Największa wyspa Afryki. Jak powstał raj dla miłośników natury i podróżników?
Madagaskar to największa wyspa Afryki, a zarazem czwarta co do wielkości na świecie. Potrafi zachwycić nie tylko malowniczymi krajobrazami, ale także niezwykłą florą i fauną. Nic więc dziwnego, że rocznie przyciąga rzesze turystów z całego globu.
W tym artykule: Podróż na Madagaskar Co warto zobaczyć na Madagaskarze? Atrakcje Madagaskaru Jak wygląda Madagaskar? Fauna i flora Madagaskaru Wanilia z Madagaskaru Arkady Fiedler, czyli życie na Madagaskarze Miliony lat temu Madagaskar, czyli największa wyspa Afryki, oderwał się od Czarnego Lądu. Stał się wówczas czwartą pod względem wielkości wyspą świata. W zupełnej izolacji od kontynentu zaczęły się wykształcać niezwykłe gatunki roślin i zwierząt. Tak powstał raj dla miłośników natury i podróżników. Podróż na Madagaskar Krokodyle powoli wychodzą na brzeg. Zwabione miską rozlanej krwi zebu, czekają na kolejne kąski jeszcze gorącego mięsa. – To nasi przodkowie – opowiada jeden ze starców, wskazując na przerażające gady. – Niegdyś odmówili znużonemu wędrowcowi wody, a on okazał się czarownikiem i zmienił ich w krokodyle. Niektóre bestie mają po 5 m. I taki właśnie dystans nas dzieli. Trochę przestraszony robię krok w tył. Jeżeli olbrzym zechce zaatakować, nie mamy żadnych szans. Wieśniacy nic sobie jednak nie robią z bliskiego sąsiedztwa gadów. Zbici w ciasną grupę siedzą na ziemi, intonując kolejne pieśni. Jestem na północy Madagaskaru, na brzegu świętego dla Malgaszy jeziora Antanavo. Przyjechałem tu zaledwie godzinę wcześniej, zachęcony opowieścią o niezwykłych rytuałach mieszkańców pobliskiej wsi Anivorano. – Witaj, vazaho (z malg. biały człowieku). Zdejmij buty i wejdź – starszyzna wioski zaprasza na ogrodzony niskim murem teren obrzędu. Pod drzewem, na samym brzegu jeziora, stoi spętany byk. Przez chwilę pojawia się w mojej głowie myśl: a może krokodyle mają go rozszarpać na naszych oczach? Zebu, bo tak nazywa się tu bydło, ma dla Malgaszy wartość szczególną. Największy półwysep Afryki od zawsze był na celowniku światowych mocarstw. Gdzie właściwie się znajduje? Jaki jest największy półwysep Afryki? To pytanie, które z pewnością nieraz padło na lekcji geografii, a także w popularnych teleturniejach. Dzisiaj rozwiejemy wszelkie wątpliwości w tym t... Liczba posiadanych byków świadczy o bogactwie gospodarza. Zebu to pożywienie i siła pociągowa, ale także ofiara składana przodkom przy każdej ważnej okazji. W niektórych plemionach po śmierci znaczniejszego członka społeczności do dziś zabijane są wszystkie jego zebu, a ich czaszki składane na grobowcu. „Nasz” byk rozstaje się z życiem. Jednak to nie krokodyle, a ostry nóż rozpruwa mu gardło. Wieśniacy wprawnym ruchem ćwiartują zwierzę i kilkadziesiąt kilogramów mięsa znika w paszczach krokodyli. Odarta ze skóry czaszka zebu zostaje wbita na słup stojący na środku otoczonego palisadą ołtarza. Obok leżą dziesiątki zbielałych kości poprzednich ofiar. Nasycone krokodyle wracają do jeziora. Jaskrawozielony gekon przemyka po ofiarnym słupie. Ludzie rozchodzą się dosyć szybko, a my – nieco zszokowani, lecz zdecydowani nie opuścić żadnej sceny „spektaklu” – zostajemy na placu sami. Gdy jesteśmy pewni, że to koniec, wychodzimy. Okazuje się, że moje zostawione przed wejściem buty sportowe mają już innego właściciela. Rozgrzany piach parzy bose stopy, a ja rozglądam się za winowajcą. Za późno, wszyscy dawno zniknęli w glinianych domkach. Co warto zobaczyć na Madagaskarze? Marzyłem o tej podróży od dawna. Z grupą moich przyjaciół, alpinistów i eksplorerów, spotkaliśmy się na lotnisku w Paryżu. Po 10 godzinach samolot wylądował w stolicy kraju, Antananarywie. W XVII w. założył ją Andrianjaka, król plemienia Merina. Na jednym ze wzgórz wybudował fortecę, do której ochrony ściągnął najlepsze oddziały, liczące tysiąc wojowników. Od nich pochodzi nazwa Antananarivo, co oznacza „Miasto Tysiąca”. Miejscowi skracają jednak nazwę i mówią o stolicy Tana (miasto). Klimatyczne uliczki na wzgórzach, targowiska, muzeum oraz królewski pałac, czyli rova, przyciągają naszą uwagę. To stąd rządzili królowie ludu Merina na długo przed przybyciem francuskich kolonizatorów. W 1995 r. pałac strawił pożar, ale do dziś miejsce częściowo odrestaurowano i znów można oglądać rzeźby i komnaty dawnych władców. Z pałacu rozciąga się piękny widok na miasto. To nie zmiany klimatyczne doprowadziły do suszy na Madagaskarze? Zmiany klimatyczne są coraz bardziej odczuwalne na całym świecie. Badacze twierdzą jednak, że susza na Madagaskarze została wywołana innymi czynnikami. Otoczona polami ryżowymi Tana leży na wysokości około 1 400 m n.p.m. Taka lokalizacja zapewnia jej przyjemny jak na tropiki klimat. Niestety, nie ma tu zbyt wiele do oglądania, poza tym spaliny i niekończące się korki w centrum skutecznie zniechęcają do przechadzek. Przed nami zaledwie miesiąc podróży, plan jest więc napięty. W Tanie załatwiamy formalności i kupujemy kolejny bilet na samolot, do leżącego na północy Diego Suarez czy raczej Antsiranany. Choć oficjalnie wszystkie miasta mają malgaskie nazwy, ich francuskie kolonialne odpowiedniki wciąż są używane. W Diego i dawnych nadmorskich kurortach nie ma ekskluzywnych plaż ani ładnych zabudowań. Jedni zrzucają to na biedę, inni na cyklony – zmorę tego wybrzeża. Najsmutniejszym przykładem ich niszczącej siły są okolice rybackiej wioski Ramana, leżącej godzinę drogi na północ od miasta. Z dawnych osiedli bungalowów pozostały zardzewiałe konstrukcje i fruwające dachy z blachy falistej, zaś na plaży – kikuty palm. Z wyboistej drogi do Ramany możemy podziwiać wystającą z morza skalistą wyspę zwaną Głową Cukru. Odbywają się tam malgaskie obrzędy, a biali mają zakaz wstępu. Nieco dalej, w przyjemnym hoteliku King’s Lodge, przystajemy na zimnego drinka, a później wspinamy się na skaliste wzgórza Montagne des Français. Maurycy Beniowski. Polski cesarz Madagaskaru Beniowski był niezwykle barwną postacią. Nawet jeżeli podkoloryzował swoje pamiętniki, zdołał poruszyć wyobraźnię całej Europy Droga do fortu prowadzi przez porośnięte tropikalnym lasem kaniony, gdzie napotykamy lemury. Przysiadamy na kamieniach, a stadko schodzi z drzew i coraz śmielej poczyna sobie z odłożonymi na skale plecakami. W końcu najbardziej wścibski osobnik dobiera się do schowanych w nich bananów. Idziemy dalej – przez piaszczyste tereny porzuconych po 1960 r. francuskich fortyfikacji, gdzie widać pozostawione armaty (niektóre mają 10 m długości!), docieramy do Zatoki Wydm – idealnej do wylegiwania się pustej, idyllicznej plaży. Po każdej z wycieczek wracamy do Diego Suarez, bo poza dogodną lokalizacją ma ono kilka dodatkowych zalet. W centrum miasta jest pełno hoteli, więc nocleg nie stanowi problemu. Na głównej ulicy, Rue de Colbert, bez trudu znajdujemy kilka dobrych restauracyjek. Raczymy się w nich owocami morza, a gdy już mamy dość miejscowych specjałów, przenosimy się do dyskoteki w hotelu Belle Vue. Czujemy się tam jednak trochę nieswojo. Przy barze i na parkiecie pląsa ze 100 pięknych dziewczyn. Jedyni mężczyźni w lokalu to siedmiu Europejczyków w średnim wieku. Każdy otoczony wiankiem flirtujących panien. To nie przypadek. Dziewczyny chcą zaprzyjaźnić się z białym, spędzić wspólną noc... Ważne, by rozkwitło między nimi uczucie, i to szybko, bo wiadomo, że vazaha za chwilę wraca do swego kraju. Przed odlotem następuje wymiana adresów i deklaracja gorącej przyjaźni. Po kilku miesiącach vazaha otrzymuje list albo telefon od przyjaciółki z Czerwonej Wyspy. Dziewczyna ma problemy rodzinne lub spodziewa się dziecka i w imię przyjaźni prosi o przelew gotówki za pomocą Western Union. Na ogół pieniądze przychodzą. Tyle, że piękna Malgaszka ma jeszcze ze 30 takich przyjaciół i w ten sposób utrzymuje całą swoją rodzinę. Atrakcje Madagaskaru Czas zasmakować ciepłych wód Oceanu Indyjskiego, Kanału Mozambickiego, raf koralowych. Na tradycyjnej łodzi suniemy w kierunku archipelagu Nosy Hara. Fale zalewają pokład. Załogę stanowi dwóch malgaskich „marynarzy” – jeden wypatruje mielizn, drugi naciąga żagiel. Wokół szmaragdowe morze. W oddali widzimy poławiaczy alg, którzy na tratwach transportują kolorowy składnik przyszłych kosmetyków. Na horyzoncie widać kilka wysepek. – Nie pokazujcie ich palcem, a jeśli już, to zginajcie go wpół – Ma-thieu Delacroix, nasz przewodnik i „kapitan” stateczku, objaśnia miejscowy savoir-vivre. – Malgasze mogliby poczuć się urażeni. To są święte wyspy, miejsce pochówku ich królów. Mathieu jest pierwszym białym, który otrzymał pozwolenie na odwiedzenie wysepek Andantsara i Anjombovola. Ten 35-letni eksplorer z Paryża przeniósł się ponad 10 lat temu na Madagaskar i założył agencję turystyki przygodowej. – Początkowo było ciężko. Ludzie z nadbrzeżnych wiosek nie chcieli nas zaakceptować, aż do czasu gdy podczas tradycyjnej ceremonii dostałem królewską autoryzację. Aby swobodnie działać na rajskich wysepkach, Mathieu nauczył się malgaskiego, zamieszkał we wsi i zaprzyjaźnił z królem wioski – głową rodu, mistrzem tradycyjnych ceremonii. Zgodnie z jego życzeniem wybudował w wiosce szkołę i zatrudnił jej mieszkańców do prac w swojej agencji. Już prawie dopływamy. Poczujecie się jak rozbitkowie na bezludnej wyspie – reklamuje swe odkrycie Mathieu. Na skalistej Andantsarze zaaranżował prymitywny obóz. Nie ma tu źródła wody pitnej – kilka baniaków przywieźliśmy ze sobą. Przez najbliższe dni delektujemy się białym piaskiem, podwodnymi polowaniami z kuszą, a przede wszystkim wspinamy się na okoliczne skały. Sklepienia grot osłonięte ściankami z bambusa są naszym domem. To miejsce niesamowite: ścieżki wyłożone koralowcami, umywalka z wielkich muszli, palenisko i zakryta dachem z liści palmowych „jadalnia”. Wszystko z naturalnych materiałów, ozdobione muszelkami i rozgwiazdami. Sąsiednia Anjombovola jest większa, ale Mathieu odwiedza ją z turystami niechętnie. Spacer między pełnymi tropikalnych kwiatów kanionami przebiega pod czujnym okiem naszego sternika, Nono. Po zaledwie 4 godzinach Mathieu stanowczo zaprasza do łodzi. Odpływamy. – Anjombovola jest fady – Mathieu usprawiedliwia tę nieco przykrótką wizytę. – Na wzgórzu znajduje się królewski cmentarz ludu Anjoate, nie powinniście tam chodzić. Fady można przyrównać do tabu – to system nakazów i wierzeń związanych zwykle z kultem przodków. W różnych rejonach wyspy fady przybiera różne formy, może dotyczyć pojedynczej osoby, rodziny, wioski lub całego plemienia. W jednej wiosce nie można np. gwizdać, w innej jeść wieprzowiny, ale grobowce są fady na całym Madagaskarze. Madagaskar traci bioróżnorodność. Odbudowa przyrody na wyspie potrwa miliony lat Madagaskar to tzw. hotspot różnorodności biologicznej. Wyspa ​​ma dużą populację gatunków, których nie można znaleźć nigdzie indziej. Przyszłość przyrody Madagaskaru nie maluje si... Wracamy na Andantsarę. W ciasnej jaskinie Odile i Marie – urocze Malgaszki – uwijają się nad paleniskiem. Kolorowe ryby, które sami złowiliśmy podczas dzisiejszego polowania z kuszą, idą na ruszt. Elegancka Odile każdego ranka nakłada na twarz żółtą maskę. Roztarta kora drzewa masoanjoany pielęgnuje cerę i chroni skórę przed słońcem. Najpiękniejsze są wieczory. Rozciągnięty na bambusowych matach, oświetlam latarką piasek na plaży. Setki krabów pustelników z odwłokami ukrytymi w muszlach wyszło na żer. Zahipnotyzowany szumem morza, liczę gwiazdy. Odile przynosi kubek rumu z bananami. Gdybym nie widział, jak na szczycie turni Mathieu odbiera maile, naprawdę uwierzyłbym, że jesteśmy rozbitkami. Jak wygląda Madagaskar? Przychodzi czas powrotu na stały ląd. Wynajmujemy taxi-brousse („taksówka buszowa”), wszechobecne renault 4 („quatrelle”). Nie ma wiele wspólnego z autem terenowym, ale przy odpowiedniej determinacji szofera pokona prawie każdą przeszkodę. Renówka wiezie nas do Parku Narodowego Montagne d’Ambre (40 km od Diego), do wzgórz porośniętych lasem deszczowym. Florent, nasz przewodnik, prowadzi nas przez las otaczający wygasły wulkan. Zmierzamy do wodospadu. Po stromym zboczu trochę schodzimy, trochę zsuwamy się w kierunku gęstwiny bananowców. Kilkunastometrowy wodospad nie robiłby może szczególnego wrażenia, gdyby nie kipiące wokół życie. Obok, na gałęzi, ląduje mieniący się barwami zimorodek czarnodzioby, do wodopoju podkrada się mangusta. Mijamy 10-metrowe paprocie drzewiaste i pielgrzany z wachlarzowatymi liśćmi. Florent opowiada, że w awaryjnych sytuacjach liście te mogą być źródłem wody pitnej. W szerokich pochewkach ogonków gromadzi się woda, z której może skorzystać spragniony podróżnik, dlatego pielgrzany nazywa się też „drzewami podróżnika”. Tyle że... rosną w strefie lasów deszczowych, gdzie raczej nie brak wody wędrowcom. Inne rośliny magazynujące wodę to baobaby – drzewa charakterystyczne dla suchych terenów. Na Madagaskarze, w jego zachodniej części, rośnie aż 7 ich gatunków, z czego 6 jest endemicznych. Legenda mówi, że diabeł posadził je do góry korzeniami, aby mieć w piekle zielono. – Załóżcie kaptury – przewodnik troszczy się o nas, wskazując to, czego nasze oczy nie potrafią dostrzec. – Z tych drzew spadają pijawki. Te malutkie stworzenia są utrapieniem podczas wypraw w lasy deszczowe, bo wchodzą nawet pod skarpety, a rany po nich nie chcą się goić. Szybko wykonujemy więc polecenie. Nagle Florent pochyla się, rozgarnia ściółkę i pokazuje nam brązowego gada. – Oto jeden z najmniejszych kameleonów na świecie. To Brookesia minima. Dorosły osobnik ma zaledwie kilka centymetrów – przy największych gatunkach kameleonów, które osiągają 60 cm długości, wygląda naprawdę niepozornie. Fauna i flora Madagaskaru Idziemy dalej, nad głowami przeskakują lemury, które żyją tylko na Madagaskarze i pobliskich Komorach. Wiele spośród niemal 60 rozpoznanych gatunków i podgatunków jest zagrożonych wyginięciem. Największy z nich, indri, osiąga do 60 cm wzrostu, a najmniejszy, lemurek myszaty, ma rozmiary dużej myszy z wielkimi oczami. Inny ciekawy lemur to aktywny nocą palczak zwany aj-aj. Dla wielu Malgaszy jest fady – wierzą, że przynosi nieszczęście. – Jest nieuchwytny, ostatnio widziałem go 10 lat temu – Florent pozbawia nas złudzeń co do szans zobaczenia aj-aj. – Jego środkowy palec u ręki jest prawie dwa razy dłuższy niż inne. W Europie powiedzielibyście, że pokazuje brzydki gest, ale on używa tego palca do grzebania w dziuplach i pęknięciach drzew. Wyciąga nim larwy owadów. Ponad 100 km na południe od Diego Suarez zaczynają się tereny Rezerwatu Specjalnego Ankarana. Ten typowy dla Madagaskaru wapienny masyw to kraina jaskiń i głębokich kanionów zamieszkanych przez krokodyle. Przechadzając się po skalistych szczytach tsingy, czuję się jak fakir. Ostre jak brzytwa skalne ostrza wrzynają się w podeszwy butów. Na moment tracę równowagę i ledwie podpieram się ręką, z palców już leci krew. Tsingy w języku malgaskim znaczy „huczeć”, bo po uderzeniu skała wydaje głuchy dźwięk. Rośliny w Afryce – jaka roślinność występuje w Afryce? Jakie gatunki spotkamy na Czarnym Lądzie? Poniżej wymieniamy i opisujemy najciekawsze rośliny w Afryce. Wędrując w buszu, natrafiamy na wyschnięte koryto rzeki, które wyprowadza nas bezpośrednio na krawędź przepaści. Ogromny otwór w ziemi jakby połknął okresową rzekę. Nasz przewodnik zapewnia, że w porze deszczowej woda płynie 30-kilometrowym tunelem, by zakończyć swój bieg bezpośrednio w oceanie. Teraz jest sucho i jeśli tylko mamy odpowiedni sprzęt, możemy tam wejść. Przypominam sobie, że całkiem niedawno w okolicznych grotach naukowcy odkryli niezwykłą odmianę ślepego krokodyla, więc wolimy nie ryzykować. Wchodzimy za to do groty prawie stumetrowej wysokości znajdującej się bliżej wschodniej części parku. Drogę oświetlamy sobie latarkami czołowymi. Niestety, ich światło nie dociera do sklepienia. Jedynie dzięki serii „strzałów” z mojej lampy błyskowej widzimy, że całe jest pokryte brunatną sierścią tysięcy nietoperzy. Rozstawiamy namiot. Oczywiście rezygnujemy z tropiku, bo przy temperaturze 30 st. C już moskitiera nad głową ogranicza oddech. Noc. Puszcza pulsuje. Szmery, nawoływania, piski. Trwa polowanie. Wychodzę z namiotu. Trącam jakąś gałązkę i na ramieniu ląduje mi miniaturowy kameleon. Kilka ciekawskich lemurów zasiada na gałęziach dookoła nas, jakby zapominając o celu swej nocnej wyprawy. Zwierzęta Afryki – w Etiopii żyła wydra wielkości lwa. Czym się żywiła? Jak wyglądały zwierzęta Afryki miliony lat temu? Niektóre, tak jak wydra wielkości lwa, zaskakują rozmiarami. Naukowców fascynuje też dieta nowo opisanego gatunku. Ponownie lądujemy w Tanie i tym razem terenowym wozem wyruszamy w góry na południu wyspy. Po drodze odwiedzamy Park Narodowy Ranomafana („Gorąca Woda”) blisko sławnego z gorących źródeł miasteczka o tej samej nazwie. Robimy przystanek w drugim co do wielkości mieście wyspy – Fianarantsoa, którego nazwę Malgasze skracają do „Fiana”. W górskich wioskach nie ma sklepów, więc na targu we Fianie zaopatrujemy się w ryż, ziemniaki, makaron i warzywa. W okolicach tego miasta znajdują się plantacje herbaty i winnice. Z Fiany na wschodnie wybrzeże, do Manakary, jeździ jedyny pasażerski pociąg na wyspie. Tory wiją się w górzystym terenie, przebiegają nad wodospadami i rzekami, chowają się w licznych tunelach, wreszcie kierują ku wybrzeżu Oceanu Indyjskiego. W wagonie 2. klasy, na którą decyduje się niewielu turystów, można się zapoznać z ludźmi z plemienia Betsileo – specjalistami od uprawy ryżu – i hodowcami bydła z plemienia Bara. O koło 46 km za miasteczkiem Ambalavao wjeżdżamy do Parku Narodowego Andringitra – najbardziej spektakularnego masywu górskiego na wyspie. W położonych wysoko dolinach znajdujemy widowiskowe wodospady i oderwane od świata wioseczki. To jedyne miejsce na Madagaskarze, gdzie temperatura spada czasami poniżej zera. Andingitra jest prawdziwym rajem dla trekkersów. Dość łatwy szlak prowadzi na drugi najwyższy szczyt Madagaskaru – Boby (malgaska nazwa Imarivolanitra, 2 658 m n.p.m.), ale prawdziwą atrakcją tego miejsca są ogromne granitowe monolity. Masyw Tsaranoro („Piękna Dziewczyna”) wysokości 800 m, to jedno z największych wyzwań alpinizmu. Został odkryty przez wspinaczy dopiero 12 lat temu. Nieodwiedzana, trudno dostępna dolina szybko zyskała status atrakcji turystycznej – pod Tsaranoro pielgrzymuje dziś coraz więcej podróżników. Powstał tam luksusowy kemping Camp Catta. Pod kilkoma ścianami masywu znajdują się stare grobowce przodków. Uznawane za fady, są miejscem budzącym strach. Miejscowi od czasu do czasu pracują dla alpinistów jako tragarze, ale żaden nie pójdzie w góry po zmroku. Boją się duchów. Po stromym zboczu wspinamy się pod ścianę zwaną Mitsinjoarivo. Wbudowane pod skałą grobowce obłożone są czaszkami zebu. Wokół leżą dziesiątki starych noszy, na których transportowano ciała zmarłych. Z kultem przodków jest związany szokujący dla Europejczyka zwyczaj biesiadowania ze zmarłymi. W niektórych plemionach (np. Merina i Betsileo – tam nosi nazwę famadihana) zmarli są co kilka lat wyjmowani z grobu i owijani w nowe całuny. To do bólu dosłowne spotkanie z przodkami ma świadczyć o poszanowaniu i pamięci, jaką rodzina darzy zmarłego. To także okazja do imprezy suto zakrapianej rumem. W następnych dniach przenosimy się do często odwiedzanego przez turystów Parku Narodowego Isalo. Jego najbardziej popularna atrakcja, La Piscine Naturelle, naturalny basen zasilany przez mały wodospad, jest pełen turystów, dlatego szybko decydujemy się na wycieczkę w dzicz. Po drodze odwiedzamy Canyon des Makis, gdzie mamy okazję zobaczyć lemury, by udać się później na trzydniowy trekking do odludnej Grotte des Portugais. Wiele ciekawych zakątków Madagaskaru wciąż czeka na swoje turystyczne pięć minut. Na szczęście wiele z nich wymaga zorganizowania prawdziwej ekspedycji, więc tak szybko nie zostaną zadeptane. Wystarczy przenieść się kilka kilometrów od asfaltowej drogi, by wkroczyć w nietknięty cywilizacją ląd. Nie bez powodu Madagaskar bywa nazywany ósmym kontynentem. Jest wielki, różnorodny i żeby go naprawdę poznać, potrzeba nie miesiąca, ale lat. Wanilia z Madagaskaru Madagaskar słynie z przypraw, głównie wanilii. Liana ta pochodzi z Ameryki Środkowej. Na Madagaskar trafiła w 1840 r., a dziś wyspa ta daje 80 proc. światowej produkcji ekstraktu waniliowego. Lianę uprawia się na plantacjach, na których konieczne jest odtwarzanie naturalnych warunków, np. osłanianie roślin przed słońcem płachtami płótna. Taka właśnie zacieniona plantacja o powierzchni pół hektara znajduje się w rejonie miasta Ambanja na północy Madagaskaru. Założono ją 5 lat temu, a dostarcza wanilii wyłącznie na potrzeby firmy Chanel. Cały zbiór jest wykorzystywany do produkcji luksusowego kremu Sublimage. Zielone strąki nie są poddawane „klasycznej” obróbce, ale przerabiane w stanie świeżym. Tuż po zebraniu kroi się je na kawałki, a następnie ekstrahuje sok zawierający cenne poliketony. Arkady Fiedler, czyli życie na Madagaskarze Przez lata Madagaskar był znany polskiemu czytelnikowi głównie dzięki podróżniczym książkom Arkadego Fiedlera. Autor przebywał na wyspie w latach 1937–38 i 1965–66. Jego pierwsza podróż była tajną misją na zlecenie rządu polskiego, który w okresie międzywojennym poważnie myślał o posiadaniu zamorskiej kolonii. Fiedler wylądował na wyspie w celu zbadania opłacalności śmiałego planu wykupienia Madagaskaru z rąk Francji. Na dłuższy czas zamieszkał we wsi Ambinanitelo na wschodnim wybrzeżu Madagaskaru, gdzie pojął za żonę jej szesnastoletnią mieszkankę. Fiedler bardzo się interesował losami hrabiego Maurycego Beniowskiego. Ten konfederata barski wylądował na wyspie w drugiej połowie XVIII w. jako przedstawiciel Francji. Zdobył wschód wyspy i założył kolonię handlową. Mimo wojskowego charakteru podboju, Beniowski wsławił się szczególnie humanitarnym (nietypowym wtedy) podejściem do tubylców. W roku 1776 plemiona ze wschodu i północy wybrały go swoim „Wielkim Królem”. Tekst pochodzi z archiwum National Geographic.
Grenlandia bez tajemnic. Jak dolecieć? Co zobaczyć w stolicy?
Jaka jest Grenlandia? Najlepiej przekonać się na własnej skórze. Przed podróżą dobrze mieć jednak podstawowe informacje o tym wyjątkowym miejscu. Podpowiadamy, co warto wiedzieć.
W tym artykule: Kim są mieszkańcy Grenlandii? Grenlandia stolica – co zobaczyć? Do kogo należy Grenlandia? Zwierzęta Grenlandii. Jakie gatunki żyją na największej wyspie świata? Grenlandia powierzchnia, położenie – najważniejsze informacje Grenlandia często wydaje nam się kierunkiem egzotycznym, nieznanym. Największa wyspa na świecie (niebędąca kontynentem) jest położona ponad 3 tys. km od Polski. Ten odległy dystans rozbudza wyobraźnię. Niedziwne więc, że Grenlandia na przestrzeni lat obrosła wieloma mitami. Tajemniczy ląd przybliżyli nam ostatnio jednak polscy podróżnicy. Wiosną 2022 r. Miłka Raulin, Mateusz Waligóra i Łukasz Supergan dołączyli do grona zaledwie kilkunastu Polaków z wyczynem ukończenia trawersu Grenlandii na koncie. W języku angielskim Grenlandia to Greenalnd, co oznacza „Zieloną Krainę”. Taka nazwa wydaje się wyjątkowo nietrafiona, jeśli spojrzymy na zdjęcia przedstawiające grenlandzki, śnieżny krajobraz. Okazuje się jednak, że bardzo dawno temu Grenlandia była bardziej zielona niż obecnie. Naukowcy mówią o ponad dwóch milionach lat. Co ciekawe, w języku grenlandzkim nazwa Grenlandii to Kalaallit Nunaat, czyli „Kraina Ludu”. Kim są mieszkańcy Grenlandii? Obecnie 88% ludności Grenlandii to Inuici lub osoby pochodzenia inuickiego i duńskiego. Pozostałe 12% to Europejczycy. Mieszkańcy Grenlandii nie lubią być nazywani „Eskimosami”. Jest to dla nich obraźliwe, podobnie jak nazywanie rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej „Indianami”. W ojczystym języku Grenlandczyków Inuici to Kalaallit. Inuici z Grenlandii identyfikują się z rdzennymi mieszkańcami Kanady i Alaski. W ich językach słychać pewne podobieństwa. Według historyków, pierwsi ludzie przybyli na Grenlandię około 2500 lat p.n.e. Grupa migrantów najwyraźniej wymarła i została zastąpiona przez kilka innych grup, które wyemigrowały z Ameryki Północnej. Na początku X wieku północnogermańska grupa etnolingwistyczna z Islandii osiedliła się w niezamieszkanej południowej części Grenlandii, ale zniknęła pod koniec XV wieku. Inuici przybyli tu z Azji w XIII wieku, a ich rodowód przetrwał do dziś. Większość Grenlandczyków jest ich bezpośrednimi potomkami i nadal praktykuje niektóre z wielowiekowych tradycji. Jedną z nich jest polowanie. Przyjezdni, którzy chcieliby się sprawdzić w roli łowcy muszą pamiętać o uprzednim wyrobieniu specjalnej licencji. NASA zakończyła 6-letnią misję na Grenlandii. Co nowego wiemy o topnieniu lodowców? Nie wszystkie modele klimatyczne uwzględniają jeden z najważniejszych czynników przyspieszających topnienie lodowców, czyli ciepłą wodą oceaniczną. Misja NASA rzuca nowe światło na zmia... Grenlandia stolica – co zobaczyć? Stolica Grenlandii to tętniące życiem, nowoczesne miasto Nuuk. Centrum kulturalne Grenlandii jest napędzane świeżym powietrzem oraz zapachami mocnej kawy i przygody. Bez względu na to, gdzie jesteś w Nuuk, wszędzie zobaczysz góry. Najsłynniejsza góra Sermitsiaq tworzy własną wyspę i nie jest łatwo dostępna ze stolicy, ale Quassussuaq (Lille Malene) i Ukkusissaq (Store Malene) wznoszą się bezpośrednio z przedmieść i są bardzo popularne wśród entuzjastów outdooru. Wędrówka na szczyt Ukkusissaq to trudna, ale warta zachodu wycieczka (tylko latem). Za to na górę Quassussuaq (skąd również można podziwiać fantastyczne widoki) wejdziemy przez cały rok, ale zimą wymagane są rakiety śnieżne lub narty biegowe. Popularną atrakcją wśród turystów jest także pływanie kajakiem oraz na deskach SUP. Fiord Nuuk najlepiej zwiedza się jednak na łodzi. Rejsy są organizowane przez cały rok. Klasyczna wycieczka trwa kilka godzin. Po drodze mija się zarówno opuszczone, jak nadal funkcjonujące osady. Uczestnicy mogą zaproponować własną trasę. Popularnym wyborem jest fiord Ameralik – położony na południe od Nuuk, przez który przebiega najdłuższa na świecie linia elektroenergetyczna. W Nuuk nie są organizowane specjalne wycieczki z obserwacją wielorybów. W cieplejszych miesiącach humbaki, wieloryby i płetwale karłowate odwiedzają jednak fiord Nuuk, podczas migracji wzdłuż wybrzeża. Nieńcy żyją w Rosji, jakiej się nie pokazuje. Teraz szczególnie walczą o zachowanie swej tożsamości Kim są Nieńcy? To naród żyjący z dala od miast, w zgodnie z naturą i religiami opartymi na szamanizmie. Ich największym przeciwnikiem jest tzw. cywilizowany świat i milczenie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/niency-zyja-w-rosji-jakiej-sie-nie-pokazuje-teraz-szczegolnie-walcza-o-zachowanie-ich-tozsamosci-5157714.jpeg" width="938" height="552" alt="Nieńcy żyją w Rosji, jakiej się nie pokazuje. Teraz szczególnie walczą o zachowanie ich tożsamości" title="Nieńcy żyją w Rosji, jakiej się nie pokazuje. Teraz szczególnie walczą o zachowanie ich tożsamości" /> Do kogo należy Grenlandia? Grenlandia jest krajem autonomicznym w Królestwie Danii. Chociaż Grenlandia jest geograficznie częścią kontynentu północnoamerykańskiego, od około tysiąclecia jest związana politycznie i kulturowo z Europą. Od 1721 r. Dania posiadała kolonie na Grenlandii, ale w 1953 r. kraj stał się częścią Danii. W 1979 r. Dania przyznała Grenlandii Home Rule, a w 2009 r. zainaugurowano rozszerzenie Self Rule, przenosząc jeszcze więcej uprawnień decyzyjnych i więcej odpowiedzialności na rząd Grenlandii. W ramach nowej struktury Grenlandia może stopniowo przejmować coraz więcej obowiązków od Danii, gdy będzie na to gotowa. Topniejące lodowce Grenlandii ogromnym zagrożeniem dla człowieka. Uwalniają śmiertelnie niebezpieczną truciznę O tym, że lód na Grenlandii topnieje, wiadomo od dawna. Topnienie lodowców niesie jednak za sobą dużo poważniejsze konsekwencje niż dotąd sądzono. Zwierzęta Grenlandii. Jakie gatunki żyją na największej wyspie świata? Zwierzęta Grenlandii musiały wykształcić odpowiednie mechanizmy, żeby przetrwać w wyjątkowo niesprzyjającym miejscu, gdzie temperatury tylko miejscami są dodatnie. Najliczniejszą grupę, bo składającą się z ponad 700 gatunków, tworzą bezkręgowce. Bogato zamieszkane jest też morze. Ssaki nie występują tak licznie. Najważniejsze z nich to: Niedźwiedź polarny – jeden z najagresywniejszych reprezentantów rodziny niedźwiedziowatych, a jednocześnie największy. Dorosły samiec mierzy do 3 m i waży do 700 kg. Wilk polarny – od innych osobników z tego gatunku odróżnia się białą lub lekko szarawą sierścią, długimi łapami, krótkimi uszami oraz długim i puszystym ogonem. Wół piżmowy – typowy roślinożerca. Jego dieta składa się przede wszystkim z mchów, porostów, ziół i roślin drzewiastych. Renifer – przed mrozem chroni go wyjątkowo grube futro, które porasta niemal całe ciało zwierzęcia, nawet pysk. Co ciekawe, renifer ma cztery żołądki, dzięki czemu z łatwością trawi nawet zamarznięty pokarm. Mięso foki, renifera, jagnięcina, ryby, wieloryby czy owoce morza są podstawą grenlandzkiej gastronomii. W arktycznym klimacie, gdzie dostęp do rolnictwa był ograniczony, te produkty są pełne składników odżywczych. Obecnie reinterpretują je utalentowani szefowie w całym kraju. To właśnie w Grenlandii znajduje się najbardziej odizolowana na świecie restauracja z gwiazdką Michelin. Dzika przyroda odgrywała równie istotną rolę w kulturze Grenlandii. Zwierzęta pojawiały się na różne sposoby, na przykład w mitologii i sztuce. Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata. Grenlandia powierzchnia, położenie – najważniejsze informacje Powierzchnia: 2,2 mln km2, największa wyspa na świecie w 81 proc. pokryta lodem. Autonomiczne terytorium Królestwa Danii. Ludność: ok. 57 tys. osób, z czego 88 proc. to Grenlandczycy (Innuici i biali urodzeni na wyspie), resztę stanowią głównie Duńczycy. Religia: luteranizm (98 proc. mieszkańców). Języki: grenlandzki (jeden z jego dialektów jest językiem urzędowym), duński, angielski. Waluta: korona duńska; 1 DKK = ok. 45 gr. Z Polski lata Air Greenland i Air Iceland: do Narsarsuaq (z Kopenhagi i Reykiavíku), Kangerlussuaq (z Kopenhagi), Nuuk oraz Kulusuk (z Reykiavíku), ponadto z Kopenhagi lata SAS (do Kangerlussuaq). Bilet z Warszawy kosztuje od 3 300 zł w dwie strony. Samolotem lub helikopterem Air Greenland (500–900 zł w jedną stronę) można dolecieć do miasteczek na zachodnim wybrzeżu. Z Narsarsuaq pływa na północ prom Arctic Umiaq Line (www.aul.gl). Najtańszy bilet z Nuuk do Narsarsuaq kosztuje 850 zł (kuszetka). Do zatoki Disko kursują promy Disko Line. W miastach można wynająć kajak morski: 180 zł/dzień i 900 zł/tydzień. www.blueice.gl. Jednodniowe wypady z miejscowym biurem podróży kosztują 200–350 zł. Hotel Angmagssalik, Tasiilaq – dwójka kosztuje 680 zł. Gardar Hostel Igaliku, Narsaq – łóżko 150 zł. Guesthouse Niviarsiaq – łóżko od 120 zł. Ceny w restauracji(dominują dania z ryb, kuchnia kontynentalna, miejscowym przysmakiem jest jagnięcina z soczewicą): śniadanie: ok. 20–30 zł, ciepła przekąska: 5 zł, kanapka 15 zł, obiad trzydaniowy 70–120 zł. Ambasada Danii w Warszawie, ul. Rakowiecka 19, tel. (0048) 22 565 29 00. Przydatne adresy: www.ambwarszawa.um.dk www.greenland.com www.eastgreenland.com, www.northgreenland.com www.grenlandia.pl
Przy wijącym się jak wąż skrzyżowaniu lodowców zwanym Concordią wyrastają aż cztery z najwyższych szczytów świata. Wśród nich jest cieszący się złą sławą słynny K2.
U stóp najbardziej spektakularnych gór świata płynie lodowa rzeka. Jej największe dopływy – lodowce Baltoro, Wigni oraz Godwin-Austen – spotykają się w miejscu zwanym Concordią i tworzą lodowiec Baltoro. Ten najdłuższy poniżej kręgu polarnego jęzor lodu liczy 62 km. Co roku pokonują go dziesiątki wypraw himalajskich pragnących zdobyć któryś z ośmiotysięczników oraz liczni trekkersi, którzy na siedziby bogów wolą popatrzeć z bezpiecznej odległości. Wyprawa w Karakorum zaczyna się tak naprawdę w Islamabadzie, upalnej stolicy Pakistanu, gdzie znajdują się siedziby większości agencji trekkingowych. Bez nich podróż w głąb kraju jest możliwa, ale za to czasochłonna. Agencje załatwiają w ministerstwie turystyki pozwolenie na trekking, organizują transport, przewodnika i tragarzy. Sierpień jest najlepszym miesiącem na wyprawę w góry, za to na nizinach można się wtedy udusić, cieszę się więc, że spędzamy w tym mieście tylko dwa dni. Z Islamabadu do Skardu – ostatniej większej miejscowości położonej już w Karakorum – można dolecieć samolotem w 45 minut. Nie łudzę się jednak zbytnio, że będę należał do tych nielicznych szczęściarzy, którym uda się zobaczyć z lotu ptaka jeden z najbardziej osławionych ośmiotysięczników – Nanga Parbat (8126 m), a może nawet Broad Peak (8047 m) i K2 (8611 m). Pakistan Interanational Airlines (PIA) bywają żartobliwie nazywane Pakistan Inshallah Airline, czyli „odlecisz lub dolecisz jak Allah pozwoli” i nie są specjalnie godne zaufania. Inna sprawa, że w Skardu często nie da się wylądować z powodu porywistego wiatru. Pozostaje nam droga lądowa – podróż legendarną Karakorum Highway (KKH). To 1 200 km asfaltu poprowadzonego przez góry na granicy Hindukuszu, Karakorum i Himalajów. Od Skardu dzieli nas 800 km, które będziemy pokonywać dwa dni. Długa podróż ma swoje dobre strony – poznamy trochę Pakistan. Na początku mijamy niegościnny górzysty Kohistan. Na tych autonomicznych terytoriach plemiennych ludzie żyją jak przed wiekami i nie zawsze przyjmują przyjezdnych z otwartymi rękoma. Nasz przewodnik przyznaje, że nie rozumie języka niektórych ludzi z okolicznych wiosek. Droga przez góry jest jak przejazd przez kolejne małe państewka. Plemiona z Kohistanu mówią mieszanką paszto, urdu, shina i perskiego, pasztuni używają paszto, słychać też dialekty pendżabskie. Przez dłuższy czas KKH wije się doliną Indusu, którą biegł Jedwabny Szlak. Góry Karakorum znajdują się na krawędzi indyjskiej płyty kontynentalnej i wciąż się wypiętrzają. Skutkiem tego są częste trzęsienia ziemi. Ponadto teren, szczególnie w okresie silnych opadów, jest podatny na osunięcia gruntu i kamienne lawiny. Utrzymanie drogi w stanie przejezdnym przypomina więc syzyfową pracę – zawsze jakiś odcinek wymaga odgruzowania lub odbudowy. Droga pnie się stopniowo coraz wyżej, mijają nas udekorowane świecidełkami ciężarówki charakterystyczne dla tej części świata. Mimo tragicznego stanu nawierzchni kierowcy pędzą po licznych serpentynach. Droga jest wyczerpująca, ale głównie dla przerażonych pasażerów. Noc spędzamy w Ćilas, małym miasteczku znanym głównie z petroglifów przedstawiających sceny z życia Buddy. Drugiego dnia przejeżdżamy u stóp Nanga Parbat, zatrzymując się na chwilę przy charakterystycznym znaku: „Tu przebiega granica między największymi pasmami górskimi na świecie, Hindukuszem, Karakorum i Himalajami”. Pod wieczór docieramy do Skardu, stolicy Baltistanu, krainy słynących z wytrzymałości tragarzy z ludu Balti. Miasteczko leży na wysokości 2500 m i nie wygląda na stolicę czegokolwiek. Chociaż stanowi bazę wypadową dla większości himalajskich ekspedycji, daleko mu do atmosfery nepalskich kurortów takich jak Katmandu. Przeciwnie, robi dość przygnębiające wrażenie. Hotele noszą, co prawda, dumne nazwy: K2, Maśarbrum, ale w ich wnętrzach farba odpada z częstotliwością górskich lawin. Główną ulicę pokrywa pył, miasto rozłożyło się bowiem w szerokiej górskiej dolinie wypełnionej wydmami. Następnego ranka robimy w Skardu ostatnie zakupy, przesiadamy się do samochodów z napędem na cztery koła i doliną rzeki Shigar ruszamy w głąb gór. Naszym celem jest wioska Askole położona na wysokości ok. 3000 m. Wkrótce kończy się asfalt, trzęsiemy się więc i nabijamy guzy, waląc głowami o ramy i szyby jeepów. Po drodze mijamy poszukiwaczy diamentów i innych drogich kamieni (po wyjątkowo przystępnych cenach można je kupić w okolicznych wioskach albo w samym Skardu). Ludzie rozwiesili na pionowych zboczach siatkę grubych lin i z takiego chwiejnego rusztowania dostają się do małych jaskiń, które następnie drążą za pomocą dynamitu. Niektóre ściany, wysokie nawet na 200 m, wyglądają jak zryte przez krety. Od czasu do czasu drogę zagradzają nam ziemia i kamienie niedawnych zawalisk. Kierowca wysiada wtedy i ocenia swoje szanse: „Lewe koło zsunie się w przepaść, prawym bokiem zawadzę o głazy, a może jednak się wyrobię?”. Do celu docieramy nieco „wstrząśnięci”, ale za to szybko, bo w siedem godzin. Jeszcze kilka lat temu wszystkie wyprawy maszerowały trzy dni, by dotrzeć do Askole – ostatniej wioski, w której zaczyna się trekking do lodowca Baltoro. Od tego miejsca cały sprzęt, który będzie nam potrzebny w górach, poniosą na swoich plecach tragarze. Bez ich pomocy nawet tygodniowy trekking byłby trudny, a długie górskie ekspedycje wręcz mogłyby nie dojść do skutku. Wyprawy planujące zdobyć któryś z ośmiotysięczników niosą do bazy tony lin, butli z tlenem, namiotów i jedzenia (nowoczesne i komercyjne wyprawy dorzucają jeszcze do tego telewizory, prysznice, dywany). Dla mieszkańców Askole i okolic trekkerzy i himalaiści są jedynym źródłem utrzymania. Gdy przychodzi duża himalajska wyprawa, praca znajdzie się dla każdego – czasem idzie z nią nawet 400 tragarzy. Nasz trekking odbywa się w drugiej połowie sierpnia, a więc pod koniec sezonu, co ma aż dwie dobre strony – unikniemy tłumu na szlaku i nie zabraknie nam tragarzy. Właściwie teraz jest aż za wielu chętnych do pracy. Naszych pakunków zgromadzonych w namiocie pilnuje szef tragarzy – sirdar. On tu rządzi i wybiera ludzi do pracy, a wokół trwa festiwal uśmiechów i próśb. Wszystkim zależy na zarobku, mimo że nie jest on duży: ok. 20 zł za dzień pracy, czyli 6 godz. marszu, plus napiwek. Niektóre ciężary dostają ubrani w gumowe kapcie 60- czy 70-letni dziadkowie. Martwię się zwłaszcza o jednego z nich – wychudzonego, malutkiego starca, któremu w udziale przypadła beczka większa od niego. Gdy sirdar rozdziela ostatnie ładunki, wśród niezatrudnionych wybuchają sprzeczki. Kilku rzuca się w kierunku namiotu, wyrywa sobie maszty i tropik. Zdesperowani proszą, żeby pozwolił im je nieść za pół stawki, choćby przyszło im maszerować aż do bazy pod K2. Oficjalnie każdy tragarz zabiera 25 kg (musimy przepakować nasz sprzęt). Bagaż jest ważony za pomocą prostej, ręcznej wagi. Później tubylcy dorzucają jeszcze do niego swoje rzeczy osobiste – części namiotów, ubrania, jedzenie. W rezultacie rzadko który niesie mniej niż 30 kg. Z Askole do bazy pod K2 idzie się tydzień, ale trekking wokół lodowca Baltoro może trwać nawet 14–15 dni. To duży wysiłek nawet dla wytrawnych piechurów. Tragarze mają wyznaczone etapy zwane stages i miejsca biwaków. Dalej nie pójdą. Czasem zatrzymujemy się już po pięciu godzinach marszu i wówczas dystanse wydają się zbyt krótkie. Do czasu. Już drugiego dnia, mimo że jesteśmy dopiero na wysokości 3000 m, niektórych uczestników zaczyna boleć głowa. To skutek braku aklimatyzacji. Trzeba pamiętać, że każdego dnia wchodzimy coraz wyżej, a baza pod K2 znajduje się na wysokości ok. 5000 m. Przez wiele dni będziemy przebywać w dzikich górach, nie mając możliwości szybkiego powrotu w doliny. Krótkie dystanse zostały wyznaczone z myślą o bezpieczeństwie. Wysokość należy zdobywać powoli, dając organizmowi czas na przyzwyczajenie się do rozrzedzonego powietrza. Przez pierwsze dwa dni wędrujemy wśród łąk i trekking wydaje się trochę nudny. Podobnie jak inne osoby w grupie zostawiłem sobie tylko plecaczek z podstawowym sprzętem: kurtką, skarpetami, kijkami trekkingowymi, aparatem fotograficznym i butelką wody. Mój „bagaż” przy ładunkach porterów (tragarzy) po prostu nie istnieje. Mimo to po kilku godzinach marszu siadam zmęczony na kamieniu i obserwuję malowniczą grupę szybko idących tragarzy. Śpieszę się, by wyjąć aparat, ale już mnie wyprzedzają. Chcę ich sfotografować od przodu, biegnę więc chwilę truchtem. Nic z tego. Nie mogę dogonić nawet malutkiego dziadka z beczką. Po kolejnych kilku godzinach dochodzimy do Dźhula – drugiego obozu, w którym na nocleg zatrzymuje się część grupy. Obozowisko leży w bocznej dolinie, skąd wypływa rzeka Dumordo. Jego wygląd pozwala wyrobić sobie pogląd o liczbie przewijających się tu ludzi – na gołym zboczu rozstawiono kilkadziesiąt szarych plastikowych toalet. Wyglądają szpetnie, ale cóż począć, podobno czasami biwakuje tu nawet 1 000 osób jednocześnie. Niektórzy omijają kamp w Dźhula i dla skrócenia drogi do następnego obozowiska przeprawiają się przez rzekę Braldu. Jest to możliwe tylko pod koniec sezonu, kiedy opada poziom wody w korycie. Wchodzę do rzeki za porterami. Już po kilku krokach mięśnie mi sztywnieją, tracę czucie w stopach. Nurt sięga wprawdzie tylko do połowy uda, ale lodowata woda robi swoje. W jednej z bocznych dolin znajduje się most linowy, ale dojście do niego oznacza nadłożenie dobrych kilku kilometrów. Do Paiju na wysokości prawie 3500 m docieramy trzeciego dnia trekkingu (przy szybszym tempie można tam dojść w dwa dni). Malownicze obozowisko leży na zboczu góry. Rozstawiamy namioty w cieniu drzew. To ostatnia oaza zieleni na trasie. Krajobraz robi się coraz bardziej surowy, a widoki spektakularne. W oddali majaczy szpiczasta piramida Grand Cathedral o niezwykle regularnym kształcie. Czwartego dnia wchodzimy wreszcie na lodowiec Baltoro. Tu rozpoczyna się właściwy trekking. Najpierw wspinamy się na czoło lodowca, z którego bierze początek rzeka Braldu (szliśmy wzdłuż jej brzegów przez pierwsze trzy dni). Otwierają się przed nami widoki na jedne z najbardziej spektakularnych gór świata – strzeliste sześciotysięczne turnie Trango i Biaho. Alpiniści uważają je za jedne z najpiękniejszych i zarazem najtrudniejszych do zdobycia. Szlak przez lodowiec czasem znika pod zwałami osypującego się gruzu. Idziemy po lodzie, śniegu, kamieniach. Niemal wyczuwam pod stopami, że lodowiec nieustannie się przemieszcza. Sporadycznie pojawiają się kamienne kopczyki – jedyne drogowskazy. Bez przewodnika łatwo się tu zgubić. Zostaję w tyle, by robić zdjęcia dolinie i wznoszącym się po obu stronach szczytom. W pewnej chwili zauważam na lodowcu samotnego portera podpierającego się czekanem. Mocno kulejący – wygląda jak chore zwierzę. Zapytany wskazuje na kolano. Boli, ale chce jak najszybciej dojść do bazy pod K2, bo w najbliższych dniach wraca stamtąd wyprawa. Będzie to prawdopodobnie ostatnia możliwość zarobku w tym sezonie. Nie wyobrażam sobie, że ten mężczyzna zdoła cokolwiek przenieść na plecach. Podaję mu swoje kijki – trochę odciążą „zepsuty” staw. Wielki głaz i cmentarz porterów wyróżnia obozowisko w Urdukas (4130 m). Przez lata wypraw wielu tragarzy nie wytrzymało trudów i niebezpieczeństw marszu. Bywa, że podcięty nurtem fragment szlaku spada do kłębiącej się rzeki, czasem ścieżka nad przepaścią jest tak wąska, że wystarczy się zachwiać. Ze zboczy może ruszyć kamienna lawina. Obciążony porter jest praktycznie bezbronny. Nie uchyli się ani nie ucieknie w przeciwieństwie do idącego „na lekko” trekkera. Szlak, mimo że przedeptany tysiącami stóp, ciągle jest niepewny, co według niektórych tylko dodaje smaku tej wymagającej wycieczce. W Urdukas, do którego docieramy po siedmiu godzinach marszu, wypada pierwszy dzień odpoczynku. Leniuchujemy w namiotach i sycimy wzrok widokiem gór. W następnych dwóch dniach wszystko robi się już tylko większe, piękniejsze i trudniejsze do ogarnięcia. Ciągle zdobywamy wysokość. Z obozu w Goro (4500 m) maszerujemy sześć godzin do bazy Concordia (4720 m). Niektórzy nazywają to miejsce „salą tronową bogów”. W najbliższym otoczeniu Concordii wznoszą się ściany aż czterech spośród 14 najwyższych gór świata: K2, Broad Peaku, Gaszerbruma I (8068) i Gaszerbruma II (8035). Każda z nich jest co roku oblegana przez himalaistów. Gaszerbrumy, uważane za łatwiejsze, szturmuje w sezonie nawet dwadzieścia wypraw. K2 uchodzi za najtrudniejszy ośmiotysięcznik – do ubiegłego roku zginęło na nim aż 77 osób. Na szczęście trekking nie wiąże się z tak dużym ryzykiem jak wspinaczka. Większość grup robi dzień odpoczynku na Concordii. Stamtąd co bardziej wytrwali wyruszają na jednodniową wycieczkę do bazy pod K2 (wycieczka oznacza 4 godz. marszu w jedną stronę). Jedna z agencji za jedyne 9 tys. dolarów oferuje zwiedzanie okolic K2 z helikoptera. Można się później chwalić, że się widziało szczyt, ale tak naprawdę jest to „fast food dla duszy” – zobaczyło się, ale się nie doświadczyło. Dla tych, którzy nie lubią wracać tą samą drogą, trek-king kończy się przejściem przez przełęcz Gondogoro (5700 m). Jest to możliwe tylko przy małej ilości śniegu. Trasa wiedzie w górę lodowca Wigni, jednego z „dopływów” Concordii. Stroma ośnieżona ścieżka na niektórych odcinkach wymusza użycie lin, a najtrudniejsze technicznie jest podejście do przełęczy. Widok z góry na okolice Concordii to najwspanialsze uwieńczenie trekkingu. Od przełęczy Gondogoro pozostają trzy dni drogi do cywilizacji. Z kolorowej wsi Hushe jedziemy do Skardu samochodami. Niedoceniane wcześniej miejscowości jawią się teraz jak najlepsze kurorty. Można wziąć porządny prysznic, zjeść coś dobrego w restauracji. Poczuć smak życia. Bo czyż nie po to wychodzimy w góry?
Robi się ciemno, pada lodowaty deszcz, a my zsuwamy się po stromym zboczu gdzieś w środku gór.
Kilka godzin wcześniej mieliśmy nadzieję, że uda się dotrzeć do pobliskiej wioski przed zmrokiem. W końcu gubimy szlak. Stoimy na krawędzi nad skalnym uskokiem. Zejście w dół jest zbyt niebezpieczne. Pamiętam, że nad nami jest mała grota, w której mieszka berberyjski pasterz kóz. Samotny nomada drzemie przy dogasającym ognisku. Budzimy go i gestykulując, prosimy o pozwolenie na nocleg w grocie. Cały jego majątek to koc, gruba dżelaba – kaftan z wielbłądziej wełny, proca, dzbanuszek na miętową herbatę, malutka szklaneczka i oczywiście stado kóz. Rozkładamy nasze prawie puste plecaki na ziemi. Na nich się położymy. Nie planowaliśmy biwaku, jesteśmy więc ubrani jedynie w cienkie bluzy. Po dwóch godzinach zaczynamy dygotać z zimna. Trudno mi sobie wyobrazić, jak ten człowiek może spać pod cienkim kocykiem w ubraniu co najmniej tak skromnym jak nasze. W końcu nie wytrzymuję i próbuję na nowo rozpalić ognisko. W grocie została już tylko jedna gałąź i muszę ją wrzucić do ognia. Znad krawędzi koca pilnuje mnie czujne spojrzenie. Mogę? Mrugnięcie i uśmiech. Czyli tak. Nad żarem ogniska przeczekujemy aż do świtu. Jesteśmy w środku Atlasu Wysokiego. Nasza baza wypadowa znajduje się w Taghii – maleńkiej wiosce położonej na 2000 m n.p.m. Osada leży u zbiegu 3 kanionów – Akka n’Tazarte, Akka n’Taghia i Akka n’Kandate – każdy ma ok. 10 km długości. Okoliczne szczyty sięgają 3000 m n.p.m. Miejscowa ludność to Berberowie, którzy hodują kozy, owce i uprawiają małe poletka. W głębi gór wznosi się wielkie plateau, które podczas letnich miesięcy jest domem wędrujących z Sahary nomadów Ait Atta. Aby się tu dostać, jechaliśmy terenowym samochodem przez 80 km od ostatniego miasteczka Ait Mohammed. Gdy droga się skończyła, wynajęliśmy muły, które doniosły nasze plecaki aż do Taghii. Naszym celem jest rekonesans w głębi Atlasu, poznanie najrzadziej odwiedzanych kanionów, a także wspinaczka na okoliczne ściany. Jeszcze 10 lat temu labirynt kanionów stał zapomniany przez resztę świata. Dziś ruch turystyczny powoli się zwiększa. Prawie każda wieś ma swój gite d’etape – małe schronisko stworzone według francuskiego przepisu. W Taghii gite jest prowadzony przez Saida Mesaouidi. Przystosował on kilka pomieszczeń na potrzeby turystów, a sam śpi z całą rodziną w jednym pokoju. Nocą wszyscy skupiają się wokół paleniska. Zaledwie drzwi dalej kwatery ma żywy inwentarz: muła, osła i dwie krowy. Dotarliśmy tu w kwietniu. Byliśmy pierwszymi gośćmi w tym roku. – Zimą nikt do nas nie przyjeżdża, bo śnieg zasypuje drogi – opowiada Tahar, nauczyciel z miejscowej szkoły. Z czasem docieramy do najdalszych kanionów. Zjeżdżamy w dół lub pniemy się przepaścistym szlakiem w górę. Wokół małe wodospady i ściany sięgające 800 m wysokości. To właśnie z ich powodu rejon ten staje się coraz bardziej popularny wśród wspinaczy na całym świecie. Podczas trzech wypraw w roku 2004 i 2005 właśnie tu polscy alpiniści wytyczyli najtrudniejsze polskie drogi na wielkich ścianach. Nagle ścieżka się urywa. Urwisko spada w dół 200-metrową ścianą. Przed nami chybotliwy „mostek pasterzy”. Swobodnie narzucone drewniane konary składają się na kładki od wieków budowane przez berberyjskich pasterzy. Dzięki nim stada kóz mogą się szybciej przemieszczać. Kilka dni temu podobna konstrukcja zawaliła się, zrzucając mnie do lodowatego strumienia. Od tego czasu przejście po takim moście, szczególnie na tej wysokości, staje się dla mnie wyzwaniem. Gdy wreszcie udaje nam się pokonać kaniony, uznajemy, że czas wracać do cywilizacji. Za nami miesiąc życia wśród Berberów. Wsiadamy do land rovera. Przepychamy się na siedzeniach z dwiema rodzinami. Gwałtowne szarpnięcie wyrywa wszystkich z letargu. Zerwane koło wyprzedza samochód, a przeładowany land rover chwilę sunie bez kontroli. – Śruby się zerwały. Zaraz przykręcimy – nasz szofer, śmiejąc się, odkręca po jednej śrubie z pozostałych kół. Strach pomyśleć, że chwilę wcześniej jechaliśmy nad przepaścią po drodze szerokiej zaledwie na 2 metry.
Życie w pionie - KANIONY TAGHII, ATLAS WYSOKI, MAROKO
Sezon na wspinaczkę nigdy się nie kończy. To sport dla podróżników. Gdzieś na świecie zawsze czeka ściana marzeń. Wspinaczka w Hampi w Indiach. Wejście po wywieszonym od pionu filarze to rozgrywka taktyczna. Trzeba szybko się poruszać i skończyć wspinaczkę zanim zmęczone ręce odmówią posłuszeństwa.
KANIONY TAGHII, ATLAS WYSOKI, MAROKO Taghia to nazwa malutkiej berberyjskiej wioski ukrytej pośród gór. Przez wieki tutejsi mieszkańcy byli odizolowani od świata zewnętrznego – do najbliższego miasta Azilal jest 80 km. W wiosce Zawijat Ahansal, 10 km od celu, kończy się droga dla samochodów. Od tego miejsca wszystko trzeba transportować na mułach. Taghia jest jednym z największych światowych odkryć alpinizmu ostatnich lat. W jej okolicach znajduje się system wielkich kanionów odpowiednich do ekstremalnej wspinaczki. Podejście pod ściany jest tak samo malownicze jak ryzykowne – ścieżki pozwalające na pokonanie kanionów odnaleźli dawno temu berberyjscy pasterze. Tam, gdzie dróżka się urywa i pod stopami otwierają się 200-metrowe przepaści, leżą przyniesione przez nich konary drzew przygniecione kamieniami. Przejście po takich chybotliwych „mostkach” bywa równie emocjonujące co sama wspinaczka. Szczyty w Taghii sięgają 2 500–3 000 m, panuje tam wysokogórski, niemal alpejski klimat, a śnieg zalega w dolinach do późnej wiosny. Zaledwie o dzień wędrówki od wioski znajduje się drugi najwyższy szczyt Atlasu – Dżabal M Goun (4 067 m n.p.m.). PIERWSI EKSPLORERZY POJAWILI SIĘ W TAGHII w latach 70. XX w. (najpierw byli to Hiszpanie, później Francuzi), ale prawdziwy ruch rozpoczął się około roku 2000. Dopiero wtedy umiejętności nowego pokolenia alpinistľów pozwoliły na pokonanie najbardziej pionowych ścian. Wspinaczka jest tam tym trudniejsza, że szorstka wapienna skała rozrywa skórę na palcach. Niektóre turnie pozostają ciągle niezdobyte. W Taghii zostały poprowadzone najtrudniejsze jak dotąd polskie drogi na wielkich ścianach. Na zdjęciu: Eliza Kubarska 500 metrów nad dnem kanionu podczas wytyczania jednej z najdłuższych dróg w Atlasie Wysokim, 750-metrowej Fantasii. W czasie trwającej wiele dni wspinaczki członkowie dwuosobowego zespołu borykali się z poważnym odwodnieniem spowodowanym wiejącym tam suchym wiatrem. ZATOKA HA LONG, WIETNAM Zatoka Ha Long to labirynt niemal 2 000 wapiennych ostańców rozrzuconych po Zatoce Tonkińskiej. W tym bajkowym otoczeniu, na pokładzie małego statku, polscy wspinacze spędzili ponad 3 tygodnie. Po wielu dniach poszukiwań, często we mgle, w obawie przed spotkaniem z uzbrojonymi chińskimi przemytnikami, udało się odnaleźć rejony eksplorowane przez cztery wcześniejsze ekspedycje (pierwsze próby wspinaczki w Ha Long, o których wiadomo, miały miejsce w 1991 r. – do zatoki przybyła wówczas trójka Amerykanów: Sam Lightner Jr, Todd Skinner i Jacob Valdez). Tutejsze ściany zdobywa się wprost z pokładu statku. Najwyższe turnie osiągają nawet 200 metrów wysokości, ale nie wszystkie nadają się do wspinaczki, ponieważ część z nich porastają tropikalne krzewy. Otwieranie nowych dróg wymaga szczególnej uwagi – czasami wapienna skała odrywa się i spada niebezpiecznie blisko naprężonej liny i osoby asekurującej wspinacza. Na mniejszych skałkach nowe sportowe drogi przygotowuje się dla następców, instalując specjalne kołki rozporowe zwane spitami. Polski zespół zdobył wiele dziewiczych ścian, m.in. 100-metrową Luy Tam Biet. Wytyczona na niej droga, nazwana Vampire State Building, jest najdłuższa w całej Zatoce Ha Long (wyprawa została opisana w polskim wydaniu National Geographic, w numerze 9/2003).Wspinaczka na morskie klify – połączenie dwóch żywiołów, wody i skał – daje szanse na szybki relaks już chwilę po zmaganiach z grawitacją. Najnowszą odmianą tej dyscypliny, intensywnie rozwijającą się od połowy lat 90., jest Deep Water Solo (w skrócie DWS), czyli wspinaczka bez asekuracji bezpośrednio nad spienioną wodą. W razie niepowodzenia solista wpada prosto do morza – uderzenie w ten „wodny materac” bywa, niestety, bolesne. DWS jest jedną z bardziej niebezpiecznych odmian wspinaczki sportowej. Cieszy się popularnością na wyspach Chorwacji, w Tajlandii i przede wszystkim na Majorce – gdzie została wymyślona. ZAPORA EMOSSON, SZWAJCARIA Sztuczne ścianki zmieniły oblicze wspinaczki. Boom na nie zaczął się w połowie lat 80. XX w. W krajach alpejskich można je dziś znaleźć niemal na każdym placu zabaw – tysiącom ludzi służą do rekreacji. Wyczynowcy wykorzystują je do profesjonalnego treningu. Na nich co roku jest rozgrywany cykl zawodów Pucharu Świata. Zawodnicy startują w trzech konkurencjach: wyścigach na czas, bulderingu (akrobatyczna wspinaczka na małych formach) i trudności (ekstremalna wspinaczka z liną – najbardziej prestiżowa). zapora Emosson (po lewej) to obiekt jedyny w swoim rodzaju – ma 180 m wysokości (podczas gdy normalne ścianki nie przekraczają 20) i jest najwyższą sztuczną ścianą na świecie. Przykręcono tu 600 epoksydowych „uchwytów” do wspinaczki, z drugiej strony na tamę napierają miliony metrów sześciennych wody jeziora Emosson. Wszystko w alpejskim otoczeniu z widokiem na najwyższą górę Europy – Mont Blanc. GÓRY KICHATNA, ALASKA Podwieszane platformy, tzw. portaledge, wynalazek lat 90., umożliwiły alpinistom życie w pionie. Podczas ekspedycji na Alaskę w maju 2003 r. polski zaspół (Marcin Tomaszewski, Krzysztof Belczyński, David Kaszlikowski) zdobył ponadkilometrową gładką ścianę w dzikich górach Kichatna. Wiele pionowych skał wyrasta tam prosto z lodowca na wysokość niemal 1 000 m. Przez dwa tygodnie alpiniści mieszkali w podwieszonych obozach na wysokości 100, 500 i 700 metrów (na zdjęciu po prawej – drugi obóz), ani razu nie zjeżdżając w tym czasie na ziemię. W wodoszczelnym worku ciągnęli za sobą kilkadziesiąt kilogramów śniegu zabranego z lodowca Shadows. Służył on jako zapas wody do picia. Wspinaczkę utrudniały kruchy granit i niskie temperatury. Nowa polska droga została nazwana Ostatnim Krzykiem Motyla – na pamiątkę motyli, które przesiadywały na smaganej wiatrem ścianie. HAMPI, KARNATAKA, INDIE Hampi było niegdyś stolicą hinduskiego państwa Widźajanagar. W tym mieście znajdował się bogaty kompleks świątyń, do których budowy użyto tysięcy zalegających w okolicy granitowych bloków. Dziś to jedna z najciekawszych atrakcji południowych Indii. Turyści zatrzymują się w Hampi na 2–3 dni, natomiast regularnymi rezydentami tego tropikalnego zakątka są zwolennicy bulderingu. To akrobatyczna wspinaczka bez liny po kilkumetrowych kamieniach (nazwa pochodzi od ang. boulder – głaz). Tak właśnie najlepsi zawodnicy ćwiczą skomplikowane ewolucje niezbędne w ekstremalnej wspinaczce – wymyki, skoki do maleńkich zagłębień, w których mieści się jeden palec, czy wyważenia wymagające wybitnego poczucia równowagi. Buldering był uprawiany już na początku XX w. w podparyskim Fontainebleau, ale długo nie traktowano go jako samodzielnej dyscypliny. Zainteresowanie nim gwałtownie wzrosło w latach 90. Wejścia na głazy to bardzo towarzyskie zajęcie. Zainteresowani zbierają się przed wybranym „problemem”, próbując wspólnie odnaleźć sposób jego przejścia. Brak liny i ciężkiego sprzętu koniecznego na dużej ścianie daje poczucie swobody. Nieodzowne gadżety bulderowca to: woreczek na magnezję (służy do osuszania spoconych palców) i specjalne buty wspinaczkowe. Przyda się również tzw. kraszpad (ang. crashpad) – dość cienki, odpowiednio utwardzony materac amortyzujący ewentualny upadek z małej wysokości. Wspinaczkę w Hampi bardzo utrudnia słońce – nagrzewa granitowe głazy, które zdzierają skórę niczym pumeks. Dlatego całodzienna aktywność jest niemożliwa – bulderowanie można tam ćwiczyć tylko wieczorem lub o poranku. Na okolicznych wzgórzach mieszkają duże stada małp. Na zdjęciu Michał Król demonstruje swoje umiejętności chłopcu z pobliskiej świątyni. Ten, przebrany za boga Hanumana, nie może zrozumieć, po co zagraniczni turyści wchodzą na głazy. – Przecież one i tak wejdą szybciej – mówi, wskazując na siedzące na pobliskim kamieniu stadko langurów. WYZWANIE RZUCONE ŚCIANOM Nowoczesny alpinizm koncentruje się na pokonywaniu najtrudniejszych skalnych ścian świata. Protagoniści tego sportu nie szukają już wysokich szczytów, bowiem najwyższe dawno zostały zdobyte. Dzisiejsze wyzwania leżą często daleko od Himalajów, w dziewiczych miejscach naszego globu. Marzeniami alpinistów są wietrzna Patagonia, Antarktyda czy Grenlandia, a także pustynne wieże w Mali czy tropikalne tepui (góry stołowe) w Wenezueli. Obecny trend we wspinaczce to styl alpejski – szybkie wejście, podczas którego alpiniści niosą na plecach wszystko, czego potrzebują. Przebiega ono w ekspresowym tempie – bez przerwy, bez wcześniejszych przygotowań i rozwieszania pomocniczych lin. Jednak gładkie ściany są trudne do zdobycia w takim stylu – przemieszczanie się po nich zajmuje wiele dni. Wyczynowi alpiniści obierają za cel bardzo strome ściany, już nawet nie pionowe, ale przewieszone jak sufity. Nowe wejścia, nazywane „drogami”, są „projektowane” jeszcze na ziemi. Przez lornetkę obserwują skałę, rozważając możliwości wspinaczki. Podstawowe pytanie brzmi: czy ściana jest wystarczająco urzeźbiona? Wspinacze poszukują nawet najmniejszych zagłębień na końce palców, tyle bowiem wystarczy, by przejść po skale. Najwięcej możliwości dla wspinaczki sportowej daje wapień, obfity w nierówności. Inne skały, z którymi wspinacze mają do czynienia na wyprawach, to granit, typowy dla wysokich gór, oraz piaskowiec. Lina służy jedynie do asekuracji, w założeniu wspinacz nie podciąga się na niej. Jeżeli ukruszy się skała lub zabraknie sił, wtedy spada, a zadaniem liny, którą ciągnął za sobą, jest zatrzymanie upadku. Nowoczesne liny są w stanie wytrzymać obciążenie 2 ton, nie ma więc obawy, że zerwą się pod wpływem szarpnięcia. Najlepsi alpiniści to jednocześnie świetni wspinacze skałkowi przenoszący swe gimnastyczne umiejętności na wielkie ściany w górach. Niektórzy z nich, jak bracia Alexander i Thomas Huberowie z Niemiec, koncentrują się na rekordach szybkości – przykładowo legendarną ścianę El Capitan w dolinie Yosemite w Kalifornii, mającą kilometr wysokości, „przebiegli” w czasie 2 godz. 45 minut 45 s. Inni – przeciwnie, nie uważają wspinaczki za sport i poszukują przygody. Ciekawostką jest, że wiele najtrudniejszych górskich ścian świata zostało odkrytych dopiero w latach 90. XX w. – np. Tsaranoro na Madagaskarze albo Arwa Spires w Himalajach. Ba, niedawno odkryto całe doliny, jak na przykład Dolina Miyar w indyjskiej części Himalajów. Dla tysięcy pasjonatów tego sportu zmaganie z pionową ścianą stało się stylem życia. Wspinaczka to „klucz” do podróży, możliwość oglądania świata z niecodziennej perspektywy, a jednocześnie zmierzenie się z własnymi słabościami fizycznymi i psychicznymi. To także koegzystencja w zgodzie z naturą, ze świadomością, że jest się tylko gościem w tych „pięknych okolicznościach przyrody”. MIEJSCA WSPINACZKOWE POLECANE PRZEZ NASZYCH ESKPERTÓW David Kaszlikowski alpinista i fotograf Sardynia jest moim zdaniem najlepszym europejskim rejonem do wspinaczki sportowej, z klimatem rodem z tropikalnej Tajlandii. Z kolei w Verdon, największym europejskim wąwozie, można „poczuć przestrzeń”. Sentymentem darzę Taghię w Atlasie Wysokim w Maroku – tam wytyczyłem swoje najtrudniejsze drogi, ale także dlatego, że duże wrażenie zrobiła na mnie kultura Berberów. W podróży ważne są nie tylko góry, liczą się przede wszystkim ludzie. W Polsce bardzo lubię Sokoliki i Tatry. W tym roku wytyczyłem nową drogę na najwyższym klifie świata, na Grenlandii. Chcę wrócić w to miejsce w przyszłości, by eksplorować dziewicze rejony, jakie tam odkryliśmy. Mam też kilka pomysłów na wspinaczkę w Himalajach. Aleksandra Taistra wspinacz skałkowy, studentka AWF Odwiedziłam wiele ciekawych ścian skalnych w Europie – większość urzekła mnie na tyle, że chętnie do nich wracam. Moje ulubione miejsca to włoskie Ferentillo i sąsiadujący z nim Grotti. Oba darzę sentymentem, ponieważ udało mi się przekroczyć tam limit moich możliwości wspinaczkowych. Lubię też jeden z najpopularniejszych wśród wspinaczy zakątków na świecie, francuskie Ceuse. Kilkukilometrowa ściana wapienna to dobra alternatywa dla ludzi kochających piękny krajobraz, rzetelne wspinanie i trekking. Na następny sezon planuję bardziej egzotyczną od standardów europejskich Sardynię. Marzę o wspinaczce w Australii i Japonii. Adam Pustelnik wspinacz, student socjologii Najbardziej chciałbym wrócić do Yosemite – bo podczas wspinaczki nie lecą tam na głowę bloki skalne wielkości lodówek, pogoda jest pewna, pod ściany dociera się w 5 minut. Także dlatego, że ciągle mam w głowie projekt przejścia El Capitan klasycznie. Drugie miejsce to Karakorum – wydaje się niemożliwe, by eksploracja wspinaczkowa tego rejonu kiedykolwiek się skończyła. Nie należy zapominać o korzeniach – tajniki trudnego „rzemiosła” poznawałem na Wyżynie Frankońskiej. To jedno z tych miejsc pozornie mało atrakcyjnych, które z czasem uzależniają. W Polsce dużo przyjemności sprawia mi wspinanie w Hejszowinie. W przyszłości chciałbym wyruszyć do Ameryki Południowej i Patagonii.