Biolog E.O. Wilson penetruje słynny park narodowy w Mozambiku. Odradzający się po wojnie domowej obszar staje przed nowym zagrożeniem: osadnikami, którzy wycinają w pień lasy porastające świętą górę.
W porze letnich monsunów, przypadającej między końcem listopada a połową marca, deszczowe chmury gnają z pasatami na wschód, przez Ocean Indyjski, do Mozambiku. Przekraczając linię wybrzeża, skrapiają ożywczą wilgocią lasy płaskowyżu Cheringoma zwane miombo, później przetaczają się nad trawiastymi równinami Wielkiego Rowu Zachodniego. Na koniec docierają do stoków góry Gorongosa, gdzie spadają ulewnym deszczem. Na sięgający 1863 m masyw Gorongosa co roku spada niemal 2 m wody. To wystarcza do zasilenia wspaniałego lasu deszczowego na szczytach, a na wschodzie, w rowie tektonicznym, do utrzymania parku, który był kiedyś jedną z najbogatszych w gatunki ostoi dzikich zwierząt na świecie. Zanim spustoszyła go wojna domowa, Park Narodowy Gorongosa przemierzały słonie, bawoły afrykańskie, hipopotamy, lwy, guźce i kilkanaście gatunków antylop. Dziś niektóre z nich wracają, głównie dzięki wysiłkom Grega Carra, amerykańskiego filantropa, który szefuje projektowi odnowy parku. W roku 2010 odnotowano sukces: rząd Mozambiku naprawił błąd popełniony przy tworzeniu ostoi i włączył w granice parku górę Gorongosa, źródło zasilających go życiodajnych rzek. Latem 2011 pojechałem do Gorongosy, by wspomóc wysiłki Carra i pracować nad swoim nowym podręcznikiem biologii dla szkół średnich. Park to świetne miejsce, pozwalające połączyć wyzwania współczesnej nauki z radosnym podnieceniem płynącym z odkrywania dzikiej przyrody. Zajmujący 75 km2 wokół szczytu deszczowy las Gorongosa wyróżnia się niczym wyspa na oceanie traw sawanny. Trudno tu dotrzeć, więc pozostał dotąd dla biologów niemal czystą kartą. Zanim się tu pojawiłem, nic nie wiedziano np. o mrówkach, w których się specjalizuję. Dla badacza przyrody nie ma zaś nic równie magnetycznego jak nieznany ląd. Gdy podczas mojej pierwszej wyprawy do Afryki odwiedziłem górę Gorongosa, od razu urzekła mnie obietnicą niespodzianek i potencjalnych odkryć. Podczas pobytu w parku towarzyszył mi Tonga Torcida – młody człowiek, który właśnie tu się urodził. Jako jeden z pierwszych ze swej wioski ukończył szkołę średnią – niemały sukces, zważywszy że w Mozambiku nauka na poziomie ponadpodstawowym oznacza konieczność opłaty czesnego i zakupu mundurka, na co może sobie pozwolić niewiele rodzin. W trakcie naszej współpracy Tonga dowiedział się, że dostanie stypendium umożliwiające mu dalszą naukę w college’u w Tanzanii. Zamierza zostać biologiem, specjalistą od dzikich zwierząt. Dzięki niemu poznałem historię stworzenia świata opowiadaną przez tutejszych mieszkańców i dowiedziałem się, dlaczego uznają oni górę Gorongosa za świętą. – Dawno, dawno temu – opowiadał Torcida – Bóg żył razem z ludźmi na stokach góry. Ludzie byli wtedy olbrzymami i nie bali się prosić Go o przysługi. W czasie suszy co chwila mówili do Niego: Daj nam wody! Bóg zmęczony ciągłym nagabywaniem przeniósł się do nieba, ale ludzie olbrzymy nadal nękali go prośbami, sięgając do chmur ze szczytu góry. Wreszcie Bóg postanowił, że czas pokazać im, gdzie ich miejsce, i uczynił ich małymi. Odtąd życie ludzi stało się o wiele trudniejsze i takim pozostaje do dziś. Powiedziałem swojemu asystentowi, że jego legenda i płynący z niej morał są bardzo podobne do nauk zawartych w Starym Testamencie. Gorongosa naprawdę wypadła z łaski. Trzy lata po tym, jak w 1975 Mozambik wyzwolił się spod władzy Portugalii, wybuchła wojna domowa, która trwała 17 lat. Ustanowiony przez rząd kolonialny w roku 1960 park stał się polem bitwy. Zniszczono biura i turystyczną infrastrukturę. Wiele dużych zwierząt zabili żołnierze wałęsający się w poszukiwaniu żywności i kości słoniowej, którą w RPA mogli przehandlować za broń. Jeszcze większe spustoszenia poczyniły bandy kłusowników, które w okresie między podpisaniem pokojowych traktatów a przywróceniem jako takiego porządku na obszarze parku bezkarnie handlowały dziczyzną na targach. W efekcie cała duża zwierzyna została wytępiona. Tylko krokodyle przetrwały niemal bez uszczerbku, nauczywszy się migiem dawać nura z bagnistych brzegów w odmęty rzeki. Taka rzeź miała głębokie konsekwencje dla ekosystemu. Gdy zabrakło wielkich stad zebr, trawy i krzaczaste zarośla rozrosły się, przez co wywoływane uderzeniem pioruna pożary stały się bardziej niszczycielskie. Bez słoni obalających pnie drzew, by móc objadać ich gałęzie, niektóre lasy stały się gęstwiną nie do przejścia. Niedostatek odchodów i padliny przetrzebił populacje padlinożerców. Jednak podstawa wegetacji i drobne zwierzęta, w tym tysiące gatunków owadów, w większości przetrwały złe czasy. Park Gorongosa obejmuje niezwykle różnorodne środowiska. Oprócz trawiastych dolin i kilku pięter górskiej roślinności są tu zalesione płaskowyże i wapienne wąwozy, nawet dziś będące domem dla istnej arki Noego. Na terenie parku znaleziono 398 gatunków ptaków, 122 gatunki ssaków, 34 gadów i 43 płazów. Dziesiątki tysięcy gatunków owadów, pajęczaków i innych bezkręgowców zapewne wciąż czeka na odkrycie. Przez dziesięć lat od zakończenia wojny domowej, gdy formowała się nowa, demokratyczna republika Mozambiku, Gorongosa pozostawała w ruinie. W międzyczasie zainteresował się nią Greg Carr i postanowił pomóc. Po tym jak dorobił się fortuny na internecie, poświęcił się filantropii. Podjął się przywrócić świetność Gorongosy niemal na własny koszt i zajął się tym na pełny etat. Dzięki długoterminowemu porozumieniu Ministerstwo Turystyki Mozambiku ma w nim wsparcie w zarządzaniu i planach dalszego rozwoju terenu. Dziś, po niemal dziesięciu latach, Gorongosa wydaje się na najlepszej drodze do odrodzenia. Duże zwierzęta, jak słonie i bawoły afrykańskie przywiezione z sąsiedniej RPA, szybko się mnożą. Następne w kolejności są zebry i antylopy eland. Mimo że ich liczebność wciąż daleka jest od tej sprzed wojny, stada roślinożerców i przeżuwaczy znów przemierzają sawannę. Wraz z fauną powraca ekologiczna równowaga, a z nią turyści z Europy i Ameryki Północnej. W głównym obozie Chitengo i w terenowych obozach zbudowano dla nich wspaniałe zaplecze. W Chitengo zachowano jako wojenną pamiątkę zrytą pociskami betonową płytę. Osiągnięcia zespołu Grega Carra i Mozambijczyków zasługują na szacunek, ale odbudowa zniszczonego parku to zadanie trudniejsze niż tworzenie jakiegoś od nowa, a Gorongosa – zwłaszcza święta góra – nadal jest w niebezpieczeństwie. Podczas wojny domowej, gdy po zboczach wałęsali się żołnierze, drobni rolnicy zaczęli karczować tam niewielkie poletka. Niemal zapomniano o odwiecznym tabu świętej góry. Z czasem farmerzy dotarli do granicy deszczowego lasu, zaczęli wycinać wysokie drzewa i przekształcać wilgotną, żyzną ziemię w pola kukurydzy i ziemniaków. W minionej dekadzie powierzchnia lasu deszczowego zmniejszyła się o ponad jedną trzecią. To oznacza, że może on dać schronienie znacznie mniejszej liczbie gatunków roślin i zwierząt, z których wiele występuje prawdopodobnie tylko tutaj. Całkowite zniszczenie lasu, do którego przy obecnym tempie wycinki może dojść już niedługo, byłoby katastrofą dla całego parku. Znikłaby zdolność góry do wyłapywania, magazynowania i stopniowego uwalniania wilgoci z obfitych monsunowych deszczów. Woda szybko by się wyczerpywała, a jej dostawy dla całego parku stałyby się sezonowe zamiast całoroczne. W obliczu suszy przyroda na terenie parku i w jego otoczeniu stałaby się uboższa, zarówno dla zwierząt, jak i ludzi. Teraz, gdy góra stała się integralną częścią parku, jego władze mogą wreszcie prawnie zabezpieczyć granice lasu. Nie uda się go jednak skutecznie chronić, dopóki tym, którzy dziś go niszczą, nie zaproponuje się sensownej alternatywy. Turystyka to tylko część propozycji, z którymi wyszedł Carr. Zatrudnił on również zespoły tworzące liczne szkółki leśne, mające za zadanie przywracać wilgotny las na jego pierwotnym obszarze. U podnóża góry, poniżej granicy deszczowego lasu, władze parku budują też szkoły i ośrodki zdrowia dla miejscowej ludności. I wreszcie: w obozie Chitengo planowane jest centrum naukowo-edukacyjne, którego działalność ma być ukierunkowana przede wszystkim na bada- nie środowiska na terenie parku i zachowanie jego bioróżnorodności. Aby zdobyć obecny poziom bioróżnorodności na górze Gorongosa, Greg Carr i ja zdecydowaliśmy się przeprowadzić bioblitz i zaangażować do tego ludzi mieszkających w dolnych partiach zboczy. Poprosiliśmy Tonga Torcidę, by zebrał do pomocy miejscowe dzieci. Bioblitz to akcja wymyślona kilkanaście lat temu w Stanach Zjednoczonych. Jej celem jest znalezienie i zidentyfikowanie jak największej liczby gatunków na ograniczonym obszarze, w ściśle określonym czasie (zazwyczaj są to 24 godziny). Zasady są proste: uczestnicy szukają roślin i zwierząt w określonym promieniu wokół centralnego punktu. Pomagają im miejscowi przyrodnicy, którzy umieją identyfikować znalezione okazy. Pierwszy bioblitz, który pomagałem zorganizować, odbył się latem 1998 r. w Concord w stanie Massachusetts, a jego centralnym punktem był Walden Pond. Zjawili się przyrodnicy z całej Nowej Anglii, a ich wysiłek okazał się tak owocny, że od tego czasu podobne spisy organizowano w całych Stanach i przynajmniej 18 innych krajach. Ten miał miejsce 1100 m n.p.m., na zboczu góry Gorongosa. Z racji problemów logistycznych (sam musiałem się tam dostać helikopterem) czas operacji ograniczyliśmy do dwóch godzin, a ja byłem jedynym ekspertem. Udało mi się przyporządkować większość owadów i pająków do ich rodzin (jak krocionogi z rodziny Julidae, no i oczywiście mrówki, które wszystkie należą do rodziny Formicidae). Przy niektórych gatunkach musiałem zgadywać. Poszukiwania wydawały się istnym pandemonium, bezładną bieganiną wśród radosnych krzyków. Dzieci okazały się jednak zdolnymi łowcami. Chętnie słuchały też, co miałem do powiedzenia o ich odkryciach. Torcida dwoił się i troił przy tłumaczeniu i na koniec eskapady naliczyłem 60 gatunków należących do 39 rodzin z 13 rzędów. Były tam niezwykłe owady i stawonogi, w większości bardzo małe. Liczni przedstawiciele Hymenoptera (rzędu obejmującego mrówki, pszczoły i osy), Coleoptera (chrząszcze) i Diptera (muchówki). Choć samych mrówek widzieliśmy niewiele, jednym ze zidentyfikowanych gatunków okazała się rzadko spotykana mrówka koczująca Dorylus bequaerti. Dostrzegliśmy też kilka ptaków, gadów, płazów i jedną mysz. Dla większości laików termin „dzikie zwierzęta” oznacza przede wszystkim ssaki i ptaki, które na górze Gorongosa bardzo ucierpiały. Ludzie chcą oglądać duże dzikie zwierzęta w naturze i sam nie jestem pod tym względem wyjątkiem. Jednak dzika przyroda to także wszystkie małe stworzenia, które rządzą światem – owady i inne bezkręgowce tworzące podstawę lądowych ekosystemów. Nie rozczarowałem się więc Gorongosą. Przeciwnie – góra spełniła wszystkie moje marzenia o przygodzie i odkryciach, które towarzyszyły mi od dzieciństwa, gdy byłem w wieku moich obecnych pomocników w bioblitzu i przemierzałem lasy Alabamy i Florydy z siatką na motyle, szpadlem i słoikami na złowione okazy. Obraz satelitarny z 2010 r. pokazuje górę Gorongosa od południowego zachodu, z ciemnym lasem na szczycie. (International Mapping, źródło: Ikonos Imagery) Warto wiedzieć: W trawach i lasach Gorongosy żyje zadziwiający zestaw niewielkich gatunków. Duże zwierzęta dopiero tu powracają po tym, jak zostały niemal doszczętnie wytępione przez oddziały wojskowe i kłusowników. Góra Gorongosa Wznosząc się na 1863 m, niemal kilometr ponad równiną Mozambiku, góra stanowi wyłapującą deszcze wyspę w morzu suchości. W grudniu 2010 r. tereny na wysokości powyżej 700 m dołączono do Narodowego Parku Gorongosa. Park próbuje ratować pozostałości tutejszego lasu deszczowego — biologicznej ostoi i źródła wody dla całego regionu. Góra Gorongosa (Infografika: Virginia W. Mason, NGM; źródło: Parque Nacional da Gorongosa)
Biolog E.O. Wilson penetruje słynny park narodowy w Mozambiku. Odradzający się po wojnie domowej obszar staje przed nowym zagrożeniem: osadnikami, którzy wycinają w pień lasy porastające świętą górę
W porze letnich monsunów, przypadającej między końcem listopada a połową marca, deszczowe chmury gnają z pasatami na wschód, przez Ocean Indyjski, do Mozambiku. Przekraczając linię wybrzeża, skrapiają ożywczą wilgocią lasy płaskowyżu Cheringoma zwane miombo, później przetaczają się nad trawiastymi równinami Wielkiego Rowu Zachodniego. Na koniec docierają do stoków góry Gorongosa, gdzie spadają ulewnym deszczem. Na sięgający 1863 m masyw Gorongosa co roku spada niemal 2 m wody. To wystarcza do zasilenia wspaniałego lasu deszczowego na szczytach, a na wschodzie, w rowie tektonicznym, do utrzymania parku, który był kiedyś jedną z najbogatszych w gatunki ostoi dzikich zwierząt na świecie. Zanim spustoszyła go wojna domowa, Park Narodowy Gorongosa przemierzały słonie, bawoły afrykańskie, hipopotamy, lwy, guźce i kilkanaście gatunków antylop. Dziś niektóre z nich wracają, głównie dzięki wysiłkom Grega Carra, amerykańskiego filantropa, który szefuje projektowi odnowy parku. W roku 2010 odnotowano sukces: rząd Mozambiku naprawił błąd popełniony przy tworzeniu ostoi i włączył w granice parku górę Gorongosa, źródło zasilających go życiodajnych rzek. Latem 2011 pojechałem do Gorongosy, by wspomóc wysiłki Carra i pracować nad swoim nowym podręcznikiem biologii dla szkół średnich. Park to świetne miejsce, pozwalające połączyć wyzwania współczesnej nauki z radosnym podnieceniem płynącym z odkrywania dzikiej przyrody. Zajmujący 75 km2 wokół szczytu deszczowy las Gorongosa wyróżnia się niczym wyspa na oceanie traw sawanny. Trudno tu dotrzeć, więc pozostał dotąd dla biologów niemal czystą kartą. Zanim się tu pojawiłem, nic nie wiedziano np. o mrówkach, w których się specjalizuję. Dla badacza przyrody nie ma zaś nic równie magnetycznego jak nieznany ląd. Gdy podczas mojej pierwszej wyprawy do Afryki odwiedziłem górę Gorongosa, od razu urzekła mnie obietnicą niespodzianek i potencjalnych odkryć. Podczas pobytu w parku towarzyszył mi Tonga Torcida – młody człowiek, który właśnie tu się urodził. Jako jeden z pierwszych ze swej wioski ukończył szkołę średnią – niemały sukces, zważywszy że w Mozambiku nauka na poziomie ponadpodstawowym oznacza konieczność opłaty czesnego i zakupu mundurka, na co może sobie pozwolić niewiele rodzin. W trakcie naszej współpracy Tonga dowiedział się, że dostanie stypendium umożliwiające mu dalszą naukę w college’u w Tanzanii. Zamierza zostać biologiem, specjalistą od dzikich zwierząt. Dzięki niemu poznałem historię stworzenia świata opowiadaną przez tutejszych mieszkańców i dowiedziałem się, dlaczego uznają oni górę Gorongosa za świętą. – Dawno, dawno temu – opowiadał Torcida – Bóg żył razem z ludźmi na stokach góry. Ludzie byli wtedy olbrzymami i nie bali się prosić Go o przysługi. W czasie suszy co chwila mówili do Niego: Daj nam wody! Bóg zmęczony ciągłym nagabywaniem przeniósł się do nieba, ale ludzie olbrzymy nadal nękali go prośbami, sięgając do chmur ze szczytu góry. Wreszcie Bóg postanowił, że czas pokazać im, gdzie ich miejsce, i uczynił ich małymi. Odtąd życie ludzi stało się o wiele trudniejsze i takim pozostaje do dziś. Powiedziałem swojemu asystentowi, że jego legenda i płynący z niej morał są bardzo podobne do nauk zawartych w Starym Testamencie. Gorongosa naprawdę wypadła z łaski. Trzy lata po tym, jak w 1975 Mozambik wyzwolił się spod władzy Portugalii, wybuchła wojna domowa, która trwała 17 lat. Ustanowiony przez rząd kolonialny w roku 1960 park stał się polem bitwy. Zniszczono biura i turystyczną infrastrukturę. Wiele dużych zwierząt zabili żołnierze wałęsający się w poszukiwaniu żywności i kości słoniowej, którą w RPA mogli przehandlować za broń. Jeszcze większe spustoszenia poczyniły bandy kłusowników, które w okresie między podpisaniem pokojowych traktatów a przywróceniem jako takiego porządku na obszarze parku bezkarnie handlowały dziczyzną na targach. W efekcie cała duża zwierzyna została wytępiona. Tylko krokodyle przetrwały niemal bez uszczerbku, nauczywszy się migiem dawać nura z bagnistych brzegów w odmęty rzeki. Taka rzeź miała głębokie konsekwencje dla ekosystemu. Gdy zabrakło wielkich stad zebr, trawy i krzaczaste zarośla rozrosły się, przez co wywoływane uderzeniem pioruna pożary stały się bardziej niszczycielskie. Bez słoni obalających pnie drzew, by móc objadać ich gałęzie, niektóre lasy stały się gęstwiną nie do przejścia. Niedostatek odchodów i padliny przetrzebił populacje padlinożerców. Jednak podstawa wegetacji i drobne zwierzęta, w tym tysiące gatunków owadów, w większości przetrwały złe czasy. Park Gorongosa obejmuje niezwykle różnorodne środowiska. Oprócz trawiastych dolin i kilku pięter górskiej roślinności są tu zalesione płaskowyże i wapienne wąwozy, nawet dziś będące domem dla istnej arki Noego. Na terenie parku znaleziono 398 gatunków ptaków, 122 gatunki ssaków, 34 gadów i 43 płazów. Dziesiątki tysięcy gatunków owadów, pajęczaków i innych bezkręgowców zapewne wciąż czeka na odkrycie. Przez 10 lat od zakończenia wojny domowej, gdy formowała się nowa, demokratyczna republika Mozambiku, Gorongosa pozostawała w ruinie. W międzyczasie zainteresował się nią Greg Carr i postanowił pomóc. Po tym jak dorobił się fortuny na internecie, poświęcił się filantropii. Podjął się przywrócić świetność Gorongosy niemal na własny koszt i zajął się tym na pełny etat. Dzięki długoterminowemu porozumieniu Ministerstwo Turystyki Mozambiku ma w nim wsparcie w zarządzaniu i planach dalszego rozwoju terenu. Dziś, po niemal dziesięciu latach, Gorongosa wydaje się na najlepszej drodze do odrodzenia. Duże zwierzęta, jak słonie i bawoły afrykańskie przywiezione z sąsiedniej RPA, szybko się mnożą. Następne w kolejności są zebry i antylopy eland. Mimo że ich liczebność wciąż daleka jest od tej sprzed wojny, stada roślinożerców i przeżuwaczy znów przemierzają sawannę. Wraz z fauną powraca ekologiczna równowaga, a z nią turyści z Europy i Ameryki Północnej. W głównym obozie Chitengo i w terenowych obozach zbudowano dla nich wspaniałe zaplecze. W Chitengo zachowano jako wojenną pamiątkę zrytą pociskami betonową płytę. Osiągnięcia zespołu Grega Carra i Mozambijczyków zasługują na szacunek, ale odbudowa zniszczonego parku to zadanie trudniejsze niż tworzenie jakiegoś od nowa, a Gorongosa – zwłaszcza święta góra – nadal jest w niebezpieczeństwie. Podczas wojny domowej, gdy po zboczach wałęsali się żołnierze, drobni rolnicy zaczęli karczować tam niewielkie poletka. Niemal zapomniano o odwiecznym tabu świętej góry. Z czasem farmerzy dotarli do granicy deszczowego lasu, zaczęli wycinać wysokie drzewa i przekształcać wilgotną, żyzną ziemię w pola kukurydzy i ziemniaków. W minionej dekadzie powierzchnia lasu deszczowego zmniejszyła się o ponad jedną trzecią. To oznacza, że może on dać schronienie znacznie mniejszej liczbie gatunków roślin i zwierząt, z których wiele występuje prawdopodobnie tylko tutaj. Całkowite zniszczenie lasu, do którego przy obecnym tempie wycinki może dojść już niedługo, byłoby katastrofą dla całego parku. Znikłaby zdolność góry do wyłapywania, magazynowania i stopniowego uwalniania wilgoci z obfitych monsunowych deszczów. Woda szybko by się wyczerpywała, a jej dostawy dla całego parku stałyby się sezonowe zamiast całoroczne. W obliczu suszy przyroda na terenie parku i w jego otoczeniu stałaby się uboższa, zarówno dla zwierząt, jak i ludzi. Teraz, gdy góra stała się integralną częścią parku, jego władze mogą wreszcie prawnie zabezpieczyć granice lasu. Nie uda się go jednak skutecznie chronić, dopóki tym, którzy dziś go niszczą, nie zaproponuje się sensownej alternatywy. Turystyka to tylko część propozycji, z którymi wyszedł Carr. Zatrudnił on również zespoły tworzące liczne szkółki leśne, mające za zadanie przywracać wilgotny las na jego pierwotnym obszarze. U podnóża góry, poniżej granicy deszczowego lasu, władze parku budują też szkoły i ośrodki zdrowia dla miejscowej ludności. I wreszcie: w obozie Chitengo planowane jest centrum naukowo-edukacyjne, którego działalność ma być ukierunkowana przede wszystkim na bada- nie środowiska na terenie parku i zachowanie jego bioróżnorodności. Aby zbadać obecny poziom bioróżnorodności na górze Gorongosa, Greg Carr i ja zdecydowaliśmy się przeprowadzić bioblitz i zaangażować do tego ludzi mieszkających w dolnych partiach zboczy. Poprosiliśmy Tonga Torcidę, by zebrał do pomocy miejscowe dzieci. Bioblitz to akcja wymyślona kilkanaście lat temu w Stanach Zjednoczonych. Jej celem jest znalezienie i zidentyfikowanie jak największej liczby gatunków na ograniczonym obszarze, w ściśle określonym czasie (zazwyczaj są to 24 godziny). Zasady są proste: uczestnicy szukają roślin i zwierząt w określonym promieniu wokół centralnego punktu. Pomagają im miejscowi przyrodnicy, którzy umieją identyfikować znalezione okazy. Pierwszy bioblitz, który pomagałem zorganizować, odbył się latem 1998 r. w Concord w stanie Massachusetts, a jego centralnym punktem był Walden Pond. Zjawili się przyrodnicy z całej Nowej Anglii, a ich wysiłek okazał się tak owocny, że od tego czasu podobne spisy organizowano w całych Stanach i przynajmniej 18 innych krajach. Ten miał miejsce 1100 m n.p.m., na zboczu góry Gorongosa. Z racji problemów logistycznych (sam musiałem się tam dostać helikopterem) czas operacji ograniczyliśmy do dwóch godzin, a ja byłem jedynym ekspertem. Udało mi się przyporządkować większość owadów i pająków do ich rodzin (jak krocionogi z rodziny Julidae, no i oczywiście mrówki, które wszystkie należą do rodziny Formicidae). Przy niektórych gatunkach musiałem zgadywać. Poszukiwania wydawały się istnym pandemonium, bezładną bieganiną wśród radosnych krzyków. Dzieci okazały się jednak zdolnymi łowcami. Chętnie słuchały też, co miałem do powiedzenia o ich odkryciach. Torcida dwoił się i troił przy tłumaczeniu i na koniec eskapady naliczyłem 60 gatunków należących do 39 rodzin z 13 rzędów. Były tam niezwykłe owady i stawonogi, w większości bardzo małe. Liczni przedstawiciele Hymenoptera (rzędu obejmującego mrówki, pszczoły i osy), Coleoptera (chrząszcze) i Diptera (muchówki). Choć samych mrówek widzieliśmy niewiele, jednym ze zidentyfikowanych gatunków okazała się rzadko spotykana mrówka koczująca Dorylus bequaerti. Dostrzegliśmy też kilka ptaków, gadów, płazów i jedną mysz. Dla większości laików termin „dzikie zwierzęta” oznacza przede wszystkim ssaki i ptaki, które na górze Gorongosa bardzo ucierpiały. Ludzie chcą oglądać duże dzikie zwierzęta w naturze i sam nie jestem pod tym względem wyjątkiem. Jednak dzika przyroda to także wszystkie małe stworzenia, które rządzą światem – owady i inne bezkręgowce tworzące podstawę lądowych ekosystemów. Nie rozczarowałem się więc Gorongosą. Przeciwnie – góra spełniła wszystkie moje marzenia o przygodzie i odkryciach, które towarzyszyły mi od dzieciństwa, gdy byłem w wieku moich obecnych pomocników w bioblitzu i przemierzałem lasy Alabamy i Florydy z siatką na motyle, szpadlem i słoikami na złowione okazy.
Jeszcze niedawno zdawało się, że medycyna wygrywa z chorobami. Dziś starzy wrogowie wracają, a nowe mikroby stają się dla wszystkich zagrożeniem tym poważniejszym, że nieoczekiwanym.
Myśleliśmy, że mikroby mamy już pod kontrolą. Najwyraźniej byliśmy w błędzie. Upał. Wokół jak okiem sięgnąć nic tylko bagna. I komary. Miliony komarów. To pierwsze zauważył Steven Wiersma, gdy tylko latem wysiadł ze swojego samochodu gdzieś w Sirmans na Florydzie. Nic się tutaj nie zmieniło oprócz jednej stosunkowo nowej rzeczy, którą Wiersma – główny stanowy epidemiolog – właśnie przyjechał zbadać. Jelita tych kłębiących się krwiopijców pełne były wirusów z dalekiego kraju. Wirusów, które nie widziały zachodniej półkuli do 1999 r., ale natychmiast ją polubiły. Nazwane od swojej ojczyzny – prowincji Zachodniego Nilu w Ugandzie – mikroby uznały Stany Zjednoczone za istny róg obfitości. Pełno tu ptaków, w których można żyć i się namnażać. I mnóstwo komarów przenoszących wirusy z jednego ptaka na drugiego, a co gorsza – jak zaczęło się regularnie przydarzać – z ptaków na ludzi. Takich jak 73-letni Seymore Carruthers, który po ukąszeniu przez zawirusowanego komara leżał z zapaleniem mózgu, w śpiączce, w pobliskim szpitalu w Tallahassee. To wysunięty daleko na południe punkt w Stanach, gdzie wirus zawędrował dwa lata po tym, jak pojawił się w stanie Nowy Jork. I złowieszczy dowód na to, że postanowił na stałe pozostać na południu właśnie, w pobliżu milionów starych ludzi, najmniej przygotowanych do walki z zakażeniem. Rozglądając się po okolicy, Wiersma od razu dostrzegł, dlaczego Carruthers zachorował. Komary mnożą się w stojącej wodzie, a tej było tu pod dostatkiem, co pozostawało zresztą w bezpośrednim związku z ciągle zwiększającą się liczbą mieszkańców i rosnącą wraz z nimi liczbą zbiorników wodnych. Do bagien dołączyły przydomowe baseny, porzucone wiadra, wanienki dla ptaków... Miliardy komarzych larw kłębiło się w każdej kałuży, nawet w wypełnionych wodą zagłębieniach brezentu okrywającego stojące pod gołym niebem maszyny. Zupełnie nieoczekiwana epidemia gorączki Zachodniego Nilu w USA była dla urzędników ochrony zdrowia otrzeźwieniem. Wirus zaatakował dziesiątki tysięcy Amerykanów, kilka tysięcy zapędził do łóżek, a kilkunastu uśmiercił. O wiele poważniejsze jest jednak to, że ten mikrob to w zasadzie drobiazg w porównaniu z wieloma o wiele groźniejszymi sprawcami chorób zakaźnych pojawiających się i powracających na światową arenę. Jednym ze znanych przykładów jest Ebola, choć akurat ten wirus jest, jak się okazuje, zbyt groźny nawet dla siebie samego. Ludzkie ofiary zabija bowiem tak szybko, że rzadko zdąża zakazić kolejne, a co za tym idzie – ma nikłe szanse, by rozpętać prawdziwą pandemię. Za to kolejne drobnoustroje – niektóre dobrze znane, inne zupełnie anonimowe – z roku na rok stają się coraz większym zagrożeniem. Przenoszone przez komary wirusy śmiertelnej gorączki krwotocznej Denga i jej bliźniaczej siostry – żółtej febry, z powrotem zadomowiły się w Ameryce Środkowej i Południowej, choć wydawało się, że zniknęły stamtąd już w latach 40. ubiegłego wieku. Denga zawędrowała aż na Karaiby i do południowych stanów USA. W miarę jak naszą planetę zamieszkuje coraz więcej ludzi, pojawia się też coraz więcej miejsc, w których mogą się mnożyć komary. A to prosta droga do katastrofy zdrowotnej. W krajach byłego Związku Radzieckiego i innych rejonach naszego globu coraz częściej występuje gruźlica oporna na działanie nawet najnowszych antybiotyków. Jako choroba przenosząca się niezwykle łatwo drogą oddechową, na najdrobniejszych kropelkach plwociny, a przy tym ściśle powiązana z HIV, gruźlica jest na dogodnej pozycji do wywołania w tym stuleciu pandemii na światową skalę. Podobnie jest z malarią, która już dziś zabija rocznie ok. 1,2 mln osób, ponad połowę ofiar stanowią dzieci, a odpowiedzialne za nią pasożyty z roku na rok stają się coraz bardziej oporne na standardowe leki. Lista jest długa: gorączka Doliny Ryftowej, hantawirusy, cholera. W ostatnim ćwierćwieczu co najmniej 20 poważnych chorób wróciło w nowej, jeszcze bardziej śmiercionośnej albo opornej na leki postaci. W tym samym okresie naukowcy z całego świata odkryli ponad 30 nowych, nieznanych wcześniej ludzkości chorób, na które nie ma lekarstwa, takich jak gorączka Marburg czy AIDS. Współczesność uczy pokory, zwłaszcza jeśli przypomnimy sobie, że jeszcze parę dziesięcioleci temu eksperci wieszczyli kres wielu chorób zakaźnych. Wydawało się, że poprawa higieny, kontrola plagi komarów, światowe akcje szczepień i nowe antybiotyki wygrywają z mikrobami. Nasze samozadowolenie rosło w miarę kolejnych zwycięstw. Stwierdziliśmy, że jednokomórkowce nie są żadną konkurencją dla wielkich, rozwiniętych mózgów Homo sapiens. Tymczasem świat niepostrzeżenie zaczął się zmieniać. W krajach rozwijających się ludzie wydzierali naturze coraz to nowe, nieznane wcześniej terytoria, na których kłębiła się groźna menażeria bakterii i wirusów głodnych nowych, ciepłokrwistych ofiar. Metropolie krajów rozwijających się stawały się coraz bardziej zatłoczone, a za rosnącą lawinowo liczbą mieszkańców nie nadążały systemy kanalizacji i wodociągów, czyniąc z tych miast istne wylęgarnie nowych chorób. Wojny w krajach, które najmniej mogły sobie na nie pozwolić, wypędziły miliony ludzi z domów do prowizorycznych obozów uchodźców, gdzie rzadko można było mówić o jakichkolwiek warunkach sanitarnych czy opiece medycznej. W dodatku zmieniający się wzorzec temperatur i opadów na naszym globie sprawił, że przenoszące choroby owady poszerzyły swój zasięg występowania. – Mikroby mają przewagę – mówi Jim Hughes, dyrektor krajowego centrum chorób zakaźnych w Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) w Atlancie. – Ich jest więcej. Kolejne pokolenia pojawiają się co kilkadziesiąt minut, a nie lat. Bardzo szybko ewoluują. W dodatku bezwiednie im pomagamy. Podróżując, przewożąc na wielkie odległości żywność i zwierzęta, nie mówiąc już o niewłaściwym używaniu antybiotyków. Sami się im podkładamy. Rzecz jasna epidemie to dla ludzkości nic nowego, ale pod wieloma względami dzisiejsze mikroby mają łatwiejsze życie niż przed wie-kami. W krajach rozwiniętych nowoczesne technologie oraz scentralizowane systemy dystrybucji wody i żywności zwiększają znaczenie nawet takich ognisk choroby, które w innych okolicznościach uznano by za nieistotne. Jak przy skażeniu wód jeziora amerykańskiego Michigan bakterią Cryptosporidium w 1993 r., kiedy poprzez wodę zaraziło się setki tysięcy mieszkańców miasta Milwaukee. Gdy w tym samym roku jedna z sieci fast foodów sprzedała partię niedosmażonych hamburgerów zawierających niebezpieczny szczep pałeczki okrężnicy (E. coli), zachorowały setki dzieci, a kilkoro zmarło. Niekiedy źródłem licznych ognisk nasilonej biegunki okazywała się „zdrowa” partia kiełków, które wyrosły z zakażonych nasion, a które rozesłano do sklepów w całym kraju. Za przykład takiego typu zatrucia można podać choćby epidemię E. coli w Japonii, w czasie której latem 1996 r. zachorowało 10 tys. osób, a 11 zmarło. W sierpniu 2010 r. w USA wycofano ze sprzedaży 380 mln jaj (1 proc. krajowej produkcji) z powodu zagrożenia salmonellą, przyniesioną na kurzą fermę przez zakażone gryzonie. Do szpitali zgłosiło się prawie 2000 osób z biegunką. W dzisiejszym przeludnionym i ściśle powiązanym świecie nawet niewielkie ogniska zakażenia mogą niepostrzeżenie przerodzić się w wielkie epidemie. Jakby tego było mało, tę słabość współczesnych społeczeństw mogą wykorzystać także terroryści, celowo rozsiewając chorobotwórcze zarazki. Atak bioterrorystyczny, tak samo trudny do odparcia jak każdy inny akt zbrojnej agresji, łączy w sobie zabójczość mikrobów z ludzką pomysłowością. W niewielkiej fiolce można przechowywać miliardy zakaźnych drobin i przeszmuglować ją przez granicę znacznie łatwiej niż np. głowicę jądrową. Modele komputerowe pokazują, że celowe rozpylenie zarazków ospy prawdziwej mogłoby wywołać niekontrolowaną epidemię niemal jeszcze zanim władze zdążyłyby podjąć działania w celu jej ograniczenia. Zresztą nawet choroba, która nie przenosi się z człowieka na człowieka, taka jak wąglik, może spowodować ogólnonarodowy chaos, jeśli zarazki dostaną się np. do systemu poczty. Dla terrorysty prawdopodobnie najbardziej atrakcyjną cechą wszelakiej zarazy jest to, że w sposób niemal nieograniczony potrafi niszczyć społeczny spokój i polityczną stabilność. – Zarazki jak chyba żadna inna broń są zdolne wywoływać panikę i strach – wyjaśnia Michael Osterholm, dyrektor centrum badań chorób zakaźnych na Uniwersytecie Stanu Minnesota. – Strasznym jest być pożartym przez lwa, ale równie przerażającym jest zostać zjedzonym od środka przez jakiegoś złośliwego mikroba, a przy tym patrzeć, jak to samo dzieje się wszędzie wokół nas. To bardzo pierwotny lęk. W obliczu rozmaitych kosztownych działań skierowanych na walkę z bioterroryzmem umyka nam o wiele bardziej przyziemna, ale znacznie istotniejsza prawda o chorobach zakaźnych. Otóż nawet bez terrorystów są one przyczyną niewyobrażalnego cierpienia i siłą destabilizującą społeczeństwa. Są przyczyną niemal połowy przedwczesnych (czyli przed 45. rokiem życia) zgonów na świecie. W krajach rozwijających się 30 mln niemowląt nie ma dostępu do szczepień, które w państwach wysoko rozwiniętych są gwarantowane i powszechne. Co roku tylko z powodu odry umiera ich milion. Na obszarach z dobrze rozwiniętą służbą zdrowia to może nie wydawać się oczywiste, ale z punktu widzenia zarazka dzisiejszy świat – ze wszystkimi jego antybiotykami i wymyślnymi szczepionkami – to wciąż niewyczerpany „szwedzki stół”. Pojawiające się ostatnio także na Zachodzie zapomniane już choroby przypominają, że żaden kraj nie jest samotną wyspą. Epidemie ostatnich lat pokazały nam, że każde państwo może paść ofiarą zarazy – mówi David Heymann, dyrektor wykonawczy sekcji chorób zakaźnych przy Światowej Organizacji Zdrowia w Genewie. – Politycy muszą zdać sobie sprawę, że niezależnie od pochodzenia mikroby podróżują po całym świecie i mogą zarazić każdego. Żaden kraj, choćby nie wiem jak bogaty czy chroniony, nie może zapewnić sobie zdrowej i bezpiecznej przyszłości tak długo, jak długo w jakimkolwiek punkcie naszej planety istnieje region, w którym bakterie, wirusy i pasożyty mogą się spokojnie mnożyć. Wrogowie publiczni Sześć chorób odpowiada za 90 proc. światowej liczby zgonów z powodu chorób zakaźnych. Różnie się rozprzestrzeniają i ulegają rozmaitym wpływom, ale wciąż nie udaje się ich kontrolować. Stają się coraz większym zagrożeniem dla globalnego bezpieczeństwa. Podatne na atak są zwłaszcza wielkie miasta krajów rozwijających się. Grypa Łatwo ulegające mutacjom wirusy grypy wciąż przybierają nową postać, co sprawia, że co sezon musimy produkować do walki z nimi nowe szczepionki. Ostatnia pandemia sezonu 2009-2010 była łagodna, ale i tak położyła do łóżek 600 tys. osób, zabijając ponad 18 tys., a są to tylko dane zweryfikowane serologicznie. HIV/AIDS Przenoszony z wydalinami i wydzielinami wirus nabytego upośledzenia odporności niemal zawsze w końcu pozbawia organizm możliwości walki z zakażeniami. Ponad 70 proc. wszystkich przypadków tej choroby rozpoznano w Afryce subsaharyjskiej. Choroby biegunkowe Co roku żyjące w wodzie drobnoustroje wywołują 4 mld przypadków biegunki. Tymczasem 1 mld ludzi nie ma dostępu do czystej wody pitnej, a kolejne 2,4 mld obywa się bez kanalizacji. Ostatnia epidemia cholery na Haiti pochłonęła już ponad 1000 istnień. Gruźlica Prątki gruźlicy unoszą się w drobniutkich kropelkach śliny chorego i z każdym kaszlnięciem lub kichnięciem mogą trafić na inne, podatne płuca. Odkryte w latach 40. XX w. leki hamują rozwój choroby, ale ostatnio gruźlica powraca z nową siłą. Malaria Mikroskopijne pasożyty przenoszone ze śliną zakażonych komarów atakują czerwone krwinki. Globalne ocieplenie poszerzyło zasięg występowania brzęczących nosicieli, narażając na tę chorobę ponad 40 proc. mieszkańców naszego globu. Odra Zakaźna infekcja wirusowa mogąca prowadzić do zapalenia płuc i mózgu to najważniejsza możliwa do uniknięcia dzięki szczepionce (wynalezionej w 1963 r.) przyczyna zgonów dzieci. Ale i tu wygrywamy. Jeszcze 10 lat temu zapadało na nią 30 mln maluchów, ginęło 900 tys. Wystarczyło 10 lat zmasowanych szczepień, by liczba zgonów na świecie spadła do 242 tys. Najbardziej śmiercionośne epidemie W księdze Apokalipsy zaraza była, obok głodu i wojny, najlepszym kompanem śmierci. Ale co tak naprawdę zabijało naszych pradziadów, często do końca nie wiemy. Przyczyn wielu nie poznamy być może nigdy, bo niektóre mikroby, jak wirusy RNA odpowiedzialne za gorączki krwotoczne, nie zostawiają trwałych śladów w DNA. Tajemnicą pozostają np. „angielskie poty”, które zabijały z piorunującą szybkością i których w XVI w. bano się bardziej niż dżumy. DŻUMA Sądząc z opisów, bakteryjną dżumą (Yersinia pestis) mogła być plaga zwana dżumą Justyniana, od imienia rzymskiego cesarza, który też zachorował. W latach 540–590 spustoszyła ona Bizancjum i dotarła m.in. do Afryki Północnej, Azji Środkowej, a w Europie aż do Irlandii, zabijając na zajętych terenach połowę ludności, może nawet 100 mln ludzi. W Konstantynopolu zmarło 40 proc. mieszkańców, w szczycie zachorowań ginęło ich 5 tys. dziennie. W XIV w. kilkoma falami przetoczyła się przez Europę osławiona czarna śmierć (rycina z prawej), zabijając według różnych szacunków od 1/4 do 1/3 jej mieszkańców (nawet 50 mln). Na całym świecie życie oddało wtedy 75–200 mln osób. Większość naukowców była zdania, że zarazę wywołała pałeczka dżumy, którą przenoszą pchły bytujące na szczurach. Byli jednak i tacy, którzy twierdzili, że dżuma dotarła do Europy dopiero w XVI/XVII w., zaś za czarną śmiercią stała raczej wirusowa gorączka krwotoczna podobna do znanych dziś Ebola i Marburg, tylko o dłuższym (do 32 dni) okresie wylęgania, więc bardziej zdolna do wywołania epidemii. Dopiero wykonane ostatnio badania genetyczne jednoznacznie wskazały na Y. pestis. Epidemie dżumy dymieniczej pojawiały się w Europie regularnie aż do XVIII w. Ta, która wybuchła we Włoszech w 1629 r., znana jest pod nazwą wielkiej dżumy mediolańskiej. W ciągu dwóch lat zabiła ok. 280 tys. ludzi, z czego w Mediolanie 60 tys. ze 130 tys. mieszkańców, a także 46 tys. spośród 140 tys. Wenecjan. CHOLERA Jej pandemie gnębiły ludzkość od 1816 r. do lat 60. XX w. W Indiach od 1817 r. przez ponad cztery dekady z powodu odwodnienia zmarło 40 mln ludzi, w Europie i Ameryce Płn. 100 tys. TYFUS W Atenach podczas II wojny peloponeskiej w 430 r. p.n.e. wybuchła epidemia, która zabiła 1/3 mieszkańców miasta. Wcześniej brano pod uwagę odrę, ospę, tyfus, wąglik oraz dżumę. „Szalę zwycięstwa” na korzyść tyfusu, czyli duru brzusznego, przechyliły badania zębów trzech ofiar tej zarazy – zaświadczyły, że to on zdziesiątkował Ateńczyków. Epidemia tyfusu plamistego była również jedną z przyczyn klęsk i odwrotu Napoleona i jego wojsk z Rosji. Z choroby zmarło wówczas 220 tys. żołnierzy, czyli więcej niż zginęło w walkach. OSPA W Europie ospa była znana od bardzo dawna, co dało jej mieszkańcom pewną odporność, ale w XV w. zarazek ten nabrał wiatru w żagle, docierając do obu Ameryk z pierwszymi europejskimi konkwistadorami, i skuteczniej od nich Biali zaczęli używać chorób jako broni biologicznej, wysyłając do indiańskich rezerwatów koce po chorych na odrę, ospę czy tyfus. wyniszczył cywilizacje Inków i Azteków. Szacuje się, że tylko do 1595 r. europejskie mikroby uśmierciły ponad 18 mln rdzennych Amerykanów. Później było jeszcze gorzej, bo biali zaczęli używać chorób jako broni biologicznej, np. wysyłając do rezerwatów koce po chorych na odrę, ospę czy tyfus. W XVI w. Hiszpanie sprowadzili plagi na Wyspy Kanaryjskie, niszcząc całą populację Guanczów. W 1518 r. wyniszczyli ospą połowę rdzennych mieszkańców Kuby. Do Australii ospę zawleczono w latach 1789 i 1829, co niemal unicestwiło Aborygenów. Jeszcze w 1963 r. epidemię czarnej ospy (Variola vera) przeżyła Polska. Jej źródłem był podobno tajny agent wywiadu, który przyleciał z Indii do Wrocławia. Pewnie dlatego stan epidemii ogłoszono dopiero po kilku tygodniach od pierwszych zachorowań. Miasto zostało na kilka tygodni odcięte od reszty kraju kordonem sanitarnym. Około 2 tys. tzw. kontaktów, czyli osób podejrzanych o styczność z wirusem, odizolowano w specjalnych ośrodkach. W sumie zachorowało 99 osób, z czego siedem zmarło. Szczepieniami przeciw ospie objęto wszystkich wrocławian (500 tys.), a w całej Polsce 8,2 mln osób. Wiek mikrobów Niezależnie od tego, czy atakują z ziemi, wody czy powietrza, spadochronowym desantem, czy dywanowym nalotem, mikroby mają jeden cel: rozmnożyć się i zająć kolejne terytoria. A my w wyniku postępującej globalizacji znakomicie im to ułatwiamy. Weźmy choćby epidemię SARS, czyli ostrej niewydolności oddechowej, z 2003 r. Ten mikrob nie przenosi się jakoś szczególnie efektywnie. Potrzebuje bliskiego kontaktu (np. przez kaszlnięcie) i... gospodarza o specyficznym „genetycznym garniturze”, jaki najczęściej spotyka się wśród mieszkańców południowo-wschodniej Azji, gdzie epidemia miała swój początek. Można powiedzieć, że mieliśmy szczęście, bo być może dlatego nie rozprzestrzenił się na innych kontynentach, mimo że dotarł tam szybko. Wystarczyło kilka dni, by pojawił się w Europie, Kanadzie i na Bliskim Wschodzie. Kwarantanny zakładane w miejscach, gdzie ujawniono przypadki zachorowań, izolacja osób, które mogły zetknąć się z chorymi, zakaz importu zwierząt i towarów, a nawet ograniczenia w ruchu lotniczym na niewiele się zdały. Dzisiejsze mikroby mogą dotrzeć praktycznie wszędzie w ciągu 24 godzin. Jeszcze zanim ludzie „na miejscu” zorientują się, że grozi im epidemia. Ograniczenia ekspansji wiążą się bardziej z samymi mikrobami bądź ich wrażliwością na niesprzyjające w nowym miejscu okoliczności niż z efektywnością naszego arsenału działań. Szczepienia są skuteczne przeciwko niektórym, ale nie wszystkim zarazkom. Przykładem niech będzie HIV – prace nad szczepionką trwają już od dawna, a efektów nie widać. Dlaczego? Bo wirus atakuje właśnie te komórki, które w zdrowym organizmie zajmują się walką z mikrobami. Podobnie antybiotyki. Kiedyś wydawały się cudowną bronią, a dziś tracą skuteczność w błyskawicznym tempie. Bywa, że zanim jeszcze nowy preparat trafi na rynek, już istnieją szczepy na niego oporne. W połowie ubiegłego wieku w szpitalach pojawiły się pierwsze bakterie oporne na większość znanych antybiotyków. Dziś najbardziej znaną – wielolekoopornego gronkowca złocistego (MRSA) – można już spotkać nie tylko na oddziałach intensywnej terapii, ale i na ulicy. W Europie stał się sprawcą kilku ognisk ciężkiego zapalenia płuc i posocznicy (sepsy). Jego najnowsza odmiana, VISA, nie ginie nawet w obecności tzw. antybiotyków ostatniej szansy: wankomycyny i teikoplaniny. Tymczasem koncerny farmaceutyczne jeszcze do niedawna nie kwapiły się do badań nad nowymi antybiotykami, ponieważ nie widziały w tym potencjalnych zysków. W ciągu 5 lat w Stanach Zjednoczonych wprowadzono na rynek zaledwie trzy leki z tej grupy! Nic dziwnego, że tak duże zainteresowanie wzbudził niedawno ujawniony nowy antybiotyk firmy Glaxo, ukryty na razie pod kryptonimem GSK 299423. W testach dowiedziono jego skuteczności m.in. w odniesieniu do gronkowców MRSA i groźnych szczepów E. coli. Wielkim sprzymierzeńcem w walce z odwiecznym wrogiem okazała się w nowym stuleciu informacja. Doświadczenie z 2003 r. wystarczyło, żeby przy kolejnym ognisku SARS wykrytym w Chinach w 2004 r. sieć informacyjna zadziałała o wiele szybciej – dzięki temu epidemię zdołano zdusić w zarodku. W przypadku zeszłorocznej świńskiej grypy szybka wymiana informacji nie zapobiegła wprawdzie rozprzestrzenieniu się wirusa, ale pozwoliła o wiele sprawniej zgromadzić arsenał do walki z nim – zarówno szczepionki, jak i leki. WHO z uwagą monitoruje też wirusy ptasiej grypy podtypu H5N1. Od czasu pierwszego wykrycia wirusa zaraziło się nim 508 osób w 15 krajach, z czego 303 zmarły. Niby niewiele, ale po pierwsze – śmiertelność w tych zakażeniach wynosi 60 proc. (w zwyczajnej grypie nie przekracza 0,1 proc., a w słynnej hiszpance sięgała 2,5–4 proc.). Po drugie zaś H5N1 nie umie – na razie – przenosić się z człowieka na człowieka. Może atakować tylko od ptaków. Jak na tak nieefektywny sposób przenoszenia jest skutecznym zabójcą. I strach pomyśleć, co się stanie, gdy w wyniku jakiegoś genetycznego skoku umiejętność takową posiądzie. Bo że tak się stanie, eksperci nie mają wątpliwości. Nie potrafią tylko powiedzieć, kiedy to nastąpi. Być może stąd wzięła się światowa nadgorliwość przy ogłaszaniu pandemii grypy A H1N1. To był sposób na przetestowanie gotowości do działania. Czy się udało? Trudno powiedzieć, bo przebieg choroby, łagodny jak przy zwykłej, sezonowej grypie sprawił, że wielu chorych nie szukało pomocy lekarskiej. Duży postęp dokonał się za to w produkcji grypowych szczepionek. Ocenia się, że koncerny farmaceutyczne potrafią dziś wyprodukować przed sezonem około miliarda dawek, jeśli tylko wystąpi takie zapotrzebowanie. Co ważne, znacznie skrócono sam cykl produkcji. Nadal nie wiadomo jednak, czy to wystarczy na wypadek prawdziwej pandemii, przy której WHO ocenia zapotrzebowanie na blisko 7 mld dawek w ciągu pół roku. Z grypą, jak się zdaje, jesteśmy oswojeni. Co innego choroby, o których przynajmniej w naszej części świata już zapomnieliśmy albo wydawało nam się, że mamy je pod kontrolą. Okazuje się, że cichcem, chyłkiem, milczkiem pojawiły się znowu. Tak jest w przypadku gruźlicy. Co prawda w Polsce liczba zakażeń spada, ale nadal mamy 5 do 8 mln osób (głównie starszych) prątkujących, czyli takich, które w przeszłości zakaziły się tą bakterią, a teraz z jakichś przyczyn choroba się u nich uaktywniła. Co gorsza, tuż za naszymi wschodnimi granicami gruźlica jest nie tylko o wiele bardziej rozpowszechniona, ale i groźniejsza, bo oporna na większość standardowych preparatów. To z kolei jest skutkiem wyjątkowej przemyślności mikroba, który w obliczu trucizny zapada w swoisty sen, nie mnoży się i dzięki temu unika zniszczenia. Dlatego leki przeciwgruźlicze trzeba podawać przez wiele miesięcy, a to sprzyja... ich nieprzyjmowaniu. Pacjenci sądzą, że skoro lepiej się czują, to już się leczyć nie muszą. Zarazek tylko na to czeka. Do tego Europa Wschodnia stała się w ostatniej dekadzie jednym z nielicznych rejonów świata, w którym szaleje AIDS. Liczba zakażonych w tym okresie wzrosła z ok. 530 tys. w 2000 r. do 1,4 mln w roku 2009, zaś liczba zgonów wzrosła aż czterokrotnie, do ok. 76 tys. Największym rezerwuarem wirusa stały się Ukraina i Federacja Rosyjska. W Rosji ponad 1/3 z 1,8 mln narkomanów żyje z HIV, a na Ukrainie zakażonych jest już ponad 1 proc. dorosłych. W pięciu krajach regionu częstość zakażeń wzrosła o ponad 25 proc. Tymczasem AIDS to dla gruźlicy prawdziwa drabina do sukcesu, bo wśród zakażonych HIV zapadalność na gruźlicę jest 30-krotnie wyższa niż w zdrowej populacji. W naszym regionie liczba nowych zachorowań na gruźlicę nie spada od lat 90., przy czym większość to gruźlica lekooporna, której w 2008 r. odnotowano pół miliona przypadków. Powagę problemu ilustruje fakt, że w tym samym czasie w 34 krajach Afryki liczba nowych infekcji zmalała o 25 proc. Wciąż nie udaje się też wyeliminować polio, i to mimo dostępności skutecznych szczepionek. W 2010 r. epidemia wybuchła w Tadżykistanie (450 chorych dzieci), ogniska choroby zanotowano też na terenie Federacji Rosyjskiej i byłych republik Zakaukazia. Tylko dzięki zmasowanym akcjom szczepień zdołano ograniczyć rozprzestrzenianie wirusa. Aby nie malować obrazu w zbyt czarnych barwach, trzeba przyznać, że na wielu frontach wojny z mikrobami odnosimy też sukcesy. W 2009 r. Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła, że okołoporodowe zakażenia tężcem udało się wyeliminować na całym świecie prócz siedmiu krajów w Afryce i czterech w Azji. Wszystko dzięki programowi szczepień kosztującemu zaledwie 1,2 dol. za trzy dawki. Szacuje się, że te działania co roku ratują życie 180 tys. noworodków. Sukcesem jest też program szczepień noworodków przeciwko żółtaczce zakaźnej (WZW typu B) wprowadzony już w 164 krajach oraz szczepienia przeciwko pałeczce Haemophilus influenzae typu B, które stosuje rutynowo 108 państw. Szczepienia stają się bronią w walce z chorobami, które na pozór nie mają z mikrobami wiele wspólnego, takimi jak rak szyjki macicy. Nadal jednak nie umiemy skonstruować szczepionki na HIV, zapalenie wątroby typu C, malarię czy gruźlicę. Z tej czwórki tylko prątki mają się czego obawiać, bo trzy nowe potencjalne szczepionki wydają się bardzo obiecujące. Na koniec dobra wiadomość dla zagrypionych: do drugiej fazy badań klinicznych weszła niedawno szczepionka o nazwie Multimeric-001, która ma chronić nas przed większością szczepów wirusa na wiele sezonów. Do tego przypominające dawki trzeba by przyjmować najwyżej co 3–5 lat. Cóż, trzymamy kciuki. Do 2011 r., kiedy to mają być znane pierwsze wyniki szerszych testów. 10 MITÓW O SZCZEPIENIACH 1. choroby znikną w miarę poprawy warunków sanitarnych – szczepienia nie są konieczne. FAKT: Poprawa higieny chroni przed wieloma chorobami zakaźnymi, takimi jak cholera czy WZW A, ale większość mikrobów szerzy się niezależnie od tego, jak czyści jesteśmy. Bez szczepień choroby, o których zdążyliśmy już zapomnieć, powrócą. 2. często chorują także osoby szczepione. FAKT: Żadna szczepionka nie daje stuprocentowej ochrony, ale większość chorych nie była wcześniej szczepiona lub zrobiono to źle. 90 proc. stwierdzonych w 2009 r. przypadków odry dotknęło osoby, które nie przyjęły dwóch zalecanych dawek szczepionki. 3. szczepionki moGą mieć wieLe ciężkich efektów ubocznych, a nawet być przyczyną Śmierci. FAKT: Szczepionki mają działania niepożądane, ale żadne nie są tak ciężkie jak sama choroba, której mają zapobiegać. Polio może wywołać paraliż, odra – zapalenie opon mózgowych i ślepotę. 4. szczepionki wieLowaLentne, np. przeciw durowi, tężcowi i krztuścowi (diteper) oraz polio, mogą być przyczyną tzw. nagłej śmierci łóżeczkowej. FAKT: Szczepionki te podaje się niemowlętom w okresie największego narażenia na nagłą śmierć łóżeczkową, ale nie udowodniono żadnego związku między nimi a przypadkami takiej śmierci niemowląt. 5. w Europie nie warto się szczepić, bo choroby zakaźne są niemal wyeliminowane. FAKT: W 2009 r. ponad 82 proc. wszystkich zachorowań na odrę stwierdzono w Europie Zachodniej, bo odsetek szczepionych dzieci spadł tu poniżej 95 proc., czyli poziomu, przy którym ryzyko epidemii jest minimalne. 6. choroby dziecięce trzeba przejść, to część procesu dorastania. FAKT: Większość dzieci przechodzi te zakażenia łagodnie, ale odra, świnka i różyczka mogą prowadzić do poważnych powikłań, takich jak głuchota, ślepota czy bezpłodność, zwłaszcza u dorosłych, którym „nie udało się” zachorować w dzieciństwie. 7. podawanie wielu szczepionek jednocześnie przeładowuje układ odpornościowy dziecka. FAKT: Układ immunologiczny codziennie spotyka setki obcych cząsteczek, które musi rozpoznać i zaklasyfikować jako przyjazne, obojętne, szkodliwe. Szczepionki nie przydają mu więc zbyt wiele pracy. 8. zwykła grypa jest niegroźna. FAKT: Sezonowa grypa zabija co roku 0,5 mln ludzi. Choroba jest szczególnie groźna dla małych dzieci, osób starszych, z chorobami płuc, układu krążenia i z upośledzonym układem odpornościowym. 9. szczepionki przeciw grypie nie są zbyt skuteczne. FAKT: Chronią ok. 70 proc. zaszczepionych. To, co wielu uznaje za grypę, może być wywołane zupełnie innym wirusem albo typem wirusa, którego nie uwzględniono w szczepionce. 10. przechorowanie daje lepszą odporność niż szczepienie. FAKT: Choroba daje układowi odpornościowemu dokładniejsze informacje o agresorze niż szczepionka, ale zawarte w niej fragmenty mikroba wystarczają do zapamiętania go i skutecznej walki. Informacje za serwisem WHO
Gdy ktoś wbija w glebę szpadel albo odłamuje kawałek koralowca, burzy – niczym gniewny Bóg – cały świat. Przekracza niewidzialne granice. Pod stopami mamy bowiem najmniej znane fragmenty naszej planety. A nie jest przesadą stwierdzenie, że dla istnienia człowieka są to najważniejsze miejsca na Ziemi.
W każdym środowisku: na powierzchni gruntu, wśród koron drzew czy w toni wodnej, naszą uwagę zwracają przede wszystkim duże zwierzęta: ptaki, ssaki, ryby, motyle. Ale przyjrzyjmy się światu bliżej, wnikliwiej. Wśród ziół pełzają i brzęczą miriady owadów. Gdy przewróci się skibę ziemi w ogrodzie, żeby coś posadzić, wiją się i uciekają najróżniejsze niezidentyfikowane „robaki”. Roją się niespokojne mrówki, gdy ktoś niechcący naruszy im mrowisko, wśród korzeni pokazują się tłuste pędraki. Wystarczy przewrócić kamień, by zobaczyć jeszcze więcej: jakieś pająki-nie pająki, jakieś wyblakłe stwory prześlizgujące się przez gęstwę włochatej grzybni. Przed światłem czmychają małe żuczki, w kulki ze strachu zwijają się stonogi. Pareczniki i dwuparce ruszają do najbliższych szczelin i dziurek. Jest tego paskudztwa bez liku; wydaje się, że ich miniaturowe królestwa nie mają z nami nic wspólnego. Tymczasem wraz z bakteriami i innymi mikroorganizmami stanowią one prawdziwą sól ziemi. Cała gleba odnawia się dzięki żywym organizmom, które otaczają ziarenka piasku. Gdyby ów żywy drobiazg wyparował z każdego z tych sześciennych pudełek przedstawionych na fotografiach, środowisko uległoby radykalnej przemianie. Grudki gleby czy osadów na dnie zbiornika wodnego rozpadłyby się, uprościły. Zmieniłyby się stosunki ilościowe między tlenem, dwutlenkiem węgla i innymi składnikami powietrza. Z czasem jakaś równowaga znów by się ustaliła, ale wtedy rzeczywistość wewnątrz każdej 30-litrowej skrzynki przypominałaby przestrzeń na dalekim, martwym globie. Ziemia to jedyna znana nam planeta mająca biosferę. Ta cienka błonka życia, która ją pokrywa, to nasz jedyny dom. Tylko ona potrafi utrzymać na Ziemi takie właśnie środowisko, jakie jest niezbędne, abyśmy mogli trwać. Większość organizmów biosfery, ogromna liczba gatunków, występuje na powierzchni ziemi lub tuż pod nią. Poprzez ich ciała przebiegają cykle reakcji chemicznych, od których zależy całokształt życia. Z precyzją przewyższającą wszelkie rozwiązania techniczne wymyślone przez Homo sapiens pewne gatunki rozkładają martwą materię roślinną, która spada na ziemię. Tymi „rozkładaczami” (destruentami) odżywiają się wyspecjalizowane drapieżniki i pasożyty, a one z kolei stają się pokarmem dla kolejnych ogniw łańcucha. Dzięki tej współpracy toczy się krąg narodzin i śmierci. To ona przywraca planecie substancje odżywcze niezbędne do fotosyntezy. Gdyby współpraca między poszczególnymi ogniwami nie układała się gładko, biosfera przestałaby istnieć. Dlatego właśnie potrzebna jest cała ta biomasa, cała bioróżnorodność, w tym także – dla wielu nieestetyczne – pełzające „robactwo”. Jest to świat wciąż stosunkowo słabo znany, nawet naukowcom. I tak na przykład opisano dotąd i zbadano około 60 tys. gatunków grzybów, m.in. grzybów kapeluszowych i różnych pleśni. Niby dużo, ale specjaliści oceniają, że na Ziemi istnieje ich ponad 1,5 miliona. W glebie żyją też nicienie, stworzenia należące do najliczniejszej grupy na świecie, zwane kiedyś robakami obłymi. Wśród nich są te ledwie widoczne, białe wijące się robaki, które znajdzie się wszędzie tuż pod powierzchnią gruntu. Nauce znane są dziesiątki tysięcy gatunków nicieni, ale w rzeczywistości może ich istnieć wiele milionów. Zarówno grzyby, jak i nicienie to drobiazg w porównaniu z jeszcze mniejszymi organizmami: w jednej szczypcie ziemi ogrodowej, która waży nie więcej niż gram, żyją miliony bakterii należących do paru tysięcy gatunków. Znakomita większość z nich nie została jeszcze sklasyfikowana. Mrówki, których opisano już 12 tys. gatunków (właśnie w mrówkach specjalizuję się jako naukowiec), należą do owadów poznanych stosunkowo nieźle. Ale założę się, że prawdziwa liczba gatunków mrówek jest dwu-, a może nawet trzykrotnie większa. W 2003 r. ogłosiłem wyniki swoich badań na temat mrówek z rodzaju Pheidole występujących na zachodniej półkuli. Liczy on najwięcej gatunków. Zajmowałem się nimi, z przerwami, przez 18 lat, w trakcie których opisałem 624 gatunki . Okazało się, że ponad połowy z nich – 337 – wcześniej nie znano. Co więcej, zaledwie kilkanaście spośród tych zarejestrowanych i opisanych zbadano wnikliwiej. Jedne z najmniejszych mrówek odżywiają się, jak odkryłem, roztoczami z grupy mechowców. Mechowce są mniejsze niż literki „o” z niniejszego tekstu. Z wyglądu przypominają skrzyżowanie pająka z żółwiem. Żyją w glebie i należą do najliczniej występujących stworzeń w swoim przedziale wielkości. Dwa wiadra gleby zawierałyby tysiące osobników. Tymczasem zarówno skład gatunkowy, jak i biologia tej grupy pozostają w zasadzie nieznane – w każdym razie znacznie mniej niż w przypadku mrówek. Zwierzęta żyjące w gruncie i na powierzchni to nie przypadkowa, chaotycznie rozmieszczona zbieranina grzybów, bakterii, nicieni, mrówek i całej reszty. Każdy gatunek jest przypisany do odpowiedniej głębokości. W miarę przesuwania się w głąb ziemi warunki mikrośrodowiskowe zmieniają się stopniowo, ale bardzo wyraźnie. Z każdym centymetrem zmienia się temperatura, ilość światła, rozmiar grudek i przestrzeni między nimi, skład powietrza, gleby, wody, dostępność pożywienia – i gatunki występujących organizmów. Kombinacja tych wszystkich cech, aż do rozmiarów mikroskopowych, definiuje ekosystem. Każdy gatunek wyspecjalizował się, aby żyć i rozmnażać się w konkretnej niszy. Badania gleby, zwłaszcza badania biologiczne zbiorowisk na poziomie gruntu, to szybko rozwijająca się i ważna gałąź nauki. W dzisiejszych czasach bakterie i inne mikroorganizmy można sprawnie identyfikować metodą rozszyfrowywania ich DNA. Naukowcy w ramach badań terenowych i laboratoryjnych poznają cykle życiowe coraz to nowych owadów i innych bezkręgowców. Internetowa Encyklopedia Życia (www.eol.org) gromadzi całą aktualną wiedzę na temat każdego z nich i udostępnia ją bezpłatnie wszystkim zainteresowanym. Niewiarygodnie liczne królestwo drobnych stworzeń czeka na badania. W miarę poznawania świata roślinnego i zwierzęcego powierzchni gruntu wzajemne powiązania mechanizmów życia i ich fascynujące szczegóły stają się coraz wyraźniejsze. Z czasem docenimy te wspaniałe maleńkie ekosystemy, które znalazły się pod naszym zarządem. Góra Stołowa, RPA Nazwa „fynbos” wzięła się z języka niderlandzkiego i oznacza twardolistne zbiorowiska krzaczaste rosnące na obszarach górskich roślinnego Państwa Przylądkowego, jak botanicy nazywają ten jedyny w swoim rodzaju obszar florystyczny na południowym cyplu afryki. gleby są tu kamieniste i jałowe, sucha roślinność łatwo zajmuje się płomieniem. Mimo niesprzyjających warunków bogactwo gatunkowe tego obszaru nie ma sobie równych: w Państwie Przylądkowym występuje 9 tys. rodzimych gatunków roślin, wiele z nich to endemity, które wyewoluowały właśnie tutaj. 30 litrów fynbosu na zdjęciu liittschwagera pochodzi z góry stołowej, potężnego masywu wznoszącego się nad Kapsztadem. Przeglądając próbki (na następnych stronach), fotograf naliczył 90 gatunków, w tym 25 różnych roślin, oraz 200 nasion pięciu gatunków. w masie korzeni żyło mnóstwo pełzających istot, a na lepkich liściach rosiczki (obok), wyglądającej za ładnie jak na roślinę drapieżną, znalazło się ich jeszcze trochę. Monteverde, Kostaryka Na pniu figowca, 30 m nad ziemią, wśród koron lasu mgłowego rozkwitają wspaniałe ogrody. storczyki, paprocie, bromelie wyrastają jedne przez drugie z pokrytych mchami konarów, na których ze szczątków roślinnych tworzy się prawdziwa gleba. Zawieszone w górze rośliny czerpią wilgoć z deszczu i mgieł i zażarcie konkurują o światło słoneczne. większość zwierząt zamieszkujących piętro koron to „drobiazg” – pszczoły, mrówki, motyle, pająki. stanowią one pożywienie dla większych bywalców koron, takich jak gryzonie czy małpy. Zapylaniem kwiatów zajmują się owady i ptaki, w tym kolibry; rozsiewaniem nasion – także ptaki, ale i nadrzewne ssaki. chcąc dostać próbkę tego bogactwa, liittschwager musiał się wspinać po linach i trzeszczących gałęziach, pracować dzień i noc. w wybranym przezeń miejscu nie udało się przyłapać żadnego z leśnych ssaków. Przez zieloną ramkę przefrunęło jednak pięć ptaków, znaleziono w niej 24 gatunki roślin i 500 owadów należących do 100 gatunków. Rzeka Duck, Tennessee, USA W jednej z najbogatszych pod względem bioróżnorodności rzek w USA żyje kilka gatunków zwierząt, które nie występują nigdzie indziej na ziemi. Skąd takie bogactwo akurat w tej rzece? To zasługa czasu, twierdzi Don Hubbs ze stanowej służby ochrony przyrody. Rzeka Duck, długości ok. 470 km, jest częścią dawnej bardzo rozległej zlewni i płynie po wapiennym podłożu od milionów lat. Bogate w minerały podłoże geologiczne sprzyja organizmom, które mają ogromny wpływ na ekosystem rzeki, w tym 54 gatunkom małży nieustannie filtrującym jej wody. Zielony sześcian ustawiono w Lillard Mill, około 25 km na wschód od miasta Columbia. Po kilku dniach pracy w rwącej, mętnej od glonów wodzie ekipa umieściła próbkę w akwarium (z lewej), żeby łatwiej było fotografować okazy. Znaleziono raka (obok) i kilka żółwi, w tym jednego strojnego w glony (na następnych stronach). 32 gatunki ryb, mnóstwo małży z gatunków azjatyckich, siedem gatunków omułków, z tego trzy zagrożone wyginięciem – to wszystko dowodzi, że życie w rzece kwitnie.