantynopola podróżowali tajni agenci z najsłynniejszą kobietą–szpiegiem Matą Hari na czele. To właśnie w Orient Expresie przeżywała miłosne uniesienia ze swoim kochankiem, niemieckim attaché wojskowym baronem Hansem von Krohnem (nie zapominając przy tym o tajnej misji). Zagraniczni dyplomaci, dziennikarze, śpiewacy, gwiazdy kina takie jak Greta Garbo, również chętnie gościli na pokładzie pociągu, korzystając ze wszystkich luksusów. Tajemnicza atmosfera towarzysząca Orient Expressowi oraz prawdziwe wydarzenia inspirowały wielu pisarzy takich jak Maurice Dekobra, Graham Green oraz Agatha Christie. Jedno z nich, które miało miejsce w styczniu 1929 r., stało się kanwą jej słynnej powieści detektywistycznej Morderstwo w Orient Expresie. Owej zimy pociąg zakopał się w zaspy śnieżne na terenie zachodniej Turcji. Temperatura spadła dużo poniżej zera. Załoga nie miała kontaktu telefonicznego. Pociąg praktycznie został odcięty od świata. Zapasów żywności miało starczyć tylko na dwa dni. Sytuacja była naprawdę dramatyczna. Pasażerowie wraz z załogą wykopali tunel w śniegu i kilku ludzi udało się po żywność do pobliskiej wioski. Dzięki swojej zaradności przetrwali w zaspie sześć dni. Ten przymusowy postój dał literackiemu bohaterowi Herculesowi Poirot wystarczającą ilość czasu do rozwiązania niezwykłej zagadki kryminalnej i wykrycia sprawców zabójstwa. Orient Express był świadkiem ważnych wydarzeń politycznych.W jednym z wagonów restauracyjnych pociągu nr 2419, w obecności marszałka Ferdynanda Focha i aliantów, w Compiegne w 1918 r. Niemcy podpisały kapitulację. W czerwcu 1940 r. Hitler rozkazał ten sam wagon przysłać w to samo miejsce i zaakceptował kapitulację sił francuskich. Kiedy było już wiadomo, że Niemcy przegrają wojnę, Hitler kazał wagon wysadzić w powietrze. Dwie wojny światowe i kryzys lat trzydziestych spowodowały zubożenie wyższych warstw społecznych, zaś bogaci coraz liczniej przesiadali się do samolotów. To sprawiło, że Orient Express nie wytrzymał próby czasu. Linię zamknięto w 1977 r. Wtedy James B. Sherwood właściciel hoteli i kontenerowców zaczął skupywać i odnawiać oryginalne wagony pociągu. W 1982 r. odrestaurowany Venice Simplon Orient Express ruszył z Londynu do Wenecji. Obecnie pociąg kursuje regularnie proponując swoim pasażerom zróżnicowane trasy oraz wizyty we wspaniałych europejskich miastach. Przy okazji odbywają też sentymentalną podróży wstecz do momentu, kiedy belgijski przedsiębiorca George Nagelmacker postanowił zrealizować swoje wielkie marzenie stworzenia międzynarodowego, bezpiecznego, luksusowego pociągu, w którym pasażerowie mogliby podróżować bez przesiadania się na stacjach. No to w drogę - VENICE SIMPLON ORIENT EXPRESS - Paryż–Budapeszt–Bukareszt –Istambuł. Podróż: 10 dni/9 nocy (w tym 3 noce w Stambule). Cena 6 340 euro (bilet w jedną stronę). Odjazd 31 sierpnia 2007 i 29 sierpnia 2008 r. Na tej trasie nawiązującej do pierwszej podróży z 1883 r. pociąg kursuje tylko raz w roku. - Wenecja–Praga. Podróż: 5 dni/4 noce (w tym 2 w pociągu). Cena 1 315 euro – bilet w jedną stronę. Odjazdy: 26 września 2007 oraz 7 maja , 4 czerwca i 8 października 2008. - Wenecja–Rzym. Podróż jednodniowa. Cena 610 euro. Odjazdy: 16 września, 14, 21 października 2007 i 27 kwietnia 4 maja, 1 czerwca, 5 października 2008. - Wenecja–Wiedeń–Kraków– Warszawa–Praga. Podróż 8 dni/7 nocy (w tym 3 w pociągu). Cena 6 000 euro, bilet w jedna stronę. Odjechał 9 lipca w 2007 r. Pierwszy raz w swojej historii Orient Express zabrał swoich gości na inauguracyjną podróż do Polski. SZWAJCARIA – KOLEJĄ DO NIEBA Niewielka stacja Interlaken Ost budzi się do życia. W oddali widać ośnieżone szczyty, gdzieś za nimi leży przełęcz Jungfraujoch z najwyżej położoną stacją kolejową w Europie (3 454 m n.p.m.), nazwaną Top of Europe. Na górze przydadzą się kremy z wysokim filtrem, ciepłe kurtki i zakryte buty – na lodowcu temperatura latem może nieoczekiwanie spaść do -30 o C. W Grindelwaldzie przesiadamy się na pociąg do Kleine Scheidegg, gdzie czeka już kolej zębata do Jungfraujoch. Pociąg wspina się wolno pod górę, zatrzymując się przy oknach panoramicznych. Z pierwszego (2 865 m n.p.m.) widać piękną dolinę Grindelwald, z drugiego (3 160 m) – lód i granitowe skały. Choć tunel ma tylko 10 km (cała trasa liczy 12 km), jego budowa trwała 16 lat! Pochłonęła wiele ofiar i 15 mln franków szwajcarskich. Idea zrodziła się w głowie Adolfa Guyera-Zellera, wizjonera i pioniera kolejnictwa. Kiedy podczas wspinaczki zobaczył niesamowite trio: połyskujące w słońcu szczyty Eigeru, Möncha i Jungfrau w otoczeniu innych gór i lodowców, nakreślił plan Kolei Jungfrau. Mówiono, że to „pociąg do nieba”. Najwyższą stację kolejową w Europie otwarto 1 sierpnia 1912 r., już po jego śmierci. Wreszcie wysiadka na Top of Europe. Wokół wieczny lód, biel, magiczne szczyty. Z pociągu ruszamy na platformę widokową, z której widać Aletsch – najdłuższy lodowiec Europy (23 km), wpisany na listę UNESCO. Góruje nad nim kosmiczny budynek stacji meteorologicznej Sphinx. Pod nią umieszczono Pałac Lodowy z galerią wykutych w lodzie rzeźb. Sama stacja to prawie miasteczko odwiedzane rocznie przez 2 mln ludzi. Jest też najwyżej położona w Europie poczta i kawiarenka internetowa. Podróż z Interlaken Ost na Jungfraujoch trwa 2,5 godziny w jedną stronę. Za bilet w obie strony trzeba zapłacić ok. 190 franków szwajcarskich (ok. 440 zł). Najtaniej, 163 franki (ok. 370 zł) wychodzi „Good-Morning Ticket”. www.jungfraubahn.ch Ceny i pogodę można sprawdzić na stronie: www.jungfraubahn.ch .