Wojny o wodę. Przeczytaj reportaż o świętej rzece!
Rzekę Jordan, która od dziesięcioleci stanowi źródło konfliktu pomiędzy Izraelem i jego sąsiadami, dziś niszczą susze, ścieki i nadmierna eksploatacja.
Jordan, biblijna rzeka, której nazwa przywołuje na myśl niebiański spokój, nikomu dziś nie kojarzy się z rajem na ziemi. Od hałaśliwego źródła w pobliżu naznaczonych wojną zboczy góry Hermon do pieniącego się 250 km w dół rzeki brązowego mułu przy ujściu do Morza Martwego Jordan walczy o przetrwanie w niewdzięcznym środowisku. Takim, gdzie narody szpikują wybrzeże minami albo przystępują do wojny o ławicę piasku. W tym suchym rejonie woda zawsze była cenna. Dziś, po sześciu latach suszy i wraz z rosnącym zaludnieniem, ponownie staje się źródłem konfliktu między Izraelczykami, Palestyńczykami i Jordańczykami, którzy walczą o dostęp do życiodajnej rzeki. Pewnego ranka w lipcu zeszłego roku trzej badacze – Izraelczyk, Palestyńczyk i Jordańczyk – w wojskowej obstawie stali po kolana w Jordanie. Znajdowali się ponad 60 km na południe od Jeziora Galilejskiego, pod ruinami mostu zbombardowanego podczas wojny sześciodniowej w czerwcu 1967 r. Naukowcy prowadzą badania rzeki dla działającej w regionie pozarządowej organizacji Friends of the Earth Middle East (FOEME), której celem jest budowanie pokoju poprzez wspólne zarządzanie środowiskiem. W byłej strefie wojennej panował nieznośny upał, ale nawet jeśli ci mężczyźni obawiali się, że dostaną udaru słonecznego, spadnie na nich kawałek betonu lub wejdą na minę zniesioną przez wodę, to doskonale to maskowali. – Patrz, Samer! – zwołał Sarig Gafny, izraelski ekolog w zielonym kapeluszu. – Sprawdź tego stwora. Samer Talozi, wysoki, młody inżynier środowiska, spojrzał przez ramię na malutkiego bezkręgowca, którego Izraelczyk właśnie umieścił w szklanej probówce. – To żyje! – zaśmiał się. Na tym odcinku, szerokim na siedem metrów, Jordan jest tak zanieczyszczony, że warto świętować każdą oznakę wodnego życia. Częściowo bierze się to z niedostatku wody; w ciągu kilku dziesięcioleci rzeka straciła ponad 90 proc. swojej dawnej objętości. W jej górnym biegu, przy Jeziorze Galilejskim, izraelski Narodowy System Wodny kieruje świeże wody do miast i gospodarstw. Syria i Jordania z kolei roszczą sobie prawa do dopływów Jordanu i budują na nich tamy – głównie w celu nawadniania upraw. Dlatego dziś do dolnego biegu rzeki czysta woda prawie nie dociera. Zamiast tego Jordan niesie toksyczną, słoną breję. Ścieki i spływy z pól dostają się do żyły rzeki jak brudny zastrzyk skażonej krwi. Rzut oka na sytuację nad rzeką Jordan uzmysławia groźbę potencjalnych konfliktów wokół wody, jakie mogą rozwinąć się na całym świecie. Żyjemy na planecie, na której sąsiadujące ludy toczyły walki o rzeki przez tysiące lat (słowo „rywal”, pochodzące od łacińskiego rivalis, początkowo oznaczało grupy współzawodniczące o rzekę lub strumień). Długa jest lista działów wodnych, które mogą być powodem starć. Indie i Pakistan rywalizują o wody Indusu, Etiopia i Egipt o Nil, Turcja i Syria o Eufrat, Botswana i Namibia o Okawango. Jednakże, jak podają badacze amerykańskiego Uniwersytetu Stanowego Oregonu, spośród 37 konfliktów zbrojnych o wodę od 1950 r. 32 toczyły się na Bliskim Wschodzie, a 30 wciągnęło Izraelczyków i ich arabskich sąsiadów. Prawie wszystkie spośród nich dotyczyły rzeki Jordan i jej dopływów, które milionom ludzi gwarantują wodę do picia, mycia i nawadniania upraw. Zbrojne potyczki o Jordan sięgają czasów powstania państwa Izrael w 1948 r. i uświadomienia sobie przez jego elity, że źródła zasobów koniecznej dla kraju wody znajdują się poza jego granicami. Przetrwanie państwa zależało od rzeki Jordan, która bierze początek w Syrii i Libanie i której wody zasilają Jezioro Galilejskie, a źródła dopływów biją w ościennych krajach. Państwa sąsiadujące z Izraelem mierzą się z podobną sytuacją. Toczą grę o przeżycie, co sprawia, że granica między wojną i pokojem jest tu wyjątkowo cienka. W latach 60. izraelskie uderzenie z powietrza po syryjskiej próbie przekierowania rzeki Baniyas (jednego ze źródeł Jordanu na Wzgórzach Golan) oraz arabskie ataki na projekt budowy izraelskiego Narodowego Systemu Wodnego stały się zarzewiem wojny sześciodniowej. Izrael i Jordania były bliskie wojny o łachę na rzece Jarmuk. W 2002 r. Izrael zagroził, że zbombarduje pompy nawadniające uprawy, które pobierały wodę z rzeki Hasbani. Ale walki o wodę doprowadziły też do dialogów. – Tylko kilka głównych źródeł wody nie przecina jednej lub więcej politycznych granic – mówi Gidon Bromberg, izraelski współdyrektor organizacji Friends of the Earth Middle East. – To naturalnie wytwarza między krajami współzależność. Dzielenie się zasobami może też przetrzeć ścieżkę dla pokoju – ciągnie Bromberg – ponieważ zmusza ludzi, by działali wspólnie. Na przykład w latach 70. Jordania i Izrael wynegocjowały porozumienie, jak dzielić się wodą, nawet kiedy kraje są oficjalnie w stanie wojny. A współpraca między Izraelczykami i Palestyńczykami w kwestii wody nie została przerwana, choć inne ścieżki procesu pokojowego napotkały mur. - Być może to niezgodne z naszą intuicją, ale woda jest po prostu zbyt ważna, żeby toczyć o nią wojny – mówi Chuck Lawson, amerykański urzędnik, który w latach 90. był negocjatorem w izraelsko-palestyńskich konfliktach wokół wody. – Niezależnie od sytuacji politycznej ludzie potrzebują wody, a to silny bodziec, żeby osiągnąć porozumienie. Pewnego dnia w kwietniu zeszłego roku Bromberg poprowadził mnie do naturalnego źródła. Zaopatruje ono w wodę Auję, palestyńskie miasteczko liczące 4500 mieszkańców, położone na suchych, jałowych wzgórzach kilka mil na zachód od rzeki Jordan, w pobliżu miasta Jerycho. Zasilane przez zimowe deszcze źródło wypływało z małej oazy zasypanej głazami. Szliśmy wzdłuż wąskiego betonowego koryta, które doprowadzało wodę do miasteczka kilka mil dalej. – Rolnictwo w Aui jest całkowicie zależne od tej wody – powiedział Bromberg. – Gdy tylko źródło wyschnie, znikną też uprawy. Bromberg urodził się w Izraelu, wychował w Australii i wrócił do ojczyzny w 1988 r., żeby wspierać proces budowy pokoju w regionie. Ale nakłaniając swój własny kraj do równego podziału wody, wystąpił przeciwko twardogłowym izraelskim politykom, którzy postrzegają problem wody w kategoriach bezpieczeństwa narodowego. Jak dobro, które powinno być zazdrośnie strzeżone. Od zajęcia Zachodniego Brzegu w 1967 r. Izrael wybudował kilkadziesiąt osad w dolinie Jordanu, uzupełniających ok. 120 w innych częściach tego obszaru. Wodę do nich dostarcza kompania wodna Mekorot, która wydrążyła 42 głębokie studnie w celu zaopatrzenia izraelskich miast. (Zgodnie z raportem Banku Światowego Izraelczycy zużywają cztery razy więcej wody na głowę niż Palestyńczycy, na ogół na rolnictwo. Izrael kwestionuje te dane i utrzymuje, że jego obywatele pobierają jedynie dwa razy więcej wody i umieją ją lepiej przechowywać). Tak czy inaczej, izraelskie osiedla na Zachodnim Brzegu dostają dość wody, żeby wypełnić baseny, podlać trawniki oraz nawodnić pola i szklarnie. Tymczasem Palestyńczykom pod wojskowymi rządami Izraela w dużej mierze uniemożliwiono kopanie własnych studni. Ich dostęp do wody ogranicza się do płytkich ujęć, naturalnych źródeł i opadów deszczu, które w pustynnym powietrzu szybko parują. Bromberg mówił, że kiedy latem te źródła wysychają, Palestyńczykom z Aui pozostaje jedynie kupowanie wody od Izraela w cenie dolar za metr sześcienny. W rezultacie nabywają tę samą wodę, której pozbawiły ich pompy Mekorotu, obniżające poziom wód i bezpośrednio oddziałujące na palestyńskie ujęcia i studnie. Kiedy z Brombergiem szliśmy na wschód, wzdłuż ujęć Aui, minęliśmy kompleks pomp i rur ogrodzony kolczastym płotem. To studnie Mekorotu, które wydrążono na głębokość 600 m, żeby dostać się do poziomu wody. – Niebieskie i białe rury – tak wygląda kradzież wody w tej części świata – powiedział Bromberg. Z tą opinią nie zgadza się główny izraelski negocjator. Twierdzi on, że podziemna woda nie ma granic, przypominając, że Izraelczycy też muszą kupować wodę, którą zużywają. – Palestyńczycy myślą, że każdy deszcz, który spadnie na Zachodnim Brzegu, należy do nich – powiedział, kiedy spotkaliśmy się w jego kibucu w pobliżu Jeziora Galilejskiego. – Ale podczas negocjacji w Oslo zapadło porozumienie co do podziału zasobów wody. Tyle że oni nie są w stanie działać zgodnie z tą umową. FOEME rozpoczęła pracę nad tymi ważkimi kwestiami w 2001 r., w okresie kiedy przemoc izraelsko-palestyńska nasiliła się. Ale koncentrując się najpierw na sposobach poprawienia jakości wody, organizacja pozarządowa pozyskała wsparcie i zdołała zbudować zaufanie poprzez program Sąsiedztwo Dobrej Wody, który jest oddolną inicjatywą edukacyjną. Trwają też prace nad izraelsko-palestyńskim parkiem pokoju na wyspie pośrodku biegu rzeki. Jednak najważniejszym osiągnięciem organizacji jest wywieranie presji na rządy, by działały zgodnie z ustaleniami komisji ds. podziału wody, które zostały zapisane w pokojowych porozumieniach. – Na całym świecie Jordan kojarzy się ludziom z procesem pokojowym – mówi Munqeth Mehayr, jordański współdyrektor FOEME. – My tylko pomagamy rzece dorosnąć do tej opinii. Kiedy na początku maja powróciłem do Aui, z ujęcia wody pozostała mała strużka, a miasteczko wyschło na wiór. Na otaczających je polach nie było widać upraw, a na jedynym tu skrawku płaskiego lądu w chmurze kurzu chłopcy uganiali się za piłką nożną tak zużytą, że przypominała kawałek flaneli. Zatrzymałem się przy domu starszego rolnika Muhammada Sallamy. – Od pięciu tygodni nie mamy bieżącej wody, więc teraz co dzień muszę od Mekorotu kupować kontener, by napoić moje kozy, owce i konie – powiedział. Musiał kupować też paszę – nie miał przecież wody na nawadnianie upraw. Środki na to zdobywał, wyprzedając bydło, a jego synowie zatrudnili się w izraelskiej osadzie przy uprawach nawadnianych z podziemnych ujęć, które są poza zasięgiem rolników palestyńskich. – Cóż począć? – zapytał. – To niesprawiedliwe, ale jesteśmy bezsilni. Powietrze było przejrzyste, z frontowego okna poprzez brązową, spieczoną dolinę rozciągał się widok na szarozielony pasek roślinności znaczącej bieg Jordanu. Przez chwilę zdawało się, że upragnione wody rzeki są na wyciągnięcie ręki. – Żeby tam się dostać, musiałbym przeskoczyć przez podłączone do prądu ogrodzenie, pokonać pole minowe i bić się z izraelskim wojskiem – powiedział Sallama. – Musiałbym rozpocząć wojnę o wodę! Don Belt, 2010
Historia z Ułan Bator. "Opuszczając jurtę, widzimy tylko płoty. Mam wrażenie, że mieszkam w pudełku"
Gwałtowny napływ koczowników całkowicie odmienia oblicze mongolskiej stolicy.
Młody mongolski pasterz Oczkhuu Genen spakował niedawno cały swój dobytek na wypożyczoną ciężarówkę i wyjechał do wciąż rozrastającej się stolicy kraju – Ułan Bator. Konieczność przeprowadzki mogła być dla niego przyznaniem się do porażki i poważnym wstrząsem, ale na zewnątrz sprawiał wrażenie łagodnego człowieka, całkowicie skoncentrowanego na swoim celu. W kilka godzin po przyjeździe, na skrawku ogrodzonego terenu wynajętym na przedmieściach stolicy, Oczkhuu rozłożył swoją jurtę – tradycyjny, okrągły namiot mongolskich koczowników. Górujące nad Ułan Bator zbocza podzielono na tysiące takich skrawków, każdy z jurtą pośrodku. Po zamontowaniu rury kominowej do żelaznego piecyka i umocowaniu kołków pasterz otworzył niewielkie drewniane drzwi, wpuszczając do środka swoją żonę Norwu razem z nowo narodzonym synkiem Ulaką oraz sześcioletnią córeczką Anuką. Widoki rozciągające się za drzwiami ich namiotu były jednak całkowicie odmienne od tego, do czego przywykli, mieszkając na stepie jakąś godzinę drogi na południowy zachód od stolicy. To właśnie tam, niedaleko jurty rodziców Norwu, w krainie rozkołysanych wiatrem traw, opiekowali się swoimi stadami. Tu co chwila wzrok natrafiał na dwumetrowe drewniane płoty, a zamiast ukochanych zwierząt – koni, bydła i owiec – po obejściu krążył jedynie należący do właściciela terenu czarno-brązowy kundel zanoszący się ochrypłym ujadaniem przy najmniejszych oznakach niepokoju. A tych mu nie brakowało, bo tuż za płotem mieszka jakieś 60 proc. z ponadmilionowej populacji Ułan Bator, stłoczone w prowizorycznych slumsach, zwanych również jurtowiskiem, pozbawionych dróg, bieżącej wody i kanalizacji. Jak we wszystkich tego typu dzielnicach, także tutaj panoszą się przestępczość, alkoholizm, bieda i desperacja. Nic dziwnego, że wielu mieszkańców zdecydowało się na coś, co wcześniej było dla nich niewyobrażalne, i zaczęło na noc zamykać drzwi. – Opuszczając jurtę, widzimy tylko płoty – skarży się Oczkhuu – Mam wrażenie, że mieszkam w pudełku. Koczownicy nie są stworzeni do takiego życia, ale Oczkhuu i Norwu znaleźli się w sytuacji bez wyjścia. Straszliwy zud – olbrzymi mróz połączony z obfitymi opadami śniegu, jaki zapanował na przełomie 2009 i 2010 r., a także czteromiesięczna letnia susza, która nastąpiła po nim, spowodowały, że większość ich stada padła z zimna lub głodu. Zanim pogoda wróciła do normy, z 350 hodowanych przez nich zwierząt zostało zaledwie 90. Tej zimy w całej Mongolii nie przeżyło ponad 8 mln krów, jaków, wielbłądów, koni, kóz i owiec. – Dalsze życie na wsi stało się niemożliwe – stwierdził cicho Oczkhuu. – Postanowiliśmy sprzedać resztę stada i przenieść się do miasta. Kierowała nimi też chęć zapewnienia lepszego losu swoim dzieciom. Żadne z nich nie paliło się do przeprowadzki, potrafili jednak dostrzec jej zalety. Mieszkanie na wsi oznaczało utrudniony dostęp do szkół i służby zdrowia, a tu mieli bezpłatną opiekę medyczną dla swojego synka i miejsce w państwowej szkole dla Anuki. W UB, jak Mongołowie nazywają między sobą stolicę, żyje dziś ponad pół miliona takich ludzi przygnanych ze stepów przez ostre zimy, niepowodzenia i brak perspektyw. Wielomiliardowe zagraniczne inwestycje w kopalnie węgla, złota i miedzi przyciągnęły kolejne rzesze koczowników szukających pracy na stanowiskach stworzonych dzięki gwałtownemu napływowi pieniędzy z przemysłu wydobywczego. Pomijając wieżowce w centrum, mongolska stolica sprawia wrażenie przygranicznego miasteczka, które rozlało się w niekontrolowany sposób w nadrzecznej dolinie. Początki osady sięgają 1639 r., kiedy to pełniła rolę wędrownego buddyjskiego klasztoru i punktu handlowego. W 1778 r. osada znalazła swoje miejsce przy ważnym szlaku handlowym biegnącym u podnóża niezbyt wysokiej góry. Droga ta istnieje do dzisiaj pod nazwą Aleja Pokoju i stanowi jedyny ciąg komunikacyjny pozwalający na bezpośrednie przedostanie się z jednej strony miasta na drugą. Od świtu do zmierzchu tłoczą się na niej tysiące samochodów. Jazda przypomina poruszanie się po pasie transmisyjnym wijącym się między podniszczonymi postsowieckimi blokowiskami. Co jakiś czas odchodzą od niej boczne uliczki, które kończą się po jakichś 50 m niewytłumaczalnymi zwałowiskami gruzu, barykadami lub biurowcami tak dokładnie ukrytymi przed ludzkim wzrokiem, że nie umie ich odnaleźć żaden miejscowy taksówkarz. Dodając do tego masowy napływ koczowników, którzy nie potrafią poruszać się po mieście, przechodzić przez zatłoczone ulice i nie orientują się w subtelnościach zurbanizowanego życia, otrzymujemy naprawdę oszałamiającą mieszankę. Widok żylastego, sękatego mężczyzny ubranego w stepowe buty, filcowy kapelusz i tradycyjną pasterską tunikę, przepychającego się z impetem hokeisty na przód kolejki tylko po to, by zobaczyć, co sprzedaje się w sklepie, nie jest tutaj niczym dziwnym. Inni koczownicy stojący w kolejce nie pozostają mu dłużni i odpychają go z równą siłą. Nie towarzyszą temu żadne negatywne emocje, nie wybuchają bójki – dla nich jest to zupełnie zwyczajne zachowanie. – Ci ludzie są całkowicie wolni – wyjaśnia Baabar, uznany publicysta i historyk zajmujący się opisywaniem cech narodowego charakteru Mongołów. – Mogą całymi latami mieszkać w Ułan Bator, zachowując koczowniczą mentalność. Robią, co chcą i kiedy chcą – wystarczy się zresztą przyjrzeć ludziom przechodzącym przez jezdnię. Idą po prostu przed siebie, nie zwracając uwagi na to, co dzieje się wokół. Nawet rozpędzony samochód nie zmusi ich do ustąpienia drogi. Jesteśmy narodem szorstkich indywidualistów, bez żadnego poszanowania zasad. W sobotę wczesnym rankiem Oczkhuu i Norwu zabierają ze sobą dzieci i jadą z powrotem na wieś, aby razem z jej rodzicami przygotować gospodarstwo do zimy. Przez osiem godzin Oczkhuu pomaga Jaji – swojemu teściowi – w sianokosach. Zanim zapadnie niedzielny wieczór, zgromadzą w stodole tyle siana, że nie będą się więcej martwić o przetrwanie zwierząt, nawet jeśli nadejdzie zud. Ostatnia zima zdziesiątkowała także stada Jaji – z tysiąca zwierząt zostało zaledwie trzysta. On jednak uparł się, że przetrwa, opierając się na swoim wieloletnim doświadczeniu hodowcy zdobytym jeszcze w epoce komunistycznej. – Może nie działo się tu wtedy najlepiej – wspomina. – Nie znosiłem na przykład tych wszystkich biurokratów, którzy mówili mi, co mam robić, ale komunizm chronił ludzi przed katastrofami takimi jak ostatnia zima. Mogłeś stracić wszystkie zwierzęta, a mimo to nie groziła ci śmierć z głodu. Chociaż Jaja i Szantsal poparli decyzję dzieci o wyjeździe do miasta, co chwilę wspominają, że czują się samotni. Jednak w ich przypadku przeprowadzka do stolicy nie wchodzi w grę. – Nie przetrwałbym tam nawet tygodnia – rzuca Jaja. – Momentalnie rozchorowałbym się i umarł od tego tłoku i hałasu. Zdaniem Baabara ludzie tacy jak Oczkhuu i jego teść to prawdziwi pasterze, różni od tych, których pokonał zud. Upadek komunizmu i zamknięcie wielu fabryk spowodowało, że tysiące mieszkańców musiało opuścić Ułan Bator w poszukiwaniu swoich wiejskich korzeni. – Zdążyli już jednak całkowicie zapomnieć, na czym polega życie koczownika, jak opiekować się stadami, jak przetrwać ostrą zimę. Jak twierdzi historyk, główny problem wynika z tego, że nie są też dostosowani do życia w mieście. Wszystko to dzieje się w czasie, gdy Mongolia próbuje znaleźć swoją pozycję między dwoma mocarstwami: Rosją i Chinami, od wieków wywierającymi na nią potężną presję. Nacjonalizm i ksenofobia stają się coraz powszechniejsze, a wśród odpowiedzialnych za problemy kraju, obok miejscowych polityków uznawanych (nie bez racji) za całkowicie skorumpowanych, jednym tchem wymienia się cudzoziemców. Pomawiani o wzbogacenie się kosztem Mongołów chińscy przedsiębiorcy coraz rzadziej wychodzą po zmroku na ulice stolicy. Obawiają się ata ków ze strony młodych ludzi odzianych w czarne skórzane kurtki i powołujących się na Czyngis-chana. Wizerunki wielkiego wodza, zakazane w czasach komunizmu, pojawiają się dzisiaj praktycznie wszędzie – od etykiet na butelkach wódki po karty do gry. Godzinę drogi od Ułan Bator stanął na stepie 40-metrowy stalowy pomnik przedstawiający zdobywcę siedzącego na koniu i spoglądającego morderczym wzrokiem w stronę Chin. Nie tylko on patrzy w tę stronę. Kraj ma bowiem warte nawet biliony dolarów, często nierozpoznane złoża surowców naturalnych skupione głównie w pobliżu chińskiej granicy, w okolicach Oju Tołgoj i Turkusowego Wzgórza. To tam Kanadyjczycy z Ivanhoe Mines, współpracując z angielsko-australijską firmą Rio Tinto, dotarli do największych na świecie nieeksploatowanych wcześniej pokładów miedzi i złota. 34 proc. udziałów w tym projekcie znajduje się w ręku mongolskiego rządu, dając miliardowe wpływy gospodarce. Jak wiele z tych pieniędzy trafia 550 km na północ i do rąk zwykłych ludzi takich jak Oczkhuu, to już zupełnie inna kwestia. Eksperci z Banku Światowego i ONZ naciskają na mongolskie władze, by zainwestowały środki w rozbudowę infrastruktury, jednak rząd premiera Sandżaagijna Bajara przyjął bardziej bezpośrednie rozwiązanie, obiecując każdemu mieszkańcowi wypłatę 1200 dol. z zysków przynoszonych przez kopalnie. Nie wierząc, że kiedykolwiek zobaczy te pieniądze, Oczkhuu zaczął rozglądać się za pracą. Jego pierwszym pomysłem było uruchomienie własnego interesu, bo zdawało mu się, że dobrze rozpoznał potrzeby mieszkańców jurtowiska. Razem ze swoim partnerem wynajął pokój w jednym z hoteli, by następnie udostępniać go koczownikom chcącym wziąć kąpiel lub prysznic. Chodząc od drzwi do drzwi, zapraszał kolejnych klientów, niewielu jednak miało ochotę skorzystać z jego oferty. Całe przedsięwzięcie pochłonęło ponad 200 dol., co stanowiło sporą część jego oszczędności. Teraz zastanawia się nad kupnem używanego samochodu i przekształceniem go w taksówkę. Będzie musiał się zapożyczyć, ale taka praca gwarantuje godziwy zarobek. Przemawia do niego także poczucie wolności za kółkiem i to, że sam będzie sobie szefem. Co więcej, pracując w tym zawodzie, będzie mógł odwozić i odbierać córeczkę ze szkoły. – Nie możemy tu hodować zwierząt – stwierdza – ale mam nadzieję, że przynajmniej uda nam się wychować dzieci. Wracając na swoje podwórze, zasuwa skobel w drewnianej furtce i ciężko wzdycha: – Boże, ależ się stęskniłem za moimi końmi. Don Belt, 2011
Pakistańskie szosy są czymś w rodzaju narodowego teatru. Tłumy ludzi, niemal wyłącznie mężczyzn, siedzą w kucki na poboczach, niczym widzowie przybyli na walkę kogutów, i obserwują wszystko, co przejeżdża.
Wystarczy zatrzymać się po drodze na kubek herbaty, a można usłyszeć różne rzeczy. Ludzie mówią o powszechnej niesprawiedliwości. Opowiadają o tych, którzy tracą ziemię, życie, honor. Łatwo pomyśleć, że przesadzają. Ale zawsze spotka się tu kogoś, dzięki komu zaczynasz wierzyć. Szesnastolatka o imieniu Nadżma mówi monotonnym głosem. Po tym, co zaszło, trudno orzec, czy kiedykolwiek będzie znowu mówić w sposób naturalny. W jej nosie nadal tkwi cieniutki kolczyk oznaczający dziewictwo. Oczy ma teraz mętne i bez wyrazu. Dziewczyna siedzi obok matki na łóżku, na którym doszło do incydentu, i stara się nie płakać. Dwa tygodnie temu, o pierwszej w nocy, pięciu–sześciu mężczyzn wpadło przez drzwi do zajmowanego przez jej rodzinę domku z suszonej cegły stojącego na małej działce w wiosce Nizampur w południowym Pendżabie. Powiedzieli, że są z policji i szukają broni. Jeden przystawił pistolet do piersi jej matki, a drugi przygniótł do ziemi jej dziewięcioletniego brata Rizwana. Potem dwaj mężczyźni przytrzymali Nadżmę na łóżku, a trzeci ją zgwałcił. Jej matka mówi, że dowódca grupy miał zasłoniętą twarz. Rozpoznała jednak głos sąsiada, posterunkowego policji, który chce zająć poletko pszenicy, dzierżawione przez rodzinę Nadżmy od 40 lat. Według skargi, którą ojciec dziewczyny złożył na policji, przyczyną ataku była jego odmowa opuszczenia tej ziemi. Wychodząc po gwałcie mężczyźni ostrzegli rodzinę: Wynieście się stąd, bo wrócimy po waszą drugą córkę. Raszid Rehman, adwokat specjalizujący się w tego typu sprawach, zgodził się reprezentować Nadżmę przed Pakistańską Komisją Praw Człowieka. Jego zdaniem gwałt jest w niektórych częściach kraju barbarzyńskim instrumentem plemiennej sprawiedliwości. Wioska może np. ukarać męża za cudzołóstwo, dokonując zbiorowego gwałtu na jego żonie. Rehman twierdzi, że sprawa Nadżmy jest typowa w południowym Pendżabie, gdzie Brytyjczycy nagradzali swych lokalnych sprzymierzeńców, nadając im ziemię i autonomię. Ci feudalni watażkowie stali się potem prawem sami dla siebie. W ich świecie gwałt jest narzędziem zastraszania, za pomocą którego potężni właściciele ziemscy, posiadający polityczne powiązania, terroryzują wieśniaków i wypędzają ich z ziemi. Jeśli jakaś rodzina się nie podporządkuje, często bywa zabijana. – Kto ich powstrzyma? – pyta retorycznie Rehman. W tym przypadku, jak mówi, członkowie rodziny postąpili właściwie. Rano poszli na policję i zadbali o pomoc medyczną dla Nadżmy. Dziewczynę zbadał lekarz, który w raporcie potwierdził gwałt. Ale miejscowi policjanci, pochodzący z tego samego klanu, co posterunkowy, odmówili wszczęcia postępowania. Rozsierdzony Rehman apelował u władz w pobliskim miasteczku Khanewal. Nadżma zachowuje się z godnością. Dziś, kiedy Rehman wyjeżdża, by dowiedzieć się o wynik apelacji, chce mu jeszcze coś powiedzieć. – Nie wiem, jakie będzie moje życie w przyszłości, ale jestem gotowa stanąć publicznie przed napastnikami i żądać sprawiedliwości za to, co zrobili – oświadcza cicho. O gwałcicielu mówi: – On musi zostać powieszony. Musi. Na posterunku policji w Khanewalu Rehman spotyka się najpierw z pełniącym dyżur komisarzem – masywnym mężczyzną w lotniczych okularach, z czarną pałką w dłoni. Za jego biurkiem wisi portret Jinnaha. Kiedy Rehman referuje mu sprawę, komisarz zerka nerwowo na sześciu potężnych mężczyzn w cywilnych ubraniach wyglądających na tajniaków, którzy siedzą pod przeciwległą ścianą, sącząc herbatę. Komisarz coś notuje, dokądś dzwoni, odkłada słuchawkę. Bezustannie kręci swoją pałką. W końcu odzywa się telefon. Długa rozmowa. Komisarz odkłada słuchawkę i mówi, że wynik obdukcji Nadżmy, niestety, gdzieś zaginął. Rehman żąda spotkania z jego zwierzchnikiem. Popołudniowe słońce zmienia kolor ze złocistego w szary, tymczasem adwokat czeka w innym pustym biurze. Nie ma światła, po raz kolejny wyłączono prąd. W końcu przychodzi policyjny inspektor, pan Khan. Przyciąga sobie poobijane krzesło. Nosi shalwar kameez w kolorze musztardy. Mówi szybko, zachrypniętym od papierosów głosem. Twierdzi, że szczegółowo zbadał sprawę Nadżmy i jest przekonany, iż to, co za chwilę powie, zadowoli Rehmana, bo pozwoli raz na zawsze rozstrzygnąć kwestie prawne. Przerywa, jakby czekał na werbel potęgujący napięcie. Nadżma kłamie – obwieszcza Khan – aby chronić swego ojca przed postawionym wcześniej zarzutem o napaść na posterunkowego policji. (Ojciec dziewczyny jest drobnym człowiekiem, dobiega siedemdziesiątki i ledwo chodzi.) Zaświadczenie lekarskie, ciągnie dalej Khan, wskazuje, że Nadżma jest „notoryczną cudzołożnicą”, o czym świadczą pewne dane, których nie wolno mu ujawnić. Aby przeprowadzić śledztwo, jak mówi, pojechał osobiście do wioski i przesłuchał „60 lub 90 osób w tamtejszym meczecie”. Wszyscy stwierdzili, że posterunkowy policji nie jest zdolny do popełnienia takiej zbrodni. Sprawa zamknięta, stwierdza Khan. Jest już ciemno, gdy Rehman odjeżdża spod komisariatu policji, dumając nad tym, co się stanie z rodziną Nadżmy. – Jeśli nie wyjadą, będą zagrożeni – mówi. – Posterunkowy może wysłać ludzi, by zgwałcili drugą siostrę albo po raz kolejny Nadżmę. Może też zabić ich wszystkich, aby uczynić z tego ostrzeżenie dla innych. W połowie lat 90. podobne bezprawia pchały mieszkańców Afganistanu w ramiona talibów. Trwała tam wtedy wojna domowa, a krajem rządzili watażkowie wzbogaceni na handlu opium. Terroryzowali wsie i zabierali ziemie oraz córki każdemu wieśniakowi, który wpadł im w oko. Pewnego dnia w okolicach Kandaharu mułła i były dowódca mudżahedinów, niejaki Mohammad Omar, powiedział, że co za dużo to niezdrowo. Z Koranem w jednej ręce i kałasznikowem w drugiej zebrał swych studentów, czyli talibów, i rozpoczął nowy dżihad, mający oczyścić Afganistan z bezprawia i zepsucia. Przy wsparciu Pakistanu talibowie zatriumfowali w 1996 r. Zajęli Kabul i wprowadzili własną, skrajną wizję muzułmańskiego prawa. Na początku zwyczajni Afgańczycy uznawali, że dyktatura talibów jest niewielką ceną za zakończenie wojny domowej. Raszid Rehman słucha opowieści takich jak ta o losie Nadżmy i martwi się o przyszłość Pakistanu. – Gdy rząd zawodzi, ludzie wpadają w gniew – mówi. – Tracą wiarę w system i szukają alternatywy. Pomyśl, jak łatwo byłoby fundamentalistom albo talibom, albo ludziom z Al-Kaidy, pójść teraz do braci tej dziewczyny i powiedzieć: „To, co spotkało waszą rodzinę, jest niesprawiedliwe. Ten człowiek zhańbił waszą siostrę, waszego ojca i wasze nazwisko. Przyłączcie się do nas, a my wymierzymy sprawiedliwość.” Kiedy obywatelom odmawia się podstawowych praw, radykalizują się. Gdy ludzie są bezsilni, łatwo nimi manipulować. Don Belt (2009)
Mieszkańcy Bangladeszu mogą nas wiele nauczyć, jak przeludniona ziemia powinna przystosować się do rosnącego poziomu oceanów. nasza przyszłość jest ich teraźniejszością.
Kiedy się jest w Bangladeszu, można odnieść wrażenie, że została tam upchnięta połowa ziemskiej populacji. Stolica kraju Dhaka jest tak zatłoczona, że każdy park, każdy chodnik, każda ścieżka zostały przejęte przez bezdomnych. Spacer w porannej mgle zamienia się w przechadzkę torem przeszkód złożonym z prowizorycznych posłań i ciał śpiących dzieci. Później, w ciągu dnia, ulice i zaułki miasta zapełniają się chaosem 15 mln ludzi, z których większość utknie w korkach. W tym zgiełku uwija się armia żebraków, sprzedawców warzyw i prażonej kukurydzy, rikszarzy, handlarzy świecidełkami Poza miastem rozciągają się rozlewiska z fragmentem lądu spowitego soczystą zielenią, płaskiego jak parking – aż pękającego w szwach od ludzi. W Bangladeszu nie ma czegoś takiego jak pustkowie. Na 144 tys. km2 (mniej niż połowa powierzchni Polski) żyje 164 mln ludzi – z czysto matematycznego punktu widzenia człowiek nie ma prawa poczuć się tam samotnym. Niełatwo się do tego przyzwyczaić. Wyobraźcie sobie teraz Bangladesz w 2050 r., kiedy populacja wzrośnie prawdopodobnie do 220 mln, a część obecnej powierzchni lądowej zniknie pod wodą. Ten scenariusz opiera się na dwóch tendencjach: przyroście naturalnym (który sprawi, że w najbliższych dekadach na świecie pojawią się miliony nowych Banglijczyków) połączonym ze zmianami klimatycznymi (które podniosą poziom oceanów). Ten scenariusz może oznaczać, że od 10 do 30 mln mieszkańców południowego wybrzeża przymusowo zmieni miejsce zamieszkania, przez co Banglijczycy będą się musieli jeszcze bardziej stłoczyć na jeszcze mniejszej przestrzeni lub opuścić kraj jako klimatyczni uchodźcy. Szacuje się, że przed końcem pierwszej połowy XXI w. na całym świecie liczba osób zmieniających miejsce zamieszkania z takich powodów osiągnie 250 mln. – Globalnie mówimy o największej migracji w historii ludzkości – przekonuje generał major Muniruzzaman, który przewodniczy Banglijskiemu Instytutowi Studiów nad Pokojem i Bezpieczeństwem w Dhace. Muniruzzaman wspomina o symulacji, którą wykonał Uniwersytet Obrony Narodowej w Waszyngtonie, a która prognozowała geopolityczny chaos, jaki rozpętałaby w południowej Azji taka migracja milionów Banglijczyków do sąsiednich Indii. Wywołaliby oni epidemię, wszczynali konflikty religijne, powodowali niedobory jedzenia i wody pitnej, podsycali animozje między uzbrojonymi w broń jądrową adwersarzami – Indiami i Pakistanem. Podobna katastrofa, nawet hipotetyczna, idealnie wpisuje się w napędzaną kryzysami historię Bangladeszu. Od uzyskania niepodległości w 1971 r. kraj ten dotknęły: wojna, głód, epidemie, zabójcze cyklony, katastrofalne w skutkach powodzie, pucze wojskowe, ogromna bieda. Mimo tych kłopotów Bangladesz wydaje się miejscem, w którym adaptacja do zmian klimatu jest naprawdę możliwa i gdzie wypróbowuje się w tej chwili każdy sposób niewymagający zaawansowanej technologii. Te innowacje są wspierane przez państwa wysoko rozwinięte, które emitują do atmosfery tyle CO2, że są w dużym stopniu odpowiedzialne za wzrost poziomu mórz. 25 maja 2009 r. mieszkańcy Munszigondźo, wsi o populacji 35 tys. znajdującej się na południowo-zachodnim wybrzeżu, mogli się przekonać, czego można się spodziewać po drastycznym wzroście poziomu mórz i oceanów. Tego ranka cyklon „Aila” zaczaił się niedaleko brzegu, a wiatr wiejący z prędkością 110 km/godz. wysłał w kierunku lądu falę gnającą niemal bezgłośnie. Mieszkańcy wioski niczego się nie spodziewali – byli zajęci pracą na polach i naprawą sieci rybackich. Tuż po dziesiątej rano Nasir Uddin, 40-letni rybak, zauważył, że poziom rzeczki zasilanej wodą z przypływów morza zaczął rosnąć szybciej niż zazwyczaj. Odwrócił się w stronę morza i zobaczył, jak ściana brunatnej wody przelewa się przez jeden z dwumetrowej wysokości wałów chroniących wioskę. W ciągu kilku sekund rwący nurt dotarł do jego domu, porywając gliniane ściany i wszystko, co było w środku. Jego trzy córki wskoczyły na kuchenny stół – słona woda najpierw zachlupotała wokół ich kostek, a potem podniosła się niemal do kolan. – Byłem przekonany, że nie ma dla nas ratunku – powiedział mi wiele miesięcy później, stojąc w błocie do pół łydki, tuż obok rozlewiska o jaskrawozielonym kolorze. – Na szczęście Allah miał inne plany. Cudownym trafem Uddin złapał porwaną przez wodę rybacką łódź, do której wsadził córki. Kilka minut później łódź się wywróciła, ale unosiła się na wodzie, a rodzina trzymała się jej kurczowo. Woda w końcu ustąpiła – na południowo-zachodnim wybrzeżu zabiła setki osób. Uddin i większość jego sąsiadów z Munszigondźo postanowili odbudować wioskę, ale tysiące innych osób ruszyło rozpocząć nowe życie w miastach położonych w głębi lądu. Do dhaki codziennie przybywają tysiące osób uciekających przed wylewającymi rzekami na północy i cyklonami na południu. Wiele z nich kończy w bardzo gęsto zaludnionych slumsach Korail. Setki tysięcy takich przesiedleńców, którzy już są tu na miejscu, oznaczają, że Dhaka nie ma jak i gdzie przyjąć nowych mieszkańców. Już teraz z wielkim trudem zaspokaja najbardziej podstawowe potrzeby dotychczasowych. Jednak właśnie dlatego, że Bangladesz ma tyle problemów, od dawna służy za poligon doświadczalny innowacyjnych rozwiązań dla krajów rozwijających się. To w Dhace ma siedzibę BRAC, największa organizacja non profit świata rozwijającego się. Jest przykładem, jak zapewnić ludziom podstawową opiekę zdrowotną i inne elementarne potrzeby poprzez rzeszę pracowników terenowych. Bangladesz zapoczątkował też globalny ruch mikrofinansów – to pomysł Muhammada Yunusa (laureata Pokojowej Nagrody Nobla) i jego Banku Grameen. Co ciekawe, Bangladesz może się pochwalić sukcesami w walce z przeludnieniem. W celu obniżenia wysokiego przyrostu naturalnego, w latach 70. narodził się oddolny ruch planowania rodziny, dzięki któremu udało się obniżyć liczbę dzieci z 6,6 na kobietę w 1977 r. do 2,4 dziś. To rekord w skali światowej. Obniżenie przyrostu naturalnego jest zazwyczaj łączone z poprawą warunków ekonomicznych, która skłania rodziców do ograniczenia wielkości rodziny, tak by dzieci miały szansę na lepsze wykształcenie i lepszy start w życiu. Tyle że Bangladesz ograniczył przyrost naturalny bez rozwoju ekonomicznego. – Początkowo było nam trudno – mówi Begum Rokeya, pracownica służby zdrowia, która ma na koncie tysiące wizyt u nowożeńców z misją przekonywania ich do antykoncepcji. – W tym kraju mężczyźni chcieli, by kobiety rodziły jak najwięcej dzieci. Z czasem jednak zrozumieli, że jeśli będą szczepili dzieci, nie będą musieli mieć ich aż tyle, by choć kilkoro przeżyło. Dzięki współpracy z dziesiątkami organizacji pozarządowych Bangladesz poczynił ogromne postępy w dziedzinie edukacji kobiet i zwiększaniu ich ekonomicznego potencjału. Od roku 1995 liczba pań pracujących zawodowo podwoiła się. Gospodarka się rozwija, m.in. dzięki produkcji i eksportowi odzieży. Ponadto Bangladesz osiągnął jeden z wyznaczonych przez ONZ Milenijnych Celów Rozwoju: śmiertelność wśród dzieci znacząco spadła między 1990 a 2008 r., ze 100 do 43 na 1000 porodów. To jeden z najlepszych wyników wśród krajów nierozwiniętych. W Dhace te sukcesy nikną jednak przytłoczone wszechobecną biedą i stałym napływem ludzi. Dlatego organizacje takie jak BRAC zaczęły się angażować w edukację ludności wiejskiej, która ma na celu umożliwienie im przetrwania w miejscu zamieszkania mimo zmian klimatu. – Naszym celem jest zatrzymanie migracji do Dhaki. Pomagamy ludziom przystosować się do nowych warunków i znaleźć nowe pomysły na życie w rodzinnych wioskach – mówi Babar Kabir, koordynator realizowanych przez BRAC programów radzenia sobie ze skutkami zmian klimatycznych i katastrof naturalnych. – Cyklony takie jak „Aila” oznaczają dla nich koniec życia, jakie wcześniej prowadzili. Ibrahim Khalilullah stracił już rachubę, ile razy się przeprowadzał. – Trzydzieści? Czterdzieści? Jakie to ma znaczenie? – pyta. Tak naprawę chyba nieco zaniżył swoje szacunki, bo ocenia, że przenosił się mniej więcej raz do roku przez całe swoje życie, a dziś ma ponad 60 lat. Jakimś cudem między kolejnymi przeprowadzkami udało mu się z żoną wychować siódemkę dzieci, które „nigdy nie przegapiły posiłku” – co z dumą podkreśla. Jest ciepłym, pogodnym mężczyzną o siwych, krótkich włosach i długiej brodzie. We wszystkim, co mówi, da się wyczuć nutkę radości życia. Khalilullah żyje na wysepce pośrodku rzeki. Jest jedną z setek tysięcy osób zamieszkujących te nieustannie zmieniające się wyspy na rozlewiskach trzech największych rzek Bangladeszu: Poddy, Dźomuny i Meghny. Te wyspy pojawiają się i znikają – w zależności od przypływów, pór roku, faz księżyca, opadów i nurtu w górze rzeki. Zdarza się, że ktoś wsiada do łodzi, by odwiedzić sąsiada z pobliskiego skrawka lądu, a na miejscu okazuje się, że ląd zniknął. Później dowiaduje się od znajomych, że sąsiad przeniósł się na inną wysepkę, która pojawiła się kilka kilometrów w dół rzeki. W jeden dzień wybudował na niej dom, a do wieczora zdążył zasadzić ogród. Khalilullah przekonuje, że życie ułatwia mu kilka zasad, których się trzyma. Domy buduje z elementów, które łatwo zdemontować, przenieść i ponownie złożyć w kilka godzin. Zawsze stawia dom na usypanym z ziemi przynajmniej dwumetrowym kopcu. Zewnętrzne ściany zrobione są z blachy falistej, a dach ze strzechy. Walizki trzyma tuż przy łóżku, na wypadek konieczności nagłej przeprowadzki. Pilnie strzeże dokumentów, które przekazał mu ojciec. Na ich mocy ma prawo osiedlać się na nowych wyspach – to efekt kombinacji prawa pisanego i zwyczajowego, która uniemożliwia milionom uchodźców z południa osiedlenie się w tym miejscu. Jednak, jak przekonuje Khalilullah, jego największy sekret to zasada, żeby za dużo nie myśleć. – Wszyscy żyjemy pod presją, ale nie ma co się martwić. Nie mamy innej możliwości, jak tylko przenosić się z miejsca na miejsce. Uprawiamy tę ziemię, jak długo się da, a potem woda ją zabiera. Czy się przejmujemy, czy nie – kończy się zawsze tak samo. Nawet w najlepszych czasach to bardzo niepewny sposób na życie. A to nie są najlepsze czasy. W Bangladeszu zmiany klimatyczne zagrażają nie tylko wybrzeżom, lecz także społecznościom żyjącym w głębi lądu – tak jak Khalilullah. Mogą zaburzyć naturalny cykl opadów, np. przesunąć nadejście pory monsunowej i opadów śniegu na Wyżynie Tybetańskiej. Jedno i drugie zaopatruje w wodę główne rzeki, które w końcu spływają w dół delty, tworząc pajęczynę dopływów. Banglijczycy od dawna przygotowują się na przyszłość pod znakiem zmian klimatycznych. Od dziesięcioleci pracują nad nowymi odmianami ryżu odpornymi na słoną wodę i budują groble, które chronią nisko położone pola uprawne przed zalaniem. Rezultat jest taki, że od początku lat 70. podwoili produkcję ryżu. Z kolei często powtarzające się cyklony skłoniły mieszkańców do budowy schronów i utworzenia systemu wczesnego ostrzegania. W ostatnich latach organizacje pozarządowe pomogły zbudować pływające szkoły, szpitale i biblioteki, które mogą działać przez całą porę monsunową. – Coś ci powiem o Banglijczykach – zaczyna Zakir Kibria, 37-letni politolog pracujący dla Uttaranu, organizacji pozarządowej działającej na rzecz ekologii i walki z biedą. – Może jesteśmy biedni i sprawiamy wrażenie niezorganizowanych, ale nie jesteśmy ofiarami. Gdy nadchodzą ciężkie czasy, mieszkańcy robią to co zawsze – znajdują sposób na przystosowanie się. Muhammad Hayat Ali to 40-letni rolnik o posturze prostej jak łodyga bambusa. Mieszka w Szatkhirze, ok. 50 km w górę rzeki od wybrzeża, ale i tak znajduje się w zasięgu fali powodziowej i zasolenia powoli podnoszącego się morza. – Kiedyś to była bardzo żyzna ziemia, jak okiem sięgnąć, wszędzie rozciągały się pola ryżowe – opowiada, wskazując ręką otaczający nas krajobraz. – Teraz pogoda się zmieniła – lato jest dłuższe i gorętsze niż kiedyś, a deszcze nie nadchodzą wtedy, kiedy powinny. Rzeki są bardziej słone. Wody gruntowe są zbyt zasolone, by nadawały się do upraw ryżu. Dlatego teraz hoduję krewetki w stawach, a na groblach wokół nich uprawiam warzywa. Dziesięć lat temu takie stawy byłyby uznane za nowość. Dziś wydaje się, że wszyscy hodują w nich krewetki albo kraby. Czasami pomysły na dostosowanie się do klimatu odbijają się ludziom czkawką. W całym południowym Bangladeszu wioski i pola uprawne są chronione przed wylewającymi rzekami przez sieć wałów wybudowanych z pomocą holenderskich inżynierów w latach 60. Niestety, czasem rzeki przelewają się przez groble, zalewając pola, które zamieniają się w bezodpływowe zbiorniki. Gdy powódź się cofa, woda nie ma jak wrócić do koryta rzeki – jest uwięziona między groblami. Pola na kilka lat stają się niezdatne do uprawy. Kilkadziesiąt lat temu Szatkhirę nawiedził prawdziwy kataklizm. Powódź zalała wiele pól. Okoliczni rolnicy łopatami nielegalnie przekopali 20-metrową wyrwę w wale przeciwpowodziowym, uwalniając wodę z ogromnego pola zalanego niemal trzy lata wcześniej. Postąpili podobnie jak ich przodkowie, którzy od czasu do czasu przerywali wały, wpuszczając na zagony rzekę, której poziom rósł i opadał wraz z przypływem, dopóki osad naniesiony przez wodę nie podniósł poziomu gruntu. Tym razem jednak ludzie zostali oskarżeni o łamanie prawa. I wtedy stało się coś zabawnego. Pole, którego nikt nie zagrodził ponownie, przyjęło z rzeki mnóstwo osadu, podnosząc się o metr. Koryto rzeki, z którego pochodził materiał osadowy, samo się pogłębiło, więc rybacy znów mogli łowić ryby. Sprawę zaczęła badać specjalna rządowa komisja, która zaleciła tak samo postąpić z innymi polami. Mieszkańców, którzy dopuścili się samowoli, okrzyknięto bohaterami. Każda adaptacja, nawet najskuteczniejsza, jest jednak tymczasowa. Nawet znacznie obniżony przyrost naturalny nie zmienia faktu, że populacja Bangladeszu wciąż rośnie. Jeśli osiągnie 250 mln – gdzie zamieszkają ci wszyscy ludzie? Mnóstwo Banglijczyków już dziś pracuje za granicą – na Zachodzie, w Arabii Saudyjskiej lub Indiach, dokąd w 1971 r., podczas wojny z Pakistanem o niepodległość, uciekły miliony ludzi, którzy nigdy nie wrócili do ojczyzny. Kolejne miliony przekradły się od tamtej pory przez granicę. Dziś Indie są zdeterminowane uszczelnić i umocnić granicę z Bangladeszem, chroniąc się przed masową migracją przewidywaną np. przez naukowców z Waszyngtonu. Budują mur długości 4000 km, a straż graniczna zastrzeliła już wielu nielegalnych imigrantów, w większości nastolatków chcących wesprzeć swoje rodziny finansowo. Zabito ich podczas przemytu bydła z Indii, gdzie zwierzęta te są chronione przez zasady hinduizmu, do muzułmańskiego Bangladeszu, gdzie można dostać do 40 dolarów za sztukę. Jednak gdyby 10 mln uchodźców uciekających przed zmianami klimatycznymi miało nagle ruszyć na granicę z Indiami, „tym nadgorliwym strażnikom, zbyt chętnie naciskającym spust karabinu, szybko skończyłyby się naboje” – przekonuje generał major Muniruzzaman. Jego zdaniem kraje rozwinięte – nie tylko Indie – powinny złagodzić politykę imigracyjną, żeby uniknąć takiej przerażającej perspektywy. Młodzi, ambitni, dobrze wykształceni Banglijczycy nieustannie obmyślają plany opuszczenia kraju. Nie jest to taki zły pomysł zdaniem Mohammeda Mabuda z Uniwersytetu Północno-Wschodniego w Dhace. Mabud wierzy, że inwestycja w edukację Banglijczyków nie tylko wykształci fachowców, którzy będą pracować w kraju, ale też zwiększy ich atrakcyjność jako imigrantów dla innych państw. To coś na kształt planowanego odpływu inteligencji. Emigracja pomogłaby zmniejszyć nieco presję rosnącej populacji. Wpłynęłaby też pozytywnie na gospodarkę – pieniądze pochodzące od emigrantów stanowią 11 proc. PKB. – Wielu spośród ludzi, którzy pozostają poza krajem przez kilka lat, nigdy nie wraca – mówi Mabud. Na razie rząd Bangladeszu myśli o wykorzystywaniu katastrof naturalnych, które dotykają kraj, jako karty przetargowej w negocjacjach ze światem uprzemysłowionym o zwiększenie pomocy. Jak na razie takie podejście zapewniało Bangladeszowi byt przez jego krótką, traumatyczną historię. Od osiągnięcia niepodległości kraj ten otrzymał dziesiątki miliardów dolarów międzynarodowego wsparcia. Na mocy tzw. ugody z Kopenhagi podpisanej podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu w 2009 r. kraje rozwinięte zobowiązały się przekazywać do 2020 r. 100 mld dolarów rocznie ubogim krajom najbardziej narażonym na negatywne skutki zmian klimatu. Wielu Banglijczyków uważa, że udział ich ojczyzny w tej pomocy powinien być proporcjonalny do stopnia zagrożenia, któremu muszą sprostać. – Zmiany klimatyczne zamieniły się w biznes, i to bardzo lukratywny, wymagający mnóstwa konsultantów – mówi Abu Mostafa Kamal Uddin, były menedżer rządowej komórki ds. zmian klimatycznych. – Podczas ogólnoświatowego kryzysu finansowego ogromne sumy zostały przeznaczone na ratowanie banków. Co złego w pomocy biednym Banglijczykom w przystosowaniu się do sytuacji, której nie są winni? Dwa lata po przejściu cyklonu wioska Munszigondźo wciąż jeszcze nie wyschła. Nasir Uddin i jego sąsiedzi nie radzą sobie z powrotem do dawnego życia. Do tego dochodzi groźba zostania zjedzonym przez tygrysy z pobliskiego lasu namorzynowego należącego do chronionego rejonu Sundarban. Szukając łatwego łupu, drapieżniki podchodzą do wioski. Ataki nasiliły się wraz ze wzrostem ludzkiej populacji i zwiększeniem presji na środowisko. Podczas mojego tygodniowego pobytu zginęły dwie osoby. Jest źle, ale dokąd mamy pójść? – pyta Uddin, rozglądając się po półtorametrowym kopcu usypanym z ziemi, na którym planuje odbudować swój dom dzięki nieoprocentowanej pożyczce z organizacji pozarządowej. Tym razem wykorzysta drewno, które unosi się na wodzie, w przeciwieństwie do gliny, którą woda rozmywa. Pola ryżowe wokół jego domu są pełne lekko słonej wody z powodzi, a większość miejscowych rolników założyło hodowle krewetek i krabów w stawach wypełnionych zasoloną wodą. Uddin opowiada, że w wioskowych studniach również jest zasolona woda, ludzie muszą więc zbierać deszczówkę lub taszczyć wodę przywożoną w cysternach. Do domów mieszkańców trafia w aluminiowych bańkach zazwyczaj niesionych na głowach przez młode kobiety. – Powinieneś zrobić zdjęcie tego miejsca i pokazać je ludziom jeżdżącym w twoim kraju wielkimi samochodami – przekonuje sąsiad Uddina. Samir Ranjan Gayen to brodaty mężczyzna, który szefuje miejscowej organizacji NGO. – Powiedz im, że tak za 40 lat będzie wyglądać południowa Floryda. Mieszkańcy Munszigondźo mogą poświadczyć, że nie ma co się spierać z morzem – prędzej czy później upomni się o tę ziemię. Mimo to trudno sobie wyobrazić miliony Banglijczyków pakujących dobytek i uciekających do Indii, niezależnie od tego, jak zła będzie sytuacja. Prawdopodobnie do samego końca będą się przystosowywać do sytuacji, a kiedy ta stanie się nie do zniesienia, przystosują się jeszcze bardziej. To kwestia narodowej mentalności – połączenia instynktu przetrwania z akceptacją warunków, w których większość z nas by się poddała. Abdullah Abu Sayeed, działacz społeczny, ma swoje wytłumaczenie. – Pewnego dnia jechałem samochodem jedną z najbardziej ruchliwych ulic Dhaki – opowiada. – I omal nie przejechałem chłopca. Miał nie więcej niż pięć, sześć lat i spał na wysepce pośrodku ulicy. Pędzące auta przejeżdżały dosłownie kilkanaście centymetrów od jego głowy. A on spokojnie uciął sobie drzemkę w centrum jednego z najbardziej ruchliwych miejsc świata. Jesteśmy przyzwyczajeni do niebezpiecznych warunków i mamy bardzo, bardzo niskie oczekiwania. Dlatego potrafimy się przystosować do każdej sytuacji.
Nowa autostrada docierająca do czterech największych miast staje się źródłem Narastającego konfliktu pomiędzy starymi a Nowym.
Najnowszą indyjską autostradą suną do Bangalur wyśrubowane oczekiwania ludzi z południa kraju, mieszkających między Morzem Arabskim a Zatoką Bengalską. W śródmieściu podróż ulega chwilowemu zahamowaniu, gdy zatrzymujemy się przed 15-metrową, bogato zdobioną świątynią hindu. Każdego wieczora R.L. Deekshith, pogodny miejscowy kapłan, odprawia tam hinduski odpowiednik mszy na wolnym powietrzu. Najczęściej zastać go można w trakcie rytuału pudźa, kiedy to szczodrymi darami Ganeśi błogosławi nowo zakupione samochody, ciężarówki, motocykle, riksze (trafiają się też rowery i drewniane wózki). Ich właściciele nie wyruszą w podróż bez zapewnienia sobie łask czwororękiego bóstwa z głową słonia, gwarantującego powodzenie i szczęście. Zapraszamy do przeczytania relacji użytkowniczki Gosiqa z wyprawy do Indii. Znajdziesz ją tutaj Menaka Shekaran, 23-letnia księgowa z firmy importującej sprzęt sportowy, czeka aż Deek-shith odprawi pudźa nad srebrnym motocyklem, który dziś kupiła. Szczupła Menaka ubrana jest w typowy strój hinduskiej motocyklistki – dżinsy, jaskrawą tunikę, buty na obcasie i biały szal, który ma chronić usta i nos. Kiedy kapłan przechodzi wzdłuż szeregu pojazdów, starszy brat Menaki, Dhana, podpala orzech kokosowy i trzykrotnie okrąża motocykl, okadzając go dymem, po czym rozbija kokos o chodnik. Następnie przed kołem pojazdu kładzie cytrynę, którą Menaka będzie próbowała rozjechać, by zagwarantować sobie bezpieczną podróż. – Masz prawo jazdy? – pytam dziewczynę. – Nie, proszę pana – odpowiada z chichotem. W tym momencie pojawia się Deekshith, owija kierownicę pojazdu girlandą kwiatów, skrapia ją wodą ze świątyni i recytując mantry, kończy ceremoniał, nacierając wyciągiem z kurkumy przód motocykla i czoło Menaki. W rewanżu dziewczyna wręcza mu torbę pełną bananów i mączki ostryżowej. Wreszcie odpala silnik. Wygląda na nieco zakłopotaną wskaźnikami i ma problem z utrzymaniem równowagi, ale udaje się jej przejechać cytrynę. Mam wrażenie, że jeśli spróbuje włączyć się do ruchu, nastąpi katastrofa. – Umiesz prowadzić? – Nie, proszę pana – kolejny wybuch wesołości. – Ale mam zamiar się nauczyć! Dziewczyna przyspiesza i dołącza do ulicznego szaleństwa w Bangalur, mając oparcie jedynie w błogosławieństwach Ganeśi. Droga pod kołami motocykla Menaki to jedno z ramion Złotego Czworokąta – nowej autostrady liczącej 5846 km długości, która łączy główne miasta Indii: Delhi, Bombaj, Madras i Kalkutę. To część jednego z najambitniejszych projektów infrastrukturalnych w dziejach kraju. W Indiach istnieją ogromne nadzieje na to, że Złoty Czworokąt spowoduje przyspieszenie gospodarczego rozwoju, pozwalając cieszyć się dobrobytem nie tylko mieszkańcom metropolii, ale także tej połowie społeczeństwa, która mieszka na prowincji. Plany budowy ogłoszone w 1998 r. przez ówczesnego premiera Atala B. Vajpayee, któremu Złoty Czworokąt zawdzięcza też swoją pompatyczną nazwę, przerosły rozmachem nawet pamiętną budowę ogólnokrajowej sieci kolejowej zakończoną przez Anglików w latach 50. XIX w. Przez kolejne dziesięciolecia po odzyskaniu niepodległości w 1947 r. w Indiach praktykowano typowy południowoazjatycki socjalizm, który doprowadził do gospodarczej stagnacji. Dopiero w latach 90. kraj otworzył się na zagranicznych inwestorów, a do pracy ruszyły tysiące młodych ludzi marzących o dobrobycie, mówiących perfekcyjną angielszczyzną i domagających się zarobków podobnych do tych, które mogliby otrzymać w krajach Zachodu. Wtedy też hinduscy przywódcy uświadomili sobie, że kiepska sieć dróg spowalnia modernizację kraju. – W naszych jezdniach nie ma dziur – skarżył się premier Vajpayee w połowie lat 90. – To dziury są naszymi jezdniami. Dziesięć lat później Złoty Czworokąt zalicza się do najlepiej obmyślonych systemów autostrad na świecie, który umożliwił Indiom wjazd w XXI w. Nie ma najmniejszych wątpliwości, że autostrada i rozwój, który ze sobą przyniosła, pozwoliły milionom wiejskich robotników znaleźć pracę w średnich i dużych miastach. Jednak Złoty Czworokąt stał się też wyzwaniem dla moralnych i kulturowych fundamentów państwa zbudowanego na zasadach głoszonych przez Gandhiego: prostocie, braterstwie i duchowości. Dziś rośnie apetyt Hindusów na dobra materialne – zwłaszcza samochody – a spora część społeczeństwa, szczególnie ludzie po trzydziestce, ma problemy z rozpoznaniem ducha swego kraju. – Dla mnie Złoty Czworokąt to metafora całych Indii, pędzących dzisiaj z prędkością 150 km/godz. – twierdzi historyk Ramachandra Guha, autor książki Indie po Gandhim. – Proszę sobie wyobrazić, że zatrzymujemy się na światłach i opuszczamy szybę w oknie. Po ścieżce biegnącej wzdłuż autostrady jedzie jakiś starszy człowieczek na rowerze. Kiedy niecierpliwie oczekujemy na zmianę świateł, mężczyzna nawołuje, żebyśmy byli ostrożni, że powinniśmy zwolnić, porzucić lekkomyślność, pogoń za dobrobytem i materialistycznymi uciechami. Ten koleś na rowerze to właśnie Gandhi. To on stanowi świadomość naszego kraju i nawet w obliczu tych wszystkich zmian, które tutaj zaszły, nie może zostać zignorowany. Złoty Czworokąt widziany przez okno ciężarówki Rakesha Kumara to gra cieni na asfalcie oświetlanym plamami światła, nużące kilometry położonych ludzką ręką kamiennych płyt. Krowa, stóg siana, ciało przejechanego psa, duch na rowerze. Jest 3.30 w nocy. Rakesh i jego 19-letni kuzyn Sandźaj żują więc mocny tytoń masalowy, który parząc w dziąsła, pomaga im nie zasnąć. Prócz tego słuchają jękliwych bollywoodzkich piosenek o miłości wydobywających się z miniaturowych głośników z mocą zdolną pobudzić umarłych. – To jest muzyka do jazdy! – krzyczy Rakesh, przekrzykując łoskot silnika wyjącego niczym turbiny boeinga 747, choć ciężarówka wlecze się w tempie 50 km/godz. Ale nawet przy takiej prędkości wyprzedzamy wozy sunące wolniejszym pasem. Zadaniem Sandźaja jest informowanie głośnym bębnieniem w dach kabiny, że właśnie bezpiecznie minęliśmy kolejny pojazd. Znajdujemy się 400 km na północ od Bombaju w stanie Gudźarat. Wieziemy 9 ton wosku na świece, barwniki tkanin i części elektryczne dla fabryk w Delhi. Tej nocy poszły już dwie opony – Rakesh zatrzymał się przy przydrożnym warsztacie i ponaglał zmagającego się z nimi mechanika. Teraz ścigamy się z czasem, by zdążyć na miejsce o 4 rano, kiedy to nasi kierowcy mają umówione spotkanie ze znajo-mym szefa. Człowiek ten pomoże im przejechać przeładowaną ciężarówką przez punkt kontrolny na granicy Radżastanu. Pomimo obowiązującego na całym Złotym Czworokącie ograniczenia prędkości do 80 km/godz. Rakesh nie jedzie szybciej niż 65, oszczędzając w ten sposób paliwo. Właściciel wprawdzie pokrywa uzasadnione wydatki, jednak to, co uda się zaoszczędzić, trafia do kieszeni Rakesha. Jeśli wszystko pójdzie dobrze, na trasie o takiej długości może nawet podwoić wypłatę, która i tak nie będzie zbyt wysoka. Indyjska gospodarka może się rozwijać w ogromnym tempie, jednak dla ludzi takich jak Rakesh, utrzymujących żonę i czwórkę dzieci, liczy się każda rupia. Gdy odwiedziłem go w domu mieszczącym się w zakurzonych zaułkach Ahmadabadu, przedstawił mi dwóch swoich chłopców i dwie dziewczynki w wieku od 3 do 18 lat. Cała czwórka z dumą pokazywała mi swój wkład do domowego budżetu – warsztat do naprawy szczotek dla lokalnego sklepu. – W mojej rodzinie obowiązuje zasada, że kto nie pracuje, ten nie je – informuje Rakesh. Ten zahartowany, zabawny i prostolinijny mężczyzna w wieku 42 lat zbudowany jest niczym bokser, ale każdy, kto jego pozę twardziela skojarzyłby z lekkomyślnością, popełniłby błąd. To człowiek, który od 22 lat siedzi za kierownicami ciężarówek i bardzo ceni swoją reputację profesjonalnego, trzeźwego kierowcy. – Mogę się założyć, że 90 proc. tych, których dziś minęliśmy na drodze, leciało na jakichś wspomagaczach – twierdzi Rakesh. Do najczęściej stosowanych używek należą haszysz, alkohol lub doda – napar z opium i betelu, który pomaga zachować czujność, zaburza jednak ocenę sytuacji. Rakesh woli jeździć w nocy, kiedy spada temperatura, a mniejsza liczba ludzi i zwierząt znajdujących się na Złotym Czworokącie pozwala jechać szybciej. Tu nikogo nie dziwią woły, ręczne wózki czy motorowery poruszające się po sześciopasmowej autostradzie. Na pasie zieleni pastwisko mają kozy, a ruch często staje, kiedy na jezdnię wtargną święte krowy, jedyni użytkownicy autostrady całkowicie obojętni na szalejące tu zagrożenia. Najgroźniejsza sytuacja jest w miastach przecinanych przez autostradę, bo tłumy pieszych nie mogąc liczyć na jakiekolwiek zwolnienie rzeki pojazdów, przekraczają ją w najmniej spodziewanych miejscach. Tuż przed rogatkami Udajpur Rakesh postanawia zjechać ze Złotego Czworokąta i skorzystać z alternatywnej trasy prowadzącej na zachód przez góry. Choć jazda po tej dwupasmowej drodze jest wolniejsza, pozwala na zaoszczędzenie na opłatach 20 dol. Dzięki temu możemy się przyjrzeć, jak wyglądało życie w tej okolicy przed budową Złotego Czworokąta, który mimo wszystko jest znacznie bezpieczniejszy. Około południa mijamy miejsce makabrycznego wypadku – ciężarówka próbująca zjechać z autostrady została uderzona przez rozpędzonego 18-kołowca wiozącego dwa ośmiotonowe bloki marmuru z kamieniołomu. Siła uderzenia przesunęła je do przodu, miażdżąc kabinę i zabijając na miejscu kierowcę oraz jego dwóch pomocników. W tego typu sytuacjach w ciągu kilku minut zazwyczaj gromadzi się tłumek wzywający do linczu na ocalałym kierowcy. I nie ma znaczenia, czy wypadek zdarzył się z jego winy, czy nie. Podróżując po Złotym Czworokącie, miałem okazję zaobserwować co najmniej sześć stłuczek i reakcja tłumu za każdym razem była taka sama – natychmiastowa chęć wymierzania sprawiedliwości i zupełny brak zainteresowania ofiarą wykrwawiającą się na poboczu. Jak wspomina Rakesh, pewnej nocy zderzył się ze zmotoryzowaną rikszą, która nagle pojawiła się przed jego ciężarówką. Kiedy próbował pomóc kierowcy rikszy, na miejscu wypadku momentalnie uformował się tłum domagający się krwi sprawcy wypadku. Rakesh szybko wmieszał się w tłuszczę i dołączył do chóru krzyczącego: „Gdzie ten sukinsyn?! Zabić go!”. Gdyby nie było Złotego Czworokąta, 29-letni Tamil Selvan wciąż pewnie zbierałby orzechy kokosowe w wiosce na południu stanu Tamilnad. Zamiast tego każdego dnia wsiadał na rower ojca i pedałował do państwowej szkoły mieszczącej się w większej wiosce oddalonej o kilka kilometrów. Później ukończył technikum w pobliskim mieście. Teraz pracuje jako starszy technik w olbrzymiej fabryce Hyundaia wybudowanej na zachód od Madrasu, tuż przy Złotym Czworokącie. Wyszukuje tam i naprawia wady karoserii transportowanych bez ustanku przez gigantyczne pasy transmisyjne. Gdy skończy pracę, jej efekty zostaną zamalowane lakierem, wypolerowane i rozwiezione drogami Złotego Czworokąta do portu w Madrasie, a następnie na cały świat. Trafią do klientów za cenę, która nawet po 10 latach pracy w fabryce wciąż wydaje się Tamilowi niepojęta. Tamil, cichy, dobrze zbudowany mężczyzna z wąsem, był jednym z pierwszych pracowników przyjętych przez Hyundaia w 1998 r., kiedy to koreański gigant samochodowy zdecydował się na budowę fabryki. Zatrudnionych tam dzisiaj 5,4 tys. osób w pełni uosabia te cechy Hindusów, dzięki którym Indie stały się rajem dla światowych producentów. Martii Salomaa, fiński menedżer pracujący w znajdującej się po sąsiedzku fabryce Nokii otwartej w 2006 r., twierdzi, że Indie oferują „najlepszą siłę roboczą na świecie. Ludzie mieszkający w tym kraju są kreatywni, zmotywowani, pełni energii i nowych pomysłów. Nie trzeba ich popychać do działania, bo sami bez ustanku wymyślają sobie nowe zajęcia. Wyzwania pomagają im ukierunkować niesamowitą energię”. Tamil nie uznaje się za wynalazcę. Ale kiedy zaproponował zamontowanie drugiego pasa hydraulicznego przy stanowiskach roboczych, tak by z obu stron karoserii można było używać wierteł, fabryka zaoszczędziła tysiące godzin pracy, a on sam został wynagrodzony tytułem pracownika miesiąca. Do dziś jest to jego największy powód do dumy, a pamiątkowy dyplom ozdobiony napisem „Jesteśmy z Ciebie dumni” przechowuje w specjalnym pudełku. 2,5 tys. rupii, które mu towarzyszyły, wykorzystał na zakup używanego motocykla, dzięki czemu z żoną i synkiem może jeździć do rodzinnej wioski na święta i weekendy. Każda fabryka w obrębie Złotego Czworokąta buduje własny „ekosystem”. Wokół Hyundaia na przykład powstały 83 mniejsze firmy, które dostarczają szyby, klamki, światła, lusterka i pozostałe elementy. Każdy z tych zakładów korzysta z usług innych firm, które zapewniają surowce, transport, magazyny, obsługę księgową i logistyczną. W całym kraju zorganizowano 200 Specjalnych Stref Ekonomicznych (SSE) umożliwiających zagranicznym koncernom produkcję towarów przeznaczonych na eksport przy wykorzystaniu hinduskiej siły roboczej. SSE rozrzucone po wszystkich zakątkach Indii generują rocznie 15 mld dolarów zysków z eksportu i zapewniają pracę ponad półmilionowej rzeszy ludzi. To właśnie dzięki temu ekonomicznemu systemowi roczny wzrost gospodarczy w Indiach sięga 9 proc. i ustępuje miejsca jedynie Chinom. Jednak w odróżnieniu od Chin Indie cieszą się demokracją, co powoduje, że walki o ziemię pod budowę nowych dróg i przedsiębiorstw są nieuniknione. W kraju o tak gęstym zaludnieniu debaty nad każdym milimetrem ziemi zdają się trwać bez końca. Budowanie fabryk pochłania ziemię uprawną, a poszerzanie autostrad zabiera przestrzeń pod tysiące małych sklepów, restauracji i parkingów. Drogi zmieniają całą okolicę, jednak nie wszystkim wychodzi to na dobre. Pewnej gorącej niedzieli w rolniczym okręgu położonym na zachód od Kalkuty, otoczonym przez Złoty Czworokąt, wybuchła kolejna potyczka o ziemię. Całemu zajściu towarzyszyły chmury gazu łzawiącego unoszące się nad sielankowym krajobrazem i przywodzące na myśl sceny z wojny domowej. Po jednej stronie olbrzymiego pola w postawie obywatelskiego nieposłuszeństwa, nawiązującego do najlepszych tradycji Gandhiego, zgromadziły się tysiące rolników z okolicznych wiosek, chcących odzyskać ziemię zarekwirowaną przez rząd. Naprzeciw nich stanęło kilkuset policjantów stanowych zasłoniętych tarczami i uzbrojonych w ciężkie bambusowe pałki metrowej długości. Za plecami mundurowych znajdował się trzymetrowy mur zwieńczony pętlami drutu kolczastego, zamykający 260 ha ziemi uprawnej. Rząd Bengalu Zachodniego przeznaczył ją pod budowę fabryki największego indyjskiego producenta samochodów – Tata Motors. Dla firmy, która przymierzała się do produkcji swego rewolucyjnego samochodu dostępnego za jedyne 2,5 tys. dolarów, teren w sąsiedztwie Złotego Czworokąta, położony zaledwie godzinę jazdy od Kalkuty, miał nieocenioną wartość. Rządowi oficjele gwarantowali, że wszystko odbyło się zgodnie z prawem. W ciągu ostatniego dziesięciolecia indyjski zarząd autostrad robił wszystko, by zapewnić rekompensatę tym, których ziemia została odebrana pod budowę Czworokąta. Właściciele i dzierżawcy otrzymują odszkodowanie pochodzące częściowo z funduszy Banku Światowego. W sąsiedztwie stref ekonomicznych to właśnie na barkach rządu spoczywa odpowiedzialność za pozyskiwanie nowych terenów dla przemysłu. Jak na ironię liderzy Partii Komunistycznej Bengalu Zachodniego – jednego z najbiedniejszych indyjskich stanów, pozostającego daleko w tyle za rozwojem pozostałych regio-nów – okazali się najgorętszymi zwolennikami kapitalistycznej przedsiębiorczości. Dopuszczają się konfiskat ziemi i używają siły, aby budować fabryki i zwabić nowych przedsiębiorców, zupełnie ignorując przy tym głosy ubogich rolników, dzięki którym zostali wybrani. Ten polityczny zwrot doprowadził do zaostrzenia walki o ziemię. Właśnie tutaj, w Singurze, rozwścieczona stara kobieta stanęła naprzeciw szeregu policjantów, wymachując długim kijem. – Nasza ziemia została skradziona! – zakrzyknęła ochryple. Ośmieleni przez nią półnadzy nastolatkowie ruszyli do przodu, ciskając w policjantów kamieniami. Na sygnał zwarte szeregi sił porządkowych natarły na demonstrantów, unosząc w górę pałki. W powietrzu zaczęły fruwać gumowe kule i pociski z gazem łzawiącym. Dzięki obecności mediów rannych zostało jedynie 12 protestujących, ponieważ policja mając na uwadze swój wizerunek, powściągnęła zwyczajową brutalność. Jednak kiedy dziennikarze odjechali, jeszcze tej samej nocy policjanci powrócili i aresztowali przywódców protestu, a wielu uczestnikom demonstracji urządzono „ścieżki zdrowia” pod gradem pałek. Kilka dni później niektórzy z demonstrantów zgromadzili się w pobliskiej wiosce Beraberi. 75-letni Kashinath Manna opowiadał o blisko 3 ha ziemi należącej do jego rodziny od kilku pokoleń. Uprawiał je wspólnie z braćmi. Ich pola były nawadniane dzięki studni, którą zbudował indyjski rząd w czasie zielonej rewolucji w latach 60. XX w. Woda spełniła funkcję magicznego składnika – okazało się, że gleba jest tutaj tak płodna, że dawała pięć plonów w ciągu roku – okry, fasoli, ziemniaków i konopi. Jej płodów wystarczało do wyżywienia wciąż rozrastającej się rodziny, w której było już 32 wnucząt i prawnucząt. – Produkowaliśmy tak dużo, że na targ musiałem wozić towar rikszą – wspomina. Dzisiejsze plony Kashinath bez problemu zmieści w płóciennej torbie, którą nosi przewieszoną przez ramię. Tyle właśnie może wyrosnąć na jednej dziesiątej hektara, która pozostała w jego rękach. Wczesnym rankiem skręcił właśnie z wiejskiej drogi na ścieżkę prowadzącą ku rodzinnym gruntom i zobaczył, że pomiędzy nim a jego polami stoi kordon policji. Za plecami policjantów robotnicy rozciągali ogrodzenie z drutu kolczastego. Kiedy podszedł bliżej, stróże prawa postraszyli go bronią. – Poczułem się zupełnie nagi – wspomina smutno. – Jesteśmy tylko rolnikami. Niczego innego nie potrafimy. Zacząłem myśleć o samobójstwie. Co będziemy jeść? Jak mamy żyć? Co z przyszłością naszych dzieci? – Wielu rolników zostało zastraszonych przez działaczy partyjnych i zmuszonych do podpisania zgody na zajęcie ziemi – twierdzi Anuradha Talwar z zachodniobengalskiego Związku Robotników Rolnych. – Z terenów, które przeszły w ręce rządu, jedynie 60 proc. zostało przejęte zgodnie z prawem. Aby nagłośnić sprawę, związek w imieniu rolników złożył pozew sądowy, który właśnie przedziera się przez kolejne instancje odwoławcze. Po drugiej stronie kraju w swoim bombajskim biurze Ravi Kant, szef zarządu czcigodnej, słynącej z dobroczynności firmy Tata Motors, przyznaje, że w Singurze „mogło pójść lepiej”. Woli jednak koncentrować się na stworzeniu 2000 nowych miejsc pracy i innych korzyściach gospodarczych, które ludziom z Bengalu Zachodniego, jednego z najbardziej zacofanych stanów w całym kraju, przyniosła jego fabryka. – Ostatecznie więcej ludzi na tym skorzystało, niż straciło – wtrąca jego kolega Debasis Ray, pochodzący zresztą z tamtych okolic. – Na tym właśnie polega postęp.
Syria próbuje oderwać się od swej ciemnej przeszłości i odegrać kluczową rolę na Bliskim Wschodzie.
W „Ojcu Chrzestnym” jest scena, w której młody Michael Corleone, mieszkający poza granicami kraju, dowiaduje się o nagłej śmierci starszego brata. W jednej chwili zdaje sobie sprawę, że to on musi przejąć stery mafijnego imperium. – Daj znać mojemu ojcu, żeby mnie zabrał do domu – mówi gospodarzowi Michael, godząc się z przeznaczeniem. – Powiedzcie mu, że chciałbym zostać jego synem – dodaje. Jeżeli podobna sytuacja miała miejsce w życiu Baszara al-Assada, obecnego prezydenta Syrii, musiało to być 21 stycznia 1994 r. około godziny 7.00 rano, gdy w jego londyńskim mieszkaniu zadzwonił telefon. Baszar, wysoki, poważny okulista, lat 28, odbywał rezydenturę w szpitalu Western Eye Hospital. Wtedy to dowiedział się o śmierci brata Bazyla, który w mglisty poranek pędził mercedesem na lotnisko w Damaszku i rozbił się na rondzie. Charyzmatyczny Bazyl przygotowywany był do objęcia władzy po ojcu, prezydencie kraju. Przedwczesna śmierć brata oznaczała dla młodego lekarza konieczność powrotu do domu. Sześć lat później, w czerwcu 2000 r., 69-letni prezydent Hafez al-Assad zmarł na serce. Tuż po pogrzebie Baszar po raz drugi w życiu odwiedził gabinet ojca. Pamiętał swą pierwszą wizytę, gdy jako siedmiolatek przybiegł tam podekscytowany lekcją francuskiego. W pamięci utkwiła mu duża butelka wody kolońskiej stojąca na szafce przy biurku. Ku zaskoczeniu Baszara stała tam nietknięta po 27 latach. Ten szczegół wiele mówi o rządzie Syrii, staroświeckiej dyktaturze, do której uzdrowienia nowy prezydent, mimo medycznego wykształcenia, nie był przygotowany. – Ojciec nigdy nie rozmawiał ze mną o polityce – powiedział mi Baszar. – Nawet po powrocie do domu w 1994 r. cała moja wiedza o sposobach podejmowania decyzji przez ojca pochodziła z lektury jego notatek. Młody przywódca szybko nauczył się, że inaczej niż w przypadku operacji okulistycznych, kierowanie krajem takim jak Syria wymaga przymykania oka na dwuznaczne sytuacje. Baszar, zapalony fotograf, porównał to do czarno-białej fotografii: – Nigdy nie ma czystej czerni i bieli, nic nie jest albo dobre, albo złe. Wszystko ma odcienie szarości – wyjaśniał. Syria to kraj o wielowiekowej historii ukształtowanej przez handel (przez jej terytorium przechodził Jedwabny Szlak) i migracje ludności. Siedząc w zatłoczonej kawiarni w Damaszku, można podsłuchać 75-letniego bajarza, który wymachując laską, opowiada o krucjatach oraz imperium osmańskim w tak obrazowy sposób, jakby wspominał dzieciństwo. A potem, po przejściu kilkunastu metrów w stronę wspaniałego Meczetu Umajjadów z początku VIII w. n.e., spotkać chłopców grających przed jego bramą w piłkę nożną i niezwracających uwagi na strumień irańskich pielgrzymów udających się na wieczorne modlitwy ani na rodziny spacerujące z lodami w rękach. W Syrii można również pójść ze znajomymi do modnej kawiarni, a po wyjściu, w oczekiwaniu na nocny autobus, słyszeć przeraźliwe krzyki dochodzące z budynku, w którym mieści się komisariat policji dzielnicy Bab Tuma. Ludzie rzucają sobie znaczące spojrzenia, ale nikt nic nie powie. Ktoś mógłby podsłuchiwać. Assad nie utrzymałby swojego reżimu przez 40 lat, grając fair. Przetrwał mimo trudnego sąsiedztwa Iraku, Izraela, Jordanii, Libanu i Turcji, dzięki sprytowi i umiejętności zyskania sympatii silniejszych państw, niegdyś Związku Radzieckiego, a obecnie Iranu. Będąc w stanie wojny z Izraelem nieprzerwanie od 1948 r., Syria wspiera islamskie ugrupowania Hezbollah i Hamas. Walczy o odzyskanie Wzgórz Golan, płaskowyżu zajętego przez Izrael w 1967 r. Stosunki, które nigdy nie były szczególnie serdeczne, zaostrzyły się po amerykańskiej inwazji na Irak w 2003 r., gdy George Bush, odnosząc się do sprzeciwu Syrii wobec wojny i jej wsparcia dla irackich rebeliantów, zagroził obaleniem rządu w Damaszku, a młodego prezydenta nazwał księciem ciemności. Baszar stoi na czele rządu prawie od 10 lat i można już chyba zacząć rozliczać go z czynów. Syria, w reakcji na intensyfikację działań Ameryki zmierzających do przywrócenia pokoju na Bliskim Wschodzie, wydaje się być gotowa na ponowne objęcie roli głównego negocjatora interesów regionu. Henry Kissinger powiedział kiedyś, że nie można prowadzić wojny bez Egiptu ani ustanowić pokoju bez Syrii i zdaje się, że miał sporo racji. Sam Baszar przyznaje, że przed Syrią stoi trudne zadanie, bo niełatwo będzie osiągnąć pokój bez rozwikłania przedtem wewnętrznych napięć i problemów. Kiedyś przed XIX-wiecznym sukiem al-Hamidija w Damaszku stała wysoka na trzy piętra fotografia Hafeza al-Assada. Prezydent o wysokim czole i oczach pokerzysty spoglądał na zakorkowaną stolicę zamieszkaną przez 4 mln ludzi, oraz na inne miasta Syrii, bo wszędzie wisiały billboardy z jego podobizną. Ikonografia inspirowana kultem totalitarnych władców sowieckiego imperium nie pozwalała Syryjczykom pozbyć się wrażenia, że niczym owad zastygły w żywicy zostali uwięzieni w epoce dyktatury absolutnej, jak w czasach Stalina i Mao. Taką Syrię zostawił Hafez al-Assad. Dzisiaj na tym miejscu, w obramowaniu rzymskich murów, wisi wielki biały billboard z podobizną pierwszego postmodernistycznego prezydenta Syrii, który gestem pozdrawia swój lud. Na kociej twarzy Baszara maluje się szeroki uśmiech, a on sam mruży oczy przed ostrym słońcem. „Wierzę w Syrię” – głosi napis na plakacie. Ale sam uśmiech i nowe hasło nie wystarczą do dokonania przemiany kraju i Baszar doskonale o tym wie. – To, czego Syria potrzebuje teraz najbardziej, to zmiana mentalności – mówi. Rodzinna miejscowość rodziny Assadów, Al-Kardaha, położona jest na zboczu góry, od zachodu. Typowe miasteczko odseparowane od świata leży jednak dość blisko Morza Śródziemnego i w pogodne dni można stąd dostrzec kutry rybackie w Latakii, największym porcie Syrii. Czteropasmowa droga szybkiego ruchu pnie się w górę od wybrzeża, wiodąc gości do Al-Kardaha, gdzie ulice są wybrukowane, domy ekskluzywne, a wysocy urzędnicy państwowi po służbie – czyli postawni panowie po pięćdziesiątce i sześćdziesiątce z minami mafiosów – paradują po miasteczku w piżamach. Wieki temu Al-Kardaha była enklawą zubożałych szyitów – wyznawców Alego, zięcia i następcy Proroka. Setki lat wcześniej szyitów (z powodu dewocyjnego kultu Alego) okrzyknięto heretykami i wygnano w góry północnozachodniej Syrii, gdzie osiedli jako wyznawcy alawizmu, odłamu religii muzułmańskiej. W 1939 r. jeden z nich, sprytny dziewięciolatek imieniem Hafez, został wysłany na nauki do miasta. Zamieszkał w Latakii i uczęszczał do szkół prowadzonych przez Francuzów. To pod ich mandatem znalazła się ta część imperium osmańskiego podzielonego między Wielką Brytanię i Francję na mocy tajnej ugody zakończonej traktatem Sykes-Picot w 1916 r. Cichy i wysoki Hafez miał wielkie ambicje, które doprowadziły go w końcu do władzy. Po odzyskaniu niepodległości spod rządów Francji w 1946 r. chłopak wstąpił w szeregi partii Baas, świeckiego ruchu nacjonalistycznego, któremu w 1963 r. udało się przejąć władzę w Syrii. Hafez piął się po szczeblach kariery w lotnictwie, aż objął stanowisko ministra obrony narodowej. W 1970 r. przeprowadził bezkrwawy zamach stanu z grupą zaufanych oficerów, w większości alawitów. Od tego czasu wyznawcy tej szyickiej sekty pozostają przy władzy w 20-milionowym państwie, w którym 76 proc. mieszkańców stanowią sunnici. Hafez al-Assad utrzymał się u władzy dzięki biegłości w rozpoznawaniu geopolitycznych interesów. W swoim kraju po mistrzowsku wygaszał napięcia między wyznawcami różnych wyznań, konsekwentnie budując świecki reżim. Zniechęcał do używania terminu alawizm publicznie i polecił zmienić nazwę rodzinnej miejscowości na Góry Zachodnie. Dzisiaj pytanie Syryjczyka o jego wyznanie to wciąż faux pas. Hafez postarał się też o zapewnienie niezależności innym mniejszościom religijnym, np. chrześcijanom, izmailitom, druzom, by ustanowili mocną przeciwwagę dla sunnitów. Dla wrogów i opozycjonistów był bezlitosny. Tępił zwłaszcza Bractwo Muzułmańskie, sunnicki ruch islamistyczny propagujący utworzenie z Syrii państwa islamskiego. Aby nie dopuścić do przewrotu, Hafez stworzył aparat bezpieczeństwa wzorowany na tych, które istniały w komunistycznych państwach Europy Wschodniej. Na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku, gdy Bractwo zorganizowało kilka zamachów, Hafez w odwecie rozkazał zbombardować dzielnice Hamy, która była ośrodkiem buntu. Po akcji armia syryjska zrównała z ziemią tlące się jeszcze domy. Zginęło wówczas od 10 do 40 tys. osób, a tysiące innych po torturach trafiło do więzień. Po śmierci w 2000 r. Hafeza al-Assada pochowano w Al-Kardaha, obok pierworodnego syna Bazyla, który wsławił się pogonią za niebezpiecznymi przygodami i był przeciwieństwem łagodnego, dbającego o zdrowie Baszara. Ryan Crocker, ambasador USA w Damaszku, w czasie gdy syn przejmował władzę po ojcu, zdradza, że łagodność Baszara jest myląca. – Potrafi być tak miły i przyjacielski, że łatwo nie docenić jego siły. W rzeczywistości jest taki sam jak ojciec – mówi Crocker. Młody człowiek ubrany w czarną kurtkę ze skaju długopisem narysował mi w notesie żaglówkę i fale. Siedzieliśmy w kawiarni z widokiem na wzgórza północnej Syrii, podziwiając cienie, które chmury rzucały na czerwoną ziemię i srebrzystozielone drzewa oliwkowe. – Wolność – powiedział chłopak. – Tego nam potrzeba. – Nie mówię o wolności politycznej – kontynuował, zerkając przez ramię, by się upewnić, że nikt nie podsłuchuje. – Chodzi mi o wolność działania, żeby nie wpadać co chwila w biurokratyczną sieć. W Syrii ludzie tacy jak ja nie mają żadnej motywacji do podejmowania wyzwań, do tworzenia. Nie można uzyskać zgód urzędowych na żadne przedsięwzięcia. Tu wszystko sprowadza się do tego, kogo znasz, do jakiego należysz klanu lub z jakiej miejscowości pochodzisz oraz ile masz witaminy wow. – Witaminy wow? – zdziwiłem się, wiedząc, że tak wymawia się jedną z arabskich liter. – Wasta! – zaśmiał się. – Forsy! Łapówek! – Dokąd płynie żaglówka? – zapytałem, spoglądając na jego szkic. – Donikąd – odpowiedział ze śmiechem. – Brakuje mi witaminy wow! Wkrótce po powrocie z Londynu młody doktor od razu zdiagnozował w Syrii nadmiar witaminy wow. Po objęciu władzy w 2000 r. Baszar rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę kampanię antykorupcyjną, dymisjonując kilku ministrów i biurokratów i obiecując zastąpienie starych „witaminolubnych” zwyczajów „nowym podejściem”. Na fali reform wypuścił setki politycznych więźniów i uwolnił umysły Syryjczyków, dając początek tzw. Damasceńskiej Wiośnie, która z prywatnych domów rozszerzyła się na coraz popularniejsze kafejki internetowe. To dzięki Baszarowi, który jeszcze przed objęciem prezydentury współpracował z podobnie myślącymi technokratami, proces komputeryzacji Syrii nabrał tempa. Mimo protestów armii Baszarowi udało się przekonać ojca do podłączenia kraju do sieci w 1998 r. Baszar podjął też próbę uzdrowienia gospodarki Syrii. – Naszym przeciwnikiem jest 40 lat socjalizmu – mówi Abdallah Dardari, 46-letni ekonomista wykształcony w Londynie, pełniący obecnie funkcję wiceministra gospodarki. Młody prezydent sprowadził do kraju najzdolniejszych pracowników, którzy wyjechali za granicę na studia lub do pracy. Drużyna marzeń przeprowadziła prywatyzację systemu bankowego, stworzyła parki technologiczne oferujące przedsiębiorcom ulgi podatkowe i otworzyła giełdę papierów wartościowych w Damaszku, by przyciągnąć nowych inwestorów, dzięki czemu tempo życia stolicy wzrosło. Powstały modne kluby i luksusowe restauracje. Najwięcej wsparcia w działaniach na rzecz poprawy standardu życia w Syrii prezydent Baszar otrzymuje od żony, Asmy, z domu al-Akhras, eleganckiej, wykształconej na Zachodzie specjalistki od zarządzania, która zainicjowała kilka programów wspierających rozwój intelektualny i ekonomiczny obywateli. Mają trójkę dzieci, z którymi często widywani są na piknikach i wycieczkach rowerowych wokół stolicy, co było rzadkością za czasów poprzedniego prezydenta; Hafez al-Assad rzadko pojawiał się publicznie. – Nie dowiesz się, czego ludzie potrzebują, jeśli unikasz spotkań z nimi – mówi Baszar. – Nie chcemy mieszkać w szklanej kuli. Może dlatego Syryjczycy obdarzają mnie zaufaniem – dodaje. Przez ponad 4 000 lat Aleppo w północnej Syrii leżało na przecięciu szlaków handlowych leżących wzdłuż Żyznego Półksiężyca rozciągającego się od Mezopotamii po Morze Śródziemne. Starego miasta w Aleppo, zajmującego obszar 365 ha, strzeże cytadela stojąca na wzgórzu. Od czasów średniowiecza starówka prawie się nie zmieniła. Po przekroczeniu progu jednego z największych w świecie arabskim suków turysta ma wrażenie, że cofnął się w czasie do XV w. Sklepikarze, sprzedawcy żywności, jubilerzy, wózki ciągnięte przez osły, rzemieślnicy, handlarze tanią biżuterią, żebracy i naganiacze wszelkiej maści tworzą barwny korowód płynący we wszystkich kierunkach przy akompaniamencie kozich dzwoneczków. Gdyby władzom Aleppo udało się wprowadzić swoje porządki, po suku nie zostałby nawet ślad. W latach 50. XX w. w Aleppo zaczęto wdrażać nowy plan urbanistyczny, szatkując Stare Miasto szerokimi ulicami w stylu zachodnich metropolii. Mieszkańcy pod wodzą architekta Adliego Qudsiego starali się nie dopuścić do modernizacji, która zniszczyłaby zabytkową zabudowę. W 1977 r. udało im się nakłonić władze do zmiany planów. Dzięki temu dzisiaj Stare Miasto wygląda tak jak przed wiekami, a jego infrastruktura została rozbudowana dzięki funduszom rządowym. Aleppo Baszar daje dziś za przykład nowego myślenia. Usiłuje je zaszczepić w swoim narodzie, dowodząc, że najważniejszy zasób Syrii, czyli jej przeszłość, zapewni krajowi świetlaną przyszłość. – Syria od tysięcy lat żyje z handlu, dlatego chcemy, by kraj wrócił do swoich korzeni. To nie będzie proste, bo 25 proc. syryjskiej siły roboczej wciąż pracuje w budżetówce. Odziedziczyliśmy gospodarkę, u której podstaw leżą rządowe dotacje i niełatwo się z tego spadku wyzwolić – mówi Dardari. By zrozumieć, z czym muszą walczyć Dardari i pozostali reformatorzy, odwiedziłem państwową fabrykę bawełny w Aleppo, przypominającą wielkie radzieckie kombinaty z ogromną, pordzewiałą maszynerią. Kierownik z entuzjazmem opowiadał o rozmiarach produkcji starzejącego się zakładu i niskiej liczbie wypadków przy pracy, nieświadomy, że chwilę wcześniej od pracowników dowiedziałem się o kilku obciętych palcach, zgniecionych stopach i uszkodzeniach płuc. Zapytany o rentowność produkcji, mój rozmówca popatrzył na mnie, jakby nie rozumiał, o czym mówię. Baszar próbuje zmodernizować syryjską gospodarkę przez częściową prywatyzację państwowych przedsiębiorstw, zwłaszcza w sektorze przetwórstwa ropy i cementu. W wyniku tych przemian wiele osób straciło pracę, a ceny po wycofaniu dotacji dramatycznie wzrosły. Jednak wielu Syryjczyków utrzymuje się z pracy przy produkcji bawełny, głównego produktu eksportowego kraju, więc sektor ten wciąż pozostaje w rękach państwa. Syria, jaką zastał Baszar, ma wiele cech starego przedsiębiorstwa, dla którego najlepszym wyjściem byłoby zrównanie z ziemią i odbudowa. Plan rozwijania państwowych zakładów i stworzenia wielu miejsc pracy wprowadzono w życie w latach 60. XX w. Podniósł on wprawdzie standard życia i rozszerzył zasięg edukacji i opieki zdrowotnej na wioski, jednak jego podstawy wzorowane były na systemie państw bloku socjalistycznego, który zawalił się pod swoim własnym ciężarem w latach 90. Reforma edukacji to na liście zadań Baszara kolejny punkt, który nie może czekać. Podstawową metodą nauczania w syryjskich szkołach jest nadal wkuwanie na pamięć z przestarzałych podręczników, a głównym kryterium oceny uczniów na wszystkich poziomach edukacji jest liczba przyswojonych faktów. W Damaszku, niegdyś stolicy intelektualistów Wschodu, znalezienie księgarni z książkami innymi niż socjalistyczne traktaty autorstwa ideologów partii Baas graniczy z cudem. – Moja 11-letnia córka ma mętlik w głowie – mówi Dardari. – W domu słyszy o wolnym rynku i o tym, jak działa świat, a potem idzie do szkoły i uczy się z podręczników napisanych w latach 70. głoszących marksizm. Gdy syn dołącza do rodzinnej firmy, trudno mu zmienić panujące w niej zwyczaje. Rok po objęciu przez Baszara władzy samoloty wbiły się w World Trade Center w Nowym Jorku i nagle zagrożenie ze strony Al Kaidy i Bractwa Muzułmańskiego dla świeckich, „mniej islamskich” państw, takich jak w Syria, stało się większe niż dotąd. Inwazja USA na Irak i groźby Busha wobec Damaszku rozsierdziły syryjskich muzułmanów, a kolejnym źródłem napięć był masowy napływ uchodźców z Iraku. Wielu uważa, że Baszar, podobnie jak kiedyś ojciec, umiejętnie pokierował wściekłością Syryjczyków, tak by zamiast na słabej władzy wyładowali ją na Amerykanach obecnych tuż za granicą, w Iraku. Jednak jeszcze przez wydarzeniami z 11 września tempo reform Baszara zwolniło. Walka z korupcją osiadła na rafach szemranych interesów prowadzonych przez jego licznych krewnych. Po tym, jak dochodzenie w sprawie zabójstwa premiera Libanu Rafiqa Haririego w Bejrucie w 2005 r. rzuciło podejrzenie na Syrię, Baszar ponownie kazał zatrzymać wielu politycznych więźniów zwolnionych z aresztu kilka lat wcześniej. W zeszłym roku natomiast ogłosił długą listę zakazanych stron internetowych, od arabskich portali z wiadomościami po YouTube i Facebooka. Za trudną sytuację geopolityczną, w której znajduje się Syria, Baszar wini amerykańską inwazję na Irak i wzmacnia służby specjalne, by przetrwać. Nie wiadomo, na czym mu bardziej zależy – na utrzymaniu rządów czy na przyszłości Syrii. – Jesteśmy w stanie wojny z Izraelem – mówi. – Od lat 50. walczymy z Bractwem Muzułmańskim. Teraz jednak największym zagrożeniem dla Syrii jest Al Kaida. Al Kaida to stan umysłu. Jest wszędzie, na CD, w książkach, ale trudno ją wyśledzić. Dlatego musimy dbać o bezpieczeństwo wewnętrzne. Członków opozycji osadzonych prawie bez wyjątku w więzieniu lub działających w podziemiu argumentacja prezydenta nie przekonuje, bo od 30 lat używana jest tu do tłumienia odmiennych zapatrywań. Aktywiści przyznają co prawda, że obecnie represje są mniej drastyczne, ale w zasadzie nie widzą oni różnic między władzą Baszara i jego ojca. – Baszar wydaje się miłym facetem, ale na rząd składa się więcej osób – powiedział mi młody działacz na rzecz praw człowieka, z którym spotkałem się po kryjomu w maleńkim mieszkaniu. Sześciokrotnie przesłuchiwano go już w różnych urzędach bezpieczeństwa. – Życie tutaj wzmacnia fobie. Czujesz, że cały czas ktoś cię śledzi. Odwracasz się, a tam nikogo nie ma. Myślisz sobie, że niepotrzebnie się przejmujesz, ale nie potrafisz przestać. Wydaje ci się, że wariujesz. Właśnie taki stan chcą wywołać w człowieku – opowiadał, zaciągając się papierosem. W Idlib, centrum islamskich fundamentalistów, pewien handlarz porównał życie w Syrii, kontrolowanej przez służby wewnętrzne, do „chodzenia w poprzek drogi z drabiną, gdy musisz uważać na każdy krok”. Pewnego ranka w Damaszku rozmawiałem w parku z grupą marnie ubranych młodych robotników rozglądających się za jakąś pracą. Większość z nich pochodziła z okolic Dary i kłócili się o to, jakie jest ich miasto. Nazwali je dziurą. Broniłem go, bo kilkakrotnie odwiedziłem Darę w trakcie podróży do Jordanii. Gdy tak się przekomarzaliśmy, z tyłu podszedł mężczyzna w ciemnych okularach i zaczął się nam przysłuchiwać. Moi rozmówcy, zdawszy sobie sprawę z jego obecności, zamilkli. – Dara to piękne miasto – powiedział w końcu nowo przybyły tonem nieznoszącym sprzeciwu. Chłopcy odeszli wystraszeni. Ciekaw jego reakcji, powiedziałem, że mam umówione spotkanie z prezydentem i zapytałem, czy chciałby mu coś przekazać. Mężczyzna wpatrywał się we mnie przez chwilę, po czym usiadł na ławce i zaczął pisać coś w notesie. Domyślałem się, że spisuje raport o mnie lub wystawia mandat. Po kilka minutach podszedł znowu. – Proszę przekazać to prezydentowi – powiedział, podając mi kartkę złożoną tak, że przypominała kulkę. Potem odwrócił się i odszedł. Na kartce widniało nazwisko, numer telefonu i wiadomość o treści: Szanowny Prezydencie Doktorze Baszar. Kartka ta została napisana przez młodego Syryjczyka z Al-Hasaka, który bardzo potrzebuje pracy w administracji państwowej. Dziękuję.