Poradnik autostopowicza: Podróżuj z głową (na całym świecie)
Przy łapaniu okazji najważniejsza jest wiara – że jednak coś się zatrzyma. Jeśli ją mamy, wychodzimy na drogę i unosimy do góry wyprostowany kciuk.
To, oczywiście, najprostszy sposób łapania stopa. Z kolei sposób „na flagę” to przyczepiona do plecaka polska flaga – kierowcy często zaczynają się czuć jak ambasadorowie swojego kraju mogący pomóc obcokrajowcom. Sprawdza się też sposób „na sierotkę” – stoimy na autostradzie (lub podchodzimy do kierowcy tira na postoju) i staramy się wyglądać bezbronnie i nieszczęśliwie (dobrze jest sprawiać wrażenie osoby zmarzniętej). W USA, Kanadzie i Europie Zachodniej dobrze jest trzymać karton, na którym DUŻYMI LITERAMI napisaliśmy nazwę miejscowości lub kierunku jazdy. Inny sposób to zaczepianie kierowców na stacjach benzynowych. Podchodząc, należy się przedstawić i pokazać paszport – dowód, że jesteśmy uczciwi i porządni (USA). Kierowców tirów można poprosić, by poszukali nam jakiejś ciężarówki jadącej w pożądanym kierunku. Warto pamiętać, że nocą również można tam szukać stopa – wtedy dobrze jest pójść do sprzedawcy i uprzedzić go, że będziemy tu stopować – inaczej może wezwać policję. Uwaga: kiedy się jeździ nocą, nocleg wypada czasem przy stacji benzynowej – często najbezpieczniejszym miejscem do spania jest pas między autostradami. Z KIM JEŹDZIĆ? Wszystko zależy od kraju. Samotnym kobietom nie polecam autostopu w krajach muzułmańskich. Mogą też mieć problem w USA – kierowcy nie zabiorą kobiety, bo się boją oskarżenia o molestowanie seksualne. W Azji i Afryce dobrze jeździ się stopem w pojedynkę. Nieźle jest w przypadku podróżowania w parach tej samej płci, najlepiej jednak „stopować” w parach mieszanych. GDZIE ŁAPAĆ? Są miejsca lepsze i gorsze. Kiedyś spędziłem pół dnia na pustyni w Arizonie, stojąc pod billboardem z napisem: Nie zabierajcie autostopowiczów – mogą być uciekinierami z więzienia. Do gorszych należą też autostrady, okolice więzień, szpitali psychiatrycznych, posterunków policji i cmentarzy. Do lepszych zaliczają się stacje benzynowe, drogi dojazdowe na autostradę, świątynie i miejsca turystyczne (np. muzea, punkty widokowe). W akcie desperacji zawsze można się zgłosić do jakiegoś kościoła lub świątyni. Kapłani zwykle oferują transport, jedzenie, nocleg, a w czasie nabożeństwa mogą zapytać wiernych, czy ktoś może nam pomóc. Inne dobre miejsca to pola kempingowe lub hotele dla trampów (doskonałe miejsce w RPA). Jeżeli utkwiliście w środku miasta i nie macie jak wydostać się na wylotówkę, możecie pójść do supermarketu – tam warto pogadać z kierowcami tirów przywożących towar z całego kraju. Dobrym i nie- eksploatowanym miejscem są okolice uniwersytetów w piątki, gdy wielu studentów wybiera się do rodziny na weekend. Najprostszym rozwiązaniem jest jednak skorzystanie z portalu dla autostopowiczów – tam ogłaszają się ludzie gotowi zabrać dodatkowych pasażerów, można też znaleźć informacje o najlepszych miejscach na łapanie okazji. Rozwiązaniem jest także zwrócenie się po pomoc do Polonii i polskich misjonarzy. Jeśli jednak chcecie nie tylko złapać samochód, ale i trochę odpocząć, to proponuję skorzystać z pomocy sikhów (odłam hinduizmu). Sikhowie na całym świecie budują domy dla pielgrzymów – Gurudwara. Wystarczy zapytać jakiegokolwiek sikhę o najbliższą Gurudwarę. Tam każdy wędrowiec znajdzie darmowe miejsce do spania i jedzenie, jest też duża szansa na okazję do innego miasta. Jeśli planujecie dłuższy pobyt w niewielkiej miejscowości i macie do siebie numer kontaktowy, warto zgłosić się do lokalnej gazety i opowiedzieć swoją historię, a na koniec poprosić, żeby w artykule podali wasz numer telefonu. Bardzo szybko zgłoszą się ludzie, którzy nie tylko będą chcieli was ugościć, ale również zaproponują darmowy transport. JAK WYGLĄDAĆ? Porządnie i mieć mały bagaż, żeby kierowca nie musiał przemeblowywać samochodu. Bagaż trzeba trzymać przy sobie w czasie łapania okazji, by kierowcy widzieli, że nie jesteście włóczęgami. Przyda się też pokrowiec, żeby bagaż się nie ubrudził, kiedy wrzucicie go na pakę ciężarówki. Jeżeli podróżujecie po Stanach Zjednoczonych, Kanadzie lub Europie Zachodniej i macie taką możliwość, to zamiast plecaka weźcie walizkę na kółkach i garnitur lub garsonkę, co zwiększa szansę na szybkiego stopa. CO ZABRAĆ? Polską flagę, drobiazgi, które można dać kierowcy, zdjęcia żony/męża i dzieci (nie muszą być prawdziwe, ale pomagają, jeśli chcą was wyswatać). W krajach Trzeciego Świata dobrze mieć zdjęcia swego miasta, domu itp. Jeśli planujecie jazdę w ekstremalnych warunkach (Birma, Etiopia, Kambodża, Kenia, KKH – Karakorum Highway), warto zabrać kilka metrów linki spadochronowej – do przywiązania się do dachu albo maski samochodu (bo może to być jedyne wolne miejsce!). Przy sobie zawsze trzeba mieć nóż, butelkę z wodą (na długich trasach posłuży jako ubikacja – np. w tirach), latarkę i bandanę (żeby zasłonić oczy podczas snu albo szyję, jak będzie wiało, albo też jako opatrunek). JAK PŁACIĆ? Pora na chwilę prawdy – autostop nie jest do końca darmowy! W zamian za transport należy się kierowcy odwdzięczyć – najczęściej rozmową. Czasami jednak będą się spodziewali pieniędzy, dlatego stopując na tych kontynentach, warto od razu ustalić, że nie możecie zapłacić (np. w Azji i w części Ameryki Południowej). Najlepiej powiedzieć tak: „Wspaniale, że możecie nas podrzucić, bo już nie mamy pieniędzy na transport i musielibyśmy iść piechotą”. W kraju, gdzie nie istnieje darmowy autostop, dobrze najpierw się dowiedzieć, ile kosz-tuje bilet na autobus na tę trasę albo ile płaci się za przejazd – bo inaczej prawdopodobnie potraktują was jak specjalnego gościa, który musi specjalnie zapłacić. AUTOSTOP DLA KOBIET Po pierwsze, starajcie się łapać stopa w miejscu, gdzie widzą was inni (np. stacja benzynowa). W razie potrzeby można później postraszyć kierowcę nagraniami z kaset przemysłowych, z których łatwo da się odczytać numer rejestracyjny samochodu. Po drugie, sprawiajcie wrażenie zamężnej (oprócz zdjęć przyda się obrączka, choćby tombakowa). Zawsze też trzeba mówić, że mąż czeka w następnym mieście albo za następną górą. Po trzecie, miejcie na podorędziu gaz łzawiący albo podobne gadżety. Po czwarte, nie ubierajcie się prowokacyjnie – aparat nazębny powinien należeć do waszego stałego wyposażenia. Po piąte, warto pamiętać, że np. w Azji obraz białej kobiety powstał na podstawie hollywoodzkich filmów klasy B. Kobieta biała jest więc nimfomanką pragnącą jakiegokolwiek mężczyzny – dlatego warto uważać. Autostop może być szczególnie trudny na postojach dla tirów w USA i Kanadzie – kobieta chodząca między samochodami jest brana za prostytutkę. Dobrym miejscem są za to wszelkie świątynie. BEZPIECZNY AUTOSTOP Od ponad 20 lat jeżdżę autostopem po świecie i nigdy jeszcze nie znalazłem się w niebezpieczeństwie. Wychodząc na drogę, warto mieć pozytywne nastawienie (nie wszyscy są maniakami seksualnymi!) i zawsze ufać swojej intuicji – jeśli kierowca się nie podoba (podejrzanie wygląda, np. na pijanego albo naćpanego), po prostu nie wsiadać do samochodu. JAK TO ZROBIĆ STATKIEM? Statki najlepiej łapać w portach, stoczniach i w miejscach, gdzie piją marynarze i żeglarze. Dobrze mieć przygotowaną jakąś „legendę” – np. o pisaniu książki o morskich nomadach, dzięki której złapałem parę lat temu statek z Singapuru na Kamczatkę. W Singapurze najłatwiej dogadać się z rosyjskimi kapitanami. Jachtów należy szukać w portach jachtowych. Jeśli zaprzyjaźnicie się z kimś z obsługi albo z jakimkolwiek żeglarzem, pomogą wam znaleźć stopa przez CB. Dobre miejsca na jachtostop to: Singapur, Bali, Malezja, Australia i Anglia. Zwykle wystarczy zaoferować pomoc przy gotowaniu, myciu naczyń i ciekawe towarzystwo w podróży. Innym dobrym miejscem na łapanie statku są domy misjonarzy. W krajach, gdzie wierni są porozrzucani na wyspach (Indonezja), misjonarze mają własną flotę, którą płyną od wyspy do wyspy. Poza tym tam, gdzie jest dużo wysp, są też łodzie rybackie. Dobrym miejscem „na rybaków”i katamarany z niedzielnymi żeglarzami jest Morze Białe i Bajkał. JAK TO ZROBIĆ SAMOLOTEM? Wystarczy dostać się na teren lotniska – najlepiej prywatnego lub klubowego – i tam poszukać pilotów, mechaników albo kogoś, kto właśnie wynajął samolot. Na Syberii i Kamczatce łatwo złapać helikopter z geologami i myśliwymi. Inne dobre miejsca to Afryka – dość dużo polskich pilotów lata tam samolotami rolniczymi i transportowymi. Samolotowy stop nieźle sprawdza się w Australii, Nowej Zelandii i niektórych stanach w USA (Arizona, Teksas, Nowy Meksyk – ale dalej od granicy). Jeśli znajdziecie się na terenach, gdzie stacjonuje ONZ, poszukajcie polskich i rosyjskich pilotów – mają najbardziej swobodny stosunek do bezpieczeństwa lotów. Generalnie dobrze mieć niewiele bagażu, paszport w (USA) i dużo czaru osobistego, by zostać wpuszczonym na teren lotniska (przyda się „strój reprezentacyjny”, który pozwoli udawać mechanika). Jeśli nie uda się wejść na lotnisko, pozostaje jakaś „kultowa” dla lotników knajpa. Zwykle następnego ranka zapominają, że was mieli zabrać, dlatego trzeba umawiać się nie w mieście, ale na lotnisku. JAK TO ZROBIĆ POCIĄGIEM? Pociąg łapiemy na bocznicach, koncentrujemy się na towarowych – albo wskakujemy do wolno jadącego pociągu (USA), albo idziemy do motorniczego i prosimy o pomoc (Europa). Dobrze jest mieć jakiś prezent dla człowieka, który was zabrał (podobnie jak w przypadku samolotów i statków). Kiedyś w Rosji dobrym podarunkiem były wódka i cukier (na Syberii i w Mongolii), ale generalnie wszędzie wystarczy dobry alkohol albo drobiazg z Polski (naszywka, czapeczka z orłem). AUTOSTOP NA ŚWIECIE EUROPA Polska: Bez komentarza. Europa Środkowo-Wschodnia: Całkiem nieźle. Europa Zachodnia: Cudnie. Dobrze łapać z kartonem. Europa Południowa: Trochę gorzej, lepiej łapać na stacjach benzynowych. AMERYKA USA: W niektórych stanach prawo określa dokładnie np. miejsca, gdzie można łapać stopa, dlatego przed wyjazdem najlepiej sprawdzić to chociażby na fora amerykańskich autostopowiczów. Policja jest miła i czasami sama zabiera na stopa. Trzeba się tylko wytłumaczyć, że nie wiedzieliście. Dobrze mieć oprócz karty trochę gotówki, by nie zamknęli za włóczęgostwo. Gorzej zrobiło się po „11.09”. Dobrze stopować z polską flagą. Kanada: Łatwiej niż w USA. Meksyk: Raczej przejazdy na krótkich trasach, mogą chcieć parę groszy za podrzucenie. Belize: Dobry i łatwy stop. Gwatemala: Czasami chcą dostać parę groszy za podrzucenie. Kostaryka: Najłatwiej załapać się z… zachodnimi turystami. Panama: Łatwe stopowanie. Kolumbia: Trudno złapać okazję. Wenezuela: Wszyscy jeżdżą stopem, więc nie ma problemu. Brazylia: Świetne stacje benzynowe (darmowa kawa!), ale autostop gorszy. Paragwaj: Mało samochodów, choć większość z nich zabiera autostopowiczów. Boliwia: Kiepskie drogi, zwykle trzeba coś zapłacić. Peru: Za duże odległości i za słaby autostop, żeby uznać ten kraj za dobre miejsce na szukanie okazji. Ekwador: Dobry autostop. Chile: Po prostu raj dla autostopowiczów!!! Argentyna: Żeby autostop był tam tak dobry jak drogi… ​AUSTRALIA I OKOLICE Nowa Zelandia: Miło. Dobre samochody, dobre widoki, dobrzy ludzie. Australia: Długie dystanse, ale czasami trzeba się naczekać. AZJA Japonia: Często dowożą nas specjalnie do miejsca przeznaczenia. Dobry autostop. Chiny: Nie jest źle – ale spodziewajcie się, że trzeba będzie zapłacić. Pakistan: Całkiem nieźle. Ale na początku ustalcie, że jedziecie stopem i nie macie pieniędzy, żeby zapłacić za transport. Kambodża: Zwykle trzeba płacić – chyba że złapiecie białych. Tajlandia: Świetnie. Zabiera nawet policja i pikapy pełne wrzuconego luźno makaronu. :–) Malezja: Doskonały stop. AFRYKA Etiopia: Świetny stop z białymi. Egipt: Zazwyczaj będą pytać o pieniądze. Kenia: Bez problemu. RPA: Zdecydowanie nie polecam – zbyt niebezpieczne! Suazi: Marzenie autostopowicza! Zatrzymują się, zanim pomyślisz, żeby ktoś się zatrzymał. Madagaskar: Zazwyczaj płaci się tyle, co za normalny przejazd.
Pierwszy raz o Credo usłyszałem pewnego wieczoru w tajskim Chiang Mai. Przypadkowo poznany amerykański psycholog Steven Larsen opowiedział mi o swoim spotkaniu z sangomą, szamanem z RPA - Credo Mutwa.
Pierwszy raz o Credo usłyszałem pewnego wieczoru w tajskim Chiang Mai. Przypadkowo poznany amerykański psycholog Steven Larsen opowiedział mi o swoim spotkaniu z sangomą, szamanem z RPA - Credo Mutwa. Cztery lata później postanowiliśmy pojechać z Asią do RPA. Zacząłem szukać w internecie kontaktów na Credo, afrykańskim szamanem urodzonym w 1921 r., uważanym za skarb narodowy Zulusów. Przewidział AIDS, ataki terrorystyczne i wyznaje teorię, że na świecie żyją kosmici. Do tego malarz, rzeźbiarz, pisarz, uzdrowiciel – czyli człowiek orkiestra. Zacząłem wysyłać maile do ludzi, którzy wspominali o Credo – wydawców, dziennikarzy. Żadnej odpowiedzi. Spotkanie trzecie We wrześniu 2006 roku znaleźliśmy się w Johannesburgu. My na miejscu, a nasz bagaż gdzieś indziej. Z nim sprzęt filmowy. Musieliśmy zmienić plany. Zamiast Namibii i filmu o Buszmenach – przestronne lotnisko. Na lotnisku powiedzieli, że nie wiedzą, gdzie jest nasz bagaż. Wszystkie plany wzięły w łeb. Drugiego dnia postanowiliśmy zmienić otoczenie i pojechać do Credo Mutwa Culture Village. Ta wioska to niewielki park pośrodku Soweto. Chaty, w których Credo uczył młodych sangoma, i betonowe rzeźby demonów, ludzi, zwierząt. Między rzeźbami chodził niewysoki mężczyzna. – Może wiesz, gdzie znajdę Credo? – zapytałem. – Tak. Mam numer jego komórki. Chcesz? Spotkanie czwarte Następnego dnia na lotnisku oddano nam bagaż. Nie wiadomo, gdzie był. Po prostu się znalazł. Wsiedliśmy do samochodu i w drogę – do Credo. Kilkaset kilometrów. Dom i klinika Credo leżą parę kilometrów za Kuruman. Dookoła wyrasta nowe osiedle. Na kilku hektarach ziemi widać tylko dziwne przecinki wychodków. Hektary wychodków. Weszliśmy do jednej z chat. Na ścianach obrazy przedstawiające wizje Credo. Na jednym z nich, obrazie z początku lat 90., dwie potężne wieże pochylone jakby od uderzenia. Na innym postacie ludzi-gadów i potężnych wybuchów. – Każdy człowiek może mieć wizje przyszłości. To nie dar. To przekleństwo. Wiesz, co będzie i jesteś związany – Credo podniósł do góry skrzyżowane w nadgarstkach ręce. – Nic nie możesz zrobić. A jestem już zmęczony. Widziałem tyle bólu i śmierci. A jeszcze wiele przyjdzie. Wojna z terroryzmem przeniesie się do Afryki. Ameryka przegra. Z moją głową działo się coś dziwnego. Z jednej strony szukałem tego mężczyzny, bo uważałem, że przypadek nie istnieje i po coś mam tu przyjechać, ale z drugiej coś we mnie nie chciało w to wszystko wierzyć. Bo w wizjach Credo nie było nadziei. Był tylko ból. – Ludzie będą umierać. Już nie chcę tego widzieć. Za dużo śmierci widziałem. Trójka moich dzieci umarła na AIDS. Nie chcieli się leczyć ziołami, bo ich kościół im powiedział, że sangoma są źli. Umarli, bo myśleli, że jestem szatanem. Rozumiesz? Ich własny ojciec... Credo podniósł się z krzesła. – Chodźcie, coś wam pokażę. Rozrzucone po podwórku dziwne i czasami przerażające rzeźby. Metalowe postaci ludzi, demonów i kosmitów. Potężny, betonowy krzyż, Matka Boska trzymająca na kolanach umierającego Chrystusa, obok rzymski żołdak i czerwonoskóra kobieta o dużych piersiach trzymająca za rękę małego chłopca. – To Maria Magdalena, żona Chrystusa i jego syn. Wiesz, że Chrystus miał syna? Mężczyzna przeszedł wolno za plecy Marii Magdaleny. Na czerwonej ziemi rósł maleńki krzak. – Tę roślinę biali nazywają „Suderlandia Fructosate”. Afrykanerzy zwą ją „krzak raka”. Od tysięcy lat znana jest w Afryce. Leczy depresje, poprawia trawienie, ale to też jedna z najmocniejszych na świecie roślin wspomagających system immunologiczny. Ale nie mogę jej stosować, muszę dla chorych kupować lekarstwa zrobione z tej rośliny przez jakąś firmę farmaceutyczną, a że to jest drogie i nie tak skuteczne, nikogo nie obchodzi. Mam jeszcze jedną trójkę dzieci chorych na AIDS. Ta roślina utrzymuje ich przy życiu od 13 lat. Ja mam raka od kilkunastu lat. Już nie powinienem żyć. Patrzyłem na Credo i nie widziałem już Wielkiego Czarownika, ale ojca, na którego oczach umierały jego dzieci. Zacząłem rozumieć, czemu w Credo jest tyle smutku. On wiedział, że w świecie, który przyjdzie, nie będzie już miejsca na sangoma, na wizje, na duchy przodków, które leczą i dbają o ludzi. W świecie, który powstawał za płotem jego domu, nie będzie już miejsca na Credo. – Ta roślina – Credo podniósł do góry jedną z gałęzi – pozwala mi żyć. Ona nie jest dziełem Boga. Tak jak to wszystko. Mężczyzna pokazał ręką w kierunku lasu toalet. – Oprócz tych wychodków.
Kilka lat temu zaprzyjaźniony sinolog powiedział mi, że aby zrozumieć Chiny, muszę poznać Konfucjusza. Zabieram zatem księgę tego znakomitego filozofa i ruszam w podróż, zastanawiając się, jakie dziś znaczenie mają jego słowa: „Opowiedz mi twoją przeszłość, a ja powiem ci, jaka będzie twoja przyszłość”.
Mam wrażenie, że jestem w kraju, gdzie ocalałe skrawki starej kultury skrzętnie skrywane są za tandetną zasłoną nowoczesności. Podróż koleją transsyberyjską z Moskwy ciągnęła się wiele dni, krajobrazy mi spowszedniały, ciągle jednak zachwycała przestrzeń. W końcu dotarłem do Pekinu, na dworzec rozmiarów małego miasteczka. Przelewające się tłumy podróżnych, sprzedawców, turystów, milicjantów wywołują u mnie klaustrofobię. Już zaczynam tęsknić za pustką Syberii. Jednocześnie wyostrzam wszystkie zmysły na jak najlepszy i najpełniejszy odbiór otaczającej mnie rzeczywistości. Każdy obraz, szczegół jest więc ważny. Po pierwsze, widzę milicyjne mundury. Bardziej nadają się na parady niż do łapania przestępców. Po drugie, chirurgiczne maseczki na twarzach kobiet zamiatających ulice (takie same noszą milicjanci kierujący ruchem i wyjeżdżający z porannej mgły rowerzyści). Wszyscy wyglądają w nich tak samo. Po trzecie, tysiące rowerów. Po czwarte, maoistyczne mundurki niektórych starszych ludzi. Idea uniformizacji, którą pamiętałem z poprzednich podróży do Chin, ciągle jest żywa. I po piąte, zapach jedzenia. Aromat sosu sojowego i smażonego tłuszczu unosi się z woków w ulicznych knajpkach. Ogromny plac Niebiańskiego Spokoju ma zachwycać przyjazną atmosferą. Bawią się na nim dzieci, paradują żołnierze. Ale gdy tu stoję, przypomina mi się jedno z najsłynniejszych zdjęć z placu, wykonane dzień po wybuchu protestów w czerwcu 1989 r.: samotny młody mężczyzna z plastikowymi siatkami w rękach zagradzający drogę kolumnie czołgów. Nieopodal, nad bramą Niebiańskiego Spokoju prowadzącą do Zakazanego Miasta, będącego niegdyś pałacem chińskich cesarzy, porządku pilnuje wielki portret Mao Zedonga, lekko trzepocząc na wietrze. Stąd w 1949 r. Wielki Sternik ogłosił powstanie komunistycznej Chińskiej Republiki Ludowej, tu przyjmował marsze i defilady w czasie rewolucji kulturalnej. Teraz zmumifikowany Mao spoczywa w kryształowej trumnie w mauzoleum w centrum placu Tiananmen, przed którym karnie ustawiają się kolejki turystów. Ale zanim nastał Mao, panowali tu cesarze. Dawniej plac Niebiańskiego Spokoju otoczony był murem i znajdowały się tu wszystkie najważniejsze urzędy państwowe, do których dostęp mieli tylko wybrani urzędnicy. Budynki i mur zburzono pod koniec lat 40. w ramach niszczenia przeszłości i próbie przekazania ludziom, że teraz wszyscy jesteśmy równi. Nie unicestwiono, na szczęście, budynków ani murów samego Zakazanego Miasta. Dziś jego 9 tys. pomieszczeń składa się na potężne muzeum o powierzchni 720 tys. m2. W kolejce po bilet do Zakazanego Miasta rozmyślam o Konfucjuszu. W VI w. p.n.e. stwierdził, że porządek w państwie można zapewnić, utrzymując poszanowanie dla tradycji, posłuszeństwo i zależność żony od męża oraz poddanego od jego pana. Dlatego naród chiński miał tworzyć wielką rodzinę: ojcem i matką był cesarz z cesarzową, a lud okazywał im posłuszeństwo i cześć. Zwiedzam pałac zewnętrzny. Próbuję wczuć się w atmosferę pompatycznych spotkań, które się tu odbywały. Przyjmowano tu oficjeli z innych krajów, przedstawiano laureatów egzaminów na urzędników cesarskich oraz oznajmiano dekrety władcy. Włóczę się między Pałacem Zachowania Harmonii, Pałacem Środkowej Harmonii a Pałacem Dzielności Wojennej. W tłumie fleszów, dziwnych języków z całego świata oglądam niesamowity Pałac Najwyższej Harmonii (o powierzchni 2,3 tys. m2 i wysokości 35 m), gdzie znajduje się przepiękny cesarski tron zdobiony płaskorzeźbami smoków. Cesarski pałac można zwiedzać, wędrując właśnie śladami smoków. Wizerunki tego symbolu władzy są tu wszędzie. Chińczycy wierzący w legendarnego władcę Huang Di, który ogłosił, iż zdobył nieśmiertelność jako smok, zaczęli nazywać samych siebie „potomkami smoka”. A cesarski tron nazywany był „smoczym tronem”. Za panowania późnej dynastii Qing smok został nawet umieszczony na chińskiej fladze narodowej. Jednak dziś chętniej używa się jako symbolu Chin czarno-białej pandy. Podobno smok ze swoim arystokratycznym rodowodem i wojowniczą przeszłością nie był zgodny z międzynarodowym wizerunkiem Chin. Kolejne zabytki zachwycają zdobieniami i nazwami – Brama Kwiecista, Brama Najwyższej Harmonii, Pałac Dzielności Wojennej, Pałac Chwały Literackiej, Pałac Niebiańskiej Czystości, Pałac Kształtowania Charakteru... Budowle mają odzwierciedlić boskie i kosmiczne prawa harmonii, równowagę między pierwiastkami jing i jang. Mimo to spokój znajduję dopiero w bocznych, zapomnianych przez turystów uliczkach. Idę wzdłuż długich murów oddzielających mnie od miasta, ale nawet tam dochodzi szum samochodów i rozmów. Zmierzam na południe od placu Niebiańskiego Spokoju, do świątyń w parku Tiantan. Rozciągający się na niecałych 3 km2 kompleks podzielono na trzy obszary. W północnej części głównym budynkiem jest Pawilon Modlitwy Rocznej wzniesiony na początku XV w. za czasów cesarza Yongle, tego samego, który zbudował Zakazane Miasto. Według obliczeń mistrzów feng shui w tym miejscu Niebiosa spotykają się z Ziemią. Drewniana świątynia wsparta jest na 28 zdobionych kolumnach i zakończona potrójnym dachem wykończonym błękitnymi dachówkami symbolizującymi niebo. W południowej części najważniejszą budowlą jest Pawilon Cesarskiego Sklepienia Niebiańskiego ze Ścianą Szeptów, która dzięki doskonałej akustyce działa jak najlepszy mikrofon – słowa wypowiedziane w jednym końcu muru doskonale słuchać w drugim. Najważniejsza budowla w całym kompleksie znajduje się na południu od tej świątyni. To Okrągły Ołtarz Nieba, na którym cesarz składał kiedyś ofiary. Ołtarz jest zbudowany z trzech platform – pierwsza symbolizuje człowieka, druga Ziemię, a trzecia okrągła Niebo. W całym ołtarzu powtarza się także cyfra 9 – symbol Nieba i Cesarza. Na najwyższej platformie stał kiedyś Tron Nieba. Tutaj znajduje się pępek świata. Obdarty chłopiec przy wejściu do autobusu jadącego do Badaling pod Wielkim Murem sprzedaje pocztówki, czapki z maoistyczną gwiazdą i malowane pędzelkiem obrazy żurawi oraz ryb ze słowami Konfucjusza: Mów otwarcie i otwarcie działaj, gdy w kraju dobre panują rządy. Otwarcie działaj, lecz mów ostrożnie, gdy rządy są złe. Mur wraz z fosami, naturalnymi przeszkodami jak góry i rzeki, które zostały włączone do systemu obronnego, ma 8 851,8 km długości. Mur mógłby dwa i pół raza owinąć Polskę. Wznoszono go przez 17 wieków – to więcej niż historia naszego państwa. Fragmenty konstrukcji zaczęły powstawać ok. VI w. p.n.e, ale dopiero pierwszy cesarz Chin Qinshi Huangdi w III w. p.n.e zorganizował kompleksową budowę. Nakazał zburzyć mury obronne dawnych państewek wewnątrz Chin i połączyć mury od strony stepu na północy. Zmusił do morderczej pracy miliony robotników i więźniów – zmarli chowani byli w murze, który budowali. Qinshi Huangdi zjednoczył Chiny, ujednolicił system miar i wag, dał podstawy pisma używanego do dziś w Państwie Środka. Jednak chwała jego dynastii nie trwała długo. Po śmierci tyrana zbuntowani robotnicy muru doprowadzili ród do upadku, lecz kolejni władcy wznowili prace. Historycy szacują, że w budowę północnej partii muru w latach 581–618 było zaangażowanych 1 800 tys. ludzi. Zarzucono ją dopiero za dynastii Ming w XVI w. Autobus podjeżdża pod wielką budowlę. Wchodzę po schodach na mur i przechadzam się od jednej wieży wartowniczej do drugiej. W razie ataku rozpalano w nich ogień i sygnałami dymnymi ostrzegano inne garnizony. Miał chronić, ale przede wszystkim izolować. Ta idea zgodna była z konfucjańską filozofią odnoszenia się do przeszłości. Konfucjusz odwoływał się w swoich naukach do „złotej epoki” – czasów, kiedy Chinami rządzili legendarni władcy Yao, Shuna i Yu. Wierzył, że nowinki mają wartość tylko wtedy, gdy czerpią siłę z przeszłości. Przybysze spoza muru byli zagrożeniem dla idealnej przyszłości, bo nie stała za nimi historia. Tymczasem patrzę, jak młody Amerykanin śmiejąc się, przemknął obok mnie na deskorolce. Jadę do Datong. Tutaj zjeść można wszystko: głowę małpy (najlepszy jest małpi mózg), szaszłyki z pająków (duże, włochate nabite na patyk) i potrawkę z psa. Włóczyłem się głodny po Datongu, czekając na transport do grot Yungang. Znajdują się 16 km od miasta, w południowej części gór Wuzhoushan. Budowa tego ciągnącego się przez ponad kilometr zespołu świątynnego rozpoczęła się w 453 r. Tworzy ją blisko 300 grot-kaplic i ponad 51 tys. posągów, głównie przedstawiających Buddę. Część rzeźb widać na zewnątrz, inne zajmują centralne miejsca w grotach, a jeszcze inne sprawiają wrażenie, jakby celowo zostały ukryte. Można tu podziwiać ewolucję chińskiej sztuki rzeźbiarskiej: najpierw czerpała wzorce ze sztuki innych krajów (bizantyjskie, greckie), by przekształcić się w nową jakość. Podobnie działa chińska gospodarka – najpierw kopiowała zachodnie dobra, stając się największym krajem pirackim na świecie, by dojrzewać do stworzenia własnych produktów. Żuraw może zabić, gdy zostanie prawidłowo wykonany, zaś energia chi odpowiednio skoncentrowana na końcu igły może przebić szybę. Wyczytałem to w turystycznej broszurce w drodze z Luoyang do Klasztoru Szaolin, „klasztoru w młodym lesie”. Według przekazów Klasztor Szaolin został założony pod koniec V w. Luoyang pełnił wówczas funkcję stolicy Północnej Dynastii Wei. W pierwszej połowie VI w. przybył tu Bodhidharma, twórca buddyjskiej sekty zen, który po długich medytacjach w samotności postanowił poprawić marną kondycję fizyczną mnichów. Opracował techniki medytacji w ruchu, który wzorował na sposobie poruszania się zwierząt, głównie żurawia i węża. Szybko okazało się, że przydają się one nie tylko do osiągnięcia oświecenia, ale także do walki. Turystyczny bus zatrzymuje się przy szkole kaligrafii i filozofii z czasów dynastii Ming, mijamy szkoły kung fu z setkami dzieci ćwiczącymi na szkolnym placu uderzenia niewidocznych przeciwników. Powtarzanie i doskonalenie wciąż tych samych ruchów ma doprowadzić do automatyzacji zachowań w czasie walki. Kolejny przystanek: jedyny w Chinach żeński klasztor buddyjski. Wreszcie dojeżdżamy do celu, na parking. Otaczają mnie sklepiki, tłum turystów i komercja. Ostatnio mnisi rozpoczęli starania o zastrzeżenie znaku towarowego „Szaolin”. Dziś ten klasztor to nie świątynia, tylko doskonała marka, pod którą można sprzedać wszystko – piwo, filmy, ćwiczenia fizyczne, koszulki i buty. Elektrycznymi samochodzikami wjeżdżamy przez bramę do Ta Lin, Lasu Pagód, cmentarza z dynastii Tang. Stamtąd wchodzimy do klasztoru pełnego turys- tów, glinianych figur przedstawiających walczących adeptów sztuk walki – między nimi przechadzają się nieliczni mnisi wyglądający na lekko zagubionych. Staram się odnaleźć choć trochę magii, ale nie ma na to czasu, już woła mnie przewodnik, z którym przyjechałem. Zaraz zacznie się pokaz walki. Błyskają flesze, gasną światła. Szaolińscy mnisi skaczą, wspinają się na bambusowe lance. Dwóch staje na murze. Jeden trzyma szybę, drugi dzierży w ręku igłę. Skoncentrował energię chi na jej czubku. Szybki ruch ręką i uderzona igłą szyba pęka. Ten pokaz wcale nie wydaje mi się ciekawszy od kucharza robiącego w powietrzu makaron, którego widziałem w Luoyang. W jego rękach ciasto krążyło jak dziwny motyl ze skrzydłami z mąki, wody i jajek. Znowu w drogę. Pociąg stanął niedaleko miasta Xi’an w prowincji Shaanxi. Wszyscy biali wychodzą, by zobaczyć Muzeum Terakotowej Armii w trzech potężnych pawilonach. Potem zasiadają w panoramicznym kinie, by obejrzeć filmy pokazujące epokę cesarza Qinshi Huangdi (221–207 r. p.n.e) i o powstawaniu terakotowej armii. Spaceruję pustymi uliczkami. Są czyste, uporządkowane, bezludne. Siadam oparty o ścianę niewielkiej świątyni i zaczynam czytać Konfucjusza: Jeszcze nie znamy życia. Jakże więc możemy znać śmierć? Parę metrów dalej staruszek w stożkowym kapeluszu z cienkich pasków bambusa i długą, rzadką, białą brodą wróży bogato ubranej Chince, rozrzucając pałeczki krwawnika. Ludzie chcą poznać przyszłość, w nadziei że uda im się uniknąć czyhających na nich zagrożeń. Pytania te nabierają szczególnego znaczenia, gdy dotyczą sytuacji ostatecznych. Władca Qinshi Huangdi terakotowych wojowników kazał wykonać z obawy o swoje bezpieczeństwo w życiu pozagrobowym. Terakotową Armię odkryli w 1974 r. dwaj młodzi chłopcy podczas kopania studni. Niedługo później znaleziono ciąg korytarzy, w których stało ponad 6 tys. figur żołnierzy. Wszyscy są zwróceni twarzami na wschód. W równym szyku stoją wojownicy na koniach, łucznicy, kusznicy, żołnierze piechoty trzymający miecze i piki. Kawalkada koni ciągnie drewniane rydwany. W następnych latach archeolodzy odkopali kolejne tysiące posągów. Zafascynował ich nie tylko rozmiar znaleziska, ale także dokładność wykonania rzeźb. Każdy ma inną twarz, budowę ciała i postawę. Nie jest to armia glinianych Barbie i Kenów, lecz niesamowita kolekcja odrębnych figur. Armia duchów. Przy ich budowie pracowało ponad 700 tys. robotników. Wielu z nich zmarło z wycieńczenia, a ci, którzy przeżyli, lecz wiedzieli, gdzie pochowano skarby, zostali zamordowani. Pierwszy cesarz zadbał też o rozrywkę. Jego pałac-grobowiec zapełniają więc również monolity artystów, cyrkowców, kuglarzy, będących do usług w długich godzinach wieczności. Jednak według ludowych przekazów najwspanialsze w grobowcu są cesarskie komnaty, rzeki rtęci, złote figury, sufity zdobione perłami… Niestety te wspaniałości nie zostały jeszcze odkryte. Podobno zakłóciłoby to spokój cesarza i jego konkubin – krąży legenda, że odkopanie cesarza przyniesie nieszczęście całym Chinom. Ten, który zjednoczył państwo, może je również zniszczyć. Podchodzę do staruszka w kapeluszu, który przed chwilą wróżył młodej kobiecie. Pokazuję mu, że chcę poznać swoją przyszłość, kładę przed nim kilka yuanów. Staruszek kiwa głową, uśmiecha się. Przez chwilę coś do siebie mówi. Potem potrząsa pałeczkami i z powagą rzuca je na ziemię. Wyciąga z torby starą książkę z przepowiedniami. Zaczyna mówić. Nic nie rozumiem, ale w ogóle mi to nie przeszkadza. Podoba mi się melodia słów. Staruszek coś tłumaczy. Potakując, kiwam głową. A on kiwa głową na „nie”. Kończy. Wkładam do torby swojego zczytanego Konfucjusza i idę na pociąg. Edi Pyrek
Pewnego wrześniowego dnia 1519 r. Ferdynand Magellan wyruszył w morze w poszukiwaniu drogi do indonezyjskich Wysp Korzennych
Miał stamtąd przywieźć do Europy trochę pieprzu i goździków. Zamiast tego opłynął ziemię, odkrył cieśninę Magellana (zwaną Cieśniną Wszystkich Świętych), Ziemię Ognistą (zwaną Ziemią Dymu) i Patagonię (zwaną Ziemią Patagona). Teoretycznie można więc powiedzieć, że mu się nie udało. Zamiast pieprzu – Ziemia Ognista. Zamiast goździków i cynamonu – cieśnina i góry. Ale najważniejsze było to, że to jego żeglarze byli pierwszymi białymi, którzy zjedli pingwina. Jak wygląda pingwinie niebo? To pytanie nurtowało nas, gdy lecieliśmy z Buenos Aires do Patagonii, poważnie zastanawialiśmy się nad tym, czy stare pingwiny straszą swoje małe jajeczka żeglarzami Magellana? Czy mówią: „Bądź grzeczny, bo cię zje Ferdynand”? Kiedy nasz syn miał dwa lata, uważał, że pingwiny mają bardzo bogate życie wewnętrzne. Podobnie postrzegał pingwiny noblista Anatole France, który w książce Wyspa Pingwinów opisał, jak zwiedziony przez Szatana święty Mael chrzcił pingwiny w przekonaniu, że są to mali ludzie. To wydarzenie wywołało w niebie bardzo poważną dyskusję nad tym, czy zwierzęta mają dusze (podobno święta Katarzyna była za). Anatole France poszedł jeszcze dalej: uznał, że Francuzi są uczłowieczonymi i ochrzczonymi pingwinami. Według niego Bóg przeciągnął Wyspę Pingwinów do Europy i zamienił ją we Francję. Tak więc pingwinom zawdzięczamy: wieżę Eiffla, egzystencjalizm, impresjonizm i bagietki. A także koncepcję wolności, równości i braterstwa... Wylądowaliśmy w Punto Arenas. Niedaleko miasta są dwa miejsca związane z pingwinami. Pierwsze to Seno Otway (– Nie jedźcie tam – powiedziała nam właścicielka naszego guesthouse’u – tam ostatnio siedzi tylko kilkanaście pingwinów). Drugie – Magdalena. Wyspa Pingwinów. Podobno to pingwini raj. Nikt ich tu nie je. I mogą nosić jajka na stopach. Po dwóch godzinach płynięcia po szarym morzu (nasz kapitan był Patagończykiem i muzykiem, śpiewał nam Yellow Submarine) dotarliśmy do brzegu. Wąski pomost. Pusta wyspa ze ścieżkami dla ludzi (tutaj tylko pingwiny mogą chodzić, gdzie chcą) i pochowanymi po zaułkach ptakami Magellana. Czasami uciekały przed nami, czasami podchodziły i patrzyły na nas. Jakbyśmy byli jakimiś dziwnymi stworami. Jakaś para przez chwilę patrzyła na mnie, potem jeden pingwin coś wycharczał do drugiego i oba ptaki odeszły. Poczułem się nieistotny. I obrażony. Ludzie pochodzą od olbrzymów – ogłosił po latach obliczeń żyjący w początkach XIX w. francuski akademik Henrion. Według niego pierwszy człowiek Adam miał ponad 40 m wysokości, ale Ewa już tylko 38 m. Noe był już zdegenerowany, gdyż miał jedynie 33,37 m, Abraham tylko 9 m, Mojżesz 4,22 m, a Herkules – 3. Podobno karlenie człowieka było związane ze skarleniem jego duszy. Nie bez powodu kurduplami byli Napoleon (prawdopodobnie Pingwin), Hitler i Stalin. Według Henriona proces ogólnego kurczenia się ludzkości zatrzymał się na Juliuszu Cezarze (162 cm) i to tylko dzięki nadejściu Jezusa Chrystusa, który ów proces powstrzymał. Od Chrystusa znowu trochę rośniemy. Zgodnie z tą koncepcją Patagonia była ostatnim miejscem na świecie, gdzie żyli ludzie pokroju Herkulesa i Mojżesza. Po opłynięciu kuli ziemskiej, trzech latach podróży i prawie dwa lata po tym, jak żeglarze zjedli pierwszego pingwina, wyprawa Magellana się zakończyła. Do Hiszpanii wróciło zaledwie 18 ludzi. 252 osoby zmarły po drodze. Zmarł też sam Magellan i dwa olbrzymy, które kazał zabrać z Patagonii. Według jednej ze spiskowych teorii dziejów za śmiercią Magellana i jego załogi stały mściwe pingwiny. Pomiędzy marynarzami, którzy przeżyli tę pierwszą podróż dookoła świata, był kronikarz wyprawy Antonio Pigafetta (autor bestsellera Relazione del primo viaggio intorno al mondo, czyli: Relacja z wyprawy Magellana dookoła świata). To on jako pierwszy nazwał ten ląd Patagonią, czyli Ziemią Wielkiej Stopy. Z powodu olbrzymów zamieszkujących te tereny. Także inni odkrywcy i podróżnicy opowiadali o spotkaniu z olbrzymami. Niektórzy twierdzą nawet, że Yeti jest potomkiem gigantycznych mieszkańców tych terenów. W 1962 r. w pobliżu Torres del Paine odnaleziono szczątki olbrzymich ludzi o wzroście od 2,5 do 3 m, a ich wiek datowano na 500 lat. Znaleziono je niedaleko miejsca, do którego mieliśmy pojechać. W rzeczywistości leżące u wrót Torres del Paine Puerto Natales nie wydawało się być założone przez olbrzymy. Raczej przez karły. Albo pingwiny. Niewielkie domki, wiele z nich obitych blachą i sidingiem. Przytulone do siebie, jakby się chciały wzajemnie ogrzać i zabezpieczyć przed wiatrem. Chroniące się przed zimnem pingwiny zbijają się w kupę i ciągle poruszają. Cyrklują tak, by każde z nich mogło na chwilę znaleźć się w środku grupy, gdzie jest cieplej, a potem znowu przenoszą się na zewnątrz, aby chronić inne zwierzęta przed zimnem. Doskonała współpraca mająca zapewnić im przetrwanie. W Puerto Natales, niewielkim mieście rozłożonym jak szmata nad cieśniną Magellana, nasz syn Mateusz znalazł pomarańczowy sznurek. Ze sznurkiem poszliśmy nad cieśninę. Było zimno. Nie tak miało być, „nie o taką Patagonię walczyliśmy”. Ze starego swetra uciąłem rękawy i zrobiłem z nich getry. Mateusz owinięty w kilka warstw koców i bluz wyglądał bardziej jak baleron niż niespełna trzyletnie dziecko. Weszliśmy na molo wcinające się w wodę. Na końcu stała wojskowa kanonierka i chłopiec z wędką. Była cisza. Inna niż ta wynikająca z braku hałasu. Tutejsza cisza jest przesycona wiatrem, wodą, stukaniem butów o drewniane deski mola. Jest to więc cisza idealna. Archetyp ciszy. Gdzieś przed nami była Ziemia Ognista, Tierra del Fuego, nazwana tak przez Magellana, który dotarł tutaj w 1520 r. Pierwotnie wyspa nosiła nazwę Ziemia Dymu, z powodu dymów i poświaty, jaką dawały rozpalone na lądzie indiańskie ogniska, ale ta nazwa nie spodobała się hiszpańskiemu królowi. Kiedy Magellan tutaj przybył, żyło tu około 10 tys. Indian z plemion Yagan, Alakaluf, Selk’nam oraz Manek’enk, było więc komu palić ogień. Niestety, 50 lat później było tylko 350 Indian. W 2005 zmarła 84-letnia Emelinda Acuna, przedostatnia przedstawicielka plemienia Yagan-Alakaluf. Dziś żyje już tylko jedna kobieta z tego plemienia. Kiedy i ona umrze, wraz z nią odejdzie także język. Odejście języka nie oznacza tylko straty jakichś słów, zdań, przymiotników i czasowników, ale wyginięcie całej kultury, mistyki i tożsamości. Świat zostanie zubożony. Zrobi się dziura. Zgodnie z teorią Edwarda Sapira każdy język reprezentuje odrębne widzenie świata. Gdy umrze ostatnia kobieta znająca język Yagan, umrze świat ostatnich pierwotnych mieszkańców Patagonii. Potomków Patagonów. Człowiekowi coraz trudniej będzie zrozumieć Patagonię i jej duchowy kosmos. Tutejsi Indianie Yagan mieli w sobie coś z poetów. Zamiast mówić: „wyglądasz staro”, mówili „twoja skóra wygląda jak skorupa małży”. Rozumieli złożoność i istotę słów. W ich języku nawet przekleństwo miało w sobie lekkość haiku. W sklepikach i hotelach miasteczka wszędzie były pocztówki, obrazki lub figurki nieistniejących już pierwotnych mieszkańców Ziemi Ognistej i ich oryginalnych rytuałów inicjacyjnych. Nadzy czarno-biali mężczyźni byli pomalowani w dziwne wzory. Na głowach często mieli maski z kory i kawałków drzew. Na czas ceremonii młodzi chłopcy przestawali być sobą. Stawali się demonami. Duchami. Stawali się olbrzymami. Mateusz zbiegł z mola i zaczął iść wzdłuż brzegu. Zachowywał się, jakby wiedział, dokąd idzie, odchodził od cywilizacji, hoteli, knajpek i leżącego przy wodzie placu zabaw. Szedł w kierunku końca świata. Poszliśmy za nim. Na brzegu koło rozpadających się resztek drewnianego mola i ruin jakiegoś magazynu, koło rozrzuconych muszli po małżach, leżały trzy przewrócone rybackie kutry. Wyglądały jak zdychające na lądzie dziwne morskie stwory. Były jak słonie, które w momencie, kiedy czują przychodzącą śmierć, wędrują podobno na wspólne cmentarzysko. Albo jakieś olbrzymy, kolorowe, stare, umierające na plaży. Niebo było błękitne i było wszędzie. Wydawało się, że świat został tutaj ograniczony, sprowadzony do tego koloru. Błękit. Niebieskość. Już nigdy nie będzie tak doskonałej chwili. Z rozwalonego pomostu wyjąłem pordzewiały gwóźdź. I w tym wszystkim, jak jakiś dziwny stwór albo inicjowany dzieciak z plemienia Yagan, biegał nasz opatulony w koce syn ciągnący za sobą pomarańczowy sznurek. Jedyny mocny kolorystyczny akcent w Patagonii. Kolejnymi kolorami były barwy umierających kutrów. Świat był szary, a niebo brudne i wkurzone. Przynajmniej wtedy, gdy rankiem wyjeżdżaliśmy samochodem z naszego hoteliku w Puerto Natales. Ziemia Ognista przypominała Ziemię Dymów, a wbite w niebo i depresyjnie niskie kolumny skał Torres Del Paine wydawały się podtrzymywać nieboskłon przed upadkiem. We mgle i kolejnej porcji szarości podjechaliśmy w pobliże jeziora z lodowcem. Wózek z Mateuszem grzązł w piasku, plaża była potężna, a doświadczenie przedzierania się do wody przypominało walki w Normandii – było ciężko. Wiatr wpychał nam do gardła oddech. Z chustą na twarzy czułem się jak Clooney z Ostrego dyżuru albo jak peruwiański wojownik Świetlistego Szlaku. Jak zwykle nie mogłem się zdecydować, kim naprawdę jestem. Przystojnym lekarzem czy niewysokim peruwiańskim chłopem z nierównym zgryzem? Patagonia przez swoją estetyczną surowość nadaje znaczenie drobiazgom. W tropikach, gdzie człowiek jest atakowany przez szaloną płodność natury, nie zauważa się szczegółów. Tutaj, gdzie natura jest surowa, a przetrwanie ciężkie, docenia się drobnostki. Ruchy fal, zmiana świateł na błękitnych kostkach lodu, przesuwanie się piasku, krab idący po obrobionym przez wodę białym korzeniu. Na plażę wyszedł pingwin. Mateusz zeskoczył z wózka i biegiem przedzierając się przez piasek, krzyczał: – A sio! A sio! Pingwin go olał. Miał świadomość, że to on jest u siebie, my natomiast byliśmy przejazdem. Ominął Mateusza i spokojnie poszedł dalej. W kierunku lodowej góry.
Postanowili mieć życie, które będzie lepsze od wakacji. Wyjechali na Bali
Ketut, balijski szaman znany z Jedz, módl się kochaj, swoim śmiesznym angielskim mówił nam o mającym się urodzić naszym synu Mateuszu. Czytał z napiętego ciążowego brzucha Asi jego przyszłość. Potem popatrzył na nas i powiedział: „Wy tu wrócicie”. Osiem lat później w poszukiwaniu nowego domu wylądowałem na Bali. Bo z szamanem się nie dyskutuje - pisze Edi Pyrek.
Temat: szkoła W Ubud skomasowane powietrze przesączone wilgocią i upałem wpychało mi się w płuca. Przez okno widziałem ścianę deszczu. Marta Komasa, Polka mieszkająca tu już kilka lat, tłumaczyła mi, przekrzykując monsun, że są tutaj trzy główne społeczności obcokrajowców mieszkających na stałe. Jedna grupa jest związana z Green School Johna Hardy’ego, druga to ludzie nastawieni na kontakt z tutejszą naturą, a trzecia jest zainteresowana duchowością. Zastanawiając się nad zamieszkaniem na Bali, chciałem sprawdzić wszystkie możliwe atrakcje, jakie oferuje ta wyspa, i poznać ludzi, którzy mogliby być moimi sąsiadami w przyszłości. Postanowiłem więc skoncentrować się na edukacji, duchowości i na naturze. Johna Hardy’ego poznałem parę miesięcy wcześniej na festiwalu Burning Man w USA. Ten kanadyjski milioner i dawny hipis dorobił się majątku, budując na Bali potężną firmę produkującą biżuterię. Kiedy ją sprzedał, postanowił się zająć edukacją i bambusem. Ten drugi miał zapewnić ludziom dach nad głową, a ta pierwsza – zmienić świat. Tak więc prawie pośrodku pełnej duchów i bóstw Bali John stworzył bambusową zieloną szkołę. John tłumaczył mi długo, że powinienem wysłać Mateusza do jego szkoły. Podobno dziecko po serii wykładów prof. Zimbardo czy znanej z miłości do szympansów dr. Jane Goodall nie będzie już takie samo. Pojechałem więc zobaczyć tę bambusową szkołę. John wierzył, że bambus może pomóc ludziom. Da się z niego szybko i tanio postawić dom. Można z niego zrobić meble, naczynia, narzędzia, a nawet niektóre części garderoby. Dla Hardy’ego to roślina doskonała. Dlatego sercem Green School jest bambusowa katedra. Jedna z największych na świecie budowli drewnianych. Przypominająca potężną skręconą muszlę. W roku 2010 była nominowana do architektonicznego Nobla – Aga Khan Award for Architecture. Obok katedry leżą inne bambusowe budynki. Sale wykładowe, do ćwiczeń, zagrody, warsztaty, kuchnia, a nawet bajoro, w którym dzieci uczą się zapasów w błocie. Jest też most przez rzekę dzielący teren szkoły na dwie części. Przypomina bardziej projekty Leonarda da Vinci niż kładkę dzielącą rzekę. A za bambusem przyszedł pomysł na to, że trzeba zmienić dzieci. Bo to dzisiejsze dzieci będą rządzić jutrzejszym światem. Będą go wymyślać, budować i nim zarządzać. – Ta szkoła mogła powstać tylko na Bali, bo jest kwintesencją balijskiej wizji świata – tłumaczy mi jedna z nauczycielek. – Balijczycy wierzą, że świat jest polem wiecznej walki dobra ze złem. Ale nie chodzi o to, aby jedna z tych sił zwyciężyła. Chodzi o utrzymanie harmonii. O balans. Dzieci w Green School uczą się dbania o świat. Hodują własne jedzenie, tworzą ekologiczne rozwiązania, poznają subtelne połączenia pomiędzy tym, co widzialne, a tym, co niewidzialne. Świat traktują jako wspólne dobro. Wydają się plemieniem przyszłości – ludźmi będącymi obywatelami świata. Nieczujących związku z żadną konkretną flagą czy hymnem, ale z ludzkością. Minęła nas jedna z kucharek, która położyła przed wejściem do szkolnej stołówki niewielkie zawiniątko ofiarne. Pomachała dłonią, aby dym z kadzidełek rozniósł się po okolicy. – Te kobiety – nauczycielka uśmiechnęła się do kucharki – poświęcają jedną trzecią dnia na odprawianie rytuałów i ofiar. Karmią dobre i złe duchy. Dbają o harmonię. Nie pozwalają, aby równowaga kosmosu została zachwiana. Jeśli tak się zadzieje, na ziemi zapanuje chaos. Dlatego w tej szkole wychowujemy dzieci, które mają zadbać o tą równowagę. Mają rozumieć istotę zarówno chaosu, jak i porządku. Temat: duchowość Na Bali żyje ok. 4 mln ludzi i ponad 330 mln bóstw. Wszyscy razem kłębią się na 5780 km². Na każdego statystycznego Balijczyka przypada więc 8,25 boga. A na każdy metr kwadratowy ponad 57 bogów. Większość z nich zamieszkuje jedną z 6 tys. świątyń na Bali (nie licząc małych domowych świątyń oraz porozrzucanych po lasach i polach kapliczek). Rzeki, lasy, góry, drzewa i kamienie. To wszystko może być miejscem zamieszkałym przez bóstwa. Dlatego też duża część codziennej aktywności Balijczyków skupia się na dbaniu o dobre samopoczucie bóstw i duchów, a prawie wszystko, co się tu dzieje, osadzone jest w duchowej tradycji wyspiarzy. Religia wpływa tu na wszystko, choćby na architekturę – wioski i domy zbudowane są w nawiązaniu do sakralnego krajobrazu. Wszystko, co jest bliżej środka wyspy i najwyższej góry Gunung Agun, jest dobre. A to, co jest bliżej morza (zamieszkałego przez demony), jest złe, gorsze. To bóstwa wpływają na wychowanie dzieci, na sposób uprawy ryżu i na czas, kiedy należy ścinać włosy, oraz na to, jak należy się ubierać. Nie ma więc tu niczego, co w ten lub inny sposób nie byłoby zamocowane w religii i duchowości. Terminy ślubów ustalane są przez kapłanów i astrologów, pogrzeby są symbolicznym przedstawieniem ludzkiej wędrówki i relacji z bogami. Nawet tradycyjne tańce odprawiane dla turystów są traktowane przez Balijczyków jako święte ceremonie. Ulicą Kuty idzie kondukt pogrzebowy. Najpierw mężczyźni dźwigają na ramionach potężną lektykę z zawiniętym w białe płótno ciałem, potem muzycy i długi rząd kobiet niosących ofiarne tace i kosze z piramidami owoców i jedzenia. Za nimi ciągnie się dusząca woń kadzideł. Henry jest Amerykaninem. Mieszka tu od kilku lat. Idąc za żałobnikami, skręca papierosa. Potem zaciąga się łapczywie. – Balijczycy wierzą, że świat jest podzielony na sekala i niskala. Sekala to to, co widzimy. Sztuka, rytuały. Ofiary. Stroje. Niskala to to, co jest niewidzialne. To, co jest pod tymi wszystkim rytuałami i ceremoniami. Więc niskala to praprzyczyna. To duch. To początek – Henry strzepnął papierosa. – Bo drzewa ruszają się z powodu wiatru, a nie dlatego, że są drzewami. A wiatr to niskala. Doszliśmy do morza. Stanęliśmy koło rozpalonego na plaży gazowego grilla. Żałobnicy położyli na nim zmarłego, przykryli go blachą dachową i zapalili palnik. Zmarły zaczął się palić. Spod blachy wystawały nogi, które ginęły w czarnym duszącym dymie. – Wiesz, o co chodzi z tą muzyką? – Henry wskazał na muzyków. Siedząc na plaży, grali gamelan. Ta muzyka nie ma końca i początku, bo to opowieść, przypomnienie o tym, że życie to ciągle powtarzające się koło reinkarnacji. Ciągłe śmierci i narodziny. I raz, i dwa, i raz, i dwa. I znowu. Bez końca. Bo tu, na Bali, życie i śmierć są koło siebie. Jedno się kończy, a zaczyna drugie. Bez przerwy. Jeden z kapłanów wygarnął z grilla resztki spalonego ciała. Ułożył z tego niewielkiego szarego „człowieczka”, a potem wsadził do pustego kokosa. Rodzina, trzymając go w rękach, weszła do wody. Jeden z mężczyzn delikatnie położył kokosa na falach. Po chwili prochy rozlały się po morzu... Temat: natura – Balijczycy wierzą, że morze zamieszkują demony – Kathy, moja instruktorka freedivingu w rybackiej wiosce Tulamben, zapięła mi na plecach piankę do nurkowania. Ze szkoły poszliśmy w kierunku plaży. Była kamienista. Piasek brudny i ciemny. Wszędzie leżały plastikowe torebki, rozbite butelki i śmieci. Weszliśmy do wody. Szare morze przewalało się po nas. Podpłynęliśmy do boi. Gruba lina niknęła w szarości i ciemności dna. Prawie 30 m liny. To nie był Wielki Błękit, o którym marzyłem. To była Wielka Ciemność. Rzucany przez fale na boję wyciszałem oddech. Powolny głęboki wdech i wydech. I jeszcze raz. Słyszałem tylko głos Kathy tłumaczący mi, że na samym początku Balijczycy patrzyli na nurków i surferów jak na szaleńców. Byli oni przecież tymi, którzy dobrowolnie wchodzili do świata Zła. I wtedy biorę ostatni głęboki wdech. Płuca pełne powietrza. Zanurzam się pod boję. Pod powierzchnią milknie głos Kathy. Zanurza się zaraz po mnie. Potem zawieszona przy linie patrzy mi w oczy i palcem pokazuje w kierunku dna. Łapię linę i z głową do dołu zaczynam schodzić w ciemność. Warto wiedzieć ■ Kiedy lecieć? Najlepszy czas to pora sucha: od maja do października. Należy pamiętać, że im bliżej pory deszczowej (październik) tym cieplej. Najgorszy pod względem pogody czas to grudzień––marzec. Może być naprawdę mokro. ■ Wiza, waluta. Do Indonezji nie potrzebna jest wiza turystyczna, jeśli pobyt nie przekroczy 30 dni. Jeśli chcecie zostać dłużej, to warto wyrobić wizę On Arrival – ta podlega przedłużeniu. Walutą jest rupia indonezyjska; 3320 IDR = 1 zł. ■ Dojazd. Z Polski najszybciej bezpośrednim czarterem biura podróży. Lot do Denpasar z Warszawy można znaleźć w promocji tuż przed wylotem za ok. 1900 zł w dwie strony; r.pl. Dobre ceny biletów w promocji mają też linie lotnicze Qatar Airways – od 2100 zł. ■Transport. Na Bali jedzie się wszędzie długo. Dlatego najlepiej wynająć auto z kierowcą albo taksówkę – te znajdziecie na każdym rogu – ceny są negocjowane. Często wychodzi to taniej niż wynajęcie samego auta. Jednym z najtańszych środków transportu jest skuter. Koszt wynajęcia to ok. 10 zł za dzień. Bali ma dobrą sieć minibusów. Największa firma to Perama. Warto zachować przy sobie dowód zakupu – pokazując użyty bilet przy zakupie nowego, możecie dostać zniżkę. Minibusami Peramy możecie na jednym bilecie wysiąść w dowolnym miejscu na trasie i następnego dnia kontynuować dalszą jazdę – warto ustalić to wcześniej w biurze lub u kierowcy. ■ Nocleg. Noclegi najlepiej rezerwować na miejscu. Są zwykle tańsze niż te rezerwowane przez internet. Cena pokoju dwuosobowego poza sezonem to 28–60 zł (droższy to hotel z basenem). W sezonie od 40 do 80 zł. ■ Jedzenie. Polecam lokalne knajpki – tzw. warungi. Zjecie tutaj bardzo dobrze i tanio. Obiad w warungu można zjeść już za 4 zł. Przykładowe ceny: duży talerz cap cai (smażony makaron z jarzynami i mięsem) – 2–4 zł. Obiad z deserem (np. curry z rybą, kurczak z ryżem, smoothie z owocami i herbata) to 20 zł. Będąc w Ubud, warto wydać trochę więcej i poszaleć kulinarnie – chyba najlepsze i najbardziej zróżnicowane jedzenie znajdziecie właśnie tu. Szczególnie warta grzechu jest ulica Gautama koło Main Market. Można tam znaleźć dania wegetariańskie, włoskie i francuskie. Warto także odwiedzić kino wegańskie połączone z organiczną knajpą – Earth Café and Market na ul. Gautama. Autor: Edi Pyrek
MAPA TO NIE TYLKO TERYTORIUM. ŚCIEŻKI, KTÓRE PRZEMIERZAMY, ISTNIEJĄ RÓWNIEŻ NA PŁASZCZYŹNIE DUCHOWEJ.
Aborygeni wierzą, że cały ich świat jest poprzecinany „ścieżkami śpiewu”. Te ścieżki żyją. Aby Australia przetrwała, należy te ścieżki „wyśpiewać”. Dlatego co pewien czas wyruszają oni na swój walkabout – czyli wędrówkę mitycznymi drogami, którymi podążali ich przodkowie i bogowie. Nie jest to tylko wędrówka geograficzna, dlatego przemierzając kraj, odbywają oni także podróż w głąb siebie. Topografia przecina się wtedy z mistyką. A wyśpiewując ziemię, wyśpiewują siebie. Czasem na swym walkabout można spotkać duchy, bóstwa, a nieraz kogoś, kogo hindusi nazywają street teacher, przypadkowego nauczyciela, który wydaje się pojawiać tylko w jednym celu – ma nas popchnąć w odpowiednim kierunku. To nie tylko przywilej Aborygenów. W walkabout i wyśpiewanie siebie może się zamienić zwykła wycieczka kolejką do Sochaczewa. PODRÓŻ 1 USA Nie ma rzeczy nieistotnych Kaktus peyotl ma właściwości halucynogenne, jego międzynarodową karierę rozpoczął amerykański znawca kultury Indian Carlos Castaneda. Zep też jest szamanem peyotlowym. W kuchni jego teksaskiego domu czyściliśmy broń. Mały jamnik kręcił się pod naszymi nogami, na stole stały kubki z gorącą peyotlową herbatą. Wokół rozrzucone pióra, koraliki i talizmany. Zep załadował sztucer. Odstawił go na bok. Popchnął w moim kierunku kubek z halucynogennym naparem. – Pij tylko trochę. Tyle żebyś poczuł Dziadka – powiedział. Gorzki napój stanął mi w gardle. Chciałem zwymiotować, ale Zep sięgnął po skrzydło orła i muszlę z paląca się szałwią. Zaczął mnie okadzać i śpiewać modlitwę do Dziadka Mescalito – ducha peyotla. Wzięliśmy broń i jamnika. Niosłem na ramieniu torbę z szamańskim „stafem” i broń. Potrzebowaliśmy świętego jelenia. Za parę dni Zep miał ceremonię leczniczą, mięso tego zwierzęcia, będącego symbolicznym odpowiednikiem peyotla, było mu niezbędne. Po paru godzinach spomiędzy drzew wyszedł do nas jelonek. Stanął i patrzył na nas. Zep podniósł sztucer i zapytał: – Bracie, przyszedłeś, aby poświęcić się dla nas? Po powrocie do domu ściągnęliśmy z niego skórę. Wyszliśmy na zewnątrz, pomiędzy drzewami usypałem z ziemi i kamieni ołtarz. Zep kazał mi na nim położyć ciało jelenia, a potem, kiedy przykląkłem, wciągnął na mnie jego skórę. Dostałem świeży peyotl, jego zielona główka była gorzka i piaszczysta. Rozciągnięta skóra pyska jelenia opadała mi na twarz. Na czole miałem śluz i krew. Położyłem się na ziemię. Czułem, że kaktus jest wszędzie. Zaczęły się wizje. Powoli stawałem się jeleniem: widziałem jak on, czułem jego strach. Po paru godzinach przyszedł Zep. Leżałem w kałuży wymiocin wymieszanych z krwią. Krew utworzyła na moim ciele ciemne, popękane plamy. Szaman kucnął i tłumaczył: – Nie zawsze rozumiemy to, co widzimy, co się przydarza i dlaczego. Ale z czasem zaczynamy pojmować, że nie ma nieistotnych wydarzeń. Wszystko ma znaczenie. Podróż 2 Bali Zobaczyć dobro Deszcz na Bali wydawał się freudowską projekcją mojej osobowości. W przeciwieństwie do europejskiego, zwykłego deszczu monsunowy ma charakterek i skoki nastrojów. Jest więc nachalny, namiętny, czasami wkurzający i nudny, wpycha się wszędzie, gdzie może. Ma własne zapach i melodię. Zamienia każdą drogę, ścieżkę w strumień lub lawę błota. Monsun zmienia wszystko. Kolory stają się wyblakłe, a słynny smutek tropików w monsunie staje się nareszcie zrozumiały. Pod niewielkim dachem swojego domu w Denpasar siedział Ketut. Z wizytówki wynikało, że jest uzdrowicielem i wróżbitą, balijskim szamanem od kilku pokoleń. Ketut ciągle się śmiał, pokazując z dumą nierówne zęby, które dzięki książce Elizabeth Gilbert Jedz, módl się, kochaj stały się znakiem firmowym balijskiej duchowości. Po tej bestselerowej powieści świat oszalał na punkcie tego balijskiego szamana. Ketut trzymał na kolanach spisane przez przodków przepisy na lekarstwa i skuteczne wróżby. – Nigdy nie mówię ludziom złych rzeczy. Po co mają się martwić? Widzę w nich to, co dobre. To jest najważniejsze. Dzięki temu ludzie się śmieją, a śmiech jest dobry. Kiedy się śmiejesz, wszystko idzie lepiej. Ja się śmieję nawet wtedy, gdy kryzys zrobi mi w banku dziurę. Bo na końcu zostaje tylko śmiech. Podróż 3 RPA Nie zmarnować darów Przodkowie są najważniejsi. Po śmierci zamieniają się w Duchy i w zaświatach pełnią funkcje podobne do tych, które pełnili na ziemi. To oni decydują, jak ma wyglądać ludzki los. Czy będzie fajnie i przyjemnie? Czy człowiek znajdzie dużo wody, jedzenia i cienia? Czy też będzie miał przerąbane? Na szczęście nie jesteśmy wobec Duchów bez szans. Ale musimy znać jakiegoś dobrego czarownika sangomę. Na bazarze w Durbanie na stosikach można znaleźć wszystko, co potrzebne, żeby uleczyć duszę i ciało. Ze straganów wyciekają na wąskie uliczki kości, kawałki mięsa zagrożonych gatunków, korzenie, owoce, talizmany. Z zadaszeń zwisają kawałki skór, pęki ziół, dziwnych kwiatów i gałęzi, obok kolebią się skrzydła nietoperzy, kręgosłupy małp, skóry węży i zasuszone główki jakichś dziwnych zwierząt. Poruszający się w rytm niesłyszalnej muzyki sprzedawcy wiedzą wszystko o sangomach. Bez trudu rozróżniają specjalistów od wróżb, leczenia, odnajdywania skradzionego bydła oraz tych ogólnych, bez specjalizacji. – Bo sangoma wie wszystko. On rozmawia z Duchami, a one mu mówią, co robić. Na przykład jak odrzucić klątwę innego sangomy – mówi nam, zajadając się jakąś dziwną zupą, sprzedawczyni magicznych amuletów. Jedna z kobiet czarowników przyjęła nas w stojącej koło jej domu okrągłej, pobielonej wapnem lepiance nazywanej Chatą Przodków. W środku pusto, tylko bęben, ołtarzyk, parę kości, piór i przerobiony na ceremonialną miotełkę ogon zebry. Na ziemi kilka skór. Usiedliśmy. Sangome wzięła do ręki miotełkę, zaczęła tańczyć i coś krzyczeć, jakby kłóciła się z niewidocznym rozmówcą. Kilka razy pochyliła się do ziemi, przez chwilę milczała. Nagle z zamkniętymi oczami zaczęła mówić. – Ty, słuchaj – pokazała na mnie miotełką. – Duchy przodków dają każdemu jakiś dar. Jeśli go nie wykorzysta, dają mu jeszcze jedną szansę. Gdy ją znowu zmarnuje, zaczynają się denerwować. Wtedy jest już gorzej. Jak wy to mówicie: to fuck. Trzeba zrozumieć to, co dali nam przodkowie. Wtedy będziemy szczęśliwi. Podróż 4 Birma Znaleźć w sobie ciszę Zanim Budda został Buddą – Oświeconym, był księciem. Odwrócony model american dream: od bogatego księcia do bezdomnego mnicha. Myślałem o tym, kiedy trzech ubranych jak książęta birmańskich chłopców wędrowało ulicami Inle Lake. Procesja prowadzona przez muzyków ciągnęła się przez kilka ulic. Za nimi na koniach jechali kolejni muzycy i tancerze, potem szły kobiety niosące na głowach tace z darami dla świątyni. Chłopcy mieli tego dnia wstąpić do buddyjskiego klasztoru, dlatego przez kilka godzin ceremonii przeżywali całe życie Buddy. Najpierw byli traktowani jak książęta krwi: dbano o nich, ubierano, karmiono, obsypywano prezentami. Później, po ogoleniu im głów i ubraniu w mnisie szaty, musieli oddać wszystko, co przez chwilę było ich. Bo przecież istotą życia jest cierpienie. Nie przywiązuj się więc do niczego, zrozum, że to, co masz, jest tylko majaczeniem, pozbawioną znaczenia ułudą. Następnego dnia, chwilę po wschodzie słońca, chłopcy wyszli z klasztoru z lakowymi miskami w rękach, aby stojąc na rogach ulic, żebrać o jedzenie. Na poboczu drogi widać było jeszcze ślady wczorajszej parady: spalone gałązki kadzideł, połamane dekoracje i wstążki, które oderwały się od ofiarnych koszy. Zbierających jedzenie chłopców spotykaliśmy jeszcze przez kilka kolejnych dni. Uśmiechali się do nas, gdy wrzucaliśmy do ich misek banany i ryżowe ciastka. Potem się za nas modlili. Pewnego popołudnia przyszliśmy do klasztoru. Na świątynnym placu w podwiniętych mnisich szatach grali w piłkę chłopcy z nowicjatu. Starszy zakonnik czytał jakąś sportową gazetę i przy każdym wyjątkowo ciekawym zagraniu wymachiwał swoim różańcem. Ceremonia, odgrywanie życia Buddy, klasztor i żebranie – wszystko po to, aby ci chłopcy zrozumieli, że nieważne, co się dzieje z ich światem na zewnątrz. Czy są książętami, czy żebrakami. Najważniejsze, aby znaleźć w sobie spokój, harmonię i ciszę... – tłumaczył. – Widzieliście?! Widzieliście?! To był faul! – wykrzyknął nagle. Zerwał się i pobiegł do trzymającego się za nogę chłopca. Jego chińskie żółte klapki zostały na ziemi. Podróż 5 Kanada Gotowość na śmierć Leżałem w cieniu drzewa koło pnia, więc mogłem wygrzebać mały dołek, by zmieściła się w nim moja twarz. Z głową przytuloną do ziemi było mi chłodniej. Kuliłem się, by jak najwięcej ciała znalazło się w przydzielonym mi cieniu. Od kilku dni temperatura nie spadała poniżej 40 stopni. Słońce wypalało w mózgu dziurę wielkości Alaski. Obok leżał David, 60-letni psycholog z Seattle, który zanim został Tancerzem Słońca w rezerwacie Czarnych Stóp, był mormońskim biskupem. Za nim kulił się Chuck, genialny komputerowiec o siwych włosach, jeszcze dalej drzemał Ron, Indianin z plemienia Cherokee. Na placu, naprzeciwko drzewa, stał potężny Bear, który po tym, jak rzucił gang, poświęcił swoje życie odnowieniu populacji mustangów w Ameryce. Pochylał się nad trzydziestoparoletnim Indianinem z tego rezerwatu, który w tym roku tańczył taniec four direction. Miał wizję, że będzie tańczył przywiązany do czterech wbitych w ziemię słupków. Z każdym z nich połączony był liną przywiązaną do wbitych w jego ciało kołków. Prowadzący taniec zaczęli wciągać na plac powiązane ze sobą czaszki bizonów. To był Buffalo Day. Pod drzewo wniesiono bizonią skórę. Za jakieś kilkadziesiąt minut mieliśmy na niej stawać, aby szamani mogli przekłuć nam plecy i przeciągnąć przez skórę drewniane kołki, do których potem przywiązywano czaszki bizonów. Mieliśmy ciągnąć je po placu tak długo, aż ciężar czaszek wyrwie nam kołki z ciała. Bębniarze dali znak. Skończyła się przerwa. David zaczął się z trudem podnosić. Miał cukrzycę i raka, cztery dni bez picia i jedzenia były dla niego zabójcze. Kiedy trzy dni temu zaczynaliśmy tańczyć, był innym człowiekiem: miał spięte w kucyk długie włosy i zdrową uśmiechniętą twarz. Teraz jego włosy pozlepiały pył i kurz, twarz była szara, a język biały od braku wody. Krew zastygła mu wokół przebijających piersi kołków. Z trudem się uśmiechał. – Edi... To dobry dzień, by umrzeć. Zawsze musisz żyć tak, jakbyś to właśnie dzisiaj miał umrzeć – powiedział. – Demagogia! – wysyczałem przez wysuszone usta. – Nie. Doświadczenie – uśmiechnął się i podał mi rękę, pomagając wstać.
Jak przeżyć wakacje i nie oszaleć, czyli winne wynurzenia urlopowe
Parę dni temu spotkałem się z moim kumplem przy winie. Wino było kiepskie, za to rozmowa ciekawa.
Mam żonę, dwoje dzieci, 43 lata, za rok będę w tym nieszczęśliwym dla każdego Polaka wieku, kiedy to niebycie Mesjaszem lub przynajmniej Prorokiem należy do złego tonu. Wykształcenie wyższe. Żona ma prezydenckie. Ja jestem managerem średniego szczebla. Syn Marek ma 9 lat. Córka Aneta – 16. Za dwa miesiące planujemy wyjechać na wakacje. Rodzinne wakacje. I tego się boję. Córka chce, żeby blisko były knajpy, dobre imprezy i plaże, no i ma nie być starych ani niedojrzałego emocjonalnie brata: – On zachowuje się jak Czesio z Włatcy Móch, tato! Syn chce mieć place zabaw, boisko, kumpli i stałe łącze oraz góry, i tez wolałby, abyśmy trzymali się daleko, nie chce także mieć nic wspólnego z siostrą: – Ona tylko gada o facetach i ciuchach. Wstyd mu wszyscy robimy. Żona potrzebuje spa, sklepów i porządnych restauracji oraz koniecznie musimy spędzić czas z dziećmi, i mam też zorganizować kilka romantycznych wieczorów z dobrym winem: – Dlaczego nie jest tak jak przed ślubem? Niestety zapomniała, ze było to 18 lat temu i tyle samo kilogramów temu. Ja marzę o wakacjach bez zasięgu, o plecaku, tanich hotelikach i jointach palonych do muzyki Marleya na Jamajce oraz o spokoju i samotności. Żeby sprecyzować mój problem – jedziemy w tym samym czasie, na te same wakacje i do tego samego miejsca. Czyli tak zwany Rodzinny Wyjazd – moja nieudolna próba odkupienia win za stałą nieobecność w domu. Mam nadzieję, że po wakacjach żona spojrzy na mnie łaskawiej. Bo niech człowiek strzeże się gniewu zawiedzionej kobiety. To jakiś cytat. Ale nie pamiętam czyj. Właśnie syn wysłał mi SMS-a, że chce w Alpy, córka zadzwoniła, ze znalazła tanie bilety do Tajlandii, na Phuket. A żona wyznała mi wczoraj, że już zaplanowała nam Tunezję. Mają tam podobno niesamowitą lassoterapie. Szef mi rankiem zakomunikował, ze to będzie dobrze dla mojej kariery, jeśli na wakacje pojadę do Bułgarii i przy okazji spotkam się z potencjalnym klientem. I jak zwykle subtelnie zakończył: – Wie, Pan… kryzys. Tak wielu ludzi i tak niewiele dobrej pracy. Na dodatek obcięli mi premię, więc z kasą krucho, a potem okazało się, że teściowa nie może wziąć naszego psa, musimy więc pitbulla zabrać ze sobą. Ogórek się nazywa. Nie wiem zresztą dlaczego. Nie ma w nim nic z warzywa. A wieczorem zepsuł mi się alarm w samochodzie i przez pół nocy siedziałem w oknie, patrząc, czy nie kradną nam radia i felg, a potem pękła nam rura w łazience. Dokładnie wtedy, kiedy rano starałem się oprzytomnieć po nieprzespanej nocy. Są takie dni, że na człowieka nawet ptaki srają. Nazywamy to złymi dniami, ale jak nazwać sytuację, w której całe stado chorych psychicznie gołębi obsiada cię jak szarańcza? Zacząłem myśleć. Najpierw na kartce zrobiłem listę potrzeb. Zgadzało się jedno – wszyscy chcieliśmy jechać na wakacje. Reszta wydawała się kompletnie nie do pogodzenia. Dzieci nie chcą ani nas, ani siebie nawzajem. My chcemy dzieci, samotności i siebie. Do tego nie chcemy, żeby dzieci brały dragi i alkohol, ale sami chcemy się kilka razy dobrze narąbać. Jeszcze raz zebrałem to wszystko do kupy, kartka zapełniła się wykluczającymi się potrzebami. Rankiem zadzwoniłem do mojego kumpla, a on powiedział: – Jako twój lekarz zalecam ci duże ilości alkoholu w każdej postaci. Trzeba się słuchać lekarza. Napiłem się. Potem znowu. Usiadłem przy kartce z żądaniami. Mój mózg zaczął spokojnie dryfować po oceanach wyobraźni. I nagle przyszło Objawienie, i było jak wybuch bomby atomowej. W świetle radioaktywnego grzyba oświecenia wszystko stało się jasne. Jedziemy do Sieradza. Nie ma gór, morza, imprez, snobistycznych sklepów, deptaka i jointów w ilościach hurtowych. Wszyscy będziemy tak samo nieszczęśliwi i będzie tanio. Szefowi powiem, że z powodu awarii rury muszę zostać w domu i robić remont. Psa będę trzymać w samochodzie jako żywy alarm. Zresztą tak zepsułem w nim radio, że na okrągło odtwarza jedną piosenkę Marleya: No Women, No Cry. Muszę mieć przynajmniej tyle ze swoich oczekiwanych wakacji. Zasłużyłem na Marleya.
W malowniczym krajobrazie indonezyjskich wysp, wśród wulkanów, lasów deszczowych i tysięcy wspaniałych świątyń unoszą się duchy dobra i zła. Wiedza, jak umiejętnie z nimi współistnieć na ziemi, na wskroś przenika tutejsza kulturę. By ją poznać, wystarczy poddać się spokojnemu biegowi wydarzeń.
Na lotnisku w Dżakarcie okazuje się, że nasze wizy są wybrakowane – w indonezyjskiej ambasadzie zapomnieli je podstemplować. Dostajemy więc status „nielegalnych” i gnieciemy się w małym pokoiku celników, czekając, aż zdecydują, jak spędzimy najbliższe dwa miesiące zaplanowane na podróż po Indonezji. Obmyślamy różne rozwiązania. Mogą kazać nam na miejscu kupić miesięczną wizę, a na drugi miesiąc wysłać do innego kraju albo od razu wsadzić nas do najbliższego samolotu do Europy. A może jednak zaakceptują naszą nieważną wizę? Asia wypycha do przodu swój sześciomiesięczny brzuch. Jej wzrok mówi: co zawiniło biedne, nienarodzone jeszcze dziecko, że nie będzie mogło odwiedzić kilku z 18 tysięcy wysp tego pięknego kraju? My, dorośli i dojrzali (przynajmniej tak mówią nasze paszporty) może i czegoś nie dopatrzyliśmy, ale ono? Ono? Panie władzo i wasza wysokość w jednym… Czekamy. Milczymy. Uśmiechamy się. Azjatyckie uśmiechy są specyficznym metajęzykiem. Nie są to nudne, bezbarwne i ograniczone uśmiechy typu zachodniego, ale prawdziwy kod komunikacyjny. Jest więc uśmiech typu „Spadaj”, „Żal mi siebie”, „Cieszę się, że cię widzę” lub „Bardzo mi przykro, że zginął panu bagaż, ale to naprawdę nie mój problem” lub „Możesz mówić dalej, ale ja i tak nie znam angielskiego” itd. O wszystkim decydują niuanse jak lekkie skrzywienie brwi, kącik ust podniesiony do góry. Siedzimy więc, cali uśmiechnięci, tak jakby nie było żadnego problemu i rozmawiamy o pogodzie, dzieciach i tytoniu. Uśmiechnięty oficer podaje mi kretek (goździkowego papierosa) i palimy go w kącie pokoju. Wreszcie celnik wyciąga ze starego biurka pieczątkę, chucha, żeby wskrzesić w niej resztki atramentu i przybija stempel. Witamy w Indonezji! Ceremonialna wymiana tytoniu. Uścisk dłoni. Uśmiech. Wychodzimy na ciepły, intensywny deszcz. Monsun zatapia ulice. Kilkadziesiąt minut opadów wystarczyło, by płynące przez miasto kanały wystąpiły z brzegów. Nasza riksza kołysze się na wodzie. Dookoła apokaliptyczny korek. Rowery, riksze, motory, samochody mijają się na grubość lakieru. Wszyscy tu zdają się wierzyć, że ulicę niczym gumę da się rozciągnąć o kolejnych kilka metrów. Wyznają zasadę, że wystarczy tylko znaleźć centymetr wolnej przestrzeni między jednym pojazdem a drugim i się w nią wciskają. Ich skuteczność zadziwia. Otacza nas hałas klaksonów i silników bez tłumików. Smród. Od kilkunastu minut nie ruszyliśmy się dalej niż metr. Ulicą płyną martwe szczury, foliowe torebki, a przez te ścieki przedzierają się bosi, półnadzy mężczyźni i kobiety z koszami na głowach. Mamy kilka godzin do odlotu do Yogyakarty, postanawiamy zwiedzić najstarszą część Dżakarty – port Sunda Kelapa. Docieramy do niego po ponadgodzinnej przeprawie rikszą. Do tego portu w 1522 r. przybili Portugalczycy, pierwsi Europejczycy na Jawie. Kilka lat później miasto zostało zdobyte przez muzułmańskiego generała Demaka, który nazwał to miejsce Jayakarta, co po jawajsku znaczy „zwycięski”. Przez kolejne wieki w Dżakarcie trwały walki, trawiły ją pożary. Ocalał tylko ten port. Patrzymy na zacumowane przy redzie drewniane łodzie z wygiętymi do góry dziobami, które sprawiają, że wyglądają jak wielkie rogale. Na tle coraz ciemniejszego burzowego nieba stanowią jedyne kolorowe punkty krajobrazu. Nieco dalej przy redzie stoi statek, do którego prowadzą wąskie trapy. Właśnie twa rozładunek towaru: dźwig unosi z pokładu uwięzione w siatkach worki cementu i składa je do stojącej przy redzie ciężarówki. Wszystko wokół tonie w białym pyle, który uwalnia się z rozprutych worków. Mężczyźni mozolnie pracujący przy przeładunku chwilami całkowicie znikają w toksycznej chmurze. Na twarzach mają zawiązane chusty, ich bose stopy brodzą w pyle. Oswajanie miasta Pierwsze dni w Azji jak zawsze są dla nas szokiem. Powoli przyzwyczajamy się, że nie rozumiemy, co ludzie mówią na ulicy, że wszystko wygląda inaczej, że upał potrafi uderzyć jak szaleniec. Nowe zapachy, kolory, środki transportu, jedzenie. Dlatego zawsze, kiedy przyjeżdżamy do nieznanego miejsca, pierwszej nocy chodzimy po mieście. Znaczymy swój teren jak zwierzęta, oswajamy przestrzeń. Dopada nas potrzeba poczucia bezpieczeństwa, która nakazuje nam rozrysować plan miasta według naszych zasad. Centrum świata staje się nasz hotel, od niego odchodzą kolejne coraz dłuższe trasy. Powoli na naszej subiektywnej mapie pojawiają się nowe punkty orientacyjne (świetne naleśniki, genialna muzyka, ubikacja z muszlą klozetową, a nie z dziurą w ziemi) oraz miejsca, o których na starych mapach pisano: „Nie idź tam, dalej żyją smoki”. Każdego dnia nasz świat się rozszerza. Po wyjściu z hotelu Losmen Anda przy Jl Sosrowijayan, skręcamy w prawo, kilka metrów dalej mijamy naszą ulubioną knajpkę z curry i koktajlem z awokado i czekolady. Na końcu ulicy skręcamy w lewo. Gdybyśmy skierowali się w prawo, doszlibyśmy najpierw do punktu z telefonami międzynarodowymi, potem do Bintang café, gdzie grają reggae. Ale my skręcamy w lewo i docieramy do Jl Malioboro z tysiącem sklepików schowanych w cieniu arkad. Przy każdym z nich stoją rowerowe riksze, becak, pomalowane w batmany, spidermany, palmy i magiczne znaki mające zapewnić szczęście. Dalej mijamy bazar Pasar Beringhario oraz supermarket z batikami i prezentami. Rozpoznajemy knajpkę, w której grają Chopina w deszczu bijącym o blaszane dachy; stąd można podziwiać piękne zachody słońca. Po kilkunastu minutach dochodzimy do rozległego królewskiego pałacu Kraton Ngayogyakarta Hadiningrat. To prawdziwe miasto w mieście, jednak dla turystów otwarta jest tylko niewielka (i nudna) część. Obok znajduje się odrestaurowany po trzęsieniu ziemi basen w wodnym zamku Taman Sari. Trochę dalej bazar Pasar Ngasem pełen sklepików z ptakami, nietoperzami, kotami, jaszczurami, wężami, robakami i małpami upchniętymi w małych klatkach. Sprzedawca wyjmuje jakieś ptaki i pokazuje je kupcowi: – Zobacz silne nogi tego koguta, a to jest najlepszy gołąb z mojej hodowli! – zachwala. Nieopodal mieszka i pracuje Ketuk, producent i sprzedawca skórzanych lalek wayang kulit, tradycyjnego teatru cieni. Do dzisiaj teatr ten uważany jest za najbardziej szamański ze wszystkich teatrów Jawy. Początkowo lalkarzami (dalang) byli szamani, a cienie lalek symbolizowały duchy przodków, które lalkarz w czasie seansu przywoływał do życia. Po dwóch tygodniach spędzonych w Yogyakarcie na naszej mapie przybywa też ludzi. Poznajemy Australijczyka zarządzającego pomocą humanitarną w czasie tsunami i trzęsień ziemi. Rozmawiamy z mistrzem pewnej sekty zajmującym się zwiększaniem możliwości człowieka za pomocą zapomnianych wierzeń i tajemnych szkoleń stosowanych w dawnej gwardii sułtana. Włóczymy się po mieście z grupką zaprzyjaźnionych studentów pragnących pokazać nam „ich” Yogyę (w ten sposób pieszczotliwie nazywają Yogyakartę). Z wnukiem sułtana zwiedzamy prywatny pałac jego rodziny. Uczymy się malować batiki, poznajemy sposoby i tajniki wytwarzania cukru palmowego i kupujemy kilkadziesiąt kilogramów kopry na wycieraczki. Oswoiliśmy miasto. Postanawiamy ruszyć dalej. Poszukiwacze oświecenia Do Borobudur, największej buddyjskiej świątyni na świecie, przybywamy o wschodzie słońca. Budowana przez 75, przetrwała tylko 180 lat. W 1006 r. zniszczył ją wybuch pobliskiego wulkanu Merapi. Na gruzy Borobudur spadł deszcz popiołów, kamieni i tufu. Świątynia ponownie odkryta przez brytyjskie wojska w 1835 r. musiała czekać kolejnych 70 lat na rozpoczęcie rekonstrukcji. W XX w. powoli ją odbudowano i zamieniono w atrakcję turystyczną. Chwilę po wschodzie słońca świątynię osnuwa mgła. Kilku jawajskich turystów robi sobie zdjęcia przy jednym z Buddów (dotknięcie Buddy ukrytego w ażurowej stupie ponoć przynosi szczęście). Strażnik sprawdza bilety, samozwańczy przewodnicy czekają na chętnych, samotny biały turysta rozgniata papierosa na kamiennej podłodze piramidy. – O co chodzi?! To nie świątynia, to muzeum! – krzyczy, gdy starszy Indonezyjczyk zwraca mu uwagę, żeby pamiętał, że jest w świątyni. – Muzeum?! Muzeum?! – zdenerwowany Indonezyjczyk grzebie chwilę w plastykowej torbie, którą trzyma w ręce, i wyciąga z niej pogniecione zdjęcia, wycinki z gazet, kserokopie stron starej książki. Pokazuje rysunki z renowacji świątyni, zasypane wulkanicznym pyłem ściany, dżunglę rozsadzającą ruiny. Potem przedstawia rysunki jakichś piramid i góry Meru. – To nie jest muzeum! – mówi dobitnie. Niektóre miejsca łatwiej poznać i zrozumieć, gdy opisze się je cyframi. Liczby sprawiają, że wszystko w nich wydaje się uporządkowane. Świątynia Borobudur składa się z dwóch milionów kamiennych bloków ułożonych w trójwymiarową, tantryczną mandalę-piramidę. Z góry wygląda jak kamienny kwiat lotosu. Kilka kilometrów ścian zostało przyozdobionych blisko 2 700 rzeźbionych paneli. Tworzy ją osiem koncentrycznie położonych tarasów. Największy leży najniżej. Wokół niego ogrodnicy ścinają trawę i przepędzają węże. Najmniejszy taras znajduje się na samej górze. Szlak pielgrzymkowy wiodący przez wszystkie kondygnacje liczy około pięciu kilometrów. Jednak tego, co w Borobudur najważniejsze, czyli jej rangi i znaczenia religijnego, absolutnie nie da się zawrzeć w cyfrach: świątynia ta jest kopią góry Meru. Według mitologii braministycznej i kosmologii indyjskiej ta święta góra ułatwia kontakt z bóstwem – aby jak najbardziej się do niego zbliżyć, należy stanąć na jej szczycie. Pielgrzym, idąc po tarasach Borobuduru, przenosi się ze świata materialnego w duchowy. Wędrówkę zaczyna od najniższego tarasu i idzie zawsze w lewo. Obranie przeciwnego kierunku oznacza zwrócenie się ku złu. Najpierw mija reliefy ukazujące zmagania człowieka z mają (iluzją przysłaniającą rzeczywistość), sceny z życia Buddy i dociera do płaskorzeźb przedstawiających fi lozofi czne tematy z pism Mahajany. Rzeźbienia symbolizują wędrówkę przez wszystkie etapy życia człowieka: poznawanie włas-nych grzechów i popełnionych przez siebie błędów, doświadczenie wszystkich aspektów bycia człowiekiem i Buddą. Świadoma wędrówka ma prowadzić do oświecenia. Na trzech ostatnich kolistych kondygnacjach pielgrzym idzie między 72 ażurowymi stupami, które zakrywają postacie medytujących Buddów zniszczone przez trzęsienia ziemi i zamachy bombowe. Na samym końcu dociera do ostatniej, wieńczącej szczyt świątyni 15-metrowej stupy. Jest ona pusta w środku i symbolizuje ostateczny cel pielgrzymki – nirwanę, duchową wolność. Kwiaty dla bogów Nasz bus rzężąc, wspina się pod górę. Mija nas pikap zwożący w doliny kilkunastu wieśniaków i potężne pomarańczowe siatki kapusty. Główki tego warzywa porastają nierówne zbocza gór, układając się w czyste, geometryczne wzory. Przed nami wulkan Bromo. Według legendy pod koniec XV w. księżniczka Roro Anteng wraz z mężem Joko Segerem weszli na górę, prosząc bogów, by obdarzyli ich dziećmi. Bogowie się zgodzili, pod warunkiem że ostatnie dziecko zostanie złożone w ofierze. Kiedy się urodziło dwudzieste piąte, ostatnie niemowlę, rodzice postanowili złamać obietnicę. Bogowie rozzłoszczeni nieposłuszeństwem wywołali przerażający wybuch wulkanu i zmusili w ten sposób książęcą parę, by poświęciła im swoją najmłodszą latorośl. Rodzice wrzucili syna Kesuma do wulkanu. Od tej pory ludzie co roku składają Bromo ofiary z jedzenia, próbując ukoić gniew bogów. Ostatnio wulkan wybuchł w 2007 r. i mieszkańcy uznali, że sami są sobie winni: najpewniej złożone przez nich ofiary nie spodobały się bogom. Na szczyt góry wspinamy się o świcie. Bromo znajduje się w półpustynnym kraterze innego, wygasłego przed milionami lat wulkanu. Tragarze z końmi proponują nam podwózkę. Przed samym szczytem trzeba zejść z wierzchowca i po wiodących na wprost schodach wejść na samą górę. Po drodze mijamy sprzedawców kwiatów. Według obowiązującej tu tradycji zakupione kwiaty na końcu wspinaczki należy z krótką modlitwą wrzucić do krateru ziejącego dymem. Przestrzeń wypełniają śmiechy i śpiewy młodych Indonezyjczyków, którzy wnieśli tu odtwarzacz CD i puszczają głośno lokalny pop. Starszy Anglik powoli schodzi obsypującym się żlebem do wnętrza wulkanu. Gdy już jest w połowie drogi na dół, bierze zamach i rzuca kwiaty, które wnet giną w chmurze pyłów. Niedługo potem mężczyzna wraca i siada koło nas na ziemi. Prosi o zdjęcie. Między górami a morzem Kuta to najbardziej oblegane przez turystów miejsce na Bali. Jest też najmniej typowym fragmentem wyspy. Są tu surferzy, backpackersi, prostytutki jedżdżące na skuterach (szybki seks i wolne maszyny), sklepy wypełnione tym, co potrzebne i niepotrzebne, przepychające się wszędzie motory oraz biura turystyczne i nurkowe, knajpy z glinianymi piecami do włoskiej pizzy, kafejki internetowe, dyskoteki. Są tu halucynogenne grzyby podawane do jajecznicy lub w drinkach i stojący u zbiegu Jl Legian i Poppies II – pomnik Ground Zero upamiętniający poległych w zamachu terrorystycznym w 2002 r. Od wybuchu bomb śmierć poniosło 202 ludzi, głównie młodych turystów. Zginęła wówczas również polska dziennikarka Beata Pawlak. Jednak nawet w tym świecie chaosu i materii wszystko podporządkowane jest religii – balijskiej mieszance hinduizmu, animizmu i wiary w duchy przodków. Na Bali całą przestrzeń reguluje istnienie dwóch elementów krajobrazu: gór (kaja) i morza (kelod). Pierwsze to siedziba bóstw, drugie – demonów. Ten symboliczny podział organizuje całe życie Balijczyków. Wejścia do świątyń zbudowane są na kształt świętych gór, a od strony morza, na obrzeżach wsi i miast, znajdują się miejsca kremacji. Morze jest miejscem, do którego odchodzą zmarli. Z hotelu wychodzimy wprost na stojącą na poboczu Jl Legian kolorową lektykę z ciałem zmarłego 95-latka. Policja niespiesznie zamyka ulicę, z pobliskich sklepów i domów zaczynają schodzić się kolorowo ubrani ludzie: mężczyźni w sarongach przewiązanych chustami (co oznacza symboliczne odcięcie świata fizycznego od duchowego), kobiety w barwnych strojach niosące na głowach kosze pełne ofiar dla duchów. Niektórzy goście przywdziali geringsing, tkaniny mające chronić właściciela przed fizycznymi i duchowymi wrogami, którzy mogą się przyplątać do człowieka w czasie kremacji. Kilkusetosobowy tłum wypełnia ulicę, słychać dźwięki tradycyjnej orkiestry gamelanowej. Mężczyźni unoszą trumnę z ciałem zmarłego, na której jak w lektyce siedzi kapłan, i ruszają... do biegu. Zaczyna się kilkukilometrowy sprint. Biegnący z przodu długimi kijami podnoszą wiszące nad ulicą przewody elektryczne, żeby lektyka o nie nie zahaczyła. Na skrzyżowaniu ulic trumna krąży kilka razy wkoło, potem szlaczkiem, od jednego krawężnika do drugiego, by złe duchy pogubiły się i nie mogły wrócić na ziemię. Gonitwa ustaje na plaży. Stos pogrzebowy skrywał się pod kawałkiem białego płótna. Obok ustawiono ołtarz, na który kobiety składają ofiary, gra orkiestra i jest jedzenie. Panuje wesoła atmosfera, żałobnicy żartują. Na Bali śmierć to powód do radości, duch zmarłego przechodzi do lepszego świata, by później powrócić do swojej rodziny w ciele nowo narodzonego dziecka. Wszyscy dzielą się jedzeniem, kapłanka modli się przy darach. Mężczyźni z kapłanem układają stosy – jeden dla zmarłego, drugi dla lektyki. Na zawiniętych w biały całun zwłokach kapłan kładzie spisane na materiale listy do nieba. Grabarz pod stos podkłada gazowy palnik i po chwili w niebo wznosi się czarny dym. Kilka metrów dalej turyści opalają się na plaży, surfują, pływają, poddają się masażowi i jedzą śmierdzące starym mięsem owoce durianu. W końcu stos gaśnie. Zmielone i wymieszane prochy zostają włożone do wydrążonego kokosa. Teraz czas na chwilę modlitwy, podczas której kapłani i najbliżsi siedzą zwróceni plecami do gór, a twarzą do morza, do śmierci. Wszyscy wstają, kilku mężczyzn wchodzi do wody z darami dla bogini morza oraz łupiną kokosa z prochami. Owoc ląduje na falach. Wraca w stronę plaży, mężczyźni łapią go i wynoszą dalej w morze. Kokos się przewraca, prochy mieszają się z wodą i osiadają im na rękach mokrą, gęstą mazią. Miasto-galeria Kilka tygodni przed naszym przyjazdem do Ubud odwiedził je Patrick Geryl. Zasłynął on z nagłaśniania w świecie przepowiedni kalendarza Majów, która wieszczy, że koniec świata nastąpi 21 grudnia 2012 r. Według Geryla właśnie to indonezyjskie miasto jest najlepszym schronieniem przed światowym kataklizmem w 2012 r. To nic nowego – nawet legenda o powstaniu osady wiąże się z szukaniem w niej ukojenia i bezpieczeństwa: po ratunek przybył w VIII w. uciekający z Jawy hinduski mnich Rsi Markendya. W rozgałęzieniach rzek założył pustelnię Gunung Lebah. Szybko okazało się, że tutejsze rzeki mają właściwości lecznicze. Bogactwo występujących w okolicy zdrowotnych ziół i roślin przyciągało ogromne rzesze ludzi, którzy powoli zaczęli się tu osiedlać. Tak powstało miasto Ubud, którego nazwa pochodzi od balijskiego słowa „lekarstwo”. W 1927 r. na zaproszenie króla Ubud, kilkadziesiąt metrów od pierwszej pustelni Rsi Markendya, zbudował swój dom niemiecki malarz i muzyk Walter Spies. Miał stworzyć pomost między sztuką zachodnią a balijską. Do swego schronienia ściągnął Charliego Chaplina, Noela Cowarda, Barbarę Hutton czy H.G. Wellsa. Kolejna grupa „uciekinierów” – artystów, hippisów, turystów – przybyła tu śladem holenderskiego malarza Ariego Smita. Wszystkich przyciągała do miasta Ubud Magic, specyficzna mieszanka atmosfery sztuki, piękno zielonych ryżowych pól, dzikość dżungli, egzotyka kamiennych świątyń oraz przekonanie o wyjątkowości tego miejsca. Dzisiaj Ubud to największa na Bali enklawa artystów i ekspatriantów. Jest wielką galerią. Wzdłuż jednej z ulic ciągnie się 16 km sklepów, butików i warsztatów rzeźbiarzy i malarzy. Przez pierwszych kilka dni wyłącznie podziwiamy cudowne drewniane i kamienne rzeźby, obrazy malowane we wszystkich stylach, stareńkie japońskie kimona, sztukę konceptualną z USA, tradycyjne drewniane maski, prymitywne rzeźby z Papui-Nowej Gwinei i Timoru. Przez długie godziny nie zapuszczamy się dalej niż do krawędzi chodnika. Wieczorem chodzimy do knajp, na domowych kanapach do rana prowadzimy dyskusje o sztuce, życiu i końcu świata. Na kilka dni zamieszkujemy u włoskiego artysty Diego. Poznaliśmy go przez Internet na stronie dla miłośników couchsurfingu, gdzie ludzie z całego świata oferują sobie pomoc w zapewnieniu noclegu. Diego przyjął nas w domu pośrodku pól ryżowych, z tarasem otwartym na dżunglę i rezydującym na pierwszym piętrze udomowionym nietoperzem. W końcu jednak postanawiamy zrezygnować z tej sielanki i opuścić rewir galerii i knajp. Podejmujemy próbę dojścia do Monkey Forest, będącego kawałkiem lasu tropikalnego, w którym ukrywają się fi - gury demonów, rzeźby kilkumetrowych smoków z Komodo, świątynie oraz wyrywające jedzenie święte małpy. Jednak kończy się ona... weselem. W pobliżu domu, w którym mieszkamy, nasz wzrok przyciąga brama przyozdobiona wycinankami z palmy. Idziemy sprawdzić, dlaczego ktoś tak przystroił swoje domostwo. Wchodzimy do środka. Okazuje się, że właśnie rozpoczyna się ślub satria – jednej z najwyższych balijskich kast. (W Indonezji panuje indyjska religia, stosunki społeczne oraz podział na kasty). Mężczyźni robią jedzenie, kobiety zajmują się przygotowaniem ofiar dla bogów. Kilku gości gra w karty, inni siedzą z panem młodym w kącie zagrody i piją z plastykowych kanistrów arak i wino palmowe. Czekają na początek ceremonii. Dowiadujemy się, że zgodnie z zaleceniami astrologów nastał świetny dzień na śluby, dlatego też brakuje wolnych kapłanów, pemangku, którzy objeżdżają kolejne domy i udzielają sakramentu. Czekamy. Pieczony prosiak też czeka. Po sześciu godzinach, kilkudziesięciu partyjkach pokera, kilku kanistrach araku i dziesiątkach pytań, w którym miesiącu ciąży jest Asia, kapłan przybywa. Muzycy zagrali, ślub się zaczyna. Gamelanowe utwory mają całkiem inną konstrukcję niż zachodnie, jakby brakowało im początku, końca i punktów kulminacyjnych. Muzyka wędruje po okręgu, a jej monotonia wprowadza w trans. Dźwięki, podobnie jak wszystko wokół – architektura, ofi ary, stroje, wzory na rzeźbach i sztuka, mają przypominać, że człowiek jest zamknięty w reinkarnacyjnym kole wcieleń: umieramy i rodzimy się, dojrzewamy, uczymy się i znowu umieramy. Kapłan zdejmuje garnitur i owinięty w białe płótno siada w kucki na ołtarzu. Państwo młodzi z koronami na głowach zajmują miejsca obok. Kobiety krążą z cienkimi laseczkami kadzideł. Goście zajmują się sobą. Po jakimś czasie najbliższa rodzina wchodzi do domowej kapliczki na modły i oficjalna część ceremonii dobiega końca. Co ciekawe, takie przydomowe świątynie można znaleźć przy każdym wiejskim i małomiasteczkowym domu. Zwykle przeznacza się na nią duży, ogrodzony murem teren w rogu gospodarstwa. Mieszkańcy stawiają na nim kilka małych kapliczek przodków, trzy duże poświęcone bogom i jedną kaplicę mającą „bezpośrednie połączenie” ze świątynią Pura Dalem w Ubud. Większość tutejszych kapliczek działa na zasadzie telefonu komórkowego. Łączą się z największymi sanktuariami na wyspie lub z jakąś główną świątynią w mieście (na Bali jest ponad 20 tys. świątyń, czyli średnio przypadają cztery na km2). Wystarczy pomodlić się przed swoją domową kaplicą, która ma połączenie z odpowiednim sanktuarium i modlitwy momentalnie trafią do celu. Idziemy dalej. Za mostem, na poboczu drogi, w trawie, na schodach czają się demony. Kamienne, wykrzywione twarze, potężne, tłuste boginie o pełnych piersiach, trupie czaszki, maski o ostrych zębach. Pokrywa je wilgotny, pachnący zgnilizną mech. Przed nami świątynia. Wchodzimy do środka. Jest pusto, mech zaścieła podłogę. W lianach potężnego drzewa, które wyrosło jak żywy wykrzyknik pośrodku dziedzińca, pochowane są kapliczki. Za bramą wyłania się druga, nowsza świątynia z jasnymi, oczyszczonymi z mchu rzeźbami. W powietrzu latają tysiące ważek. W jednej z kaplic leży skorupa potężnego żółwia, na schodach siedzi stary kapłan. Wyżej stoi schodkowa piramida pokryta dziesiątkami rzeźb demonów, smoków, potworów połykających dzieci oraz wyszczerzonych zwierzęcych kłów. – Figury demonów zobaczysz tylko przed świątynią albo u podnóża kaplicy – kilka dni później tłumaczy mi król Ubud. Jego ojciec ściągnął na Bali Waltera Spiesa i zachodnią sztukę. – Figury mają odstraszać prawdziwe demony – opowiada król, siedząc na schodach najstarszej świątyni Gunung Lebah, którą kilka lat temu odnawiał. – Przez bramę do świątyni nie może wejść nic, co jest złe. Nie może też wejść śmierć. Złe postaci i duchy zostają skutecznie odstraszone przez kamienne figury, natomiast o zakazie wstępu dla śmierci mają pamiętać ludzie. Przez dziesięć dni po śmierci kogoś z najbliższej rodziny nie można wejść do świątyni. Zakaz wstępu mają także miesiączkujące kobiety, ponieważ ich krwawienie jest swego rodzaju śmiercią, a wewnątrz sanktuarium istnieje tylko życie. Ten mocny podział, podkreślony przez armię kamiennych demonów, jest niezbędny Balijczykom do zachowania harmonii w życiu. Człowiek musi pamiętać, że jest istotą z pogranicza, że egzystuje między dwoma światami żywych i umarłych. Dla Balijczyków zagrożenia niewidzialne są równie ważne i realne, co widzialne. Najlepiej widać to na tarasach ryżowych otaczających Ubud. Na polach rozrzucone jak zabawki tkwią prawdziwe kolorowe strachy na wróble oraz słomiane lalki przedstawiające boginię ryżu. Pierwsze chronią ryż przed ptakami, by nie wyjadły ziaren, drugie – odstraszają demony mogące zniszczyć plony. Trzy wyspy W porcie w okolicy Senggigi na wyspie Lombok wydaje się, że cofnął się czas. Na trawie między drzewami w palmowym gaju stoją minibusy z turystami. Kierowcy przestrzegają przechodniów, by uważali na głowy, bo spadający kokos może zabić. Wieje wiatr. Na plaży leżą wąskie, ochraniane płóciennym daszkiem drewniane łodzie. Wsiadamy do jednej z nich. Przed nami trzy niewielkie wyspy Gili, które przy Lombok wyglądają na mapie jak czarne kropki. Każda z wysepek jest inna. Gili Trawangan to typowe miejsce na imprezy. Są tutaj knajpy, hotele, wille, biura turystyczne i nurkowe. Gili Air, leżąca najbliżej Lomboku, to niewielka wysepka (obejście jej zajmuje 45 minut) z knajpkami i bambusowymi hotelikami rozrzuconymi wzdłuż plaży. Jest tu bardzo spokojnie, czasami piaszczystą drogą wzdłuż plaży przejedzie końska dorożka lub przejdzie jakiś turysta (na żadnej z wysp nie ma samochodów ani motorów). Gili Meno to wyspa z aspiracjami, ale nieciekawa. Lądujemy na Gili Air. Zapach marihuany unosi się wszędzie, kelner w naszym hoteliku przy plaży podając nam kartę, pyta, czy chcemy skręta, a może wolimy magiczne grzyby? Bierzemy kawę. Czas płynie wolno. Jest poza sezonem. Nie ma żadnych białych. Kelner siada przy barze i zaczyna śpiewać piosenkę o ukochanych turystach z Polski. Kilka metrów od naszego hotelu zaczyna się rafa koralowa. Otacza wyspy jak obrączka. Nurkuję. Psychodeliczne rafy, tęczowe ryby, morskie żółwie. Wychodzę na plażę, kilka metrów od wody stoją stoliki naszej hotelowej knajpki. Zamawiamy jedzenie. Zachodzi słońce. Kontemplujemy spokój. Kelner jak na zwolnionym filmie idzie do nas z jedzeniem. Przez chwilę patrzy z dumą na dobrze wykonane zadanie. Gratulujemy mu. Uśmiecha się.
Podobno im więcej się wie, tym się człowiek mniej boi. Ale u mnie wiedza powoduje odwrotny skutek. Im więcej wiem, tym bardziej się boję
Na przykład ostatnio przestraszyła mnie moja najlepsza z żon – przyniosła mi kapsel od jakiegoś napoju, gdzie znalazła pewną informację: 55-letni Chińczyk Wei Mingtang potrafi nie tylko zdmuchiwać uszami świece (co jeszcze jestem w stanie zrozumieć), ale na dodatek jest w stanie wspomnianymi uszami nadmuchiwać balony. Ten drugi fakt mnie przeraził. Bo uświadomiłem sobie, że Chiny mogą wystawić do wojny kilkumilionową armię. Potem wyobraziłem sobie tę potężną armię Chińczyków nadmuchującą chińskie balony swoimi chińskimi uszami. To byłby horror. Wyłączyłem światło (porażenie prądem!), wszedłem pod stół i zacząłem się martwić, że nie urodziłem się jako piąte dziecko – bo wiadomo przecież, że co piąte dziecko na świecie rodzi się Chińczykiem. Może wtedy bym przetrwał. Potem szybko wyszedłem spod stołu, bo przypomniałem sobie jakąś reklamę, gdzie roztocza wielkości rozrośniętego królika atakowały dziecko pod stołem właśnie. Postanowiłem więc gdzieś szybko wyjechać. Ale okazało się, że do Azji nie mam po co lecieć – ciągle są tam tsunami albo trzęsienia ziemi. W Afryce biją białych. Na Antarktydzie są pingwiny, które mogą być nosicielami ptasiej grypy. W Europie rządzą masoni. W Australii chodzą do góry nogami i mają kangury, które potrafią nieźle uderzyć. W Ameryce są terroryści. Zresztą terroryści są wszędzie. Potem prawie przestałem jeść, bo okazało się, że większość produktów spożywczych ma dziwne dodatki zaczynające się od E, a potem są cyfry – a ja zawsze byłem kiepski z matematyki. A te dodatki (choć moja teoria mówi, że to wina cyfr) mogą powodować różne choroby. Teraz jem tylko to, co ma gumę arabską. Bo wiem, co to guma. Chociaż arabska guma może być związana z działaniem Al Kaidy. Ale nie mogę dać się zwariować! Trzeba coś jeść. Prawda? I w ten sposób odkryłem w wiośnie moich 37. urodzin, że życie jest naprawdę niebezpieczne. Może się nawet zakończyć śmiercią! I to nie jest śmieszne – a biorąc pod uwagę statystyki, wychodzi na to, że najbardziej niebezpiecznym miejscem na świecie jest łóżko. Najwięcej ludzi umiera w łóżku. Z tego też powodu zacząłem sypiać na podłodze – atakujące nocami roztocza nie są tak groźne, jak łóżka. Do tego doszła dziura ozonowa, zmiany klimatu, złe feng shui, teczki, podatki oraz elity. Postanowiłem jednak coś zrobić ze swoim strachem i zacząłem szukać informacji o tym, jak to jest z tym światem. Czy naprawdę jest tak niebezpieczny? Ku mojemu zdziwieniu okazało się, że ze światem zaczęło być naprawdę źle w 1989 roku. Od tego roku systematycznie zwiększa się w mediach ilość problemów, które zaliczają się do katastrof. Słowo „katastrofa” zrobiło w mediach karierę po zburzeniu berlińskiego muru. W ciągu 6 lat ilość „katastrof” zwiększyła się pięciokrotnie, a potem było coraz gorzej. „Katastrofy” są dziś codziennością. Zacząłem się zastanawiać, dlaczego upadek komuny tak zwiększył ilość problemów, jakie ma świat – przecież miało być lepiej? A może po prostu jest tak, że najłatwiej jest rządzić strachem? I że strach się lepiej sprzedaje niż miłość? Od II wojny do 1989 roku komuniści mieli straszak pod nazwą „wyzysk i bicie Murzynów”, w tym samym czasie zachód miał inny straszak – „czerwona zaraza”. Kiedy runął berliński mur, okazało się, że trzeba ludziom znaleźć coś innego, czego mogliby się bać – najpierw były więc katastrofy ekologiczne, potem pluskwa milenijna, wreszcie Chińczycy (żeby nie wspominać o innych koniunkturalnych i lokalnych niebezpieczeństwach), a od 11.09.2001 mamy terrorystów. I nagle zrozumiałem, ze wiedza naprawdę pozwala mi opanować strach. Od kilku dni znowu sypiam w łóżku, zacząłem jadać, przestałem opalać się na żółto i zaraz lecę do Afryki.
Felieton. Elfy w czasach poprawności politycznej
Parę tygodni temu wróciłem z Irlandii, gdzie… szukałem elfów. Szukałem też krasnali, skrzatów, wróżek, goblinów, trolli i innych mieszkańców zbiorowej wyobraźni, które podobno ukryły się na tej zielonej wyspie.
Najpierw znalazłem koło Corku psychodeliczne krasnale produkowane w ich polskim zagłębiu pod Poznaniem. Jak się okazało, nasz kraj jest jedną z największych producenckich potęg, jeśli chodzi o „małych ludzi” i inne produkty baśniowe…, chociaż w czasach poprawności politycznej powinienem raczej stwierdzić, ze produkujemy dużą ilość stworzeń „upośledzonych wysokościowo i kolorystycznie”. Z naciskiem na słowo „upośledzone”, bo gdybym ja wyglądał tak, jak te poznańskie krasnale, też bym się ukrywał po lasach. Po traumatycznym spotkaniu z polskimi krasnalami natknąłem się na pewnego barda – czyli opowiadacza historii, który wyglądał jak wzór opowiadacza historii zakopany obok wzoru metra w Sevres pod Paryżem. Był bardziej archetypowy niż sam archetyp. Był formą, według której Pan Bóg odlewał innych bardów. Mężczyzna opowiedział mi, skąd się wzięły na ziemi elfy i inne „upośledzone wysokościowo i kolorystycznie” stworzenia (zwane przezeń na wszelki wypadek „dobrymi ludęmi”. Jak sam stwierdził: „lepiej o nich mówić dobrzy ludzie, bo mogą się okazać niezbyt dobrymi. Trzeba się podlizać.”). Elfy są, przynajmniej według niego, upadłymi aniołami, które wykorzystały fakt, że Pan Bóg poszedł do ubikacji, i wtedy postanowiły przejąć władzę w niebie. Niestety, udało im się to zrobić tylko na czas pobytu Stwórcy w toalecie. A potem, na skutek słusznego gniewu Boga, zostały zrzucone na ziemię. Okazało się, ze grawitacja – czyli prawo mówiące o tym, że jak coś wystarczająco długo leci, to wreszcie spada – była niezbyt łaskawa dla aniołów. Uderzenie w twardy grunt uświadomiło im, że życie na ziemi jest bolesne. I choć może w niebie jest nudno (bo jak długo można siedzieć na chmurce i udawać, że jest się Luciano Pavarottim?), to na ziemi jest trudniej. Mimo to elfy szybko zadomowiły się na naszym padole, a wskutek eksperymentów genetycznych i kulinarnych zaczęły się rozmnażać i ewoluować. Jedne zamieszkały pod ziemią (gobliny i inne stwory o specyficznym podejściu do higieny), inne wybrały sobie do mieszkania drzewa, strumienie i grzyby. Te ostatnie zostały opanowane przez owłosione i ubrane w denerwujące czerwone czapeczki anioły po kuracji testosteronem (bo jakoś trudno mi inaczej wyjaśnić fakt, że miłe, wysokie, eteryczne i obdarzone imponująca parą skrzydeł istoty przeprowadzające po mostku dzieci mogły zamienić się w zarośnięte i napakowane kurduple). Jeszcze inni „dobrzy ludzie” zamieszkali po domach, gdzie za resztki herbatników i parę łyków mleka z kociej miski sprzątają i myją okna. Mylnie uważani są w Polsce za przybyszki zza wschodniej granicy. Obudowany wiedzą teoretyczną i wizualną postanowiłem kontynuować poszukiwania. Kolejno odwiedzałem kamienne kręgi (gdzie elfy imprezują), dolmeny (gdzie śpią), grobowce, gaje i strumienie (gdzie mieszkają). Niestety. Nawet wizyta w klasztorze zbudowanym przez św. Patryka, który spotkał kiedyś elficę zakochaną w mężczyźnie, zakończyła się klęską. Elfów nie spotkałem. I wtedy naszła mnie refleksja, a była to jedna z tych podstępnych i pełzających refleksji, które skaczą na niczego się niespodziewającego człowieka jak grom z jasnego nieba: „w życiu nie chodzi o to, żeby elfa złapać, chodzi o to żeby go gonić”. Bo, pomyślałem idąc dalej śladami refleksji (ślad był wilgotny i wyraźnie świecący w ciemności), że tak samo jest w podróży. Nieważne, gdzie człowiek dociera, ważne, że w ogóle jedzie.
Z mojego parapetu patrzy na mnie posążek Indianina z anielskimi skrzydłami (kupiony w małym sklepiku w Oregonie). Przypomina mi on staruszka, który zabrał mnie na stopa w Ameryce, a potem powiedział; „zabrałem cię, bo Anioły trzeba zabierać, a kto wie…
Pamięci Anioła Obok statuetki stoją milcząco dwie pogrzebowe figurki z Etiopii – wymienione krakowskim targiem na tani zegarek w czasie wędrówki przez pustynię. Pamiętam, jak potem niosłem je przymocowane do plecaka przez ponad 200 km. Koło nich kolebał się trzylitrowy kanister na wodę. Nogi zapadały się w piasek. Było gorąco. Bałem się. Na parapecie leży też fajka, wytańczona na Tańcu Słońca w Blood Reserve w Kanadzie. Ona też mi przypomina – Two Crowa, Indianina z doktoratem z biologii morskiej, który patrzy na świat z dystansem wynikającym z wieku i mądrości. On zrozumiał, gdy mu powiedziałem, że chciałbym być stary. Dalej leży pamiątkowy medal podarowany mi przez wielkiego mistrza zakonu templariuszy. Na medalu płonie Jacques de Molay, obok niego w niebo unosi się płaski (jak to na płaskorzeźbie) Duch Święty w postaci gołębicy. Pamiętam przepełnione pamiątkami mieszkanie wielkiego mistrza w Porto i jego śmiech, gdy go zapytałem, gdzie jest św. Graal… Trochę dalej tkwi jak wykrzyknik metalowa figurka tańczącego Sziwy. Hinduski Bóg wytańcza świat. Kupiłem Sziwę w Kalkucie. Kilkadziesiąt metrów od pogrzebowych gat, na których dzień i noc płoną stosy. Spędziłem przy tych stosach noc swoich urodzin. Jadłem słodycze, którymi częstowała mnie rodzina zmarłego, a potem wraz z dziećmi puszczałem w niebo latawce. Kolorowe ogony papierowych „statków” wyglądały na tle wschodzącego słońca jak rower ET u Spielberga. Na moim biurku, koło drukarki, stoi drewniano-skórzany pojemnik na mleko. Pojemnik jest niepozorny. Jakby nieistotny. Jednak gdy go otworzę, ze środka wypływa zapach zjełczałego mleka połączonego z cierpką wonią starej krwi. Przypomniałem sobie, jak piłem z niego w małej wiosce mleko krowy zmieszane z jej krwią. Nomadzi nacinają krowom żyły, by ściągnąć do mleka trochę ich krwi. Potem, zmieszanym ze śliną błotem, zasklepiają rankę, żeby krowa mogła dalej służyć jako chodząca restauracja. Mlekiem i krwią poiła mnie matka poznanego pośrodku pustyni Mojżesza. Kobieta miała gołe piersi, które kolebały się, gdy dwoma kamieniami rozgniatała łupiny ziaren kawy. Dalej leży kamienna głowa Sokratesa z Efezu. Sokrates zajął strategiczne miejsce koło domofonu, tak żebym pamiętał, kiedy ktoś zadzwoni do drzwi, że najważniejsze są odpowiednio postawione pytania, a same odpowiedzi nie mają już tak wielkiego znaczenia. Obok umościła sobie przestrzeń czaszka jelenia z wsadzonymi w oczodoły pękami szałwii z mojego rezerwatu. Przypomina mi mojego brata – peyotlowego szamana Zepa i ceremonie, w których razem wymiotowaliśmy, oraz nasze polowanie na „świętego jelenia”. Pod ścianą stoi na ziemi stara ikona z Rosji, a koło niej, spuszczona ze sznurków, XIX-wieczna lalka szamana z Birmy. Lalkę znalazłem w ciemnym sklepiku gdzieś na północy kraju. Sprzedawca oprowadzał mnie po nim, trzymając w ręku ogarek świeczki. Światło wyciągało z ciemności wiszące na ścianach lalki. Wyglądały tak, jakby żyły. Ich cienie tańczyły na ścianach. Sklep z lalkami znalazłem, wędrując od żeńskiego klasztoru buddyjskiego, w którym mieszkałem, do poznanego dzień wcześniej Żyda polskiego pochodzenia z Australii, który był buddyjskim mnichem i od kilku lat mieszkał w wydrążonym drzewie pośrodku birmańskich lasów. Później tego dnia, siedząc przed drzewem i trzymając na kolanach zawiniętą w stare gazety lalkę, wspominaliśmy kraj, który ja znałem z opowieści mojego ojca, a on swojego. Odmawialiśmy więc specyficzny kadysz za nieistniejącą Polskę – za małe uliczki, za żydowskie dzieci, za smak bajgli. A na zewnątrz drzewa kłóciły się papugi. Otaczają mnie przedmioty z moich wędrówek. Są one moim bankiem pamięci. Twardym dyskiem. Biblioteką aleksandryjską zwojów mózgowych. Moim malutkim notesikiem, w którym nie mniej małym ołóweczkiem zapisuję telefony i spotkania. I nie ma znaczenia, czy te pamiątki są drogie czy tanie, z nieoderwaną jeszcze metką z napisem „made in China”. Nieważne też, czy komuś się podobają, czy nie. Ważne jest to że mają swoją historię do opowiedzenia…
Gautama Budda powiedział: „Nikt nie może zrozumieć Drogi, jeśli się najpierw nie stanie Drogą”.
Wędruję więc jestem A potem Mahomet rzekł: „Nikt nie może być Prorokiem, jeśli nie był najpierw pasterzem”. Trzeba też wspomnieć o tym, że po grecku „Nomos”; Nomada, oznacza pasterza. Nawet Bóg Starego Testamentu jest Bogiem nomadów. Jego wybranym narodem są pasterze. Jego świątynią jest namiot, a ołtarzem kilka kamieni nie obrobionych ręką człowieka. Nic trwałego. Nic stałego. Zresztą Chrystus także był nomadą. Nauczał wędrując. I sam powiedział o sobie „Jestem Drogą”. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że wszystkie wielkie religie zostały albo stworzone przez nomadów, albo im przekazane. Człowiek jest więc przede wszystkim istotą wędrowną. Australijscy Aborygeni często porzucają pracę, miasto, po prostu znikają. Wybierają się na „walkabout”. Na wędrówkę. Odchodzą na dni, tygodnie, miesiące. Nie mówią nic. Wędrują, śpiewając swój kraj. Bo Australia jest dla nich żywym organizmem. Istnieje tylko wtedy, gdy będzie podtrzymywana pieśniami i wędrówką. Parę lat temu włóczyłem się po Pakistanie. Na dachu autobusu, którym jechałem przez Karakorum Highway, spotkałem pewnego niewysokiego Francuza. Leżeliśmy pod śpiworami, patrząc jak nad nami przemieszczają się niebo i góry. Było więc tak, jakbyśmy my byli w bezruchu, a świat się poruszał. Francuz zaczął opowiadać o sobie. Był szkutnikiem. Marzył o zbudowaniu jachtu, którym będzie mógł pływać dookoła świata. Patrząc w niebo, zapytałem go, dlaczego jeździ po świecie. Mężczyzna milczał przez chwilę, a potem pochylił się do mnie: – Wszyscy jeździmy w tym samym celu. W poszukiwaniu straconego raju. Jeszcze później zadałem to samo pytanie setkom ludzi poznanych po drodze. Odpowiedzi były różne. Czasami mówili o pięknie, którego szukają w podróży, czasami o spotkaniach z ludźmi (bo nigdzie nie rozmawia się tak dobrze, jak w podróży), a czasami o tym, że nie potrafią inaczej. Jakby potrzeba migracji była u nich zapisana głęboko w genach – tak jak kolor włosów. Zresztą ci, którzy mają dzieci, wiedzą, że najlepiej uspokoić niemowlę, kołysząc i nosząc je w ramionach. Czyżby więc w dziecku została dawna, archetypowa pamięć czasów, kiedy wszyscy byliśmy nomadami i nasze matki nosiły nas na plecach? Zresztą, do dziś matki Buszmenów noszą dziecko przez blisko 7000 km, zanim samo zacznie chodzić. Staroangielskie słowo „podróż” było synonimem słowa „rozwój”. W tym lekko chaotycznym felietonie – będącym zapisem moich rozważań na temat wędrowania, bo jak każdy Anonimowy Nomada staram się wyleczyć ze swojego uzależnienia, a pierwszym krokiem w procesie leczenia jest zrozumienie, dlaczego muszę wędrować – doszedłem do momentu, kiedy powinienem przeciwstawić sobie dwie sprzeczne ze sobą koncepcje życia. „Szanowni państwo w lewym narożniku i w błękitnych spodenkach mamy nomadę, a w prawym, w czerwonych spodenkach, przedstawiciela społeczności osiadłej.” Konflikt ten rozpoczęli już Kain i Abel – pierwszy z nich – który, nomen omen, był wg Biblii twórcą pierwszego miasta – wziął swe imię od hebrajskiego „kanah” oznaczającego dostać, własność. Abel to hebrajskie „hebel” oznaczające oddech. I w tej pierwszej historii o konflikcie między osiadłymi a wędrującymi, między posiadaniem a oddychaniem, Kain zabił Abla. Ten, który zbudował miasto, zabił tego, który nigdy by nie wpadł na tak idiotyczny pomysł. Prawdopodobnie tak jak niektórzy z nas mają zapisaną w genach potrzebę wędrówki, tak inni mają wyrytą potrzebę pewności i bezpieczeństwa. Wypadałoby teraz zakończyć ten felieton jakąś błyskotliwą puentą – niestety, nic nie przychodzi mi do głowy. Prócz tego, że gdy wychodzę z plecakiem z domu, to wszystko staje się proste.
Felieton. Jest cudnie! Czyli siedem cudów Świata
Nie lubię zwiedzania. Nie lubię oglądać zabytków. Nie lubię turystów. I szczerze mówiąc, uważam, że te wszystkie podróże są przereklamowane.
Normalni ludzie powinni siedzieć w domu. Bo przecież właśnie po to wymyślono domy, żeby nie trzeba było podróżować. A najbardziej ze wszystkich rzeczy w podróży nie lubię przewodników po świecie. Bo nie życzę sobie, żeby jakiś nieznany mi osobiście ani pośrednio facet mówił, co mam zobaczyć. Pewnie dlatego kilka lat temu wpadłem na pomysł, żeby napisać przewodnik dla takich jak ja – domatorów z postępującą alergią na zwiedzanie świata. Wymyśliłem nawet tytuł: „Nie widziałem Tadź Mahalu, czyli przewodnik po świecie dla niezwiedzających”. I w ramach tego pomysłu zacząłem tworzyć swoją listę „cudów świata”, których oglądanie nie grozi ani spotkaniem z tłumem turystów, ani pamiątką w postaci zdjęcia z serii „ja i wieża Eiffla”. Cud pierwszy Okolice Mahabalipu-ram (Indie). Hinduska świątynia na plaży. Boski lingam, o którym wspominał w swoich pamiętnikach Merton, obmywało morze. Znawca kosmogonii mógłby tam siedzieć latami i zachwycać się symboliką tego miejsca. Ale dla mnie najważniejsza była maleńka knajpka leżąca przy drodze na plażę. W środku nie było nic, co by kiedykolwiek leżało w pobliżu kosmogonii albo kosmologii. Były portrety Marleya i Lennona, kwiaty i muzyka. Zamówiłem herbatę z mlekiem i słuchałem. Muzyka była wszędzie. Nawet w przesłodzonej herbacie. Świat był doskonały, bo Armstrong miał jeszcze swoją trąbkę. Cud drugi Jezioro na drodze z Szaszamene do Addis Abeby (Etiopia). Ziemia ewidentnie była płaska – kolejny dowód na to, że Kopernik się mylił. Jezioro też było płaskie. Wszystko opanowały ptaki. Idąc nad wodę, cały byłem w ptakach. Tysiące maleńkich skrzydeł krążyło wokół mnie. Czułem, że gdybym tylko uniósł się delikatnie na palcach i leciutko podskoczył, to mógłbym latać. Cud trzeci Okolice Nairobi National Park (Kenia). Po jego obrzeżach wędrowałem piechotą. Na tle przereklamowanego afrykańskiego nieba (bo co to za niebo, na którym zachód słońca trwa krócej niż lot obciążonego kurczaka?) zobaczyłem stado żyraf. Zwierzęta zaczęły uciekać. Biegły w ciszy. A właściwie nie tyle biegły, ile tańczyły, płynęły, wirowały, unosiły się. Świat na chwilę został sprowadzony do tych sprzecznych ze zdrowym rozsądkiem zwierząt i do ich ruchu. Cud czwarty Droga z Gdańska do Warszawy (Polska). Stopowałem kolejną godzinę do domu. Zapadał zmierzch. Wiatr wiał. Marzłem. I wtedy zobaczyłem. Od Warszawy szły chmury. Oświetlone zachodzącym słońcem, wyglądały jak czerwono-czarni jeźdźcy Apokalipsy. Z mojej strony niebo było puste, a przede mną powstawał niesamowity obraz. Było tak, jakbym podglądał boską walkę Dobra ze Złem, Ciemności z Jasnością. Samochody przejeżdżały, a ja stałem, bojąc się ruszyć, odezwać. Bo wiedziałem, że, jeśli reżyserzy tego przedstawienia się zorientują, że ich podglądam to na niebie znowu pojawi się obraz kontrolny. Cud piąty Obrzeże Sequoia National Park (USA). Drzewo wyglądało, jakby było ojcem wszystkich drzew. Słowo „potężne” zostało specjalnie wymyślone do jego opisania. Byłem mały. Nieistotny przecinek. Wszystko nabrało więc prawidłowych proporcji. Cud szósty Gdzieś na Kamczatce (Rosja). Helikopter, który zabrał mnie na stopa, zatrzymał się na chwilę na jakieś plaży. Niebo było błękitne, morze ciemnogranatowe, trawy długie, zielone i jasnozłote. Na plaży wieloryby zostawiły swoje szkielety. Białe kości tworzyły łuki i arkady. Niczym Jonasz na chwilę przed wypluciem spacerowałem w środku tych kościanych katedr. Cud siódmy Gdzieś nad Morzem Białym (Rosja). Kolejny tydzień wędrowałem brzegiem morza. Ostatnich ludzi widziałem 8 dni przedtem. Dietę ograniczyłem do grzybów, mchów i kory brzozy, z której robiłem makaron. Spałem na ziemi pod moskitierą – bo komary traktowały mnie jak snack bar. Pewnego ranka podszedłem do morza, żeby umyć zęby. Z pianą w ustach kucałem w wodzie. Była cisza. Spokój. Pustka. Było tak, jakbym był ostatnim człowiekiem na świecie, tym, który ma na końcu zgasić światło i zamknąć drzwi. Ciekaw jestem, jaka jest Wasza „lista cudów”. Napiszcie. Może razem zrobimy książkę dla „niezwiedzających”? edipyrek@yahoo.com
Jedyne duże miasto na Zielonej Wyspie potrafi zauroczyć.
W ciągu dnia Molly sprzedawała ryby i małże, a nocami, jak twierdzą legendy, dorabiała sobie jako panienka lekkich obyczajów. Czyli pracowała na dwie zmiany. Stojąc w nocy na lotnisku w Dublinie, przypomniałem sobie XIX-wieczny tekst piosenki o Molly Malone. Autobus podjechał (7 euro za osobę). Z Asią wpakowaliśmy nasze plecaki do bagażnika. Usiedliśmy. Ale ja nie mogłem się pozbyć myśli o Molly. Co takiego było w tej kobiecie, że piosenka o niej stała się nieoficjalnym hymnem Dublina? Jej biust? To, że miała zawsze świeże małże? Jej świetne filety z morszczuka? Jej słowiczy głos, budzący mieszczan o poranku? Ryby, ryby, ryyyby, świeże ryyyby, ryyby… Pomyślałem też, że Dublin to dziwne miasto. Miasto, które na swoich brukowanych uliczkach wykarmiło Jamesa Joyce’a (napisał książkę, której nikt nie rozumie), Jonathana Swifta (lubił rozmawiać z końmi), Williama Butlera Yeatsa (wierzył w elfy), Bernarda Shawa (wegetarianin), Oscara Wilde’a (poetę, który stwierdził: W życiu chodzi o to, by być trochę niemożliwym), a które, na dodatek, za swój symbol przyjęło pewną niepiśmienną prostytutkę. Autobus wyrzucił nas w pobliżu hotelu (dwójka za 33 euro). Mimo iż było już po północy, miasto ciągle żyło. Przez okna na ulice wdzierała się muzyka, stukanie szklanek i rozmowy. Stojący przed drzwiami pubów ludzie rozmawiali, śmiali się i palili. Ulica cichła tylko wtedy, gdy mijaliśmy jakiś pub z zamkniętymi oknami. Pomyślałem, że to dziwne. W Polsce zamykałem okna, by odgrodzić dom od hałasu z ulicy. Tutaj trzeba zamykać okna, by odgrodzić ulicę od hałasu z domów. W redakcji dostaliśmy proste zadanie – mieliśmy spędzić jak najciekawiej i jak najtaniej 48 godzin w Dublinie. Niestety, nikt nie wziął pod uwagę, że tutaj najtańsza polska zupka w proszku kosztuje blisko 1 euro, więc to „jak najtaniej” mogło nam sprawić pewien kłopot, szczególnie że na wyjazd dostaliśmy 100 euro. Tak jakby uważali, że można w weekend zjeść bez szkody dla zdrowia 100 zupek w proszku. Postanowiliśmy jednak spróbować. Kupiliśmy więc jednodniowy Dublin Pass (31 euro na głowę) dający darmowy wstęp do ponad 30 dublińskich muzeów i innych atrakcji. Potem zakupiliśmy 24-godziny bilet na zielone i dwupiętrowe autobusy CityTour (14 euro na głowę). Dzięki temu planowaliśmy przez cały dzień objeżdżać wszystkie ciekawe miejsca w Dublinie – i w ten sposób mogliśmy zwiedzić miasto w 48 godzin. Czyli zafundowaliśmy sobie Dublin Instant. Autobus kołysząc się jak łódź, przedzierał się w korku na O’Connell Street. Przed nami wbijała się w niebo bezsensowna metalowa Szpica. Pomnik za 5 mln euro, który na milenijne obchody zafundowało sobie miasto. Dzięki temu dublińczycy świętowali początek nowego tysiąclecia dwa razy. Pierwszy – razem z całym światem, a drugi raz w marcu 2003 r. – bo właśnie wtedy, z pewnym opóźnieniem, postawiono Milenijną Szpicę. Z boku, parę metrów od Szpicy, stał uśmiechając się James Joyce, za nim irlandzkie melodie grał na flecie brodaty Czech, a kilka metrów dalej, w polskim sklepie, jakiś Rosjanin sprzedawał polsko-chińskie zupki w proszku (od 90 centów do 1 euro). Autobus minął kolejne pomniki i przeciął rzekę Liffey. Wysiedliśmy na pierwszym przystanku i z tłumem turystów przecisnęliśmy się przez wąską bramę Trinity College. Chcieliśmy zobaczyć słynną Book of Kells – jeden z najpiękniej ilustrowanych średniowiecznych manuskryptów. Wchodząc do sali, gdzie przechowywano tę ewangelię, mieliśmy wrażenie, jakbyśmy wchodzili do środka Księgi. Na ścianach wisiały powiększone karty. Czterej ewangeliści pod postaciami zwierząt patrzyli na nas ze ścian, a kolorowe plecionki inicjałów, zwierzęta, drzewa Jozuego wyglądały w tym wszystkim jak dziwne, psychodeliczne tapety. Stojąc na tle tych tapet, zdaliśmy sobie sprawę, że ta księga jest jak dzisiejszy Dublin. Tak jak on, powstała w wyniku mieszania się kultur, języków i tradycji. Malowane „celtyckie” plecionki zdobiące strony ewangelii przybyły z dawnej Mezopotamii, zoomorficzne elementy zostały przyniesione do Irlandii przez Germanów i Piktów. A dziwnie wydłużone i wplątane we wzory postacie ludzkie przybyły z Bizancjum. Jednak w tym manuskrypcie te wszystkie symbole uzyskały nową jakość. Tak samo jak Dublin, ten ewangeliarz zasymilował, przetrawił i przetworzył stare symbole, zwyczaje i religie w coś nowego. Jedynego. Niepowtarzalnego… Zostawiając za sobą salę z Księgą, weszliśmy do Long Room. Do Biblioteki, z regałami uginającymi się pod ciężarem blisko 200 tys. starych książek, strzeżonych przez marmurowe popiersia ludzi, którzy nauczyli Europę myśleć – Sokratesa, Szekspira, Bacona, Swifta... Wyszliśmy z Trinity. Na chodniku klęczał ulicznymalarz i malował pastelami kopię jednego z obrazów Michała Anioła (1 euro). David pracował w tym miejscu od 20 lat. Od 20 lat był chodnikowym malarzem. Przez kilka tygodni był Michałem Aniołem, potem przez kilka tygodni Boschem albo Monetem. Czasami Pieterem Breughlem malującym Upadek Ikara. Ledwo widoczny Ikar wpadał do morza. I nikt tego nie zauważał. Patrząc na pochylone plecy Davida, myślałem, że jest on jak ci tybetańscy mnisi tygodniami wysypujący piaskowe mandale, żeby potem wrzucić je do wody. Zniszczyć. Jego sztuka istniała tylko przez chwilę, kiedy powstawała. Tylko wtedy miała sens. Jednocześnie David w swoich podartych dżinsach wcale nie wyglądał na kogoś, kto skończył na niewłaściwym końcu łańcucha dobroczynności. On był szczęśliwy, istniejąc poza tym wszystkim, co się działo ze światem. Był szczęśliwy z tych paru euro wsypywanych do starego koszyka. A ja, po raz pierwszy w życiu, chciałem zabrać do domu chodnikowe płyty. Już oczyma duszy mojej widziałem na swojej ścianie kilka oprawionych w złote ramy chodnikowych płyt. Parę metrów od Davida zobaczyłem moją Molly. Powabna ikona Dublina stała odwrócona plecami do Trinity. Jej długa suknia falowała na wietrze, a wózek z rybami i małżami wydawał się zatrzymany w ruchu. Podszedłem bliżej. Molly naprawdę miała piękny biust. Za ten biust trzymał ją jakiś polski turysta. I wtedy po raz pierwszy uwierzyłem, że Polacy potrafią się naprawdę zintegrować z dublińczykami. Z moją żoną Asią poszliśmy w kierunku, w którym wydawała się iść Molly. Grafton Street była pełna ludzi. Klauni wiążący długie baloniki w jamniki i kwiaty, muzycy, tancerze, mimowie i turyści. Na końcu ulicy był park z siedzącym na skale Oscarem Wilde’em. Pomyślałem, że taki pomnik może stać tylko w Dublinie – najsłynniejszy dubliński homoseksualista leżał na kamieniu i patrzył na niewielką figurkę młodej dziewczyny w ciąży, a za nią widział swój dawny dom, który został zajęty przez amerykański College. Na kolejnym przystanku, w pobliżu Christ Church Cathedral, zaszliśmy do sklepiku wciśniętego w róg domu. W oknach wisiały miecze, herbowe tarcze i kartka z informacją, że tutaj można znaleęć genezę swojego nazwiska (22 euro, geneza nazwiska i herb na czerpanym papierze). Pyrka nie było, a Kowalski i Nowak okazali się posiadaczami herbów. I jak to w Dublinie bywa, człowiekiem zajmującym się irlandzką genealogią okazał się Polak z Olsztyna. Wychodząc ze sklepiku, usłyszeliśmy koncert kościelnych dzwonów z Christ Church Cathedral – pierwszej chrześcijańskiej świątyni w Dublinie, zbudowanej w 1038 r. przez pierwszego chrześcijańskiego władcę wikingów. Weszliśmy do środka. Najpierw zobaczyliśmy turystów, sklepik z pamiątkami oferujący wyjątkowo stylowe fartuszki do kuchni, potem średniowieczne kafelki na podłodze, a później światła wpadające przez witraże. Gotyckie łuki po liposukcji z nietypową dla kamieni lekkością wspinały się na ściany, metalowa klatka z sercem patrona Dublina – św. Wawrzyńca – tkwiła w rogu kaplicy. Niedaleko niej, na parapecie, w szklanej skrzynce zmumifikowany kot gonił zmumifikowanego szczura. Zeszliśmy do podziemi. Katakumby poprzedzielane były grubymi słupami podpierającymi uginający się strop. Pod ścianami stały nagrobki, rzeźby. Znaleźliśmy się w sercu Dublina wikingów, którzy właśnie w tej okolicy w IX w. założyli Baile Atha Cliath – Miasto Przegrodzonego Brodu – czyli Dublin. To właśnie kilkadziesiąt metrów od tego miejsca archeolodzy odnaleęli największą w tej części Europy pozostałość po osadzie wikingów. A w chwilę po tym odkryciu, z typowym dla dublińczyków poczuciem humoru, na miejscu tych wykopalisk postawiono rządowy biurowiec. Możliwe też, że była to spóźniona zemsta dublińczyków na wikingach za to, że ci ich odkryli. Bo gdyby ich nie odkryli, dublińczycy żyliby sobie w spokoju. A tak są atrakcją turystyczną. Wyszliśmy z kościoła i mijając wbudowane w chodnik metalowe płyty z kopiami pamiątek po wikingach, zaszliśmy do dawnej siedziby synodu anglikańskiego Kościoła Irlandii – do dzisiejszej Dublini, czyli muzeum średniowiecznego Dublina. Niestety, tam okazało się, że średniowieczny Dublin nie był najlepszym miejscem do życia. Po godzinie, wjeżdżając do browarów Guinnessa, odbyliśmy podróż w czasie – z epoki wikingów do czasów Ziemi obiecanej. Ceglane wysokie ściany, brama, która kiedyś wypluwała setki spracowanych robotników pachnących chmielem. Niektórzy pociągali skręty. Inni zmęczeni wsiadali do autobusów. Niebo musiało być wtedy szare. Zacinał deszcz. A w tle słychać było Międzynarodówkę albo nuconą przez kogoś pieśń o Molly Malone. Dziś przed wejściem do browaru stał konny powóz. Pod napisem z nazwą browaru pozowało kilku turystów. Nie było robotników palących tani tytoń. Nie było Międzynarodówki, był tylko międzynarodowy tłum turystów. Taki XXI-wieczny odpowiednik Proletariusze wszystkich krajów łączcie się. Przy piwie. Weszliśmy do środka. Do szklanki guinnessa.Architekci tworząc Guinness Storehouse, wymyślili sobie, że całość będzie przypominała szklankę pełną guinnessa. Pintę obudowaną przez metalowe żebra browaru. Dzięki temu wszystko bardziej przypomina industrialne muzeum sztuki współczesnej niż browar. Metalowe wsporniki, sale wykładowe, sklepiki, wystawy, beczki, setki butelek po piwie i dziesiątki tablic pozwalających poznać jego historię. Wjechaliśmy do podniebnego baru, na szczyt szklanki. Tam, gdzie zbiera się biała pianka piwa. A pianka w guinnessie jest tak samo ważna jak piwo. Po nalaniu należy odczekać jakieś 2 minuty, aż piwo się ułoży, i dopiero potem trzeba dopełnić szklankę do końca. Dlatego nawet w puszkach i butelkach guinnessa jest w środku mała plastikowa kuleczka, która pozwala nalać piwo tak, aby była pianka. Usiedliśmy z darmowym piwem na tarasie widokowym browaru. Troszeczkę poniżej białej pianki dachu. Przez otaczające nas szyby, ścianki szklanki, widzieliśmy rozległą panoramę Dublina. Katedrę św. Patryka zbudowaną w miejscu, gdzie chrzcił w 450 roku nawróconych pogan i gdzie dziś można znaleźć pośmiertną maskę Jonathana Swifta i słynne drzwi z wybitą w nich dziurą, od których pochodzi powiedzenie „Dam sobie rękę uciąć”. Niestety, ze szczytu pinty piwa nie widzieliśmy posągu Sir Guinnessa, który pilnuje wejścia do katedry. Ale widzieliśmy dachy kamieniczek Temple Bar – centrum rozrywkowego, które jeszcze w XVIII w. słynęło z domów publicznych i podejrzanych spelunek, a dziś jest obowiązkowym punktem w programie każdej wycieczki do tego miasta. Widzieliśmy także Bedford Tower strzegącą wejścia do Du-blin Castle, gdzie zachwyciła nas sala św. Patryka z wiszącymi u powały sztandarami i z malowidłem Vincenta Valdrego przedstawiającym alegorię związków Brytanii z Irlandią. Widzieliśmy kolumnowe wejście do National Galery, gdzie szukaliśmy Caravaggia. Widzieliśmy obelisk Irlandczyka Wellingtona w Phoenix Park, który na pytanie, czy jest Irlandczykiem, odparł: Jeśli, ktoś się urodził w stajni, to nie znaczy, że jest koniem. Siedząca obok nas starsza kobieta zapytała: – Państwo Polacy? Bo my też… z Anglii. Teraz przyjechaliśmy na zwiedzanie Dublina, a potem do Polski. Na wesele krewnej… Bo w Polsce, proszę państwa, to są wesela. Nie to, co w Anglii czy tutaj. Tam to dopiero ludzie potrafią się bawić… Patrząc przez szybę, widzieliśmy kolejne miejsca, które odwiedziliśmy – Dublińskie Muzeum Pisarzy z biednym, ślepym misiem o zaszytych wargach i ze starym pianinem Joyce’a. Muzeum Narodowe z cudowną kolekcją złotych wyrobów z epoki brązu, zoo… Siedząc na szczycie szklanki piwa, zrozumieliśmy, że Dublin stał się dla nas kalejdoskopem. Widoki zlewały się w jedno. Kolorowe drzwi kamienic, pomalowane podobno po to, żeby wracający z pubu mężczyźni mogli nocą trafić do swoich domów. A nie do domów sąsiadek... Dwupiętrowe autobusy, które jak dziwne zwierzęta przeciskały się między kolorowymi kamienicami. I do tego rzeka Liffey, na której miały kiedyś pływać gondole – niestety, pomysł upadł, gdy jeden z rządzących nie potrafił rozwiązać problemu: „Czym będziemy karmić gondole zimą?”. Możliwe też, że na nasze przemyślenia miało wpływ darmowe piwo. Żeby poznać dobrze jakieś miejsce, trzeba je przejść piechotą, trzeba się powłóczyć bocznymi uliczkami. Trzeba przysiąść na chwilę na jakimś krawężniku lub kawałku chodnika i patrzeć. Chłonąć, smakować, słuchać…Zgodnie z tą filozofią postanowiliśmy wsiąść do autobusu i pojechać nad morze. Żeby zobaczyć dublińskie foki. Dwupiętrowa jedynka (1,4 euro, ale nie mieliśmy drobnych i maszyna do biletów nie wydała nam reszty, więc za bilety zapłaciliśmy po 2 euro) wywiozła nas pod dublińską elektrownię. Pod jej murami, swoje przyczepy kempingowe rozbili travelersi. Irlandzcy „wędrowcy”. Na poboczu, koło starych przyczep, w brązowych doniczkach rosły rachityczne kwiaty i leżały porozrzucane dziecięce zabawki. Z tyłu wbijały się w niebo kominy elektrowni. Wyszliśmy z pustego autobusu i wędrując wzdłuż plaży, weszliśmy na kamienny cypel niknący we mgle i w morzu. Zatoką Dublińską płynęły potężne statki. Czasami mgła rzedła i wtedy widać było za statkami przylądek Howth. Wiatr od morza niósł słony zapach i trudno było sobie wyobrazić, że w tym miejscu pracował kapitan William Blich (ten od buntu na „Bounty”). Trudno też było w tej mgle i w towarzystwie niewidocznych fok wyobrazić sobie, że dzięki kapitanowi to miejsce związane jest z tropikalną wyspą Pitcairn oraz z kokosowymi batonikami „Bounty”. Wyciągnąłem z kieszeni batonik i zacząłem go powoli gryźć, – miałem wrażenie, że zjadam historię i Dublin. Bez fok, ale z „Bounty” w żołądku podjechaliśmy na bazar w Blackrock – niewielki, wciśnięty między wąskie domy, antyki, używane ciuchy i markowe kremy z wyprzedaży po 1 euro. Asia stanęła przed pokojową lampą w kształcie seksownych, kobiecych nóżek, 40-woltowa żarówka słabo świeciła pod fioletową spódniczką. – Z Polski? Fajnie… Wy to macie dobrze, bo tu już nie ma dobrych bazarów… Wszystko przez tę Unię. – zaczepiła nas krępa sprzedawczyni – Kiedyś to były bazary. Mogłeś sobie kupić tanie ciuchy albo przegrane kasety z dobrą muzyką, ale teraz wszystkich stać na wszystko… tak panie… Unia i dobrobyt zabiły nasze bazary. Teraz to tylko sklepy i sklepy. A jak można kupować w takim markecie… Tam nie ma miejsca na ludzi… Tam są tylko przedmioty. Bez duszy. Bez historii. Chcecie tę lampę? Popatrzyliśmy na lampę – wyglądała jak pół baletnicy z paryskich klubów. Dolne pół. Choć, trzeba przyznać, bardzo atrakcyjne dolne pół. Z kokieteryjnie zsuniętą pończoszką. – Ma pani górę? – zapytała Asia. – Nie. Było tylko to. Wracaliśmy do Dublina z lampą pod pachą. Pod Trinity pomachał nam ręką David. Jego Michał Anioł dorobił się kolejnych fałd ubrania. Potem Davida zasłoniła nam amfibia i siedzący w niej tłum weekendowych wikingów w plastikowych hełmach. Plastikowe rogi, plastikowe złoto i prawdziwa amfibia z Viking Splash Tours. Pomyśleliśmy, że najwyższy czas zostać wikingami. Wsiedliśmy do amfibii (20 euro na głowę). W środku zrozumieliśmy, że ta wycieczka to jedyna możliwość, żeby bezkarnie pokrzyczeć sobie na ludzi – nasz kapitan, przewodnik, wódz – czyli facet z największym hełmem – kazał nam ciągle wznosić w górę zaciśnięte pieści i krzyczeć na przechodniów. I wtedy też zrozumiałem, że taki wiking nie miał łatwego życia – albo gwałty, rabunki i palenie wiosek, albo krzyczenie i wznoszenie pięści do góry – i na dodatek te uwierające głowę hełmy z rogami! Gdy już zdarliśmy sobie gardła, wjechaliśmy do rzeki. Przed nami widać było tylko samotnego łabędzia, stary statek wyciągnięty na brzeg i przytulony do wody budynek studia muzycznego zespołu U2. Za studiem widać było ściany domów pomazane graffiti przez fanów Bono – Bono jest większy od Chrystusa. Mijając studio U2, nasz przewodnik-wódz zaczął śpiewać piosenkę o Molly Malone. ¸abędę odleciał. Wtedy zrozumiałem, że nie mam szansy na palenie i gwałcenie. Ale jednocześnie zaczęło we mnie kiełkować podejrzenie, że wikingowie przybyli do Dublina, bo też poszukiwali Molly. Jej duch (według legend) ciągle wędruje po Dublinie wołając: „Ryby, ryby, ryyyby, ryyyby, świeże ryyyby, ryyyby…”. Amfibia wikingów wyrzuciła nas w pobliżu Temple Bar. Zbliżał się wieczór, cienie domów robiły się coraz dłuższe. Na placyku, pośrodku Temple zobaczyliśmy śpiewającego jakąś niezrozumiałą polską piosenkę Pana Witka z Atlantydy. Kultowa na polskim wybrzeżu i w Warszawie postać śpiewała na kultowym dublińskim Temple Bar. Byliśmy w domu. W knajpie na rogu zamówiliśmy po polsku dwa piwa (4,6 euro za pintę). Kiedy piliśmy, słuchając Pana Witka, nasza dwunożna lampa warowała przy stole jak wierny pies. Wylądowaliśmy na lotnisku Okęcie. Wpakowaliśmy się do autobusu. Po przejechaniu kilkunastu metrów autobus się zatrzymał. Po półgodzinie stojący obok mnie chłopak zadzwonił z komórki do domu. – Kochanie, stoję w autobusie na lotnisku… nie, nie przyjechałem autobusem… tak, samolotem… nie, wszystko dobrze… czuję się też dobrze… mam tylko prośbę… tak wiem, że zawsze mam jakąś prośbę. Ale włącz telewizor i zobacz, czy przypadkiem nie podłożyli jakieś bomby na lotnisku? Dzięki i zadzwoń potem do mnie… taak, też cię kocham… nie, nie strzelają do nas… NO TO W DROGĘ – DUBLIN • Dublin – stolica i największe miasto Irlandii (ok. 500 tys. mieszkańców), położone na wschodnim wybrzeżu Zielonej Wyspy, u ujścia rzeki Liffey. • Z Polski do Dublina latają bezpośrednio SkyEurope (z Krakowa – od ok. 130 zł w jedną stronę, 3 razy w tygodniu) oraz (z Warszawy) Ryanair, Aerlingus (cena biletu zależy od daty wylotu), a z linii regularnych – LOT (codziennie lub nawet 2 razy dziennie, bilet w dwie strony od ok. 500 zł). Ceny biletów z wszystkimi opłatami. Najlepiej przyjechać tu od kwietnia do czerwca – pogoda jest wówczas słoneczna, roślinność zielona, a turyści nie zalewają jeszcze wyspy. Za to latem wiele się dzieje, ponieważ w całym kraju organizowane są najprzeróżniejsze festiwale. Zimą jest szaro i ponuro – choć w pubach atmosfera bywa nad wyraz przytulna. • Autobus z lotniska – 7 euro, transport na miejscu – bilet jednodniowy 6 euro (w tym transport z miasta na lotnisko), City Tour – 14 euro, Dublin Pass – 31 euro, przejazd pojedynczy do 4 przystanków – 1 euro, powyżej zwykle 1,4 euro (Uwaga! w autobusach nie wydają reszty!). nfo-@sightseeing.ie www.dublinpass.ie • Na taksówki się nie macha – trzeba je wezwać telefonicznie lub wziąć z postoju. • Pokój w hostelu (dla dwóch osób) 33 euro/noc (do tego opłata za sejf w hostelu 2 euro). Dormitorium – od 12 euro/łóżko poza sezonem. Polecane noclegi: • Hotele – z droższych Castle Hotel (Great Denmark St, Dublin 1), z tańszych – dormitorium w Barnacles Temple Bar Mouse (19 Temple Bar, Temple Bar, Dublin 2) – od 15 euro. www.hostels-ireland.com • 10 bananów – 1 euro, pizza 4 euro/kawałek, śniadanie w pubie – od 5 euro, woda do picia – 1,8 euro/butelka 1,5 l, cola – 2 euro/butelka 2 l, kanapka w sklepie – 2 euro, obiad w pubie – 9 euro, piwo w pubie, oczywiście guinness, 4–5 euro, piwo polskie – od 2 euro. • Polecane restauracje: Bad Ass Cafe (Temple Bar) – pizza, Surma (na Camden Street) – jedzenie hinduskie, Talbot 101 (koło Szpicy) – dobre wegetariańskie jedzenie. • Polecane puby: cała Temple Bar, ale jeśli chcecie posłuchać muzyki, polecamy Oliver ST. John Gokarty na Temple. Jeśli palicie, jednym z nielicznych miejsc na Temple Bar, które ma stoliki na zewnątrz i gdzie można palić, jest Hard Rock Cafe. • Poza sezonem ceny w dormitorium już od 12 euro/noc. • Jeśli na lotnisko w Dublinie dotrzecie przed 22.45, możecie kupić bilet w automacie i pojechać autobusem miejskim do centrum miasta za 6 euro lub kupić bilet jednodniowy za 6 euro, 3-dniowy za 11 euro, 5-dniowy za 17,3 euro (w cenie jest transport na lotnisko). Po 22.45 z lotniska kursują tylko autobusy prywatne za 7 euro. • Można kupować owoce tylko na bazarze na Moore Street i żywić się jedynie polskimi zupkami (1 euro) w polskich sklepach, do tego kupować jedzenie w tanich supermarketach, a nie w knajpach. • Woda z kranu nadaje się do picia bez przegotowania czy uzdatniania. • Trzeba przygotować się na deszcz – w końcu masy wilgotnego powietrza znad Atlantyku muszą przesuwać się nad Irlandią. • Piwo w sklepie kosztuje od 1,75 do 2 euro za guinnessa w puszce lub butelce. Można też kupić w pubie polskie lub czeskie piwo – w niektórych pubach od 2 euro • Możecie zrezygnować z: udawania wikinga (zaoszczędzone 20 euro), z Dublin Pass (i wchodzić tylko tam, gdzie jest wejście za darmo), z Citytour i autobusów (i wszędzie chodzić piechotą). •Ambasada RP w Dublinie, 5 Ailesbury Road, Ballsbridge, Dublin 4, tel. (01) 283 08 55, faks (01) 269 83 09 (na wizytę trzeba się umówić). www.dublin.polemb.net
Wycieczka do Aten to podróż do źródeł naszej kultury – bardziej w czasie niż przestrzeni.
– Przepraszam Państwa, przylecieliśmy właśnie do Aten i szukamy darmowego noclegu. Najlepiej gdzieś blisko centrum – dukam w środku jednej z ateńskich restauracji ośmielony kilkoma łykami uzoe. Siedząca obok dziewczyna zerka na mnie i pyta: – Może być koło świątyni Zeusa? Patrzę na nią zaskoczony i po chwili radośnie kończę listę wydatków na pierwszy dzień: NOCLEG – ZA DARMO. 1 DZIEŃ Rankiem, żeby nie obudzić Visy, naszej gospodyni, ja i moja żona Asia cicho robimy sobie kawę i siedząc na tarasie, dyskutujemy, jak najlepiej wydać 100 euro na osobę, przeznaczone na nasze wydatki przez redakcję travelera. W końcu uzgadniamy, że ograniczymy zwiedzanie do miejsc, do których zdołamy dotrzeć pieszo, najlepiej takich, gdzie można wejść za darmo. Co ustaliwszy kierujemy się w stronę... cmentarza. PIERWSZY ATEŃSKI CMENTARZ Leżą tu wszyscy znani zmarli albo ci, co znani nie są, ale załatwili sobie tutaj miejsce dzięki dobrym kontaktom. Nagrobki są białe, kremowe i czarne. Przy jednym z nich dwie ubrane na czarno kobiety trzymają w dłoniach tańczące na wietrze białe baloniki. Ołowiany kolor nieba sugeruje nadciągającą ulewę. Zaczepiony przypadkiem mężczyzna mówi nam, gdzie znaleźć grób Henricha Schliemanna. Nim docieramy do celu, deszcz, który w końcu się rozpadał, ustaje, a słońce przebija chmury. Na tle nieba odcina się nagrobna kaplica człowieka, który odnalazł legendarną Troję, opierając się na dziele Homera. Szczyt kaplicy zdobią płaskorzeźby z wojny trojańskiej. Przed małymi drzwiczkami leży róża. PLAKA [15 minut piechotą od cmentarza] Ikon się nie maluje. Ikony się pisze. Bo one nie tylko pokazują świętych, opowiadają również historię Boga – mówi Maria Manetta, malując jedną z nich. Spostrzegłszy ją siedzącą przed sztalugami na półpiętrze kamienicy na Agias Philotheis, pukamy w okno, a ona macha ręką, że mamy wejść. Tak trafiamy do wnętrza Biblii. – W „pisaniu” ikon ważny jest każdy element. Twarz. Ułożenie rąk. Kolory. Czerwony oznacza życie i piękno, biel – czystość i boskie światło, zielony – płodność i młodość… Tu nie ma przypadków. Wszystko jest tak, jak było zawsze. Malarz nie tworzy nowych obrazów – on kopiuje. Powtarza. Nie chcąc dłużej przeszkadzać Marii, wychodzimy na dwór. Wielu ludzi uważa, że prawdziwe Ateny to położona w „sąsiedztwie bogów“ Plaka – niewielka dzielnica pełna krętych uliczek, schodów, ruin, kolumn, kościołów, knajpek, świątyń, które od 3 000 lat jak plastry miodu obrastają wzgórze Akropolu. Tomas, poznany przez internet mistrz reiki, czeka na nas w knajpce blisko kościoła św. Katarzyny. – Prawdziwi Ateńczycy są tu od zawsze – stwierdza. – Nasi praprzodkowie wyszli prosto z ziemi. Bogowie schodzili na to wzgórze z nieba i uczyli pierwszych mieszkańców, jak żyć. Krętymi uliczkami idziemy za Tomasem w stronę kościoła św. Katarzyny wzniesionego na miejscu świątyni Hestii – bogini ogniska domowego, podróżnych, nowożeńców i sierot. Przystajemy przed zamkniętymi drzwiami tej bizantyjskiej świątyni. Za naszymi plecami tkwią jak wykrzykniki stare jońskie kolumny. – Stąd zaczniemy zwiedzanie, pokażę wam moje Ateny – Tomas głaszcze kolumnę. – Musicie wiedzieć, że całe miasto jest jak wielopiętrowy tort. Na jednej świątyni budowano drugą, a na tej trzecią. Dlatego na Place nikt rozsądny nie robi remontu w piwnicy. No, chyba że chce, by zaraz wpakowali się do niej pozbawieni poczucia humoru archeolodzy i rozkopali cały dom. Kiedyś Plaka stanowiła centrum Aten, z agorami, łaźniami, bibliotekami, miejscami spotkań, potem zmieniła się w dzielnicę burdeli, a wreszcie stała się mekką turystów. Patrzymy na mapę. Z lewej strony mamy Teatr Dionizosa, z prawej – agory. TEATR DIONIZOSA [5 minut od Plaki, bilet – 2 euro] Wybielone od słońca i wyślizgane przez tysiące ludzkich pośladków kamienne ławy półkolem schodzą z boskiego wzgórza. Słońce jest białe. Nad miastem unosi się smog. Wszystko pokrywają zasieki rusztowań budowlanych. Ten teatr jest jednym z najstarszych na ziemi. Początkowo zbudowany był z drewna i dopiero w IV w. p.n.e. zastąpiono je marmurem. Według historyków mógł pomieścić ponad 17 tys. widzów. Zamykam oczy. Zaczynam się zastanawiać, jak wyglądały Wielkie Dionizje. W wigilię tego święta młodzi mężczyźni wnosili eisagoge – posąg Dionizosa na pamiątkę jego przybycia do Aten w 800 r. p.n.e. Wtedy to podobno bóg wina, rozzłoszczony złym przyjęciem, poraził mężczyzn dziwną chorobą – permanent-nym wzwodem. Gdy mieszkańcy Aten złożyli hołd Dionizosowi – erekcja ustąpiła. Otwieram oczy. Nad teatrem Dionizosa wbijają się w niebo dwie samotne kolumny, a nad nimi, na szczycie góry, króluje Akropol. Tomas przerywa mi rozmyślania. – To był najsłynniejszy teatr grecki – mówi. – Tutaj po raz pierwszy pokazano dramaty Eurypidesa, Sofoklesa i Ajschylosa. Tu zbierali się wielcy Ateńczycy, którzy stworzyli demokrację… Ale nie kobiety. Dla nich wstęp był zakazany. Obywatele, obcokrajowcy, ewentualnie niewolnicy – tak, ale nie kobiety. WZGÓRZE MUZ [10 minut od Plaki] Wspinamy się po wygładzonych kamiennych płytach na Akropol. Patrzy-my z góry na położony niżej potężny obiekt z rzędami siedzeń, czyli teatr Herodesa Attyka zbudowany w II w. n.e. – Ten bogacz z Maratonu wzniósł go dla upamiętnienia żony. Latem można tu zobaczyć przedstawienia teatralne. Idziemy dalej. Za parkingiem dla końskich dorożek wchodzimy na teren Wzgórza Muz, które wygląda, jakby zostało przeniesione z innego świata. Bezludne. Z ptakami wydzierającymi się na drzewach. Wędrujemy wzdłuż starożytnych ruin w kierunku niewielkiego kościółka Ágios Dimítrios z przepięknymi freskami bizantyjskimi. W środku panuje półmrok, który rozjaśniają tylko świece. Przed nami trzech mężczyzn śpiewa jakieś religijne pieśni. W powietrzu unosi się zapach kadzideł. Ktoś podchodzi do stojącego z lewej strony metalowego naczynia. Bierze jeden z leżących z boku plastikowych kubków. Zanurza go w naczyniu i gasi pragnienie, potem podaje nam. – Pijcie. To święcona woda – mówi. Ona oczyści wasze ciało i duszę. Oczywiście – korzystamy z okazji. KOLACJA [10 euro na osobę] Siedzimy w oknie greckiej knajpki na Monastiraki. Pada deszcz. Ulicą spływają tłuste plamy po oleju. – Słuchajcie – Irene, dziewczyna którą przed chwilą poznaliśmy, pochyla się nad stołem pełnym przystawek. – Czy wiecie, że w języku angielskim jest ponad 60 tys. greckich słów? Zgadnijcie, co oznacza angielskie enjoy? To greckie en zoi, czyli in life. – Czyli cieszyć się, po prostu być, żyć. – Tomas przerywa rozmowę, podnosząc miedziany dzbanek. – Zabierzmy się za Dionizosa, boga wina i wizji. 2 DZIEŃ Tego dnia znienawidziłem swój budzik. Chociaż raczej powinienem znienawidzić ateński zwyczaj kończenia kolacji w okolicy śniadania. W czasie nocnej biesiady udało nam się ustalić wpływ mitów greckich na rozwój cywilizacyjny Europy, konieczność używania do chińskiego jedzenia sosu sojowego, no i dowiedzieliśmy się, że bogini Atena sprawia, iż ludzie przyjeżdżając do jej miasta, są skazani na ciągłe przypominanie sobie przeszłości. Na dworze powietrze jest wilgotne i ciężkie. Oblepia i odbiera siły. Przedzierając się w jego gęstej zupie, docieramy taksówką na Monastiraki. Bazar dopiero się budzi. Wygląda tak, jakby on również siedział całą noc w knajpie. Z pierwszą kawą tego dnia zaczynamy wędrować między skarbami rozłożonymi na ziemi i na dwukołowych wózkach. Na niedzielnym flea market na Monastiraki można znaleźć tysiące mniej lub bardziej potrzebnych rzeczy. Popielniczki, naturalnej wielkości rzymskiego centuriona, stare srebrne lustro, kawałek kolumny, wieszak, stare numery Playboya, klamki, swastyki, plakietki. Starzy ludzie grzebią tam w poszukiwaniu okazji i chyba trochę pamięci, turyści liczą na nieszablonową pamiątkę. Wychodząc z bazaru, natykamy się na uliczce Aghias Theklas na reklamę poety-szewca. Wchodzimy do jego zakładu. Na ścianach wiszą sandały, wycinki z gazet mówiące o szewcu i jego butach. Zza kontuaru wychodzi do nas siwy mężczyzna. Okazuje się, że Stavros Melissinos robi TE SANDAŁY. Sandały, w których chodził Lennon („był tu z Beatlesami ze trzy razy”), sandały Gary’ego Coopera, Sophii Loren… – Wiesz, w wojsku byłem oficerem. – Melissinos mówi, uśmiechając się, – I pamiętam, w ’53, zobaczyłem w kinie film. Tak mnie poruszył, że jeszcze tej nocy napisałem swój pierwszy wiersz. Potem zaniosłem go do gazety, a oni mi go wydrukowali.... Gdy kończyłem służbę, miałem już cały tomik poezji. Chcieli, żebym poszedł pracować do radia, tylko że to była rządowa posada i nie mógłbym pisać bez cenzury. A ja chciałem pisać to, co chciałem... Wróciłem więc do ojca, a że on był szewcem, ja też nim zostałem. Obok nas syn wiecznie uśmiechającego się szewca Pantelis – malarz, dramaturg i, a jakże, szewc – pomaga przymierzać buty klientce. – Tutaj przyszedł kiedyś Lennon i kupił buty. Inni Beatlesi też kupowali. I pewnego razu syn mnie zapytał: Tato, dlaczego nie wziąłeś od nich autografów? Cóż – odparłem. – A dlaczego oni nie wzięli mojego? Wychodząc ze sklepu, trzymam w ręku tomik z autografem. MUZEUM ARCHEOLOGICZNE [30 minut od Plaki, wejście 7 euro] Wszystkie przewodniki rozpisywały się o nim w superlatywach. Musimy je zobaczyć. Wędrujemy śladami sztuki greckiej od czasów prehistorycznych, przez „złotą erę”, aż do okresu dominacji rzymskiej. Korytarze, sale, znudzone strażniczki, turyści i ukryte za szybami kawałki ceramiki i ozdoby. Złota „Maska Agamemnona” znaleziona przez Schliemanna świeci się za zbrojoną szybą. Kamienna Atena stoi w pustej sali. Młody chłopak kopiuje erotyczną scenę z płaskorzeźby. Obok Dionizos z winnymi gronami wplecionymi we włosy podrywa nimfy. Wszystko razem jest piękne, ale prześladuje mnie myśl, że w tych przestronnych pomieszczeniach samotne posągi bogów i herosów wyglądają jak obce byty wyrwane z naturalnego środowiska. AGORA RZYMSKA [Plaka, wstęp 2 euro] Mieliśmy nadzieję, że może tutaj, gdzie każdy centymetr przestrzeni związany jest z historią, uda nam się odnaleźć to, czego szukamy w podróżach – genius loci, ducha miejsca. Mijając dawny budynek meczetu i antyczne ubikacje, stajemy pod ośmiokątną Wieżą Wiatrów (II w. p.n.e.). Wyjmuję przewodnik i dowiaduję się, że początkowo na jej szczycie znajdował się ruchomy posążek Trytona wskazujący kierunek wiatru, a każda ze ścian poświęcona była jednemu z bogów wiatru. Na ścianach wieży było też 8 zegarów słonecznych, a wewnątrz umieszczono klepsydrę wodną. Dziś budowla jest tylko smutną atrakcją, przed którą turyści robią sobie zdjęcia z serii TU BYŁEM. Podobny los spotkał leżącą niedaleko przepiękną niegdyś Bibliotekę Hadriana. Dawniej była ozdobą Agory Rzymskiej, dziś znalazła się między sklepikami i knajpami. Kiedyś zachwycała wielkością i przepychem – potężny dziedziniec otoczony był setką kolumn, udekorowany kwiatami, fontannami i kamiennymi „nyżami”, w których przechowywano zwinięte manuskrypty. Dziś jest tylko kolejnym miejscem, które „należy” odhaczyć w czasie zwiedzania. AGORA GRECKA [Plaka, wstęp 4 euro] W starożytności na terenie Agory koncentrowało się życie społeczne Ateńczyków. Tutaj przychodzili, by coś kupić, żeby pogadać ze znajomymi, pomodlić się albo odwiedzić jakąś instytucję państwową. Tutaj Sokrates uciekał przed żoną Ksantypą, która według legend systematycznie biła go po głowie sandałem. Tutaj też odbywały się obrady Zgromadzenia Ludowego (pierwowzoru parlamentu) i ludzie bawili się, oglądając pierwsze przedstawienia teatralne. Moją uwagę przykuwa świątynia boga kowali i złotników – Hefajstosa (445 p.n.e. – 425 p.n.e.), która w średniowieczu została zamieniona na kościół św. Jerzego, i leżąca po przeciwnej stronie dawna stoa (zadaszone kolumnady) króla Pergamonu Attalosa II z II w. p.n.e. – czyli dzisiejsze Muzeum Agory z resztkami pomników, ceramiki i z rozczulającymi antycznymi muszlami klozetowymi. Siadamy na powalonej kolumnie. Myślę o moim ulubionym filozofie – Sokratesie. Może on również siedział koło tej kolumny i właśnie tutaj doszedł do wniosku, że „wie, że nic nie wie”? AKROPOL [10 min od Plaki, wstęp 12 euro] Na teren „górnego miasta”, czyli Akropolu, wkraczamy z pewną nieśmiałością, bo tak się wchodzi do miejsca, które „od zawsze” istnieje w ludzkiej świadomości. W tłumie turystów przechodzimy przez Propyleje, potężną niegdyś bramę, która oddzielała świat ludzi – Aten od świata bogów – Akropolu. Tutaj oddawano cześć najważniejszym z nich Atenie, Zeusowi, Posejdonowi… Znów przymykam oczy. Widzę tłumy wiernych tańczących i zanoszących ofiary na ołtarze. Otwieram oczy. Chyba niepotrzebnie. Partenon – czyli Główna Świątynia, dom Ateny, był kiedyś jednym z cudów świata. W środku znajdował się 11-metrowy posąg bogini – z kości słoniowej i złota. Atena pilnowała schowanego pod nią skarbca miasta. Dzisiaj wszystko zakrywają rusztowania. A posągu ani skarbu nie ma tam od wieków. 3 DZIEŃ No to w drogę ■ W aglomeracji Aten mieszka prawie 4,5 mln ludzi – spośród ok. 10,7 mln mieszkańców Grecji. Poważny problem stanowią tu tłumy turystów i zanieczyszczenie spalinami, które latem powoduje powstawanie smogu. Sprzyja temu położenie Aten – miasto z trzech stron otaczają góry. ■ Ateny lepiej omijać w sierpniu – z powodu tłumu turystów i temperatury, która potrafi dojść do 40°C. Najlepszy czas na odwiedzanie miasta to jesień i wiosna, a także okres prawosławnych świąt, zwłaszcza Wielkanocy. ■ Samolotem – cena biletu zależy m.in. od sezonu. Przez cały rok do Grecji latają LOT, Wizzair i SkyEurope. Z Norwegian można polecieć już od 100 zł (plus opłaty lotniskowe). Dojazd z lotniska do miasta może zająć nawet 2 godziny, kosztuje ok. 4 euro. ■ Autobusy, np. Orbis Travel, jeżdżą przez Słowację, Węgry, Rumunię i Bułgarię – ok. 50 godzin jazdy i ok. 800 zł w obie strony. ■ Z uwagi na potężne korki paraliżujące miasto, najlepiej zamieszkać w takim miejscu, skąd do zabytków będzie można chodzić piechotą. Jeśli jednak ktoś chce mieszkać z dala od „starówki”, powinien poszukać noclegu w pobliżu jednej z trzech linii metra. ■ Cena biletów zależy od strefy (od 0,80 euro). Bilet na 24 godziny kosztuje 3 euro. Za weekendowy na wszystkie środki komunikacji trzeba zapłacić 10 euro. ■ Autobusy w Atenach (0,50 euro za bilet) często są zatłoczone i nie działa w nich klimatyzacja. Jeśli musicie przemieścić się „na kołach”, lepiej wybrać taksówkę – jest tania i wygodna. Wsiadając sprawdźcie, według jakiej taryfy jedziecie (jest dzienna i nocna), ponieważ taksówkarze czasami „zapominają” o zmianie. Taksówka zamówiona przez telefon kosztuje więcej niż złapana na ulicy. ■ Jedne z najtańszych opcji to noclegi w Youth Hotelach. Ceny 30–55 euro za łóżko. Inne dobre miejsca to hotele dla trampów – najlepiej i najtaniej zarezerwować pokój przez internet. Grecy są gościnni, dlatego jeśli naprawdę chce się zaoszczędzić na noclegu, warto posiedzieć w lokalnych knajpkach albo porozmawiać z ludźmi na ulicy (lub na uniwerku). Na pewno uda się znaleźć u kogoś miejsce na podłodze. ■ Polecamy hotel Student Inn (16 Kidathineon str., Plaka, tel. (0030) 210 324 4808, www.studenttravellersinn.com), z którego wszędzie jest blisko (także do informacji turystycznej na Amalia str., naprzeciwko wejścia do parku). Cena zależy od sezonu – od 20 euro za łóżko w pokoju wieloosobowym. W tym hotelu można poznać podróżników z całego świata (warte polecenia jest patio) i znaleźć przewodnika na pieszą wędrówkę po mieście. ■ Szukajcie miejsc, w których ludzie siedzący przy stolikach mówią po grecku, a nie po angielsku. Polecamy genialne kulinarne zagłębie, jakim są okolice Monastiraki – dobry, kilkudaniowy obiad z winem to wydatek ok. 10 euro, przekąski na ulicy 0,5 euro, kawa – od 0,5 do 4 euro. ■ Życie w Atenach zaczyna się w nocy – wszystko, co dzieje się w środku dnia, jest jedynie preludium do wieczornego siedzenia w knajpach, rozmawiania, picia, jedzenia, tańczenia. ■ Przykładowe ceny: serek na kanapki – 2,25 euro; woda 1l – 0,8 euro; 1 kg arbuza – 1,5 euro; sok 1l – 1,9 euro; chleb – 0,6 euro. ■ Zwiedzając zabytki wieczorem i rano, unikniecie kłębiącego się tłumu turystów. ■ Dobrze jest opanować kilka greckich zwrotów, np. kalimera (dzień dobry), efcharisto (dziękuję), parakalo (proszę) – pomaga to w każdej sytuacji. ■ Wchodząc do świątyń, pamiętajcie o stosownym stroju. Kobiety z odsłoniętymi ramionami i w krótkich spodenkach nie wszędzie są wpuszczane. ■ W Grecji nikt się nie spieszy – jeżeli byliście z kimś umówieni albo ktoś wam coś obiecał, uzbrójcie się w cierpliwość. ■ Szewc-poeta - 2 Aghias Theklas St., 10554 Ateny. ■ Tani sklep z pamiątkami – Zeus, 3 Makrigianni St., 11742 Ateny (jak coś się kupi, można za darmo skorzystać z internetu). ■ Ambasada RP: Chryssanthemon 22, 154–52 Paleo Psychico, Ateny, tel. (0-030210) 677 82 60, 677 57 42. www.athens.polemb.net ■ Informacja o muzeach i zabyt- kach: www.culture.com