5 najpiękniejszych szlaków rowerowych na świecie
Dobry rower terenowy, zapakowane sakwy i kołujemy kilometry! Najpiękniejsze rowerowe trasy poleca nasza ekspertka - Dorota Chojnowska, która zwiedza świat na zrobionym przez siebie... bambusowym rowerze.
Zobacz: 5 najpiękniejszych szlaków rowerowych na świecie >>>
Nie zniechęcamy was do mycia się, ale te 4 sposoby na czystość bez mydła są intrygujące
Sprawdziliśmy, jak dbać o higienę w różnych zakątkach świata.
Dowiedz się, jak dbać o higienę w różnych zakątkach świata >>>
Jakie prezenty dawać (!) w podróży? Sprawdziliśmy, co i gdzie zabrać
Odpowiednie prezenty mogą nam otworzyć podczas podróży wiele drzwi.
Czy masz coś z Polski? – zapytał mnie właściciel jednego z barów w Puebli w Meksyku. Cóż, miałam jedynie pendrive’a ze zdjęciami z Czerwińska. Za chwilę ktoś przyniósł laptopa i zorganizowaliśmy pokaz. Publiczność z szeroko otwartymi oczami podziwiała polskie domy, kościoły, ale największa uwagę przykuła fotografia nadwiślańskich zarośli. Ktoś spytał, czy może skopiować. Kilka dni później otrzymałam maila. Fotografia oprawiona w pozłacane ramki ozdobiła ścianę baru. Wtedy zdałam sobie sprawę, ze dla Meksykanów krzaki porastające brzeg rzeki stanowiły większą egzotykę niż dla mnie ich piramidy. Przekonałam się też, że warto mieć ze sobą upominki, by zjednywać sobie ludzi. W końcu to małe prezenty czynią wielkich przyjaciół. A przy okazji mogą nam otworzyć kolejne drzwi na podróżniczym szlaku. Oto prezenty, które warto zabrać ze sobą w podróż >>> Tekst: Dorota Chojnowska
W Gwatemali „uczciwa cena” jest pojęciem bardzo względnym. Zależy od cierpliwości, daru przekonywania i poczucia humoru.
Trzy dolary – mówi gwatemalski celnik. – Ale ja jestem z Unii Europejskiej – odpowiadam na zasadzie „głupie pytanie, głupia odpowiedź”. – To niczego nie zmienia. Wszyscy płacą! To akurat zauważyłam. Facet ściągnął tę opłatę od wszystkich osób z kolejki. – Pan jeszcze sprawdzi. Bo widziałam taki napis, że się nie płaci. Tam był taki numer telefonu... Na linię antykorupcyjną – patrzę wymownie. Celnik nie musi wiedzieć, że zapomniałam numer zapisać. Zresztą i tak moja komórka nie działa ani w Gwatemali, ani w Belize, ani nigdzie w okolicy. – Więc podali tam numer, aby w razie czego można było tam zadzwonić i skonsultować wysokość opłaty za przekroczenie granicy – tłumaczę. Celnik patrzy na mnie przenikliwym wzrokiem: – Jak długo chcesz tu zostać? – Ze trzy dni – znowu nieco rozmijam się z prawdą, ale co mu do tego. – No, skoro na trzy dni... – mruczy i wbija mi pieczątkę. Udało się! Jestem w Gwatemali! Trochę mi to zajęło, ale mam swoje zasady – nie płacę, kiedy nie muszę. MISJA SPECJALNA Razem ze mną przez granicę przechodzi María. Jej nawet nie sprawdzają paszportu. Robi to tyle razy – stron dawno by nie starczyło na stemple. Od poniedziałku do soboty jeździ do Belize z naręczem gazet i sprzedaje je pasażerom autobusów zmierzających do Gwatemali. W niedziele ma wolne i może chodzić do szkoły. Pozwoliła sobie na taki luksus po 6 latach pracy. Teraz María ma 14 lat i jest najmłodszą uczennicą w swojej klasie. I najbardziej pilną. Nie opuszcza żadnych zajęć. – Słuchaj mnie uważnie – mówi jak nauczycielka przy tablicy. – Ja wysiadam w Melchor, zaraz za granicą, więc dalej pojedziesz sama. Na dworcu autobusowym w Santa Elenie za 2 quetzale, nie więcej, weźmiesz rotativo, taki motor na trzech kołach. I nie wysiadaj z niego, dopóki nie dowiezie cię pod sam hotel. Co prawda na bilecie mam wyraźnie napisane, że jadę bezpośrednio do Flores, ale María ma rację. Kiedy już jestem na miejscu, widzę, że autobus po prostu nie zmieściłby się w wąskich uliczkach miasteczka na wyspie. Flores wyrosło na gruzach Tayasal. Miasto otoczone jeziorem Petén Itza dość długo opierało się hiszpańskim konkwistadorom i nowej wierze. Pierwszej próby nawrócenia jego mieszkańców podjął się Cortés, ale spotykając się ze stanowczym oporem, dał sobie spokój. Miał pilniejszą sprawę na głowie – wprowadzanie nowego porządku wśród Indian żyjących w dzisiejszym Hondurasie. Kolejny „misjonarz” nowej religii, Pedro de Alvaro, przybył na brzeg jeziora Petén Itza pod koniec XV w. Jak stwierdza jeden z tutejszych przewodników: „Po kilku nieudanych próbach ochrzczenia Tayasal, Alvaro zrównał z ziemią miasto, wybił mieszkańców, a ci co ocaleli, uciekli do lasu”. W ten sposób padło ostatnie niezależne państwo Majów. Wyspa do 1697 r. pozostała bezludna. Nowi osadnicy wznieśli kościoły i niewysokie kolonialne domki wzdłuż uliczek wyłożonych kocimi łbami. Podczas niedawnej renowacji kamieniczki pomalowano na wszystkie kolory tęczy. Zrobiono z nich hotele, hostele, bary, kawiarnie, restauracje, sklepy z pamiątkami i biura turystyczne, które żyją głównie z przewozów do Tikal – najpiękniejszego miasta Majów. We Flores turyści dzielą się na tych, co już tam byli, i na tych, co właśnie tam jadą. Tikal stanowi też główny temat rozmów w tutejszych knajpkach. Niektórzy backpackersi porównują ruiny do Palenque albo Chichén Itzá. Słucham ich narzekań i mam coraz większą ochotę wręczyć im kielnie, żeby sami zbudowali sobie wzorcową piramidę. Jestem pewna, że Tikal mnie zachwyci! Przecież świetnie wcieliło się w rolę kwatery buntowników na Yavin 4 w czwartej części Gwiezdnych wojen. – Jedziesz jutro do Tikal? – słyszę czyjeś pytanie. – Ja wyruszam o 4.30 rano, bo wtedy podobno można zobaczyć małpy i inne dzikie zwierzęta. Zmierzyłam go wzrokiem, który miał mówić: „ja jestem na wakacjach”. W kieszeni miałam już bilet, który wyznaczał mi spotkanie z ruinami na godzinę 10. Niestety nikt mnie nie uprzedził, że w okolicy obowiązuje dość elastyczne podejście do czasu. Autobus przyjechał o 11. GWIEZDNE WOJNY Tikal jest największym, ale nie jedynym miastem Majów odkrytym na terenie Petén. Prawdopodobnie osadnicy przybyli tu ok. IV w. p.n.e. Jednak pierwszy władca Yax Ehb’ Xook, którego imię zachowały dla potomności kamienne stelle, żył nieco przed 292 r. n.e. Szacuje się, że w czasach świetności, czyli ok. VII–VIII w. n.e. w Tikal mieszkało ok. 90 tys., a w sąsiednich metropoliach, jak m.in. El Mirador, El Tintal czy Uaxactún, w sumie żyło kilka milionów Majów. To stąd ich kultura i osadnictwo rozszerzyły się na tereny dzisiejszego Meksyku. Majowie jednak padli ofiarą własnej cywilizacji. Ich działalność, głównie wycinka drzew, doprowadziła do klęski ekologicznej. Miasta zaczęły wymierać. Wtedy w Tikal wzniesiono ostatnią piramidę. Sto lat później miasto zostało opuszczone i zapomniane. Ponownie odkrył je zbieracz kauczuku w 1848 r. Wypatrzył on zwieńczenia piramid wystające ponad korony drzew. Zaraz potem przybyła tu pierwsza wyprawa archeologiczna. Od tamtej pory z drobnymi przerwami cały czas prowadzone są badania i prace rekonstrukcyjne. Jednym słowem praca tu wre jak na wielkim placu budowy. – Miło patrzeć, jak współcześni Majowie wznoszą nowe piramidy – śmieję się. – Nawet nie zdajesz sobie sprawy, jaką maestrię osiągnęli budowniczowie Tikal! – mówi młody robotnik. Pod nami są cztery warstwy idealnie wypoziomowanego chodnika. Murarz jest bardzo skromny. Powiedziałabym, że jego ekipa osiągnęła podobny stopień wirtuozerii – odrestaurowane przez nich świątynie wyglądają jak nowe! – Niedawno archeolodzy odkryli nową nekropolię i wkroczymy tam natychmiast po tym, jak zakończą badania. Chcesz zobaczyć? – i prowadzi mnie na szczyt niewysokiego wzgórza. Podobno większość okolicznych wzniesień kryje w sobie zasypane piramidy. – Pracuję tu od 14 lat. I wciąż jeszcze tyle zostało do roboty – wzdycha. Majowie zapewnili pracę kilku pokoleniom archeologów i murarzy. Do tej pory odkopano w sumie 16 km2. Składają się na to wyspy piramid rozsypane w selvie, czyli deszczowym lesie na powierzchni 60 km2. Droga z jednego skupiska piramid do drugiego zajmuje pół godziny. Zaczynam żałować, że przy wejściu nie wypożyczyłam roweru. Szybciej bym wtedy dotarła do słynnej świątyni IV – najwyższej odkopanej piramidy Majów. Jej podstawa ginie w lesie – drewniane schody wiją się wzdłuż ściany i prowadzą na sam szczyt ponad korony drzew. Stamtąd rozciąga się panorama, którą pamiętam z Gwiezdnych wojen. – Może zrobię ci zdjęcie ? – wybudza mnie z zamyślenia jeden z turystów. – Pewnie, tylko umiesz posługiwać się moim aparatem? – Oczywiście. – odpowiada. Niestety blefował. Kolejne pół godziny i oto stoję u stóp świątyni V mierzącej 57 m. Ponieważ piramidy z epoki późnoklasycznej były smukłe i strome, poprowadzone wzdłuż jej ściany schody bardziej przypominają drabinę. W takiej chwili trudno nie myśleć o tych, którzy tę drogę przebywali przy akompaniamencie rytualnych bębnów tylko w jedną stronę, by na górze zginąć. Ze szczytu patrzę na rosnące w dole święte drzewa Majów – ceiby. Indianie wierzyli, że łączą one trzy światy. Korzenie czerpią siły życiowe z inframundo – czyli podziemi, pień tkwi w naszym świecie, natomiast konary podtrzymywały niebo. Przykleiłam się do ściany, bo pod stopami mam jedynie taras o szerokości półtora metra, bez żadnych barierek. – Daj aparat, zrobię ci zdjęcie, jesteś tak pięknie przerażona, że trzeba to uwiecznić– mówi jeden z turystów. Ten jednak nie blefuje. Potrafi robić zdjęcia, które oddają moje przerażenie. Schodzę. Na dole czekają na mnie leniwiec i małpy. Tak jak przypuszczałam, wcale się nie bały ludzi. Czy powiem o tym mieszkańcom hotelu, którzy na spotkanie z nimi przybyli tu bladym świtem? Tuż za bramą na straganie nieopatrznie chwyciłam za haftowane wiśniowe wdzianko. Natychmiast za moimi plecami wyrosła Indianka, żądając 500 quetzali. Ale szybko spuszcza z ceny. – No dobra, 450. Ręczna robota, bardzo cenne – mówi. – Mam przy sobie tylko 400 quetzali, bo zazwyczaj płacę kartą – odpowiadam na odczepnego. – Ale ja mam terminal! – uśmiecha się od ucha do ucha, pokazując sprzęt. – To ja się zastanowię, wrócę jutro – blefuję. – Nie wrócisz... – odpowiada. Nie dała się zwieść. Wie, że we Flores te same wdzianka kosztują od 300 do 350 quetzali. Zanim dojadę z Tikal do Santa Eleny, zapada noc. Tym razem kierowca minivana nie chciał słyszeć o tym, by wysadzić mnie wcześniej, w Santa Elenie. – To niebezpieczne! – nie kryje oburzenia. – Nie powinnaś opuszczać Flores! – podkreśla. Wiem. To dla mojego dobra i tysięcy takich jak ja stworzono na wyspie w pełni samowystarczalną enklawę turystyczną. Gdzie żaden lokalny macho w kowbojskim kapeluszu i z maczetą za pasem nie oskubie mnie z kasy, jak to się ponoć dzieje w Santa Elenie. MIASTO JAK MODELKA Na wyspie zrobią to w romantycznym świetle świec właściciele lokali gastronomicznych i wszelkiego rodzaju hosteli, gdzie śniadanie kosztuje więcej niż nocleg. Ale to właśnie tam mieszkają ludzie dbający, by turysta czuł się we Flores jak w niebie. Następnego dnia przechodzę przez most i spaceruję bitymi, glinianymi ulicami, gdzie mieszkają te anioły. Santa Elenę, czyli Świętą Helenę, można porównać do modelki. Na żywo nie zachwyca urodą, za to świetnie wychodzi na zdjęciach. Ma słoneczny uśmiech dziewczyny, która sprzedaje na bazarze grillowaną kukurydzę, jest nieprzewidywalna jak wstawiony campesino z maczetą za pasem i niedostępna jak Indianki z okolicznych wiosek, które za żadne skarby świata nie pozwalają robić sobie zdjęć. W takich warunkach trzeba blefować, by nie stracić tej chwili. Fotografuję „na czuja”, z głową odwróconą w drugą stronę. Nagle czuję na ramieniu czyjąś dłoń. Odwracam się, a przede mną stoi rosły pan w sile wieku. W rzeźnickim, zakrwawionym fartuchu. – Kim jesteś i czemu robisz zdjęcia? – pyta groźnie. Tym razem rezygnuję z blefu. Prawda będzie skuteczniejsza. Przyznaję, że jestem dziennikarką z Polski. – Z kraju Jana Pawła II? – mówiąc to, mężczyzna ustawia się za ladą z mięsem. – Zrób mi portret, ale ładny! – ordynuje. Takich propozycji się nie odrzuca. Od tej chwili robienie zdjęć wygląda już inaczej. Gdziekolwiek się kierowałam, moje kroki poprzedzał komunikat: idzie ta gringa z aparatem. Jedni wciąż uciekają, ale większość wychyla się ze swych skleconych z desek straganów i uśmiechali od ucha do ucha. Po kilku dniach nadeszła pora, by wrócić do Meksyku. Znowu pukam do agencji. Ile kosztuje bilet do Palenque? – 265 quetzali, bo nasze autokary są pierwszej klasy! – słyszę. W następnej za podróż chcą 190 quetzali. Dlaczego tak tanio? Czy autokar będzie gorszy? – Skądże znowu! To jest ten sam autobus, tylko my lepiej negocjujemy z przewoźnikiem. Cena niewiele różni się od tej z Santa Eleny, więc kupuję bilet. Następnego ranka, kiedy o 4 rano docieram na dworzec, czeka na mnie pojazd, któremu daleko do miana „autobusu” i do pierwszej klasy. Wsiadłam do niego z absolutnie pustym portfelem. Teraz nawet gdybym chciała, nie mam czym zapłacić łapówki za stempel. Na szczęście w południe, kiedy dotarliśmy do granicy, plan był już gotowy. Ustawię się na końcu kolejki, żeby celnik zdążył już ściągnąć haracz z innych turystów. Wtedy łatwiej będzie mu zrezygnować z moich trzech dolarów. Przygotowałam też kilka scenariuszy rozmowy z przedstawicielami prawa. Nadchodzi wielki moment. Podchodzę do budki. Dostaję formularz. W jednej z rubryk muszę wpisać zawód. Blefować czy wpisać prawdę – kłopotliwy w wielu innych krajach zawód. Robię to drugie. – Dziennikarz? – czyta celnik. I bez dodatkowych pytań wbija mi pieczątkę do paszportu. Czuję się oszukana! 3 triki jak nie przepłacać 1. Zawsze się targuj. Najlepiej wieczorem, kiedy sprzedawcy chcą już wracać do domu. 2. Na granicy kurs quetzala jest bandycki. Wymień tylko tyle, żeby dotrzeć do Flores. 3. Kupuj na ulicy, także jedzenie. Owoce umyj lub odkaź. INFO Powierzchnia: 108 889 km2. Język: hiszpański (oficjalny), 40 proc. mieszkańców mówi w językach indiańskich. Ludność: 12 mln. Religia: chrześcijanie i wyznawcy religii indiańskich. Waluta: 2,7 quetzala = 1 zł. Od grudnia do maja, kiedy panuje pora sucha. W porze deszczowej trzeba być przygotowanym, że codziennie (jeśli nie od rana, to od godz. 16) lać się na nas będą strugi wody. Na szczęście zawsze jest ciepło, więc nawet porę deszczową da się wytrzymać. Samolotem z Polski (z jedną lub dwiema przesiadkami) do Gwatemali od 3600 zł. W miastach oprócz taksówek jeżdżą nieco tańsze motory trzykołowe zwane rotativo. Na krótkich dystansach kursują minibusy. Między miastami turystycznymi – autobusy dla obcokrajowców. Prawdziwą przygodą jest przejazd chicken busem. Tak nazywa się kolorowe pojazdy z recyklingu, które w czasach swej nowości w USA woziły dzieci do szkoły. Indianki często nie życzą sobie robienia im zdjęć. Jeśli mamy w planach dłuższy pobyt w Gwatemali, nie kupujmy pamiątek we Flores. Znacznie taniej i bez porównania ładniejsze rzeczy kupimy u Majów nad brzegami jeziora Atitlan. NIEPEŁNOSPRAWNI Wysokie krawężniki, brak podjazdów mogą uprzykrzyć podróż osobom na wózkach. Jednak Gwatemala powoli się zmienia, szczególnie jeśli chodzi o miejsca turystyczne i luksusowe. Niepełnosprawny, podróżujący za niewielkie pieniądze powinien szukać pokojów w kamienicach, gdzie pokoje na parterze wychodzą bezpośrednio na patio (to ułatwia dostęp). Polecamy wynajęcie samochodu. Autobusy w ogóle nie są przystosowane do przewozu osób na wózkach. Listy z Gwatemali do matki. Pisarz Andrzej Bobkowski wyemigrował do tego kraju w 1948 r. Zakłada sklep modelarski, do szuflady zaś zapisuje swoje obserwacje i wspomnienia z życia w Gwatemala City i wielu wycieczek po samym kraju. www.visitguatemala.com www.tikalpark.com 7 dni w Gwatemali noclegi: 78 zł jedzenie: 90 zł transport: 150 zł pamiątki: 300 zł 20 piw: 8 zł razem: 626 zł 3 sposoby na Gwatemalę Nocleg: Hostel Amigos w centrum Flores. Buddyjski wystrój, wegańska kuchnia. Cena za łóżko w dormitorium – 35 quetzali (13 zł). La Mesa de los Mayas we Flores. Kolonialny styl i bezcenne widoki z balkonów. Cena 62 zł za dwójkę. Peten Esplendido Hotel. Z basenem! Przyzwoity serwis i anglojęzyczna obsługa to kolejne zalety. Cena: 200 zł za osobę. Jedzenie: Na ulicach Santa Elena. Już za kilka quetzali dostaniemy guesadillę lub grillowaną kukurydzę. Cafe Yaxha we Flores. Serwuje się tu przysmaki z epoki prekolumbijskiej jak Yuca con Hierba Mora. www.cafeyaxha.com Restauracja w hotelu la Casona de la Isla. W menu tepescuintle, leśny gryzoń wielkości królika. Kolacja ok. 40 zł. Rozrywka: Bazar we Flores. O ile nie robimy zakupów, możemy nic nie wydać. Idealne miejsce na zdjęcia. Wycieczka do ruin la Blanca i Yaxha. Cena: od ok. 123 zł przy grupie 5-osobowej do 246 zł przy grupie 2-osobowej. Drogo, ale nie luksusowo. Cztery dni przez puszczę do najwyższej piramidy Mezoameryki – El Mirador. Od 500 zł. Dorota Chojnowska
Patent Travelera: Chcesz poznać miejsce? Wsiądź do taksówki
Nikt nie zna miasta lepiej niż taksówkarze. Dlatego skorzystaj z ich wiedzy w kolejnej podróży i zrób to z głową!
Turysta dla taksówkarzy stanowi łakomy kąsek. Bo naiwny i nie zna miasta. Włączając jednak odrobinę zdrowego rozsądku i stosując się do poniższych rad, można uniknąć wielu wpadek. A wręcz z takiej przejażdżki skorzystać. Bo przecież nikt nie zna zakamarków metropolii lepiej niż pracujący w niej taksówkarze. Etap 1. Rozpoznanie Najwięcej taksówek kręci się wokół lotnisk i dworców. Jednak tam, jak na dyskotece, nigdy nie wiadomo, z kim przyjdzie zatańczyć. Tym bardziej że znużeni podróżą wyłączamy opcję kontroli nad tym, co się wokół nas dzieje. Na to tylko czekają taksówkarze oszuści. W stolicy Meksyku problem ten rozwiązano bardzo prosto. Za taksówkę płaci się w specjalnej kasie przy wyjściu z lotniska. Kwit należy okazać ochroniarzowi, który przydzieli pojazd. Kierowca ma za zadanie dowieźć klienta na miejsce bez dodatkowych opłat. Podobny system funkcjonuje na dworcach i lotniskach irańskich. Co zrobić, jeżeli jednak taki system nie obowiązuje? Moja rada: Jeżeli lądujesz w nowym miejscu, zamów transfer z lotniska bezpośrednio w hotelu lub hostelu, w którym spędzisz pierwszą noc. Będziesz mieć pewność, że kierowca dowiezie cię pod dobry adres i za ustaloną wcześniej stawkę. Uwierzcie, wyjdzie taniej! Etap 2. Bilet grupowy Taksówki dzielone to bardzo popularny i tani sposób na przemieszczanie się po miastach w Azji, Afryce czy Ameryce Łacińskiej. Mają różne nazwy. W Syrii mówi się na nie service taxi, w Wenezueli colectivo, a na Trynidadzie maxi taxi. Cena za kurs dzielona jest między współpasażerów, w związku z czym zazwyczaj jest bardzo korzystna. Niestety często sama podróż do najbardziej komfortowych nie należy, bo w pięcioosobowym samochodzie może znaleźć się nawet 10 osób. Plusem za to jest, że w takiej taksówce bardzo szybko przebiega integracja. Pierwsi zaprzyjaźniają się panowie na przednim siedzeniu. Za chwilę dołączają do nich towarzysze z tyłu. Po odsłuchaniu kilku lokalnych hitów wszyscy już się znają. Podczas jednego z przejazdów na trasie Damaszek–Bejrut tak się zaprzyjaźniliśmy, że wymogliśmy na kierowcy postój przed barem, gdzie wznieśliśmy toast za Liban. Moja rada: Wybierając taki dzielony środek transportu, zawsze kilka razy zapytaj o cenę za kurs, zanim taxi ruszy. Jeśli bowiem taksówka nie jest w pełni wypełniona, kierowcy potrafią zażądać opłaty za nieobecne osoby. Etap 3. Egzamin z mapy Taksówka wybrana. Teraz trzeba się upewnić, że kierowca wie, gdzie ma nas zawieźć. – Zdarzało mi się, że taksówkarz godzinami krążył po okolicy, szukając drogi – opowiada podróżniczka Monika Witkowska. Warto więc się upewnić, że kierowca kojarzy wskazane przez nas miejsce (np. sprawdzić wcześniej jakiś zabytek w pobliżu i zasugerować, że to jest w tych okolicach). Metoda nie eliminuje jednak wszystkich oszustów. – W Tajlandii umówiłam się z taksówkarzem na kurs wiązany – wspomina Witkowska. – Miał mnie zabrać do kilku świątyń. Do pierwszej dojechał bez problemu. Do drugiej również szybko. Jednak w środku nic się nie zgadzało z moim książkowym przewodnikiem. Okazało się, że taksówkarz zawiózł mnie w inne miejsce, licząc na to, że się nie poznam. Moja rada: Nigdy nie zdradzaj, że zupełnie nie znasz miasta. Miej ze sobą mapę i na bieżąco staraj się ją śledzić, by sprawdzić, czy nie zbaczacie z drogi. Etap 4. Porachunki Ciężką próbę dla przyjaźni zawartej z taksówkarzem stanowi moment płacenia. Są na to dwie szkoły. Dogadać się na konkretną stawkę (tu potrzebna jest zazwyczaj umiejętność targowania się) lub dowiedzieć się wcześniej, ile płaci się za taki kurs, i na koniec wręczyć odliczoną sumę taksówkarzowi. Ta druga metoda sprawdza się świetnie w Kairze. Ale trzeba z nią też uważać. Szczególnie w krajach, w których taksówkarze działają jak dobrze zorganizowana szajka. Do przejechania miałam 3 km z ostatniego przystanku autobusu do przejścia granicznego z Gwatemalą. – Taksówka kosztuje 3 dol. belizeńskie – tłumaczyła mi poznana po drodze Gwatemalka. Miałam tyle zapłacić przy wyjściu. Niestety taksówkarz był innego zdania i chciał prawie dwa razy tyle. Gdy nalegałam na uczciwą cenę, taksówkarz wykonał ostry skręt, zawrócił na przystanek, z którego wyruszyliśmy, i zostawił mnie na pastwę reszty taksówkarzy. Moja rada: Zawsze miej drobne, a najlepiej dokładnie odliczone pieniądze. Często bowiem taksówkarze stwierdzają, że reszty nie mają, i w związku z tym nie będą wydawać. Etap 5. Przyjaźń Jak już uda się przejść etap ustalania trasy i ceny, warto wdać się z taksówkarzem w rozmowę. Zazwyczaj to najlepiej poinformowani ludzie w mieście. Wiedzą, gdzie odbywają się najlepsze imprezy, targi, wiedzą, u kogo można przenocować. W Gruzji trafiłam na taksówkarza, który znał nie tylko okolicę, ale i tajniki produkcji czaczy, czyli wódki, którą woził w bagażniku. Nie mogłam odmówić. Oczywiście nie piłam sama. Nigdzie już nie pojechaliśmy. Za to w Uzbekistanie zatrzymałam samochód, który prowadziła kobieta. Miała na sobie obcisły golf, pełen makijaż i jechała 30-letnią wołgą. Wyglądała zjawiskowo. Jak przypuszczałam, szybko się zgubiłyśmy. Jednak czas spędzony wspólnie w samochodzie przypieczętował naszą przyjaźń. W końcu kobieta zaprosiła mnie do swojego domu. Poznałam jej kochanka, rodzinę i sąsiadów, kiedy majstrowali przy jej samochodzie, bo nie chciał odpalić. Dopiero po pół godziny ktoś sprawdził poziom paliwa. Moja pani taksówkarz po prostu zapomniała zatankować... Moja rada: Bądź elastyczny. Jak poczujesz, że taksówkarz to miejski wyjadacz, pozwól mu pokazać ci najciekawsze miejsca i opowiedzieć swoją historię. Na chwilę zapomnij o mapie, targowaniu i o tym, gdzie tak naprawdę chciałeś dojechać.
Da się podróżować i zarabiać! Znamy na to sposoby
Traveler radzi, jak zarabiać, przemierzając świat.
Czas i pieniądz najczęściej nie idą w parze. Kiedy pierwszego jest tyle, że można wyruszyć w podróż dookoła świata, to zazwyczaj portfel świeci pustkami. A niestety podróż za jeden uśmiech to tylko piękne hasło. Otrzymałam za niego siatkę kotletów mielonych w Czeczenii, kostkę mydła w Syrii, nocleg w Osetii, kilka butelek wina w Gruzji i parę niepotrzebnych gadżetów w innych częściach świata. A ja potrzebowałam żywej gotówki! Bo nawet przy maksymalnie oszczędnym życiu chce się samemu kupić jedzenie, bilet czy „za swoje” pójść na piwo. Przeczytajcie więc, jak zarobić w podróży. Oto 7 sposobów na pracę za granicą >>>
Już 21 grudnia 2012 r. ma według kalendarza Majów nastąpić koniec świata. Postanowiłam sprawdzić, co to naprawdę oznacza. U źródła
Sprzedawca biżuterii z jadeitu otwiera przede mną grubą księgę. – Znajdź swoją datę urodzenia i sprawdź, jakim jesteś znakiem w kalendarzu Majów – zagaja. Już wiem, jestem nietoperzem. Za chwilę mężczyzna pokazuje mi kolczyki, wisiorki z wygrawerowanym znakiem Aq’ab’al. – Czy ochronią mnie przed końcem świata? – dopytuję się. Bo jak wieść niesie, podtrzymywana przez wszelkich sprzedawców pamiątek, starożytni Majowie koniec świata przepowiedzieli na 21 grudnia 2012 r. Sprzedawca nie dość, że gwarancji nie daje, to jeszcze stawia zaporową cenę. Co w obliczu światowej katastrofy może zrobić turysta „na niskim budżecie”? Chyba tylko szukać pomocy ze strony współczesnych Majów. Ci rdzenni mieszkańcy terenów dzisiejszej Gwatemali stanowią 40–50 proc. jej ludności. I wciąż kultywują wiele prekolumbijskich zwyczajów. – Miesiącami możesz mieszkać z nimi pod jednym dachem. Zżyją się z tobą, ale do pewnych rytuałów nigdy cię nie dopuszczą. Budują ścianę i choćby nie wiem co, nie przebijesz się – mówi mi spotkany po drodze Juan, etnolog. Być może dzięki temu przetrwali hiszpańską konkwistę, a potem kolonizację Tlaxcaltecas, ludu mówiącego w nahuatl? To właśnie przybysze z terenów dzisiejszego Meksyku nadali większość używanych dziś nazw geograficznych. Sama nazwa Gwatemala pochodzi od słowa Quauhtlemallan, które w nahuatl znaczy „miejsce wielu drzew”. Określenie wciąż jest aktualne! Wystarczy wspiąć się na Cerro de la Cruz. Z jego zbocza Antigua wygląda jak miasteczko dla lalek ustawione na tle wulkanu i otulone zielonym dywanem lasów. Między kolorowymi domkami wznoszą się ruiny monumentalnych świątyń. To wspomnienie końca świata z XVIII w., czyli trzęsienia ziemi, które miało wtedy miejsce. Po kataklizmie stolicę przeniesiono do nieco spokojniejszego tektonicznie Ciudad Guatemala. Dziś ruiny kilku świątyń i klasztorów można zwiedzać, a w dawnym klasztorze Dominikanów stworzono jeden z najbardziej luksusowych hoteli w mieście. W pobliskich knajpach, choćby w ChocoMuseo (4a Calle Oriente), można zamówić aztecki pinol, napój z mielonych ziaren kukurydzy z dodatkiem kakao i ziół. Smak majańskiej kuchni poznaję dopiero na bazarze. Tam na straganach zbitych z kilku desek serwuje się atol, napój z mąki kukurydzianej z dodatkiem przyprawy zwanej pepitą. Rap Majów Końcem świata bardziej realnym, choć w ujęciu jednostkowym, może być spotkanie z maras, czyli gangsterami. To właśnie oni rządzą po zmierzchu. W Gwatemali zamiast powiedzieć „nie idź tam”, mówi się: „tam są maras”. To oni pozbawili Gwatemalczyków poczucia bezpieczeństwa, ale również jakiegokolwiek zainteresowania tatuażami, bo właśnie one wyróżniają gangsterów z tłumu. – Jeśli pracodawca zobaczy na twoim ciele nawet najbardziej niewinny tatuaż, nie dostaniesz pracy. Nie uwierzy, że nie należysz do żadnego gangu – tłumaczy Saul, inżynier z plantacji trzciny cukrowej. – Rok temu maras przyszli na moją ulicę i zażądali pieniędzy. Ale kiedy następnym razem się pojawili, by ściągnąć haracz, zdążyliśmy się uzbroić i przestrzeliliśmy im tyłki. Gwatemalczycy nie idą na rzeź jak barany! W państwie, gdzie na policję nie można liczyć, obywatele sami muszą zadbać o swoje bezpieczeństwo. Na szczęście dla turystów w Antigua stróże prawa stoją na każdym rogu, nawet w nocy. Dlatego nikt tu nie marnuje czasu na sen, tylko idzie się bawić. Knajpy są otwarte, dopóki nie padnie ostatni klient. Z imprez, a także bogatego życia kulturalnego słyną również miasteczka nad jeziorem Atitlán. Gwatemalscy artyści jeszcze pod koniec wojny zaczęli się osiedlać w Panajachel, największym kurorcie w okolicy. – Bo w przeciwieństwie do stolicy można tu było spokojnie tworzyć – tłumaczy Pablo Robledo, malarz i piosenkarz, mieszkaniec Panajachel od 27 lat. Za chwilę do naszego stolika przysiada się raper Tz’utu Bak’tun Kan. Zdaje relacje z prac nad swoją płytą. – Chcę, żeby wyszła jeszcze w grudniu – mówi. Dlaczego? Bo poświecił ją kalendarzowi Majów. – Planujemy nagrać 20 kawałków. Tytuł każdego z nich to nazwa kolejnego dnia majańskiego miesiąca. Wiesz, do dzisiaj Majowie go używają. Każdemu dniowi przypisana jest konkretna czynność, praca. Siejemy, zbieramy plony, przepowiadamy przyszłość – wszystko według kalendarza. Tz’utu Bak’tun wie, co mówi. Jest Majem Saqtziquelem i w tym języku pisze swoje teksty. W „Gwatemaja”, jak nazywa swój kraj, powstaje i działa wiele kapel śpiewających w rdzennych językach, a tych jest ponad 20! Majańskiego rapu czy rocka częściej słuchają jednak biali i ladino (tak nazywa się Metysów) niż sami Indianie. – Nasze społeczeństwo zawsze było rozdarte. Ale teraz linia podziału biegnie nie między rdzenną ludnością a przybyszami, lecz między bogatymi a biednymi. Kiedy masz pieniądze, nikt nie pyta, kim jesteś – mówi raper. Choć jak wskazują wszelkie statystyki, to właśnie współcześni Majowie są najbiedniejsi. Mimo że obecnie wielu Indian kończy szkoły i wyższe studia, wciąż trudno im przebić się do politycznego i kulturalnego mainstreamu. Tz’utu Bak’tun wytrwale próbuje. – I nie jest źle, na brak koncertów nie narzekam – zapewnia. Na pewno zagra na wielkim festiwalu Itinerante Q’ij Säq. Imprezy będą się odbywać w różnych miejscowościach wokół jeziora przez całą jesień, aż do 21 grudnia. Sam pomysł festiwalu zrodził się kilka miesięcy temu z inicjatywy majańskich szamanów. – Do fundacji, w której pracuję, przyszło ich trzech. Chcieli wytłumaczyć nam, białym, kilka spraw. Uciąć plotki – wspomina Pablo Robledo. Po pierwsze mężczyźni zapewniali, że starożytni Majowie nie przewidzieli na grudzień zderzenia ziemi z asteroidą. Że nie ma żadnych przesłanek, żeby w najbliższym czasie bać się wybuchu kolejnej wojny światowej czy innych klęsk. Po drugie szamani postanowili dopuścić białych do pewnych obrzędów i przybliżyć im swoją kulturę, w której ważną rolę odgrywa właśnie kalendarz. Od ponad pół roku wraz z Pablem i jego współpracownikami pracowali nad programem wydarzenia. Koncerty, wystawy, seminaria... No i mecze majańskiej piłki! Na czym polega? Podczas meczu zawodnicy odbijają łokciami lub biodrami kauczukowa kulę. Punkty zdobywa się, kiedy przejdzie przez zawieszony nad boiskiem pierścień. Przed przybyciem Hiszpanów wynik gry decydował o życiu lub śmierci. – Ale dziś już nie składa się ofiar z ludzi? – pytam. – Oczywiście, że nie! – potwierdza Pablo. – No, chyba że w bardzo wyjątkowych przypadkach... – dorzuca ze śmiertelnie poważną miną. Święty pali skręty Podczas majańskich rytuałów najczęściej jednak składa się w ofierze wódkę, papierosy czy jedzenie. Takie przynajmniej dary przynoszą Maximónowi mieszkańcy Santiago Atitlán. Niepomni, że Kościół katolicki tego świętego nie uznaje, jego figurę otaczają boskim kultem. Maximón mieszka w domu jednego z mieszkańców miasteczka. Zwykle przed budynkiem stoi spory tłum ludzi. Znać, że święty jest skuteczny! Wchodzę. Drewniana figurka mężczyzny z brodą, wystrojona jak na odpust, ma w ustach palące się domowej roboty cygaro. Po jego lewicy i prawicy siedzą szamani. Trzeci właśnie odprawia rytuał. – Maximón jest dobry na wszystko, dlatego każdy chce go gościć u siebie w domu – tłumaczą mi zgromadzeni na miejscu ludzie. Na Wielkanoc, podczas uroczystej procesji, odprowadza się go do nowego gospodarza, który przez najbliższy rok całkowicie poświęca się opiece nad świętym. A roboty przy nim sporo. Trzeba na noc zanieść do sypialni, by wypoczął, a w dzień przynieść z powrotem do sali przyjęć. Trzeba też przystroić samo sanktuarium. Aktualny gospodarz urządził je z barokowym przepychem. Z sufitu zwisają kolorowe wycinanki, w rogu leży rzeźba Chrystusa zdjętego z krzyża w szklanej trumnie, pod ścianą zaś figury madonn i świętych. Przy łatwych do spełnienia intencjach wystarczy wsadzić pieniążek za ubranie Maximóna. – Ale czasem zdarzają się tak ciężkie przypadki, że bez żywej ofiary się nie obędzie... – kiwa głową mój przewodnik. – Ludzi poświęcacie? – pytam. – Nie, kury. Te ptaki w Gwatemali są naprawdę uniwersalne. Świetnie sprawdzają się zarówno w rosole, jak i w roli boskiego posłańca. Kury są wszędzie. Ich uśmiechnięte dzioby widzę w reklamach proszku do prania, o smakowitych daniach z kurzego mięsa śpiewa się piosenki (całkiem słusznie, bo są pyszne), ptaki te towarzyszą też w autobusach zwanych tu, chyba nie przez przypadek, chickenbusami. Dla mnie jednak drób pełni funkcję przede wszystkim naturalnego budzika. W Chichicastenango pianie kogutów stawia mnie na nogi tuż po wschodzie słońca, a gdakanie kur uniemożliwia ponowną drzemkę. Co mam robić? Ubieram się, wychodzę na ulicę. I wpadam na szamana. Mężczyzna właśnie okadza ulicę kopalem, rodzajem żywicy kopalnianej. Używano jej jeszcze przed przybyciem Hiszpanów. – Robią to na szczęście – tłumaczy później pracownik regionalnego muzeum. – Tutaj ciągle jeszcze kultywuje się prekolumbijskie zwyczaje. Widziałaś procesję? – pyta z nutą dezaprobaty. Tak, trzy razy mijała mnie grupka Indian z trzema szamanami na czele. Jeden z nich tańczył, trzymając w ręku figurkę jeźdźca na białym koniu. Procesja odbywa się praktycznie codziennie. Jej uczestnicy zatrzymują się na szczycie schodów kościoła Santo Tomás i biją pokłony na cztery strony świata. Tutejsi księża pozwolili Majom odprawiać dawne obrzędy na schodach kościoła, pod warunkiem że się ochrzczą. Księża nie tylko tolerowali dawne wierzenia i obyczaje. To w klasztorze zachowała się święta księga Majów Popol Vuh. Ale pracownik muzeum jej nie czytał. Nie bierze też udziału w ceremoniach, choć jest pełnej krwi Majem. Kilka lat temu przeszedł na protestantyzm, jak jedna trzecia mieszkańców Gwatemali. Protestanccy pastorzy ganią udział w takich praktykach. Nie pozwalają też na kontakty z szamanami i znachorami, a czasem nawet z członkami swoich rodzin. W ten sposób Majowie powoli odcinani są od swoich korzeni i tradycji. Kiedy zaczął się czas Jadę do Quirigua. W tym starożytnym mieście Majowie pozostawili kamienne ołtarze, figury oraz stele. Na jednej z nich, oznaczonej literą C, wyryto opowieść o stworzeniu świata. W jej treść wpleciono zapisaną hieroglifami datę – 4 ajaw 8 kumk’u. Dla Majów był to moment zerowy w ich kalendarzu. Według kalendarza gregoriańskiego był to najprawdopodobniej 13 sierpnia 3114 r. p.n.e. – Zgodnie z inskrypcją zapoczątkowany wówczas cykl zakończy się po upływie 13 baktunów, które trwają po blisko 400 lat. Jak wyliczyli naukowcy, nastąpi to mniej więcej 21 grudnia 2012 r. – mówi Louis, spotkany na miejscu archeolog. A co będzie potem? – Zacznie się kolejny baktun, a także kolejny długi cykl – odpowiada spokojnie Louis. On nie wierzy w koniec świata. Zresztą sami Majowie nie zawracają sobie tym głowy. Co innego starożytni. – Oni mieli obsesję na punkcie czasu i przemijania – tłumaczy mi Louis. Oprócz długiej rachuby, podobnie jak Aztekowie, posługiwali się równocześnie jeszcze dwoma kalendarzami – ceremonialnym i solarnym. Dziś w użyciu pozostał jedynie ceremonialny Tzolkin trwający 260 dni. To właśnie według niego jestem nietoperzem. Wszyscy są jednak zgodni. Nawet jeśli nie wydarzy się żadna katastrofa, koniec świata stanowi świetny pretekst, by na wielkim koncercie w Tikal zagrała Metallica. W organizację imprezy zaangażowane jest samo ministerstwo kultury. Również szamani szykują świece i ofiary.
Jest wielki jak Europa i niestety równie drogi. Są jednak sposoby, by wydając niewiele, wzbogacić się o bezcenne doświadczenia
To prawda, że Meksykanie przeliczą na pieniądze każdą, nawet najdrobniejszą usługę turystyczną. Ale powiedzenie „czas to pieniądz” w Meksyku nie obowiązuje. Dlatego gdy spieszyłam się na autobus, o drogę na dworzec wolałam zapytać innych turystów, nie zaś gadatliwych lokalnych. O czym więc warto rozmawiać z Meksykanami? Na przykład o jedzeniu! Będzie nie tylko apetycznie, ale i ciekawie. Pewnego razu rozmowa o meksykańskiej kuchni rozwinęła się w opowieść o historii Azteków. Czy wiedzieliście, że dali nam na przykład hamaki? W czasie ostatniego pobytu w Meksyku trafiłam do wioski, w której wszyscy żyją właśnie z wyrobu tych wiszących łóżek. Tam wybrałam sobie hamak za 220 peso. Sprzedawca na tym biznesie zarobił 40 peso, czyli 10 zł, bo taką miał marżę. To mniej więcej tyle, ile dostała dona Carmen, która ten hamak wykonała (resztę otrzymał właściciel sklepu). Uplotła go w jeden dzień. Innym zajmuje to trzy dni, trzy tygodnie, a przy specjalnych zamówieniach jeszcze dłużej. Mój kolega na hamak w kolorach flagi meksykańskiej czeka już trzy lata. Właściwie rok temu przestał czekać, ale na wszelki wypadek nie anulował zamówienia. A twórca hamaka? Najwyraźniej żyje na niskim budżecie i do pierwszego mu wystarcza! INFO MEKSYK: Stolica: Miasto Meksyk (zwane przez Meksykanów DF – od Distrito Federal). Powierzchnia: 1,97 mln km2. Ludność: ponad 112 mln. Religia: katolicyzm. Języki: hiszpański, języki indiańskie. Waluta: peso meksykańskie (MXN); 4 peso = 1 zł. 9 sposobów na tani Meksyk: 1. Śpij w hamaku W Meksyku znalezienie noclegu rzadko zajmuje więcej niż 10 min. W turystycznych miejscowościach pełno jest hosteli, gdzie przenocujemy za 200 peso (50 zł), a nawet mniej. Jeszcze tańszym rozwiązaniem jest hamak. Szczególnie w nadmorskich kurortach przy hostelach czy cabanas (rodzaj bungalowów) przygotowane są specjalne wiaty, gdzie można zawiesić swoje własne „spanie” lub wynająć miejscowe. Wybierając ten sposób nocowania, zamiast 200 czy 300, płaciłam ok. 50 peso. Inna opcja to couchsurfing. To nie tylko okazja na darmowy nocleg. Najważniejsze jest to, że mamy okazję poznać prawdziwe życie Meksykanów, ich ulubione irish puby czy pizzerie. Bo przecież żaden szanujący się mieszkaniec tego kraju nie chodzi do tradycyjnego meksykańskiego pubu z sombrerem nad wejściem! Choć szczerze mówiąc, nocleg na czyjejś kanapie wcale nie wychodzi tak tanio, jeśli ugotujemy tradycyjne polskie danie dla całej rodziny (bo tak wypada), a wieczorami będziemy szaleć w klubach (bo przecież w doborowym towarzystwie nogi same rwą się do tańca). 2. Podróżuj autostopem W Meksyku transport jest doskonale zorganizowany. Dworce autobusowe w dużych miastach przypominają lotniska. A w małych – może i są stare, ale zawsze czyste! Jeśli przed tobą daleka, całonocna trasa, nie oszczędzaj na bilecie. Najszybciej i najwygodniej dowiozą cię autobusy primera clase. Jednak na krótszych dystansach, szczególnie tam, gdzie kursują 1–2 autobusy dziennie, spróbuj przejechać autostopem. Najchętniej zatrzymują się pikapy, ale może to być również Indianin na skuterku. Podwiozą z czystej życzliwości i chęci pomocy. W ten sposób przejechałam przez rutę Puuc – od Uxmal do Meridy. 3. Jedz indiańskie przysmaki W Meksyku nie sposób umrzeć z głodu. Na ulicy już za 10 peso (2,5 zł) przekąsisz sycące tostadas (np. tostowane tortille) prosto z kosza od Indianki. Na każdym rogu kupisz też przysmak chicharrón, czyli wysmażoną skórę świni. Jedzenie w miejscach o nazwie: comedor czy cocina economica kosztuje ok. 20 peso (5 zł). W tej sumie zawiera się kilka tacos albo empanadas czy zupa z fasoli (sopa de frijoles). Jedna porcja wypełni twój żołądek, tylko że jest to jedzenie monotonne i bez surówek. Dlatego tam, gdzie miałam zamiar spędzić kilka dni, mieszkałam w hostelach z dostępną kuchnią. Robiłam wielkie zakupy na bazarze i podczas wspólnego pichcenia z innymi plecakowiczami wymieniałam się przepisami oraz ciekawymi patentami na to, jak nie przepłacić. I czego warto spróbować. Kuchnia meksykańska serwuje wiele przysmaków, które ciężko przełknąć przeciętnemu Europejczykowi. Trudno mu się zmusić do schrupania chapulines, czyli pasikoników, a naprawdę warto. Świetnie sprawdzą się jako przekąska do piwa. Samo piwo bywa tu „sprofanowane” poprzez dodanie maggi, sosu worcestershire, soku z limonki, soli i lodu. Tak powstaje meksykańska michelada. Choć gotowy napój ma dość nieapetyczny kolor, to smakuje doskonale! W turystycznych pubach ten przysmak kosztuje około 80 peso (20 zł) za 0,33 l. W lokalnych barach zapłacimy około 30 peso (7,5 zł) za 1 l. W centralnej części Meksyku musisz spróbować pulque (ok. 50 peso, czyli 12,5 zł). Sfermentowany sok z agawy ma wygląd i konsystencje roztworu drożdżowego. Aztekowie wierzyli, że zbliża do bogów! 4. Rozgrzej się w saunie Do bogów zbliża też temazcal. Sauna w azteckim stylu słono kosztuje. W hotelach za sesję w glinianym igloo wypełnionym parą zapłacimy od 300 peso (75 zł). Mniej więcej połowę tego wydamy w pobliżu miejscowości Tulum, gdzie zadomowiła się wspólnota Muuchxiimbal. Przewodzący jej don Gabriel organizuje posiedzenia w tradycyjnej saunie. Najpierw pół dnia rozgrzewa kamienie w świętym ogniu, potem wraz z nami wzywa duchy i wszystkie żywioły, które jednoczą się w temazcalu. Kiedy już tam wejdziemy, podczas blisko półgodzinnej sesji rzeczywiście nietrudno o odlot... Szczegóły na muuchxiimbal.wordpress.com. 5. Unikaj pośredników Nigdyś w cenotach – naturalnych wapiennych studniach wypełnionych wodą – mieszkali bogowie, dziś przebywają aluxe. Te złośliwe duchy, jeśli się ich nie poprosi o pozwolenie, mogą uprzykrzyć pobyt w cenocie. Jednak właściciele cenotu Dos Ojos nieopodal Tulum zapewniają, że spokojnie można nurkować i uprawiać w nim snorkling, bo aluxes dawno nikt nie widział. Również w Cuzamá kąpiel w turkusowych podziemnych jeziorkach jest bajecznym przeżyciem. Jeżeli do tych miejsc wybierzesz się na własną rękę minibusem, zapłacisz tyle co za wstęp i transport. Jeśli skorzystasz z usług agencji turystycznej, wydasz najmniej 500 peso (137 zł), czyli ponaddwukrotnie więcej. 6. Odkryj Meksyk Wybierz się metrem do Guadalupe, a cały Meksyk będziesz miał za darmo! Do słynnego sanktuarium zjeżdżają z różnych regionów grupy Indian, by tańczyć i śpiewać na głównym placu. Zawsze panuje tam gwar. Pielgrzymki z mariachi, czyli z orkiestrą, Indianie tańczący w oparach dymu. W sklepach z dewocjonaliami obok Jana Pawła II (bo za Benedyktem XVI Meksykanie nie przepadają) widać fi gurki Santa Muerte, Madonny z Guadalupe i Mal Verde. Obok stoją płyny na deszcz pieniędzy, szczęścia i wszelkiej pomyślności. Wszystko w blasku religii chrześcijańskiej lub w jej cieniu... Przed kościołami w okolicach puebli stoją pale, na których kręcą się wykonawcy przedkolumbijskiego obrzędu Voladores. 7. Rozglądaj się Meksykanie kochają murale. Musisz być czujny, bo malowidła są wszędzie – na ścianach domów, urzędów, uniwersytetów. Malowali i malują je najwybitniejsi artyści. Jeśli mural stworzył artysta tej rangi co Diego Rivera, ściana z malowidłem zostaje nawet po zburzeniu budynku! W ten sposób ulice DF, Monterrey i innych miast zamieniły się w galerie sztuki. Oglądanie gratis. 8. Miej oczy szeroko otwarte Kieszonkowcy i złodzieje to plaga w Meksyku. Jak się przed nimi ustrzec? Obserwujmy mieszkańców. W metrze w DF wszyscy obejmują swoje torby. Są jednak rejony, w których można odetchnąć – tam, gdzie tabliczki informują o pomocy sąsiedzkiej, i w knajpkach, gdzie tubylcy stoją na czatach. Ale w Meksyku są też miejsca bezpieczne. Poznasz je po tym, że na ulicach nie ma wojska, a w autobusach kierowca trzyma monety w otwartej skrzynce. 9. Negocjuj ceny Najtańsze pamiątki kupisz w San Cristóbal de Las Casas. Ale i w innych częściach Meksyku można zbić cenę, po prostu odchodząc od stoiska. Sprzedawca wówczas krzyczy, że zamiast 100, sprzeda za 50, a nawet za 40 peso. Czasem słysząc taką ofertę, warto wrócić. W ten sposób każde zakupy wzbogacały mnie o kolejne doświadczenia. Kiedy mój wypchany plecak przekroczył wagę 30 kg, powiedziałam sobie: czas wracać do domu!
Tomasz Gudzowaty pokazuje meksykański fenomen lucha libre – walki, teatru i cyrku jednocześnie.
Nikt nie zna twarzy kryjącej się pod maską zawodnika lucha libre. Czasem też prawdziwego imienia. To pseudonim ściąga fanów na areny takie jak La Loba w Chimalhuacán. Meksykanie kochają piłkę nożną, corridę i lucha libre, choć w różnej kolejności. Ci, którzy lucha libre stawiają na pierwszym miejscu, na pojedynek przyprowadzają całe rodziny. Żeby zająć dobre miejsce w La Loba, czasem trzeba się tam pojawić sześć godzin przed walką. Nikt jednak nie narzeka, bo Meksykanie dla lucha libre są skłonni do poświęceń. Na walki przychodzą nawet trzy razy w tygodniu. Nieważne, czy afisz zapowiada starcie między mężczyznami, kobietami (lucha femenina), karłami (lucha de enanos) czy homoseksualistami (lucha de los exoticos). W 2002 r. na plakatach po raz pierwszy pojawili się Los Hermanos Trauma. Kiedy do Meksyku przyjechał Tomasz Gudzowaty, w La Loba zdobywali popularność. Fotograf zaproponował im udział w projekcie Beyond the Body poświęconemu sportom odległym od głównego nurtu. – Jak sama nazwa wskazuje, w sporcie interesuje mnie to, co wykracza poza fizyczność, inaczej mówiąc: meta-fizyka – wyjaśnia Tomasz Gudzowaty. Meksykanie sami przyznają, że lucha libre to nic innego jak circo, maroma y teatro, czyli „cyrk, fikołki i teatr”. Ciosy luchadores są przerysowane, a impet kopnięć idzie zwykle w podłogę, a nie w przeciwnika. W walce nie chodzi bowiem o krew, lecz efektowny pojedynek. Patada voladora, filomena – każdy cios ma swoją nazwę. Każdy łączy elementy różnych akrobacji, których luchador wyuczył się w szkołach walki i udoskonalił, nadając im indywidualny charakter. – amerykańscy wrestlerzy są komiksowo przerysowanymi osiłkami, tymczasem luchadores kojarzą się z duchami i półbogami jakiejś bliżej nieokreślonej religii – tłumaczy Tomasz Gudzowaty. – Nie chodzi tylko o maski, ale także, na przykład, o „powietrzny” styl walki. Są więc zawodnicy, którzy do mistrzostwa opanowali rozmaite skoki z lin otaczających ring. Inni specjalizują się w efektownych saltach wykonywanych przy okazji kopnięć czy ciosów. – Los Hermanos stosują dużo dźwigni i uderzeń otwartą dłonią. Walczą w sposób techniczny i twardo stąpają po ziemi, co przy panującej dziś modzie na ekstremalny styl „powietrzny” stanowi cechę wyróżniającą – mówi autor zdjęć. Wszystko po to, by publiczność oszalała na ich punkcie i wstawała z miejsc, kiedy wchodzą na arenę. Podczas pojedynku rozemocjonowani kibice będą się darli, płakali, rwali włosy z głowy, patrząc na spektakl rozgrywający się na ringu. Luchadores nie zawsze noszą maski. Nie zawsze też walki odbywają się w parach. Los Hermanos Trauma zazwyczaj występują jako drużyna, kiedy na arenie ściera się trzech zawodników, albo podczas batallas campales, kiedy walczy ze sobą nawet do 12 osób. Są jeszcze luchas de los enjaulados, czyli wszyscy okładają wszystkich we wnętrzu klatki. Niezależnie od liczby osób na ringu podstawowa zasada mówi, że w jednym czasie może odbywać się tylko jedna walka między dwoma zawodnikami. Jednym z nich zawsze będzie tecnico, czyli ten dobry, który respektuje przepisy, drugim zaś rudo, z założenia nieprzestrzegający zasad, tak jak Los Hermanos Trauma. W każdej chwili mogą zatem włączyć się do walki na trzeciego, czwartego. Mogą okładać przeciwnika poza ringiem, co oficjalnie jest zakazane, przy żywym aplauzie publiczności. Jeśli na dodatek sędzia sprzyja zawodnikom rudo, mogą czuć się naprawdę bezkarni. Bo w lucha libre nikt nie oczekuje od sędziego bezstronności. Jest on taką samą częścią spektaklu jak zawodnicy i konferansjerzy, którzy też do obiektywnych nie należą. Ważne, by ich komentarze podkręcały reakcje publiczności. Ya no la quiero ni con pollo – krzyczą, gdy luchador zbyt długo okłada pięściami i kopie swego przeciwnika. Znaczy to, że komentator nie chce dłużej oglądać tej walki, nawet gdyby mu dali kurczaka na przekąskę. W Lucha libre zasady są po to, aby je spektakularnie łamać, pewnych granic jednak się nie przekracza. Rudo nie może np. wykonać ciosu martinete, czyli złapać przeciwnika w pasie głową do dołu i cisnąć nim o ziemię. Sędzia, niezależnie od tego, po czyjej jest stronie, musi ratować kark zawodnika. Ale śmierć lub kalectwo może zadać całkiem przepisowy cios. Takie przypadki choć niezbyt często, jednak się zdarzają. Pojedynki bowiem nie odbywają się na czas i punkty, lecz do dwóch lub trzech upadków. Chodzi o to, by w jakiś sposób położyć przeciwnika na macie i przytrzymać przez trzy sekundy. Jako upadek liczy się też 20-minutowa nieobecność na ringu. Wojownicy lucha libre mają swoje sposoby, by wysłać tam zawodnika i zdobyć cenne punkty. W zwykłej walce nie chodzi jednak o to, by wygrać, bo zwycięzca najczęściej nie dostaje żadnej nagrody. Celem jest nie przegrać. Jeśli przegra cabellera, czyli zawodnik bez maski, zwycięzca goli mu pasmo włosów. Reszty czupryny pozbawia go dyżurny fryzjer. Przegrany człowiek w masce traci znacznie więcej. Na oczach widowni musi ją zdjąć i ukazać twarz. Zdarza się, że dopiero wtedy publiczność poznaje jego prawdziwe imię. Maskę Villano III na oczach tysięcy płaczących fanów rozsznurowywał jego ojciec, były zapaśnik. – Jak się nazywasz? – zapytał komentator. – Arturo Mendosa – odparł zawodnik. Bo wraz z maską stracił swój pseudonim. Jego maska już nigdy nie pojawi się na ringu. Los Hermanos Trauma na razie jedynie zrywają maski innym zawodnikom. – Publiczność nie zna ani ich twarzy, ani imion – dodaje Tomasz Gudzowaty. – To, że młodszy z braci pozwolił mi się sfotografować bez maski (choć na zdjęciu nie widać za dużo, zgodnie z jego życzeniem), uważam za dowód szczególnego zaufania i sympatii. Historia lucha libre pamięta zawodników niezwyciężonych. O El Santo Meksykanie mówią, że „umarł w masce”. Luchador postrach siał nie tylko na ringu, ale i w kinie. Czasem sam, czasem z innym niezwyciężonym, Blue Demonem, stawiał czoło wampirom, Drakuli, pokonał córkę Frankensteina... W sumie nakręcił ponad 50 filmów! Dzisiejsi luchadores poza ringiem występują w telenowelach, tańczą z gwiazdami jak Latin Lover, otwierają bary jak El Shocker. Również Los Hermanos Trauma żyją dzięki lucha libre. – Lucha libre profesional to z definicji sport zawodowy i biznes – tłumaczy fotograf. – Może zawodnicy nie są w nim największymi rekinami, ale wszystko kręci się wokół nich. Federacje to dobrze zorganizowane przedsiębiorstwa, których celem jest jak najlepiej sprzedać widowisko. Dokąd sława zaprowadzi Los Hermanos Trauma i innych zawodników z La Loba w Chimalhuacán? Czas pokaże...
Nowe miejsca najlepiej zwiedzać z ich mieszkańcami. Z tym że ta zasada w Walencji się nie sprawdza. Nie w dniach 18 i 19 marca, podczas największego święta, Las Fallas. Wtedy Walencjanom w głowach tylko płomienie.
Karykatury hiszpańskich polityków, aktorów, celebrytów. Ale też Obama, elfy, wróżki i dżin z lampy… Jest ich z 700. Wykonane z papier mâché i tworzyw sztucznych, ogromne, kilkumetrowe stwory. Na dodatek ustawione jeden na drugim, tworzące piramidy o wysokości nawet 30 m. O figurach i imprezie „w płomieniach” słyszałam wielokrotnie od znajomych, Sergiego i Eli. Że to wyjątkowe święto, i wyjątkowe miasto... W końcu więc jestem, dzień przed wielkim finałem Las Fallas. Przyjaciele obiecują oprowadzić mnie po okolicy, ale na razie zdradzają, o co w tym wszystkim chodzi. Wieki temu walencjanie podzielili się na bractwa, tzw. casal falleras. I to one ze sobą rok w rok rywalizują: które z nich wystawi ładniejsze postaci, komu uda się zwerbować lepszych projektantów… Aby zgromadzić pieniądze na papierowe olbrzymy, członkowie poszczególnych bractw dobrowolnie się opodatkowują. Najbogatsze, jak Campaner czy Pilar, stać potem na wystawienie figur nawet za 600 tys. euro. Wszystko po to, żeby 19 marca poszły z dymem. Na powitanie wiosny! Nie chcę odrywać moich przyjaciół od robienia zdjęć figurom. Zmywam się więc i na własną rękę zwiedzam Walencję. Ponoć wszystko jest tu w zasięgu spaceru. Obieram azymut na katedralną wieżę Micalet. W wąskich uliczkach, wzdłuż których wznoszą się wysokie średniowieczne, renesansowe i modernistyczne kamienice, tracę ją z oczu. Dlatego szybko się poddaję i idę po prostu do przodu. W ten sposób trafi am na plac Almoina, z sadzawką pośrodku. Wzdłuż jej brzegów stoi kilka osób, którzy uporem czegoś w jej głębi wypatrują. Przyszłości? Zamiast lustra wody szklana tafla, a pod nią rozciąga się 2500 m2 przeszłości, czyli ruiny rzymskiej i arabskiej Walencji. Kupuję bilet do Museo de la Almoina i przez godzinę spaceruję ulicami starożytnego miasta. Aby dotknąć starożytności, można też iść do katedry. Najpierw wznosiła się tu rzymska świątynia. Po przyjęciu chrześcijaństwa stała się kościołem. Przez kilkaset lat arabskiej obecności służyła muzułmanom za meczet. Chrześcijanie wrócili tu po raz pierwszy w 1094 r. dzięki Cydowi. Jego panowanie nie trwało długo. Ostateczny cios Arabom zadał dopiero król Jaume I, zajmując miasto w 1238 r. Po rekonkwiście budowla po raz kolejny została przywrócona chrześcijaństwu. Podobny los spotkał większość meczetów. Wciąż jeszcze w bryłach staromiejskich kościołów można dostrzec islamskie akcenty – charakterystyczne łuki, wieże przypominające minarety. Przy katedrze w każdy czwartek zbiera się Trybunał Wodny. Od czasów króla Jaume przed Wrotami Apostołów „ośmiu sprawiedliwych” rolników rozprawia w języku walencyjskim, wciąż używanym przez rodowitych walencjan. Przypomina nieco kataloński, więc jedynie Katalończycy – oprócz mieszkańców Walencji i okolic – rozumieją wydawane tu wyroki. Dotyczą one nawadniania pól ryżowych otaczających miasto. To ważna sprawa, bo jak twierdzą walencjanie, na tych polach rośnie najlepszy na świecie ryż do paelli. Potrawa z ryżu z dodatkiem mięsa, ryb, owoców morza i warzyw urosła do rangi narodowego dania Hiszpanii. Mało kto wie, że pochodzi właśnie z Walencji, której mieszkańcy wcale Hiszpanami się nie czują! Jak się robi paellę valencianę? Każdy kucharz ma swój jedynie właściwy przepis. O szczegóły nie zapytam ani Eli, ani Sergiego, bo zaraz by mnie prowadzili do swoich ulubionych knajp. A tam biesiada do późnego wieczora… Dlatego spuszczam głowę i modlę się, by nie spotkać na ulicy nikogo znajomego. Ryzyko jest olbrzymie, bo właśnie zbliżam się do plaza de la Reina, a podczas Las Fallas to tu prowadzą wszystkie drogi. Słowo „punktualnie” w Hiszpanii zazwyczaj jest traktowane dość elastycznie, ale w przypadku la mascleta, czyli pokazów pirotechnicznych, walencjanie mentalnie łączą się z zegarem atomowym. Pierwszy strzał rozlega się punkt 14.00! Największe fajerwerki odpalane są na placu del Ayuntamiento. Po kilku minutach strzelania dym szczelnie zasnuwa niebo. Za chwilę strzały rozlegają się we wszystkich częściach miasta, bo każde bractwo odpala swoje ładunki. Petardy eksplodują również na plaza de la Reina, gdzie trwają ostatnie przygotowania do procesji. O 16.00 zaczynają się tu schodzić członkowie bractw z naręczami kwiatów. Rzucą je następnie pod stopy olbrzymiej figury Matki Boskiej. Członkowie wszystkich casal falleras są ubrani w tradycyjne stroje. Ten kobiecy powinien składać się z jedwabnej spódnicy ze sztywną halką, gorsetu i trzewiczków. Wszystko wyszyte w kwiaty. A im więcej jest w tym złota i cekinów, tym lepiej. Kompletny strój kosztuje co najmniej 2 tys. euro – o ile sukienka zrobiona jest z taniego materiału. Ale pamiętajmy – jesteśmy w Walencji – mieście, które swoje bogactwo zawdzięcza handlowi jedwabiem. Dlatego szanujące się mieszkanki paradują w stroju wartym nawet 10 tys. euro i więcej. Dzięki dochodom z obrotu jedwabiem miasto otoczyło się najpotężniejszym w Europie murem. Przetrwał wiele wojen i oblężeń praktycznie bez szwanku. Strawił go dopiero XIX-wieczny pogrom średniowiecznych obwarowań. Ocalały jedynie dwie bramy: Torres de Serranos (z końca XIV w.) i Torres de Quart (z XV w.). Odchodzące od nich ulice Quart i Serrano wyznaczają granice artystycznej dzielnicy El Carmen. Kamienice są tu może nieco mniej zadbane, uliczki bardziej ciasne i poplątane, ale klimatu nie da się porównać z żadnym innym miejscem Walencji. Po rekonkwiście w El Carmen przebywali ostatni muzułmanie. Z biegiem stuleci okoliczne domy popadały w ruinę, a reputację jej mieszkańców znacząco zaniżał przebywający tu element kryminalny – drobne łotrzyki i prostytutki. Dopiero w XX w. coś zaczęło się zmieniać. Do zniszczonych i tanich posesji wprowadzili się artyści. Włóczę się od knajpki do knajpki z flamenco, od galerii ze sztuką do galerii z biżuterią. Wszystkie zatłoczone, wszystkie z klimatem. Ulice toną w kolorowych światłach, trafiłam na calle Cuba i Sueca. To zakątki najbogatszych bractw, biedniejsze stać jedynie na symboliczne oświetlenie. Co nie znaczy, że na ich uliczkach nic się nie dzieje! Trudno zliczyć, ile zabaw odbywa się dziś w nocy – w barach, na ulicach, w namiotach. O północy w całym mieście strzelają fajerwerki. Największy z pokazów sztucznych ogni odbywa się właśnie dziś w nocy, czyli 18 marca. W każdy inny dzień mogłabym bawić się do rana, a potem spać do południa. Ale jutro o godzinie 8 rano padnę ofiarą tradycyjnej pobudki zwanej la desperta. Wykona ją maszerująca po ulicach orkiestra lokalnego bractwa. 19 MARCA Po takiej dawce hałasu z samego rana wiem, że będę potrzebowała ciszy. Może znajdę ją nad rzeką? Jeszcze kilkadziesiąt lat temu przez Walencję przepływała Turia. Rzeka, zazwyczaj spokojna i leniwa, co kilka lat występowała ze swego koryta. Miarka przebrała się w 1957 r. Podczas powodzi woda zalała miasto, w niektórych miejscach do wysokość nawet 5 m. Setki osób straciły życie, mnóstwo domów zostało zniszczonych. Wówczas zapadła ostateczna decyzja, by rzekę wyprowadzić poza Walencję. Udało się. Teraz, jeśli ktoś chce sfotografować się z Turią, musi udać się na plaza de la Virgen, gdzie w 1976 r. odsłonięto fontannę Rzeka Turia. Z tym że walencjanie wyobrażają ją sobie jako dobrze zbudowanego mężczyznę. Otacza go osiem kobiet symbolizujących kanały, którymi doprowadzana jest woda na pola. Po prawdziwej Turii pozostało 9 km żyznego dna. Powstał tu wielki pas zieleni – parków, galerii, terenów sportowych. Jednym słowem… ... CulTuria. Tak bowiem nazywa się cały projekt zagospodarowania starorzecza. Na początek Bioparc, czyli nowoczesne zoo. Wybiegi są przestronne, bardzo rzadko odgrodzone kratami czy szkłem. Prawdziwymi gwiazdami są lemury. Siadam na ławeczce, a nade mną drzemie jeden ze zwierzaków. Kilka następnych leniwie przechadza się po alejce między zwiedzającymi. Zaraz po wyjściu z parku dopada mnie bardzo silny prąd. Prąd sztuki nowoczesnej! Porywa i niesie obok rzeźb, licznych pawilonów artystycznych, łuków mostów, które teraz, na sucho, otrzymały nowe życie jako oryginalne ozdoby ogrodowe. Kilka z nich udekorowano kwiatami, przez inne przebijają się palmy. W końcu docieram do ultranowoczesnego Miasteczka Sztuki i Nauki. Kosmiczny projekt Santiago Calatravy przeniósł Walencję w XXI w. Budowle jednym kojarzą się z hełmami kosmitów, inni widzą w nich krążowniki międzygalaktyczne. Dla mnie to niezwykła porcja doskonałej architektury. Wzniesienie całego miasteczka miało kosztować 150 mln euro. Mistrz Santiago Calatrava słynie jednak z potknięć przy robieniu kosztorysów swoich budowli. Inwestycja po 16 latach zamknęła się w 1282 mld euro, czyli kosztowała 8,5 razy więcej, niż przewidywano. Dla dobra miasta i turystyki przymknięto oko na tę drobną różnicę. Jednak po kilku większych ulewach w prasie zawrzało, że za taką cenę budynki mogłyby przynajmniej nie przeciekać! – Nie trać na nie czasu! Idź od razu do Oceanografic! – Sergi sam do mnie dzwoni. Nie słucham się go i najpierw oglądam mało ciekawy film, a potem zwiedzam muzeum nauki. Po kilku godzinach przyznaję: Sergi miał rację. Gdybym od razu, tak jak radził, weszła do oceanarium, mogłabym spędzić chwilę w najdłuższym podwodnym tunelu w Europie, oglądając krążące nad głową niczym u-booty rekiny żarłacze. Cóż, następnym razem. Przyjaciele dzwonią: – Gdzie jesteś? Przecież za chwilę rozpocznie się Nit de la Crema, finał Las Fallas! W takim momencie nie mogę ich opuścić! O godz. 22 podpalone zostaną mniejsze figury. Dwie godziny później z dymem pójdą większe. O 1.00 w nocy wszyscy przejdą na plaza del Ayuntamiento. Tam, na balkonie ratusza, Fallera Mayor, czyli miss bractwa, które wygrało konkurs na najbardziej spektakularną papierową figurę, da hasło do rozpoczęcia wielkiego pokazu sztucznych ogni. To od nich zajmie się największa papierowa piramida ufundowana przez władze Walencji. W jakim innym mieście z taką pompą puszcza się z dymem pracę kilku tysięcy osób? Piękniejszej katastrofy nie mógłby sobie wymarzyć nawet Grek Zorba! WALENCJA - NO TO W DROGĘ CZAS: 2 DNI KOSZT: 2 TYS. ZŁ (W TYM BILET LOTNICZY) INFO Położenie: W Hiszpanii, nad Morzem Śródziemnym. Ludność: ok. 800 tys. Język: hiszpański (kastylijski) i valenciano (walencyjski) – zbliżony do katalońskiego. Waluta: euro; 1 euro = 4,4 zł. Przez cały rok, choć najciekawiej jest w marcu. Wtedy dni są zazwyczaj dość ciepłe (13–18°C), ale wieczorami robi się chłodno. W hiszpańskich domach przeważnie nie montuje się centralnego ogrzewania. Nie ma bezpośredniego połączenia lotniczego z Walencją. Odpowiednio wcześniej zarezerwowany bilet z jedną lub dwoma przesiadkami kosztuje ok. 1 tys. zł. Można też dolecieć tanimi liniami do Barcelony (od 600 zł), a następnie pociągiem (od 22 do 44,60 euro w jedną stronę). Latem kursują czartery do Alicante. W Walencji doskonale działają komunikacja autobusowa oraz metro. Mapki z przystankami i stacjami dostaniemy w punktach informacji turystycznej. Przy okazji poprośmy również o mapkę Valenbisi, www.valenbisi.com. Ten miejski system wypożyczania rowerów cieszy się olbrzymią popularnością. Stanowiska z rowerami oraz terminale, gdzie można kupić kartę (10 euro za tydzień), rozsiane są po całym mieście. Hotele z sieci Husa (od 56 euro za noc), www.husa.es. Apartamenty: www.waytostay. com, www.friendlyrentals.com. Przykładowa cena: apartament Flora Quart, w którym może zamieszkać do 6 osób, kosztuje 55 euro za noc. Barceló Valencia, www.barcelo.com, od 54 euro za pokój. Za paellę zapłacimy od ok. 17 euro. W barach i restauracjach, np. Casa Roberto (c/Maestro Gozalvo 19, www.casaroberto.es), zjemy obiad za blisko 30–70 euro. Nigdzie nie ma lepszych oliwek, serów i gotowych tapas jak na Mercado Central. Na stoiskach cukierniczych sprzedawane są tradycyjne walencyjskie wypieki. Dostaniemy tu też turrony, czyli hiszpańskie nugaty krojone z bloku na wagę. Podczas Las Fallas trzeba spróbować smażonych na głębokim tłuszczu churros, czyli podłużnych paluszków, i bunuelos – smażonych na głębokim tłuszczu kulek z ciasta dyniowego. Obydwa smakołyki serwowane są z sosem czekoladowym.
Miło popatrzyć, jak zrujnowana osada fabryczna zamienia się w awangardowe architektonicznie miasteczko.
Atrakcją Żyrardowa są nie tylko zabytki, ale tempo, w jakim XIX-wieczne fabryki lnu odzyskują swój dawny blask. W byłych magazynach powstają modne galerie, hale produkcyjne zamieniają się w nowoczesne lofty, a w warsztatach urządzane są stylowe restauracje. Nic dziwnego, że projekt odnowienia tutejszej osady pofabrycznej zwyciężył właśnie w polskim etapie konkursu Komisji Europejskiej na Najlepsze Europejskie Destynacje Turystyczne – EDEN. W tej chwili miasto przypomina gigantyczny plac budowy. Obok wielkich budynków odtwarzane są latarnie, ławki i chodniki. To nie pierwsza w historii niezwykła przemiana tego miejsca. Prawie dwieście lat temu zapyziała mazowiecka wioseczka Ruda Guzowska zamieniła się w tętniące życiem miasto – Żyrardów. Francuski inżynier Filip de Girard (od którego nazwiska ochrzczono nowy gród) dokonał tej metamorfozy za pomocą wynalezionej przez siebie maszyny do mechanicznego przędzenia lnu. W 1833 r. z warszawskiego Marymontu przeniósł tu zakłady włókiennicze, dając początek niezwykłej fabrycznej osadzie. Jej rozkwit nastąpił po roku 1857, kiedy właścicielami zakładów zostali dwaj niemieccy przedsiębiorcy Karol August Dittrich i Karol Teodor Hielle. Postanowili oni zbudować przemysłowe miasto idealne. Fabryczny klimat przetrwał tu do dziś, choć same zakłady zamknięto blisko 20 lat temu. Pierwsze pięć minut spaceru po wyjściu ze stacji kolejowej nie robi najlepszego wrażenia. Trzeba zacisnąć zęby i iść wzdłuż zaniedbanych kamienic i bloków. Ciekawie zaczyna robić się tuż przed placem Jana Pawła II. Są tu kościół farny, ratusz, przedszkole i bloki robotników. O tym, jak wysoko stali w fabrycznej hierarchii, świadczą ceglane ornamenty ich domów. Po drugiej stronie ulicy wznoszą się zabudowania fabryki, w których powstają dizajnerskie Lofty de Girarda. Powoli wchodzi się w klimat minionej epoki. Ale nie do końca: w odczyszczonych ceglanych murach starej i nowej przędzalni już zadomowili się nowi mieszkańcy. Wszędzie pachnie luksusem – w nowych sklepach i w restauracji Szpularnia, której wystrój jest udanym melanżem XIX-wiecznego fabrycznego wnętrza i nowoczesności. Jak wyglądały te budynki jeszcze dwa lata temu, można sobie wyobrazić, patrząc na zniszczone hale produkcyjne wzdłuż ul. Nowy Świat. Tutaj znajduje się idylliczny park otaczający willę Karola Dittricha (obecnie muzeum, w którym m.in. odtworzono wnętrze mieszkania rodziny robotniczej z XIX w.), a przy biegnącej nieopodal ul. Armii Krajowej niszczeją wille dyrektorskie. Po 3 min dochodzi się do magicznego Sklepu Wokulskiego. Od niedawna działa on przy Fabryce Lnu, jedynej części dawnych zakładów, która funkcjonuje. Zza szyby widać tkaczy przy pracy, na półkach leżą lniane ubrania, torby, serwety. Jest też kolekcja obrusów sygnowana imieniem Magdy Gessler. Nieopodal w Lnianym Zakątku rozgościła się konkurencja dla Wokulskiego. Do innych hal bielnika (kiedyś bielono w nim len) wprowadzili się artyści. Od kilku miesięcy działa tu Performer – galeria i kawiarnia w jednym. Wybór, co na początek: wystawa czy kawa, należy do ciebie!
Zapomnij o zegarku, pośpiechu i nerwach. W tej podróży kluczem do sukcesu jest umiejętność bezstresowego błądzenia.
Pojechałam do Meksyku, by się odnaleźć. Metafizycznie. Okazało się, że najczęściej musiałam szukać się w sensie dosłownym. Zabytki skutecznie się przede mną chowały. Nie pomagali mi też sami Meksykanie. – Uspokój się – powtarzał Mauricio. – W Meksyku wszystko płynie. Nie możesz czegoś znaleźć, znaczy tak ma być. Unieś się na fali i na niej płyń – pouczał. Dlatego pierwszy dzień w DF (od Distrito Federal), jak Meksykanie nazywają swoją stolicę, spędzam w Lasku Chapultepec, ulubionym miejscu niedzielnych spacerów. Na wzgórzu świerszczy Kiedy wyłaniam się na powierzchnię ze stacji metra, uderza mnie hałas. – Tylko 10 peso, 10 peso to warte, 10 peso to kosztuje – śpiewają sprzedawcy rozmaitych świecących się kółeczek, filmów o więzieniach świata, jajek, które po zwilżeniu wodą zamieniają się w dinozaury. Tłumy spacerowiczów przepływają obok tłumów sklepikarzy, którzy po obydwu stronach drogi rozstawili swoje kramy. Każdy z nich głośno zachwala swój chiński towar. Wszystko to zmieszane z zanieczyszczeniem, jet lagiem i rozrzedzonym powietrzem ( jestem przecież na wysokości 2200 m n.p.m.) sprawia, że moja głowa znajduje się na krawędzi eksplozji. Na szczęście im głębiej wchodzę do parku, tym spokojniej. Alejki rozgałęziają się i prowadzą do pomników, rzeźb, fontann. Kilka minut wędrówki i jestem zgubiona w ich labiryncie. Muszę zapytać o drogę. Później zrozumiem, że Meksykanie udzielają odpowiedzi na to pytanie niezależnie od tego, czy ją znają. Mijają kolejne minuty wędrówki, która do żadnego wyjścia mnie nie prowadzi. Uspokajała mnie myśl, że nawet błądząc kilka dni, w Meksyku nie umrę z głodu. Zawsze znajdę kogoś, kto, choć niezdolny wytłumaczyć, którędy iść, sprzeda smakowite chipsy ziemniaczane albo bananowe z solą, chili i sokiem z cytryny. Ci, co błądzą dłużej, posilą się chrupkim chicharrónem, czyli wysmażoną świńską skórą. Wbrew pozorom smakuje całkiem nieźle. Szczególnie jak się długo wędruje… Chapultepec w języku nahuatl znaczy „wzgórze świerszczy”. Trudno powiedzieć, co bardziej w tych świerszczach urzekło Mexiców zwanych u nas Aztekami: pieśni czy smak. Smażone lub suszone do dziś stanowią jeden z meksykańskich przysmaków. Podczas wędrówki z mitycznego Aztlanu Aztekowie tutaj zatrzymali się na odpoczynek. Po chwili ich przywódca Tenoch ogłosił, że dotarli do swojej ziemi obiecanej. Aztekowie osiedlili się na pobliskiej bagiennej wysepce pośrodku jeziora i założyli Tenochtitlán. Minie sto lat i niewielka osada stanie się stolicą wielkiego imperium. Z Chapultepec do Tenochtitlánu akweduktami płynęła krystalicznie czysta woda. Niektóre drzewa pamiętają jeszcze tamte czasy, a jedno z nich, jak głosi legenda, zostało zasadzone osobiście przez Tenocha. W pałacu wzniesionym na wzgórzu, pośrodku świętego lasu, kolejni tlatoani, czyli władcy, wypoczywali od zgiełku stolicy. Obecnie w tym miejscu wznosi się jeden z nielicznych w Ameryce Łacińskiej zamków, a w nim muzeum miasta. Cortés i jego ludzie dołożyli wszystkich starań, by po imperium nie został kamień na kamieniu. Pałace, piramidy i domy Tenochtitlánu zrównano z ziemią. W ich miejsce naj pierw wyrosły barokowe budowle, a w XIX w., gdy Meksyk zafascynował się Francją, stopniowo wypierały je modernistyczne kamienice. Dziś poszczególne dzielnice miasta stanowią udaną mieszankę Madrytu i Paryża przyprawioną pełnym zdecydowanych barw latynoskim charakterem. Wszystkie dystrykty jednej z największych metropolii świata spina metro. Codziennie jeździ nim przynajmniej połowa mieszkańców blisko 20-milionowego miasta. Pasażerowie mówią prawie 50 językami indiańskimi, poza tym słychać języki ze wszystkich stron świata. Na szczęście, żeby nie zgubić się w tym podziemnym labiryncie, wystarczy kilka słów: dirección (kierunek), salida (wyjście), entrada (wejście) i diez pesos (10 peso – powszechna cena wszystkiego, co sprzedają wędrowni sprzedawcy na każdym z odcinków trasy). Wysiadam na Zócalo, głównym placu miasta. Szukanie trupa Największy w Ameryce Łacińskiej plac powstał na gruzach azteckiego centrum ceremonialnego. Wokół rynku w okazałych kamienicach mieszczą się sklepy ze złotem, hotele i staromodne kioski z gazetami. Nie mogę oderwać wzroku od fotografii z pierwszych stron sprzedawanych tu dzienników. Ciała bez głów, głowy bez ciał albo bliżej niesprecyzowane szczątki w apokaliptycznej scenerii. To dlatego, że Meksyk jest w stanie wojny z kartelami narkotykowymi. Przez chwilę na fotografii spalonego doszczętnie samochodu próbuję wypatrzeć dwa ciała… – Niezłe ujęcie, prawda? – zaczepia mnie przechodzień. Uświadamiam sobie, że właśnie wkręciłam się w grę „znajdź trupa”. Makabryczna okładka przyciągnęła mnie szybciej niż Indianie z innych części Meksyku sprzedający swoje rękodzieło w bardzo dobrych cenach. Turyści kupują, kieszonkowcy kradną, a wszystkiemu ze stoickim spokojem przyglądają się przemili policjanci. Na Zócalo każdy ma swoje miejsce. Nieopodal tańczą „neo-Aztekowie”. Hołdują modzie prehiszpańskiej, tak przynajmniej myślą. – Przez nasze ciała przepływa ta sama energia, którą odbierali azteccy przodkowie – tłumaczy mi jeden z tancerzy. Tutaj, za sprawą Templo Mayor, jest ona szczególnie mocno wyczuwalna. Główną świątynię Tenochtitlánu odkryto w 1978 r. podczas prac budowlanych. Zostały z niej tylko kamienie. W muzeum przylegającym do ruin oglądam to, co znaleziono podczas wykopalisk: ceramikę, rzeźby i wizerunki bogów, których czas się skończył w momencie przybycia Hiszpanów. Koniec ich świata nastał 13 sierpnia 1521 r. wraz z upadkiem Tenochtiotlánu, kiedy Cuauhté moc, ostatni tlatoani poddał miasto konkwistadorom. Kosmiczna tajemnica W Meksyku jest kilkadziesiąt prehiszpańskich miast udostępnionych turystom. Jeszcze więcej jest tych, które odwiedzają jedynie Indianie. Dlatego od razu jadę do Palenque, jednej z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych metropolii Majów. Nie jestem w stanie zrozumieć, dlaczego to nie to miasto, lecz Chichén-Itzá zostało jednym z nowych siedmiu cudów świata, bo ma wszelkie cechy turystycznej gwiazdy. Pięknie położone w deszczowym lesie, w doskonałym stanie zachowały się tu świątynie, pałace, płaskorzeźby, a nawet sieć kanałów. Ma też bardzo medialną rzecz – tajemnicę. W 1949 r. w Świątyni Inskrypcji odkryto zasypany gruzem korytarz. Poprowadził on do komory grobowej jednego z najwybitniejszych władców majańskich – Pakala Wielkiego. Na wielkiej płycie nagrobnej przedstawiono władcę w obcisłej tunice boga kukurydzy, z bransoletkami u nóg i w specyfi cznej pozie. Jedni widzieli w tym moment przejścia do świata zmarłych, inni… astronautę w kombinezonie odlatującego rakietą kosmiczną. Komorę grobową Pakala teraz można zobaczyć w muzeum przy ruinach, a jej kopię w Muzeum Antropo logii w mieście Meksyku. Tak naprawdę nikt nie wie, ile jeszcze tajemnic skrywa w sobie miasto. Badania wciąż trwają. Świeczka na kochankę Ulice San CristÓbal de las Casas pachną francuskimi ciasteczkami i indyjskimi kadzidłami. Mieszkańcy mają dziwne ciągoty do dredów, buddyzmu i indiańskiego rękodzieła. Co drugi z nich jest hipisem. Przejawia się to głównie miłością do marihuany oraz modlitwą w intencji zapatystów między jednym a drugim skrętem. Są też Majowie, głównie z grupy etnicznej Chamula, którzy po mistrzowsku wciskają turystom plecione paski i bransoletki z przemytu z Gwatemali. Noszą niesamowite ciuszki i nie pozwalają się fotografować. Wśród turystów krążą mrożące krew w żyłach historie o aparatach, które nie przetrwały spotkania z ich maczetami. Dlatego spacerując wzdłuż głównej ulicy Real de Guadelupe, zachowuję się bez zarzutu. Trudno mi jednak poradzić sobie z bólem serca na widok zdjęć ulatujących mi przed oczami. Na bazarze rękodzieła zaczynam kombinować. Udaję, że fotografuję zabawki z fi lcu, a poluję na Indianki, które przez przypadek wejdą mi w kadr. – Dlaczego nie mogę ci zrobić zdjęcia – pytam jednej z Chamula. – Bo potem je sprzedasz i zostaniesz bogata, a ja nic z tego nie będę miała – odpowiada kobieta Tego dylematu nie mieli Indianie Lacandón. Czarno-białe fotografi e ostatnich nieschrystianizowanych Majów oglądam na wystawie w domu fundacji Ka-Bolom. Fundacja pracuje nad projektami na rzecz zachowania ich kultury. Nieopodal znajduje się Muzeum Medycyny Majów. Kolejna fundacja, tym razem majańskich znachorów, ma na celu uratowanie i przekazanie następnym pokoleniom tajemnic medycyny naturalnej. Przy muzeum znachorzy prowadzą aptekę. Na pamiątkę kupuję kilka lekarstw. Kiedy po kilku dniach muszę ich użyć, okazuje się, że… działają! Przestaję się dziwić, że Majowie wciąż się u nich leczą i korzystają z pomocy szamanów. Problem w tym, że białym niełatwo jest do nich dotrzeć. Na pewno jednak spotkamy ich w kościele w San Juan Chamula. Minibus zatrzymuje się kilka metrów od trzech zielonych krzyży z przymocowanymi gałęziami pinii. W dali widzę kolorowy kościół. Od razu otaczają mnie Indianki z naręczami rękodzieła. Nie chcę pamiątek. Chowam aparat, żeby nie kusił. Na ulicach miasteczka lepiej nie robić zdjęć, a w słynnym kościele pod żadnym pozorem nie wolno. Jeszcze tylko 20 peso za wstęp i jestem w najdziwniejszym kościele Meksyku. W jego wnętrzu powietrze wypełnione jest dymem, podłoga wyłożona igliwiem, a na ołtarzu zawodzi orkiestra. W mroku dostrzegam siedzące na posadzce grupki Chamula. Przed nimi palą się rzędy kolorowych świec. W ostatnim rzędzie ustawiają butelki z fantą, sprite’em i wodą. Skoro duchy lubią papierosy, dlaczego miałyby stronić od kolorowych napojów? Obok w torbach dwa jeszcze żywe koguty. Za chwilę zostaną okadzone dymem świec i jednym sprawnym ruchem ktoś ukręci im łeb. Wszystkiemu przyglądają się stojące wzdłuż ścian figury świętych. Mają białe jak papier twarze, krwistoczerwone wąskie usta i lusterka na szyi. Kilka ? gur nie ma lusterek. Za karę. Pochodzą ze spalonego kościoła. Skoro nie uratowały go przed ogniem, znaczy, że nie mają mocy. Święci co chwila znikają w kłębach dymu z kadzideł. – Dym jest ich pokarmem – tłumaczy mi kościelny. Na ołtarzu centralną ? gurą jest Jan Chrzciciel, u jego boku znacznie mniejszy Jezus. – Bo nie jest tak skuteczny jak Jan Chrzciciel – słyszę wyjaśnienie. Dostaję propozycję, bym się oczyściła. Naprzeciwko pod obrazem stoi wolny curandero (znachor). Podobno od miejscowych bierze nawet do 1,5 tys. peso. Mnie zdiagnozował na 250. W dodatku z gwarancją stuprocentowego efektu! To miejsce specyficznej pobożności nie jest wyjątkiem. W sklepie z dewocjonaliami obok ? gurek Madonny z Guadelupe i świętego Józefa sprzedają różnokolorowe Santa Muerte. Świętą Śmierć przedstawia się jako szkielet ubrany w długą szatę albo jako piękną kobietę. Jej kult, choć potępiany przez Kościół katolicki, z roku na rok zdobywa nowych wyznawców. W mrocznej głębi sklepu czuję się jak w aptece czarnoksiężnika. Spaceruję wzdłuż półek i widzę świece, proszki, pomady, płyny na każde schorzenie i pragnienie duszy: miłość, przyjaźń, pieniądze, ochronę przed złym urokiem. Kiedy proszę o świece na bolący kręgosłup, od razu dostaję odpowiednią kombinację kolorów. – A jakiego koloru świeczka rozprawi się z kochanką męża? – pytam dalej. – W tym wypadku polecam pistolet – odpowiada sprzedawca. Meksykanie w pewnych sprawach działają ekspresowo. Podróż za sześć grzybków Zupełnie inaczej brzmi recepta na pozbycie się kochanki w Oaxace. – My Meksykanie jesteśmy bardzo mało skomplikowani – tłumaczy mi Roberto. – Nasze życie obraca się wokół trzech rzeczy: comer, chupar y cojer ( jeść, pić i pieprzyć). Mąż na pewno wróci, jeśli lepiej niż kochanka przyrządzisz mole oaxaceno. Sos na bazie czekolady jest prawdziwą dumą tutejszych gospodyń. Podają go z mięsem, nadziewają nim też ciasto z mąki kukurydzianej zawinięte w liście bananowca. W Oaxace wszystkie najważniejsze muzea i zabytki teoretycznie zobaczymy, spacerując wzdłuż trasy turystycznej. Ale to właśnie w bocznych uliczkach czekają na nas prawdziwe skarby. Trzeba przejść się kolorowymi uliczkami wijącymi się wokół Basílica Nuestra Senora de la Soledad i koniecznie obejrzeć ceramikę prehiszpańskią w Museo Ru? no Tamayo. W Meksyku usta same uśmiechają się do ludzi. Uśmiech nigdy nie pozostaje bez wzajemności. Potem padają słowa „dzień dobry”, następnie „skąd jesteś?”. Tym razem jednak rozmowa w jednej z kawiarenek na Zócalo miała niestandardowy przebieg. – Z Polski? Z moim synem byłam w Krakowie i Oświęcimiu! – mówi starsza kobieta. Za chwilę ze sklepu obok wyłania się jej syn. – A byłaś już w San José del PacÍfico na grzybkach? – mówiąc to, znacząco mruga okiem. – Teraz jest sezon grzybowy – wtóruje mu mama, tak jak on znacząco mrugając. Jak mogłabym zatem nie pojechać? Następnego dnia jestem w tej miejscowości. O tym, że lubi się tutaj grzyby, świadczą grzybowe dekoracje, murale na ścianach domów oraz Indianki sprzedające dziergane na drutach i szydełku czapki i breloczki z grzybami. Jakiego rodzaju to są grzyby, dowodzą kolory i formy rękodzieła. Zatrzymuję się w najwyżej położonych bungalowach. W dole widzę miasteczko, chmury, las. – Chcesz wyruszyć w podróż? – wiecznie uśmiechnięty gospodarz bardzo wolno wypowiada te słowa. – Podróż trwa kilka niezapomnianych kolorowych godzin, biletem jest sześć grzybków zapakowanych w liść łopianu. To jak? Decydujesz się? Taniec mariachi na procesji Na szczęście zaraz odjeżdżam z powrotem do stolicy. Tam czeka mnie jeszcze wytłumaczenie taksówkarzowi, dokąd jadę, a po kilkunastu minutach spokojne acz stanowcze zapewnienie, że adres na pewno istnieje i nie zamierzam płacić za dodatkowo nabijane kilometry. Moim atutem w dyskusji są pieniądze, ale muszę pamiętać, że jak zdenerwuję kierowcę, ten może mnie wysadzić z taksówki – w środku miasta, w środku nocy, w ulewnym deszczu, z bagażem lub bez… Mimo wszystko cieszę się, że wróciłam do stolicy. Nie zostało mi dużo czasu, a przecież muszę jeszcze pojechać na wzgórze Tepeyac, gdzie rozpoczęła się konkwista indiańskich serc. W miejscu objawienia się Matki Bożej Juanowi Diego wyrosły bazyliki i kościoły. Codziennie z całego kraju ściągają tu tłumy Indian, Metysów i Kreoli. Jedni na kolanach pokonują wielki plac w drodze do ołtarza z cudownym obrazem, w tym czasie mariachi odprowadzają procesję, ktoś tańczy w maskach z lusterkami. Wokół sanktuarium sprzedawcy podkręcają głośniki z pieśniami religijnymi. Sanktuarium w Gwadelupie tętni życiem. Każda dzielnica meksykańskiej stolicy to odrębny świat ze swoim specyficznym klimatem. Na następny spacer idę reprezentacyjnymi Alameda Central, Paseo de la Reforma, skręcam w avenida Insurgentem, która doprowadza mnie do dzielnic Condesa i Zona Rosa. W secesyjnych kamienicach odkrywam designerskie sklepy i nastrojowe kawiarenki. W jednej z nich zatrzymuję się na chwilę. Muszę odpocząć, bo dziś znowu trochę pobłądziłam. Z nudów zaglądam do internetu i nie wierzę własnym oczom. Nie tylko zgubiłam drogę, ale i jeden dzień. Mój samolot wylatuje jutro, a nie pojutrze. Niestety w porę to spostrzegłam. Musiałam wrócić. Ze śmiercią im do twarzy Meksykanie śmieją się śmierci w Twarz. A śmierć uśmiecha się do nich. Chociażby na przedstawieniach pań kościotrupów w eleganckich strojach z przełomu XIX i XX w. Najpopularniejsza tego typu postać nazywa się la Catrina. W 2010 r. uroczyście obchodzono w Meksyku jej setne urodziny. La catrina karierę rozpoczęła jako bohaterka rysunków satyrycznych josé Guadalupe Posady. Wkrótce jej portrety zaczęli tworzyć zarówno rękodzielnicy, jak i artyści z najwyższej półki. Przez cały rok świetnie się sprzedają na bazarach i w galeriach. 2 listopada Meksykanów na punkcie śmierci ogarnia prawdziwe szaleństwo. Wisiorki, kolczyki, koszulki, breloczki, lizaki z la Catriną i innymi tego typu motywami rządzą Świętem Zmarłych (Dia de los Muertos). Dama kościotrup zagrała również w kilku filmach, np. Hasta los Huesos, który można zobaczyć na youtube.com. NO TO W DROGĘ: Powierzchnia: 2 mln km2. Ludność: 106 mln. Metysi – 60 proc., Indianie – 30 proc., biali (głównie potomkowie Hiszpanów) – 9 proc., inni – 1 proc. Religie: katolicy – 76,5 proc., protestanci – 6,3 proc. Języki: oprócz hiszpańskiego, jak przedstawiają oficjalne statystyki, mówi się w 65 językach indiańskich. Waluta: peso meksykańskie (MXN). 1 zł = 4,15 peso. Strefa czasowa: UTC/GMT –6 godz., czyli –7 godzin różnicy z czasem Polski. Od maja do października trwa pora deszczowa. Pada praktycznie codziennie, przeważnie wieczorem i nocą. Wówczas robi się naprawdę zimno. Większość miast i miejscowości na naszej trasie znajduje się w górach na wysokości powyżej 2 tys. m n.p.m., dlatego nawet w środku lata wieczory mogą nas przemrozić – szczególnie w San Cristobal de las Casas. W mieście meksyk (DF) najcieplej jest od kwietnia do sierpnia, kiedy średnie temperatury wynoszą od 18 do 19°C. W Puebli najchłodniejszym miesiącem jest styczeń ze średnią temperaturą 23°C, a najcieplejszym maj z 27,9°C. W Oaxace w styczniu średnio notuje się 25°C, a w kwietniu, najcieplejszym miesiącu – 31°C. Przy pobycie nieprzekraczającym 180 dni wiza wbijana jest na granicy. Jeśli planujemy zostać dłużej niż 7 dni, trzeba zapłacić ok. 240 peso. Już wypełniony przekaz powinniśmy dostać na granicy przy wjeździe. Z Polski nie ma bezpośredniego połączenia. Najtańsze przeloty oferują KLM, Air France i Lufthansa do miasta Meksyk. Warto sprawdzić również aktualne ceny rejsów lotniczych, które oferują przeloty do Cancun. Przeważnie bilet kosztuje ok. 3 tys. zł. W promocji można go jednak kupić już od 2 tys. Autobusem: dowiozą nas praktycznie wszędzie. Te I klasy i de lujo (luksusowe) odjeżdżają z dworców przypominających lotniska. Na krótszych dystansach warto się poruszać nieraz znacznie tańszymi autokarami II klasy lub tzw. colectivo, czyli minibusami. www.ticketbus.com.mx Samochodem: wypożyczenie samochodu jednej osobie zwraca się już przy trasie ok. 100 km. Warto skorzystać z tej opcji, jeśli jesteśmy pewni ze poradzimy sobie na drogach pełnych meksykańskich kierowców. Podstawą smaku kuchni meksykańskiej jest salsa verde (zielona) i salsa roja (czerwona). Pierwsza tylko teoretycznie jest mniej ostra od drugiej. Dodajemy je według uznania do naszego posiłku. Meksykańskie przysmaki: michelada (piwo z maggi, sosem worchestershire, solą, limonką i chili), chapulines (suszone lub smażone koniki polne), mole (sos na bazie czekolady i kilkudziesięciu przypraw – najlepsze w Puebli i Oaxace), czekolada (w Oaxace). W Polsce opinię o bezpieczeństwie w Meksyku psuje miastecz- ko Juarez. Jednak ta część kraju, po której przejechałam, jest bezpieczna. Swobodnie można prze- mieszczać się autostopem, chodzić wieczorami na spacery i bez obaw można zostawić bagaż w przechowalniach na dworcu. W mieście Meksyk należy pilnować torebek i nawet w zamkniętych restauracjach pod żadnym pozorem nie wolno kłaść ich na siedzeniu obok. W lokalnych barach panie zazwyczaj mogą siedzieć w bocznej, mniejszej salce. W dużej piją jedynie panowie. W Gwadelupie pod koniec mszy ksiądz prosi o wystawienie do poświęcenia medalików i przedmiotów kultu zatwierdzonych przez Kościół katolicki. Meksykanie, szczególnie ci zadzierający z prawem, modlą się do Santa Muerte, a złodzieje i przemytnicy do Mal Verde. Ich ? gurki można znaleźć w każdym sklepie z dewocjonaliami. Lucha libre to wolna amerykanka po meksykańsku. Bohaterami wielkich show są zamaskowani zawodnicy. Wskazane szczepienia: WZW A, WZW B, błonica, tężec, polio, dur brzuszny. Pod żadnym pozorem nie wolno pić wody z kranu! Uważajmy też na dania z owoców morza. Nie należy się jednak bać posiłków kupowanych na ulicy. Owoce nadają się do spożycia po przemyciu wodą, można też je zdezynfekować rozpuszczanymi w wodzie kroplami bakteriobójczymi. Ambasada Polski w Meksyku Meksyk, Cracovia 40, Col. San Angel , 01000 Tel.: +52 55 5481 2050, wew. 101 www.meksyk.polemb.net meksyk.amb.sekretariat@msz.gov.pl Ambasada Meksyku w Polsce al. Jerozolimskie 123a, p. 20 Warszawa tel. 22 646 88 00 embamex@ikp.pl wwww.visitmexico.com www.peoplesguide.com www.geographia.com www.lonelyplanet.com www.tripadvisor www.virtualtourist.com www.mexicoentero.pl Poczuj klimat FIlm: seria programów wojciecha cejrowskiego Boso przez świat – Meksyk. Nie tylko przekonuje do podróży, ale bardzo wiernie oddaje klimat kraju Amores perros, reż. Alejandro González Inárritu. Walki psów, namiętności i dramaty w plenerach miasta Meksyk. Frida, reż. Julie Taymor. Historia Fridy Kahlo – malarki z Coyoacanu. Życie w tej artystycznej dzielnicy DF niewiele zmieniło się przez ostatnie 50 lat. Książki: H. Krzywicka-Adamowicz Meksyk, orzeł, wąż i opuncja. Zawarte w książce wspomnienia tchną czasem myszką (książka napisana w latach 60.), ale nie nudzą. n Mexico – Lonely Planet – najmniej zawodny przewodnik po Meksyku. Jego zaletą jest olbrzymia ilość informacji praktycz- nych, wadą – olbrzymia objętość i waga. Muzyka: Camila – piosenki tego zespołu, grającego lekki rock, zajmują pierwsze miejsca list przebojów. el Tri – największa gwiazda meksykańskiego rocka lat 70. i 80. Paulina rubio – gwiazda pop, królowa dyskotek. CZAS: 14 DNI KOSZT: 1,3 TYS. ZŁ (PLUS BILET LOTNICZY 3 TYS. ZŁ)
Indianie Chamulas do perfekcji opanowali sztukę wyciskania z turystów ostatniego peso. Dopiero gdy pytam o ich rodzinne miasto – San Juan Chamula, miękną. I spuszczają z ceny.
Targ w San Cristóbal de las Casas. Haftowane koszule, obrusy, filcowe zabawki... Nie mniej kolorowe są same sprzedawczynie, Indianki z Zinacantán i San Juan Chamula. – Co sobie weźmiesz? – pytają i podają mi tkany pas, taki sam jaki mają na sobie. Cena 250 peso. Tyle że wcale nie chcę go kupić. Grzecznie dziękuję i odchodzę. – Dam ci za 100 peso – krzyczy za mną. – Wezmę za 50 – rzucam na odczepnego, a kobieta kiwa głową na zgodę. W tym momencie nie mogłam się wycofać. Daję jej banknot, dziewczyna jednak nie ma reszty. To może kupię jeszcze jeden pasek? Chamulas, bo tak się ich nazywa, są niepiśmienni, ale liczyć umieją. Wszystko też ma u nich swoją cenę. Również wizerunek. Uśmiechniętą twarz na zdjęciu wyceniają na prawie 10 peso. I lepiej zapłacić, bo w najgorszym razie może to być ostatnia fotka zrobiona naszym aparatem. Biedni Indianie wzbudzają współczucie u lokalnych władz (więc nikt ich nie ściga) i litość u turystów (więc kupują od nich plecione paski, bransoletki, torebki). Na koniec wzbudzają nienawiść właścicieli sklepików, bo ceny, jakie dają Chamulas, są dużo niższe od ich cen. – Do tego chodzą słuchy, że towar pochodzi z przemytu z Gwatemali – podburza mnie jeden z nich. Indianie Chamulas ze swoimi bransoletkami, paskami, torebeczkami skutecznie też konkurują z lokalnymi artystami zwanymi artestanos. – Z każdym nowym kryzysem tylko ich przybywa – mówi o tych ostatnich Luz Elena Arroyo Irigoyen, szefowa La Casa de las Artesanías, czyli meksykańskiej Cepelii. Z tego właśnie powodu około 20 lat temu wokół ruin w Chichén-Itza pojawili się pierwsi rzeźbiarze. Na początku ich wytwory boleśnie godziły w poczucie estetyki i piękna. Niezależnie od jakości wciąż jednak rosła liczba turystów, którzy musieli przywieźć sobie tradycyjną drewnianą maskę. Obecnie ich ilość już dawno przekroczyła liczbę piramid, a same dzieła w niektórych miejscach skutecznie przysłoniły ich widok. Na szczęście z biegiem lat wśród kilkuset osób zajmujących się rzeźbą zaczęły wyłaniać się prawdziwe talenty i wśród tandety można wyłowić istne cudeńka. W Meksyku kwitnie nie tylko rzeźba. W Valladolid u Beto Silvy kupimy doskonałej jakości ręcznie robione sandały. Te najlepsze mają podeszwy z opon samochodowych. Przy okazji zakupów można zajrzeć do warsztatu, gdzie spod rąk mistrza i czeladników wychodzą kolejne modele sandałów i klapek. Nieopodal na bazarze kobiet haftujących (Mercado de las Mujeres Bordadas) Indianki prezentują swoje dzieła, pięknie haftowane sukienki, bluzy, serwety, obrusy. Haftowanie i wyplatanie biżuterii to najczęstsze zajęcie kobiet w Ameryce Łacińskiej. Robią to w przerwie między oporządzeniem domu i obejścia, gotowaniem obiadu a nakarmieniem męża. W ten sposób dokładają się do domowego budżetu, o ile małżonek pozwoli im wyjść z domu, rozstawić stolik gdzieś na rynku i sprzedawać swoje dzieła. Latynoski macho musi być bowiem dopieszczony i dlatego bardzo często nie pozwala kobiecie opuścić domu. Z pięknie haftowanych bluz słynie meksykańska Oaxaca. – Zanim jednak jakąś kupisz, sprawdź metkę – radzi mi Ali, znajoma Meksykanka. – Bo tam sprzedają chińszczyznę. Bluzy wyglądają tak samo, tylko są dużo tańsze. Niestety Ali mi nie powiedziała, co mam myśleć o bluzach bez jakiejkolwiek metki? Chińczycy nie tylko kradną ludowe wzory. – Czy wiesz, że chcieli kupić prawa do wizerunku Madonny z Guadelupe? – Ali nie kryje oburzenia, choć jeśli sama miałaby się religijnie określić, wyznaje coś pomiędzy buddyzmem a New Age. Chrześcijan raczej nie lubi za to, co zrobili kiedyś piramidom. Z wielką satysfakcją jednak kończy historię. – Zrobiła się afera i jak niepyszni wrócili do domu! W galeriach Oaxaki znajdziemy też przedstawienia Catriny, czyli elegancko ubranej… śmierci. Zdobi się nią tam ramy, ramki, lampy, pudełka... Każda z nich jest sygnowana przez autora, bo w tym momencie mamy do czynienia z dziełami wysokiej próby, stworzonymi przez artystów, a nie artesanos. Stąd i ceny są znacznie wyższe. Praktycznie każdy region Ameryki Łacińskiej posiada swoje charakterystyczne wyroby, typowe wzory i specyficzne techniki wykonania. Ceramika, tkaniny, plecionki, hafty i biżuteria – na to trzeba zarezerwować miejsce w plecaku podczas podróży. W La Palma w Salwadorze kupimy przedmioty pokryte obrazkami w stylu naif, stworzonym przez Fernando Llorta. W tej chwili niezwykle kolorowe przedstawienia zdobią nie tylko pamiątki i przedmioty codziennego użytku, ale ściany domów, witryny sklepów i restauracji. Argentyna i Chile słyną z wyrobów skórzanych. W okolicach jeziora Atitlán w Gwatemali kupimy niedrogo tkaniny, kapelusze, hamaki... W Peru na targach, szczególnie wokół atrakcji turystycznych, ławy i stoły uginają się pod ciężarem wełnianych czapek, kolorowych ponch, swetrów i worków z pacynkami na palec. Przeglądając te skarby, zdaję sobie sprawę, że jestem świadkiem globalnej wymiany inspiracji i wzorów. Wśród tradycyjnych motywów na ręcznie wyszywanych obrusach przewijają się szreki, spider-mani, supermani, samochody. W Gwatemali zabawki z kolorowego płótna przedstawiają pieski, lamy... i wielbłądy, które w Ameryce Południowej znajdziemy tylko w zoo. Szkoda tylko, że cena wyjściowa wynosi 60 quetzali. Wchodzę zatem do sklepu obok, gdzie już wygaszali światła. Sklepowa od niechcenia rzuca cenę wywoławczą: – 30 quetzali. – Za 20 pójdzie? – pytam. – A bierz – rzuca. To biorę. Od tej pory wszystkie ważniejsze zakupy robię mniej więcej o tej porze. I pilnuję, by w sklepie nie było żadnych obcokrajowców. To działa. W uzyskaniu niższej ceny pomaga również znajomość hiszpańskiego. Kilka słów i cena spada o kilka procent. Nawet najbardziej zdeterminowani klienci nie stargują wiele u wędrownych artesanos jak Mario. Poznałam go we Flores w Gwatemali, kiedy sprzedawał biżuterię przed jedną z restauracji. Niedługo się stąd wyprowadzi, bo tak jak inni artesanos w jednym miejscu usiedzi najwyżej trzy miesiące. Jeszcze nie wie, dokąd pojedzie. Na pewno w turystyczne miejsce, bo tam są jego klienci i pieniądze. W ten sposób podróżuje już 15 lat. Dla artesanos podróż jest sposobem na życie. Każdą cenę przeliczają na nocleg, bilety i nocne życie. Dlatego nie lubią się targować. Ale za to bezpłatnie dzielą się swoją wiedzą o Ameryce Łacińskiej. A jest to wiedza bezcenna. Nikt nie zna Ameryki tak dobrze jak oni! Oprócz rękodzieła na ulicach i na bazarach pełno jest sklepów z magicznymi przedmiotami. Często przy wejściu stoją ? gury świętych i Santa Muerte, a wewnątrz na półkach rzędy świec w różnych kolorach i kształtach. Na tych, które przypominają znicze, widnieją opisy: na miłość, na deszcz szczęścia, deszcz pieniędzy. Obok w pudełkach leżą amulety na każdą okazję, kadzidła, których dym karmi Boga, mydła, którymi trzeba się myć w czasie pełni księżyca, i pudry ze sproszkowanych mumii, czarnych kogutów i innych rzeczy z tajemną mocą. Jak w aptece – wystarczy tylko wskazać intencję, a sklepikarz dobierze kurację. Na pieniądze sprzeda mi żółtą świecę, białą na szczęście, czarną na nieszczęście. – A na kochankę męża? – pytam żartobliwie. – Pistolet. W pewnych sytuacjach trzeba działać szybko. Na każdym kroku mijamy też budki z jedzeniem. Na bazarach prze- ważnie są całe alejki z barami, gdzie sprzedaje się smakowite tacos z rozmaitymi rodzajami mięsa posypanego cebulą, tortille, quesadille, tlayudes... Szczególnie dużo ich na bazarach dla lokalnych mieszkańców, czyli takich, gdzie zamiast ludowego rękodzieła sprzedaje się stosy chińskich towarów, a Indianki w ludowych strojach występują częściej w roli kupujących niż sprzedających. Ale nawet tam znajdziemy prawdziwe skarby – warzywa i owoce. Swoim głębokim smakiem zaskoczą nie tylko te, których nie ma w Polsce. CO WAR TO PRZYWIEŹĆ? MAGICZNE MASKI Najpopularniejszy prezent z Meksyku, idealny do powieszenia na ścianę i na Halloween. Nawet jeśli ich magia jest nieco naciągana, piękno i staranność wykonania robi wrażenie. W produkcji masek wyspecjalizowały się całe wioski. Mieszkańcy jednych rzeźbią, drugich polerują, trzecich nakładają koraliki. Gotowe! No to w drogę: MEKSYK Mieszkańcy: 106 mln (cały Meksyk) Język: hiszpański i ponad 50 języków lokalnych Waluta: 1 peso (MXN) = 0,25 zł W mieście Meksyk rękodzieło sprzedaje się do ok. godz. 15 na Zócalo (metro Zócalo), nieco drożej na targu w centrum Coyoacánu (metro Coyoacán). San Cristóbal de las Casas: przez cały tydzień przed kościołem Santo Domingo (najniższe ceny!). Wyroby artesanos kupimy też w okolicznych wioskach, np. Zinacantán, San Juan Chamula, Oaxaca – najlepszy sklep z ubraniami inspirowany motywami ludowymi to Oro de Monte Alban (c/Porfirio Diaz 311). www.miztli.com.mx starożytne miasto Teotihuacán, wulkan Iztaccíhuatl wbijana po przekroczeniu granicy (260 peso, do zapłacenia w banku). najtaniej z Europy dolecimy do Cancún. Cena biletu to ok. 4 tys. zł. hotel La Catedral w stolicy (280 peso); hostel Don Nino w Oaxaca (od 150 peso za dormitorium, c/Pino Suárez 804); Iguana Hostel w San Cristóbal de las Casas (c/Chiapa de Corzo 16). gruby tkany pas – 50 peso, plecione paski – od 10 do 40 peso, bransoletki z koralików – 30 peso, haftowane okrycia z Zinacantánu – ok. 100 peso, haftowane obrusy – od 150 peso.
Na Bliskim Wschodzie zakupy są grą. Jeśli znasz jej zasady, wydasz mniej, a dostaniesz więcej. A przede wszystkim będziesz się dobrze bawił. Oto przewodnik po pięciu najbardziej fascynujących bazarach muzułmańskiego świata.
Ledwie przekraczam próg sklepu, sprzedawca zaprasza mnie do gry wstępnej, czyli serwuje szklaneczkę kawy lub herbaty. I czeka na błysk w moim oku, który lepiej niż słowa wyrazi pragnienie posiadania jakiejś rzeczy leżącej na półkach. Od tego zależy jego cena wywoławcza. Teraz moja kolej. Jeśli podejmę rękawicę, nie będzie odwrotu. W krajach muzułmańskich do zakupów podchodzi się poważnie! Z obojętną miną rzucam jedną trzecią ceny. Smutne oczy sklepikarza mówią mi, że właśnie pozbawiłam jego dzieci obiadu. Ale jestem bezlitosna! W końcu jednak nasze ceny spotykają się w połowie drogi i opuszczam jeden z damasceńskich sklepików ze srebrnym naszyjnikiem. Dobra robota! Tak mi się przynajmniej na początku wydaje. Zakupy na Bliskim Wschodzie są sztuką negocjacji i blefu. Żeby uzyskać jak najniższą cenę, należy wykazać się odrobiną talentu aktorskiego i spokojem. Przed sobą mamy bowiem nie lada przeciwnika. O damasceńskich kupcach wspomina przecież już Stary Testament! Arabscy sprzedawcy doskonale wyczuwają, ile mogą z nas wycisnąć, i zazwyczaj to im się udaje. Przy okazji robią to w taki sposób, byśmy myśleli, że zrobiliśmy interes życia. Naprawdę mamy szczęście, jeśli przepłaciliśmy ZALEDWIE dwa razy. Tak właśnie wygląda handel na damasceńskich sukach, czyli bazarach, od czasów, kiedy przybywały tu karawany ze skarbami Orientu. Wciąż zresztą czuć atmosferę minionych wieków. Wystarczy wejść do jednego z kilkunastu zachowanych do dziś karawanserajów, czyli hoteli dla karawan. Ich nazwy pochodzą od sprzedawanego w nich towaru lub imienia fundatora. Zatem do Chan al-Ruz przybywały karawany przewożące ryż, do Chan al-Zait – oliwę, a do Chan al-Harir jedwab. Damaszek leżał bowiem na trasie jedwabnego szlaku. Obecnie w pomieszczeniach khanów znajdują się magazyny, warsztaty i sklepy. Najpiękniejszy z nich Chan Asad Pasza z 1753 r. dzisiaj mieści w sobie muzeum. Najbardziej znane suki znajdują się na terenie starego Damaszku. Ten, który rozpościera się wzdłuż ulicy Hamidijja, osłania dach, by ani zbyt ostre słońce w lecie, ani za silny deszcz w zimie nie stały na przeszkodzie zakupoholikom. Jak przystało na jedną z głównych atrakcji turystycznych Damaszku wpisaną na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, pełno tu sklepów z pamiątkami i biżuterią. Aby poczuć klimat prawdziwych arabskich zakupów, trzeba zgubić się w odchodzących od Hamidijja uliczkach. Ich układ tylko na pozór jest chaotyczny. Bazar bowiem podzielony jest na części. W sektorze z przyprawami kupimy mieszankę zaataru, kardamonu, hibiskusa. Nad ladami niektórych sklepów wiszą suszone jaszczurki, węże albo kolczatki. To do czarnej magii. Są też stoiska z olejkami zapachowymi. Na miejscu rozcieńcza się je, robiąc perfumy o znanych zapachach. Za dodatkową opłatą sprzedawca przeleje mieszankę do buteleczki wyglądającej jak oryginalna. Arabowie od wieków przywiązywali dużą wagę do zapachów i higieny osobistej. Stąd na damasceńskich bazarach nie mogło też zabraknąć hammamów, czyli łaźni. Kilka z nich wciąż działa. W hammamie Az-Zahirijja nieopodal meczetu Umajjadów poranki należą do kobiet. O ile na ulicy szczelnie zakrywają się płaszczami i chustami, tutaj nie potrzebują nawet przebieralni. Zrzucają z siebie ubrania i w tepidarium, ubrane jedynie w pianę z mydeł z Aleppo, dzielą się najświeższymi plotkami. Miłośnicy tradycyjnie robionych mydeł powinni pojechać do libańskiego Trypolisu. Podróż z Damaszku zajmie tylko kilka godzin. Wystarczy stanąć w bramie suku Sayyagheen, zamknąć oczy, a zapach sam poprowadzi do Chan El Saboun. Kilkaset aromatów, niezliczona ilość kształtów sprawi, że spędzimy tu dobrych kilka godzin, zanim zdecydujemy się na zakup. Półki uginają się pod ciężarem olejków, kremów, balsamów... W Tripolisie mydłem handluje się od czasów starożytnych. Sam karawanseraj powstał w XV wieku. Również na bazarze Chan al-Chalili w Kairze poznamy aromaty starożytności. W niewielkich sklepikach przypominających apteki, na drewnianych półkach stoją wielkie słoje wypełnione olejkami eterycznymi. Podobnych używali jeszcze faraonowie, technika wyrobu nie zmieniła się od tysięcy lat. Uwaga! Sprzedawca powinien pokazać nam, że olejek nie jest oszukany. Substancja ma się rozpuszczać w wodzie i nie palić. Bardzo często bowiem kupcy, by oszczędzić, dodają gliceryny, która powoduje uczulenia. Kolejnym zapachem kairskiego bazaru, który zostaje w pamięci, są opary jabłkowego tytoniu fajki wodnej i kawy z kardamonem, unoszące się nad okolicznymi kafejkami. Zatrzymajmy się w jednej z nich, zanim zagłębimy się w kręte uliczki bazaru. Przyda się nam chwila odpoczynku. Przy Egipcjanach damasceńscy handlarze to łagodne baranki. Tu niemal siłą wciągają oni turystów do swoich sklepów. Największe emocje towarzyszą zwykle przymierzaniu i zakupom strojów do tańca brzucha. Oprócz tancerek i turystek kupują je… przyszłe panny młode. W tym przebraniu zobaczy je małżonek podczas nocy poślubnej. Nieco w głębi bazaru swoje warsztaty mają złotnicy, nieopodal kupimy misterne wyroby z miedzi i brązu. Nie to jednak sprawiło, że Chan al-Chalili z karawanseraju wzniesionego w 1382 r. stał się jednym z najważniejszych centrów handlowych Bliskiego Wschodu. Egipscy kupcy w średniowieczu mieli monopol na handel przyprawami. Przełamała go dopiero wyprawa Vasco da Gamy. Do dzisiaj w uliczkach kupimy zioła i korzenie. Nie bierzmy już zapakowanych. Tutaj nie ma zwrotów, zatem przed zakupem należy wszystkiego spróbować. Wozy wypełnione kolorowymi przyprawami okalają również plac Dżamaa al-Fna w Marrakeszu. Jeden z przylegających do placu domów kryje w sobie suki. Trudno uwierzyć, że na tej stosunkowo niedużej przestrzeni można zabłądzić. A jednak. Tutaj żaden korytarz nie jest prosty, żadne schody nie są przewidywalne. Cała przestrzeń wypełniona jest sklepikami z rękodziełem: skórzanymi butami, torbami, lampami o wymyślnych kształtach czy kolorowymi tadżinami – ceramicznymi naczyniami do typowego tutejszego dania. Wieczorem na placu Dżamaa al-Fna rozstawiają się kuchnie z wyśmienitym marokańskim jedzeniem. Nieopodal, wokół opowiadaczy bajek gromadzą się spore grupki słuchaczy, Berberyjki malują henną wymyślne wzory, a rozemocjonowany tłum gra w… butelkę. Zasady są proste. Na butelkę po coca-coli należy nałożyć ringo zawieszone na końcu czterometrowej wędki. Mimo wielkiego zainteresowania rzadko się tu wypłaca nagrodę w postaci 10 dolarów. Plac wygląda bajecznie zarówno z poziomu ziemi, jak i z góry, czyli z tarasów okolicznych kawiarenek. Wiedzą o tym ich właściciele i po zmierzchu każą sobie płacić za przyjemność wejścia na dach i zrobienia stamtąd kilku zdjęć egzotycznemu tłumowi. Tej egzotyki nie ma na Wielkim Bazarze w Stambule, założonym w XV wieku. Jak całe miasto, w ciągu ostatnich kilkunastu lat mocno się „zeuropeizował”. Wzdłuż 58 zadaszonych i odnowionych uliczek mieści się prawie pięć tysięcy sklepików, a między nimi kilka meczetów. Niestety, z alejek w ciągu ostatnich lat zniknęli sprzedawcy ajranu. W barach z tureckimi daniami podaje się łagodniejsze w smaku papryczki. Na szczęście zakupom wciąż towarzyszy herbatka jabłkowa i w bardziej zaprzyjaźnionych sklepach szklaneczka raki wyciągnięta ze skrytki spod stosu dywanów. Bo dywany są tutaj jednym z najpopularniejszych towarów. Przy odrobinie szczęścia tra? my na sprzedawcę, który zdradzi znaczenie symboli użytych w jego wzorze. O ostatecznej cenie decyduje ilość węzłów na centymetr kwadratowy, materiał, z jakiego został wykonany, oraz oczywiście umiejętność negocjacji. Najniżej ceniona jest bawełna, nieco więcej zapłacimy za wełnę, najdroższe zaś, utkane z jedwabiu, kosztują ok. 700–800 euro za mkw. Nie potrzebujemy kolejnego dywanu? To może zamiast niego na pamiątkę sprawimy sobie kilim albo hali, czyli kobierzec. Kolejnym towarem luksusowym są białe jak śnieg fajki z sepiolitu zwanego też pianką morską. W Turcji występują największe i najlepsze pod względem jakości złoża tego materiału. W trakcie używania pod wpływem nikotyny sepiolit stopniowo przybiera barwę mocnej czerwieni. Bazarowe półki uginają się również pod ciężarem ceramiki. Największą renomą cieszą się wyroby z Avanos w Anatolii. Z tamtego regionu pochodzą też misternie zdobione naczynia miedziane. Jeśli brakuje nam miejsca w bagażu, warto kupić choć mały tygielek do parzenia kawy po turecku. Niewiele miejsca zajmie również oko proroka (Nazar Boncugu). Turcy wierzą, że okrąg z niebieskiego szkła z białym, błękitnym i czarnym kręgiem w środku ochroni ich przed nieszczęściem. Dlatego jeszcze od czasów przedislamskich zawieszają go w domach i noszą przy sobie jako talizman. Ja nie wierzę w przesądy. Do czasu, kiedy spoglądam na moją torbę pełną pamiątek i myślę o cenie, jaką za nie zapłaciłam. Zdaję sobie sprawę, że oko proroka wyraźnie działało na korzyść tureckich kupców. Dlatego przed wyjściem z bazaru kupuję jeden taki amulet. Na przyszłość. 4 PORADY UPOLOWAĆ JAK OKAZJĘ 1. Na pierwszy spacer po sklepach nie bierz pieniędzy. Pytaj o ceny. Prędzej czy później trafisz na sprzedawcę, który, znudzony, poda prawdziwą wartość. W ten sposób będzie wiadomo, jaką cenę proponować podczas targowania się. 2. Podczas zakupów nie okazuj szczególnego zainteresowania żadnym towarem. Bez strachu rozmawiaj ze sprzedawcą. W sklepach spędzają oni cały dzień, dlatego naprawdę chcą pogadać. Przy okazji zaproponują lepsze ceny. 3. Sprzedawcy obniżają ceny pod koniec dnia i jeśli w sklepie nie ma innych obcokrajowców. 4. Najlepiej na zakupy chodzić z miejscowymi i to ich prosić o wytargowanie najlepszej ceny. DAMASZEK Mieszkańcy: 1 mln 700 tys. Język: arabski Religia: islam (90 proc.), chrześcijaństwo (6 proc.) Waluta: 100 funtów syryjskich (SYP) = 6,62 zł suk al-Hamidijja na terenie Starego Miasta. meczet Umajjadów z 715 roku, chrześcijańska dzielnica Bab Tuma, kawiarnia Nufara Cafe na Starym Mieście z ostatnim damasceńskim opowiadaczem bajek. Wbijana w Ambasadzie Syrii w Warszawie. Jednokrotna – 25 euro, wielokrotna – 40 euro. Obydwie ważne przez trzy miesiące. Bezpośrednie połączenie od niedawna ma LOT (od 1190 zł), wygodne i tanie także Malev (od 1609 zł). W okolicach Szaria Bahsa znajdziemy wiele tanich hotelików urządzonych w starych damasceńskich domach. Polecam Al-Haramein i Ar-Rabie. 1 kg mydła z Aleppo (ośmiobeczkowe) – ok. 400 funtów (26 zł). Kardamon – ok. 200 funtów (13 zł) za 100 g. STAMBUŁ Mieszkańcy: 11 mln Język: turecki Religia: islam (99 proc.) Waluta: 1 turecka lira (TRY) = 2 zł Wielki Bazar (Grand Bazaar, Kapal i Çar?i) www.grandbazaaristanbul.org meczet Hagia Sophia, Błękitny Meczet, most Bosforski łączący Europę i Azję. Wbijana na granicy. Kosztuje 20 dolarów lub równowartość w euro. Bezpośrednio LOT oraz Turkish Airlines THY (od 870 zł) Miłośnicy nocnego życia znajdą nocleg w jednym z hotel i w dzielnicy turystycznej na tyłach Błękitnego Meczetu. Ciszej jest dwa przystanki dalej przy stacji metra Sirkeci, np. Agan Hotel (135 euro za pokój 2-osobowy). Zdobiona ceramiczna misa kosztuje ok. 50 lirów (100 zł). Ceny ubrań i torebek to około połowy cen polskich.
Kto jedzie do Libanu tylko dla zabytków, robi błąd. Najciekawsi są ludzie – półkrwi Fenicjanie, półkrwi szaleńcy. Uwaga! Ich słabość do zabawy jest zaraźliwa.
Kto jedzie do Libanu tylko dla zabytków, robi błąd. Najciekawsi są ludzie – półkrwi Fenicjanie, półkrwi szaleńcy. Uwaga! Ich słabość do zabawy jest zaraźliwa. Dziewczyny w dresach uprawiają jogging. Panie w kostiumach Channel wyprowadzają na spacer rasowe psy. Na ławkach objęte w pół siedzą zakochane pary. To nie jest Bliski Wschód! Nie wiem, czego się spodziewałam po Bejrucie, ale na pewno nie europejskiej metropolii. Przede mną Raouche – przybrzeżna skała o wyglądzie wielkiej bramy, symbol miasta. Za moimi plecami przewijają się tłumy spacerowiczów. Nagle wyrasta przede mną Nancy, z którą umówiłam się przez stronę couchsurfing.com. – Gotowa na zwiedzanie? – pyta od razu. – Jasne! – odpowiadam bez zastanowienia, choć od przylotu do Bejrutu minęły zaledwie dwie godziny. Jest niedziela, w sąsiedniej Syrii to dzień pracujący. Ale nie w Libanie. – Nie jesteśmy krajem muzułmańskim – podkreśla Nancy. Racja. W Libanie święci się chrześcijańską niedzielę. Przed wojną w 1975 r. wyznawcy Chrystusa, rożnych Kościołów, stanowili ponad połowę mieszkańców. Dziś jest ich prawdopodobnie mniej niż 50 proc. Poza tym żyją tu muzułmanie – sunnici, szyici i tajemniczy druzowie. Parkujemy przed Muzeum Narodowym. Idziemy do sali kinowej. Zaczyna się film. Pierwszą sceną jest ciemność, którą rozpraszają strugi światła przedostające się przez zrywane z okien deski. Robotnicy rozbijają betonowe skrzynie, w których ukryto rzymskie sarkofagi. Przez kilkanaście minut śledzimy kolejne etapy powrotu do normalności i odbudowy muzeum. W gablotach jak dawniej leżą szklane flakoniki, greckie rzeźby, rzymska ceramika, sprowadzone tu przez fenickich kupców. W końcu to właśnie na terenie dzisiejszego Libanu od III tysiąclecia p.n.e. zakładali oni swoje największe i najbogatsze miasta – Sydon, Tyr, Byblos, Trypolis i Birutę, czyli dzisiejszy Bejrut. W świat wysyłali stąd drzewo cedrowe, purpurę, mydło, oliwę czy wino. Operatywni merchanci na setki lat zmonopolizowali handel w basenie Morza Śródziemnego. Aby łatwiej im było zapisywać słowa w obcych językach, wymyślili alfabet fonetyczny. Nigdy jednak nie pomyśleli, żeby spisać nim swoje własne dzieje. Stąd o ich historii przede wszystkim mówią wykopaliska. – Jestem Fenicjanką – podkreśla z dumą Nancy. Statystycznie rzecz biorąc, istnieje 33 proc. szansy, że nie mija się z prawdą. Jak wykazały badania genetyczne, w co trzecim Libańczyku płynie krew słynnych kupców. Hasło „Fenicja” jest tu synonimem najwyższej jakości, mądrości i piękna. To tłumaczy też, skąd u mieszkańców tego kraju wzięła się smykałka do handlu. Mijamy Hamrę, główną ulicę handlową Bejrutu. Niedaleko stąd miały miejsce najbardziej krwawe walki między muzułmanami i chrześcijanami. Wojna wybuchła w 1975 r. i z przerwami trwała do 1990 r. Zginęło około 150 tys. osób – sporo jak na czteromilionowy naród. – Ale podczas wojny żyło się nam lepiej – mówi Nancy. To zdanie słyszę jeszcze wiele razy z ust rożnych osób. – W czasie wojny każdy miał pracę, a teraz żeby zarobić, trzeba emigrować do Kuwejtu albo Emiratów – tłumaczą miejscowi. W Bejrucie wciąż straszą poprzestrzelane na ażur bloki. Na szczęście jest ich coraz mniej, a w miejscu zniszczonych kamienic wyrastają eleganckie apartamentowce, sklepy i największa w Libanie dyskoteka. Niektórzy mówią, że to tak, jakby postawiono ją na cmentarzu. Ci, którym przeszkadza lokalizacja, bawią się gdzie indziej. W Bejrucie dyskotek i klubów jest pod dostatkiem. Wychodzę wprost na główny plac śródmieścia – Nejmeh Square – z wieżą zegarową pośrodku. Stąd promieniście rozchodzą się ulice, przy których mieszczą się luksusowe sklepy i drogie restauracje. Na moją kieszeń jest Starbucks. Zamawiam kawę. Obok mnie przy stoliku siada siedem młodych kobiet. Rozmawiają ze sobą po francusku, w połowie zdania przechodzą jednak na angielski, a zaraz potem na arabski. Ten sposób prowadzenia konwersacji jest w Bejrucie bardzo modny. Pokazują sobie zdjęcia trzymane w portfelach Burberry i zamawiają kolejne kawy i desery. Centrum miasta jest zamknięte dla ruchu, dlatego stało się ulubionym placem zabaw dzieci z bogatych domów. Moje sąsiadki również przyszły ze swoimi pociechami, które szaleją na bajeranckich rowerkach pod czujnym okiem etiopskiej czy filipińskiej niani. Nagle gwar przerywa nawoływanie muezina. Po chwili do modlitwy wiernych wzywają kościelne dzwony. – Czy one nie starają się nawzajem zagłuszyć? – pytam Nancy, kiedy godzinę później spotykamy się w pijalni soków braci Macklouf na Gemayzeh. Nancy za śmiechem tylko przytakuje głową i zamawia mi przepyszny mus owocowy z awokado i marakui. To tylko wstęp. Za chwilę drinki witaminowe zamienimy na alkoholowe. Najlepsze restauracje znajdują się w dzielnicach chrześcijańskich. Wzdłuż Sursock Stairs są one kameralne, eleganckie i drogie. Dystyngowane sąsiedztwo zobowiązuje. W tej części, Ashrafi jeh, znajdują się pałace libańskich arystokratów. W jednym z nich należących do rodu Sursockow (na rue Sursock) mieści się muzeum sztuki współczesnej. Znacznie taniej (i weselej) zabawimy się w pubach i klubach na Gemayzeh. Wciskamy się do Godota. Dziewczyny w nienagannym makijażu i drogich ciuchach flirtują z wystylizowanymi facetami. Piwo Almaza leje się strumieniami. O 23.00 tłum przestaje mieścić się na podłodze, ludzie wchodzą na stoły i bar. Wtedy też drzwi do pubu się zatrzaskują. W ten sposób oficjalnie został zamknięty, żeby stało się zadość żądaniom mieszkańców wyższych pięter i zarządzeniom władz miasta. Od tej chwili impreza jest prywatna, a co dzieje się w środku, jest sprawą tylko i wyłącznie właściciela. Na dyskotekach na Ashrafijeh nie jest luźniej. Libańczycy uwielbiają się bawić. To ich cecha narodowa, niezależna od wyznawanej religii. Nawet podczas wojny. Kiedy w walczącym Bejrucie bary i kluby przestały być bezpieczne, życie nocne przeniosło się do Junieh, wioski pod miastem. W ciągu kilku lat senna rybacka miejscowość stała się oficjalną imprezownią stolicy. Dziś Junieh powoli znowu wraca do korzeni – staje się punktem wypadowym do Harisy. – Czy słyszeliście w Polsce o Harisie? – pyta się mnie Abed. Owszem, słyszałam. To libańska Częstochowa. Na szczycie kamiennego kopca wznosi się statua Białej Madonny. Po zboczu aż pod stopy Matki Bożej pnie się wąski korytarz. – Często tam jeździsz? – próbuję się dowiedzieć. – No pewnie! – odpowiada. A przecież Abed jest sunnitą! Oczywiście nie zapytałam go wprost; to nie jest w dobrym tonie. Zagrałam za to w popularną tu grę: „kim jesteś”. Zasady są proste. Zadajesz trzy pytania: jak masz na imię, jak na nazwisko i najważniejsze – gdzie mieszkasz? Dzielnica zwykle świadczy o wyznaniu. Tam gdzie żyją sunnici, wiszą portrety Rafika Al-Hariri. Premier (sunnici mają zapewniony ten urząd) zginał w 2005 r. w zamachu bombowym. I choć jego rządy były dość kontrowersyjne, fi nisz był mocno antysyryjski, co zaskarbiło mu sympatię kraju. Jego śmierć zjednoczyła naród i sprawiła, że udało się wyeksmitować stacjonujące tu wojska syryjskie. W dzielnicach szyickich powiewają żółte flagi Hezbollahu i zielone Amalu, ściany obklejone są portretami Hassana Nasrallaha – przywódcy Hezbollahu. U chrześcijan co krok mija się kapliczki i figury Matki Bożej, plakaty zamordowanych polityków czy wymalowane sprayem krzyże. Nie myliłam się, Abed naprawdę jest sunnitą. I naprawdę odwiedza Harisę. Tak jak inni muzułmanie, których spotykam na terenie sanktuarium. Obok nich ze łzami w oczach modlą się chrześcijanie. Jeszcze kilka lat temu młodzi ludzie przyjeżdżali tu na modlitewne spotkania. Rozkładali karimaty, śpiwory... Wszystko było dobrze, dopóki nie zaczęli przynosić też fajek wodnych i piwa. Wtedy księża zarządzili, że modlitwy będą bardziej kameralne. Libańczycy wierzą całym sercem. Całym sercem się też bawią. Przejście od religijnej ekstazy do hedonistycznej zabawy jest w ich wypadku bardzo szybkie. Droga z Harisy do Dżubajlu zajmuje kwadrans. Wysiadający z autobusu turyści obierają klasyczny kierunek: ruiny. Kolumnada, rzymski teatr oraz fundamenty świątyni Baala. To wszystko, co pozostało z fenickiej metropolii powstałej 5 tys. lat temu. Miasto wyspecjalizowało się w handlu papirusem, ktory po grecku nazywano byblos (tak też brzmi historyczna nazwa miasta). Libańczycy omijają jednak ruiny i kierują się ku kamiennym uliczkom starówki. Modlą się w maronickiej katedrze św. Jana Chrzciciela, odwiedzają kapliczkę Nossa Senhora da Penna. Jej ściany ozdobione są portretami Mar Maruna, założyciela Kościoła maronickiego. W Libanie odległości między miastami liczy się w minutach jazdy. Z Dżubajlu do Trypolisu podroż trwa niecałą godzinę. Wysiadam na dworcu i czuję, jak powoli zaczyna przytłaczać mnie wielkie i hałaśliwe miasto. Zawalone domy, przestrzelone mury, a nad tym wszystkim powiewające plakaty z Rafi kiem Al-Hariri. Nie wiem, czy w tym zgiełku znajdę kolejny hit Fenicji. Zdaję się jednak na własny nos. Wystarczy tylko stanąć u bram suku, a niezwykły zapach poprowadzi wprost do mydlanego karawanseraju Khan al-Saboun. To właśnie Fenicjanom zawdzięczamy udoskonalenie przepisu na mydło. Po włączeniu tych ziem w XVI w. do imperium osmańskiego produkcja rozwinęła się na skalę przemysłową. Na dziedzińcu widać mydła w formie różańców, kul, Koranu. W magazynach półki uginają się od paczuszek z kostkami o zapachu rozmarynu, kiwi, banana, bazylii, szałwii, mięty… Do mojego koszyka trafiają też olejki do masażu o zapachu ambry, rumianku i mięty. W ciągu niecałej godziny pozbyłam się tu połowy budżetu na podroż… Głód coraz bardziej daje mi się we znaki. Wpadam na staruszka, który sprzedaje mi gorącą bułeczkę. Kiedy zatapiam w niej zęby, mijający ludzie pokazują palcem na usta. W sunnickim Trypolisie przestrzega się ramadanu, a publiczne jedzenie jest co najmniej niegrzeczne. Bułkę chowam do kieszeni i szukam ustronnego zakątka, w których mogłabym spokojnie skończyć posiłek. Udaje się dopiero w pobliskiej Al-Minie. Szerokie ulice, białe kamienice i promenada przypominają francuski kurort. Z kawiarenek bucha dym fajek wodnych, przez okno wygląda rasowy piesek, i tylko widok dzieci celujących w siebie z pistoletów na przyssawki psuje humor. W Libanie nie można uciec od wspomnień o wojnie. W drodze do Baalbeku na każdej latarni powiewają żółte flagi Hezbollahu. Nie mam wątpliwości – jadę do szyitów. Autobus zatrzymuje się naprzeciwko pozostałości starożytnego Heliopolis z jednej strony, a hotelu Jupiter z drugiej. W drzwiach stoi Hani, właściciel przybytku. – Z Polski jesteś… Często jeździłem do Warszawy – rozmarza się. – Macie bardzo dobre… – Kobiety? – podpowiadam. – Nie. Pierogi – prostuje. W Libanie słynącym ze świetnej kuchni to wyjątkowy komplement. Idę do największej na świecie świątyni Jupitera. Wzniesiono ją około 60 r. n.e. na masywnej kamiennej platformie. Tak zwany Wielki Taras powstał z kilkunastu kamiennych bloków o wadze blisko 450 t każdy! Do dziś pozostaje zagadką, w jaki sposób przetransportowano je z kamieniołomów i idealnie dopasowano. Bo co do jednego historycy raczej się nie spierają – Wielki Taras jest znacznie starszy niż świątynia. – To niejedyna tajemnica tego miejsca – mówi Husain, z którym chodzę po ruinach. Ziemia wciąż skrywa fenickie mury, tajemne korytarze, świątynię Bachusa. Lokalizacja tej ostatniej nie była przypadkowa. Odpowiednia gleba, wysokość, temperatury i nasłonecznienie sprawiają, że również i dziś w Dolinie Bekaa wytwarza się wyśmienite wina i arak. Największymi producentami są założone przez jezuitów w XIX w. Chateau Ksara i Chateau Kefraya, ale na degustację najlepiej wybrać się do pobliskiego majątku Tanail należącego do winnicy Massaya. Szyicki jest teraz również Tyr. Wyludniony, ale zadbany i czysty bulwar prowadzi do stref archeologicznych. Najpierw mijam ruiny bazyliki krzyżowców. Na ich teren teoretycznie nie ma wstępu. No ale skoro brama jest otwarta na oścież... W strefie numer 2 widzę zarys potężnego miasta. Założone prawdopodobnie około 2700 r. p.n.e. rozwijało się dzięki zaradności tutejszych kupców. Oczywiście fenickich. Na wybrzeżu Tyru w wielkich kadziach pełną parą szła produkcja purpury. Aby uzyskać gram barwnika, trzeba było 10 tys. ślimaków. Nic dziwnego, że na gotową tkaninę mogli sobie pozwolić tylko najbogatsi. Słowo purpura, po grecku phoinike, dało zresztą początek nazwie Fenicjanie. Kilka godzin później już w Bejrucie spotykam Alego, fotografa. Paląc ostatnią fajkę wodną przed wylotem, zauważam, że w karoserii jego samochodu są trzy dziury po kulach. – Zostawiłem je na pamiątkę – mówi Ali. To było podczas zakończonych trzy miesiące wcześniej walk z Palestyńczykami. Chłopak oglądał regularną bitwę ukryty za jakimś fi larem. Widział, jak ginęli ludzie. Takie doświadczenie ma wielu Libańczyków. – Dlatego tak bardzo kochamy życie i umiemy cieszyć się każdą jego chwilą – mówi Ali.