Nikt nie daje tu wiary Homerowi, że grecka bogini piękna, miłości i pożądania była córką Zeusa i Diony. Na dowód pokazują punkt na mapie, który nazywa się Petra tou Romiou, popularnie – Skała Afrodyty, gdzie wyłoniła się z piany morskiej. Podróż po jej wyspie wypada więc zacząć od tego miejsca niedaleko Pafos. Wychodzimy z tunelu pod autostradą i wita nas kamienna plaża z kilkoma skałami zanurzonymi w lazurowym morzu.
Wyspa Afrodyty Nikt nie daje tu wiary Homerowi, że grecka bogini piękna, miłości i pożądania była córką Zeusa i Diony. Na dowód pokazują punkt na mapie, który nazywa się Petra tou Romiou, popularnie – Skała Afrodyty, gdzie wyłoniła się z piany morskiej. Podróż po jej wyspie wypada więc zacząć od tego miejsca niedaleko Pafos. Wychodzimy z tunelu pod autostradą i wita nas kamienna plaża z kilkoma skałami zanurzonymi w lazurowym morzu. To tutaj. Panie stojące w kolejce, by sfotografować się na tle słynnej skały, nie pozostawiają wątpliwości. W wodzie pluskają inne. Ponoć opłynięcie skały pozwala zachować wieczną młodość, choć słyszałem też wersję, że wieczne szczęście w miłości, a pływać trzeba w nocy. Ale gdy wrócimy tu raz jeszcze, przed zachodem słońca, plaża będzie wyludniona. Ot, każdy tłumaczy legendę, jak mu wygodnie. Cypryjczycy świadomie uczynili z Afrodyty ikonę, magnes dla turystów, który rzeczywiście działa. Jej imię noszą statki i łodzie, hotele, restauracje i bary, w których możemy wypić wodę mineralną lub drinka Afrodyty. Możemy wędrować jej oficjalnym szlakiem turystycznym albo wylegiwać się na jej plaży, gdy chcemy poleniuchować. Przemysł turystyczny nastawiony jest na potrzeby każdego gościa. I bogatych Anglików, Skandynawów czy Niemców, i biedniejszych przybyszów z naszej części Europy, którzy ciągną tu na wypoczynek albo do pracy. Albo jedno i drugie. Bogini zdaje się patrzeć na wszystko łaskawym okiem, bo jej kult zawsze był na wyspie popularny, głównie za sprawą syna mitologicznego króla Pigmaliona, zakochanego w posągu kobiety, który Afrodyta ożywiła – Galatea została królową Cypru i urodziła chłopca. To on założył miasto Pafos i zbudował na wzgórzu sanktuarium. Ruiny tej świątyni z XII wieku p.n.e. w okolicach wioski Kouklia są namacalnym dowodem mieszania się bogów w ludzkie sprawy i bliskiego związku mitów i legend z rzeczywistością. W sąsiedztwie możemy oglądać pozostałości rezydencji rzymskiego bogacza i megalit z prostokątnym otworem – o pochodzeniu którego nie wiemy nic konkretnego. To jeden z fenomenów Cypru – w każdym zabytkowym miejscu pobrzmiewają echa wielu epok. Strategiczne położenie na skrzyżowaniu szlaków łączących trzy kontynenty i odkrycie złóż miedzi uczyniło z wyspy atrakcyjny cel wędrówek osadników, kupców i żądnych podbojów władców (jak dziś – turystów). Znajdziemy tu ślady przenikania cywilizacji z Azji do świata śródziemnomorskiego, rozprzestrzeniania się kul-tur minojskiej i mykeńskiej. Od czasów greckich Cypr aspiruje do tego kręgu kulturowego, choć wyspa znajdowała się później jeszcze pod panowaniem egipskim, asyryjskim, perskim i rzymskim, była częścią Cesarstwa Bizantyjskiego (dziś dominującą religią jest prawosławie), bazą krzyżowców, własnością frankońskiej dynastii Lusignanów, Wenecjan, aż padła łupem imperium osmańskiego, a w końcu przeszła pod panowanie brytyjskie. Wobec takiej historii niepodległość wywalczona dopiero w 1960 r. wydaje się chwilą. Całe miasto Pafos, z wielkim bogactwem zabytków z różnych epok, trafiło na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Nadmorska równina za portem kryje wspaniałe rzymskie mozaiki. Spacerując nad nimi po drewnianych pomostach, podziwiamy, jak luksusowo mieszkali w swoich willach rzymscy bogacze. Zmęczeni upałem przechodzimy do portu, nad którym dominuje osmańska forteca, a wzdłuż nabrzeża zapraszają tawerny. Jednak nie czas na odpoczynek. – Musicie zobaczyć miejsce pielgrzymek katolików – zachęca Christos, nasz przewodnik. Agia Kyriaki, ascetyczny w formie średniowieczny kościół, zbudowany został obok ruin siedmionawowej bazyliki. W tym miejscu apostoł Paweł, który przybył na wyspę z Cypryjczykiem Barnabą, by głosić Słowo Boże, poddany został karze chłosty. Otrzymał 39 batów, ale oślepnięcie kata przekonało rzymskiego gubernatora Sergiusa Paulusa do przyjęcia chrześcijaństwa. Turyści, mijając rozłożyste drzewo chlebowe, gromadzą się przy ułamanej kolumnie, która mogła być pręgierzem. Swoje miejsce pielgrzymkowe mają też na wyspie muzułmanie. To meczet Hala Sultan niedaleko lotniska w Larnace. Legenda głosi, że znajduje się tu grób ciotki Mahometa, która zabiła się, spadając z wierzchowca. Miało się to zdarzyć w VII w., podczas arabskiego najazdu na wyspę, którą udało się opanować Turkom dopiero dziewięć wieków później. W XIX w. wybudowali meczet, który jest jednym z najświętszych miejsc islamu. Otoczony gajem palm i cyprysów, stanowi oazę na brzegu słonego jeziora, które zimą i wczesną wiosną różowieje od stad flamingów, a latem całkowicie wysycha. Aby już na dobre opuścić Pafos, ruszamy na północ, gdzie na półwyspie Akamas znajdują się łaźnie Afrodyty. To tu piękna, choć wiodąca raczej rozwiązły tryb życia bogini brała kąpiele przed i po swoich szaleństwach z kochankami. Ocieniona rozłożystymi gałęziami figowców wnęka skalna, gdzie z wapiennych skał skapuje woda, stanowi początek szlaku pieszego, który pozwala dotrzeć do najdzikszych zakątków półwyspu. Pokonujemy tylko część trasy, dość jednak, by rozkoszować się pięknymi widokami klifowego wybrzeża, upstrzonego wysepkami morza, które mieni się zielenią, turkusem, lazurem i granatem, i z podziwem patrzeć, jak miejscowi pokonują trudną trasę samochodami terenowymi. Spocząć nad morzem tu trudno, wybieramy więc nieodległą Coral Bay z piaszczystą plażą, gdzie po sąsiedzku, koło przylądka Lara składają jaja żółwie zielone i karetta. Zatoka ma swoje plusy – jest tu spokój i niewiele jeszcze hoteli, choć buduje się je tak szybko, że za rok, dwa cisza będzie wspomnieniem. Jeśli ktoś przywiązany jest do wylegiwania się na żółtym piasku, ale lubi też mieć w pobliżu miasto z jego atrakcjami, powinien wybrać przylądek Gkreko, którego uśpione do niedawna wioski przeżyły prawdziwy boom w ostatnich dekadach. Niegdyś mała wieś rybacka Agia Napa przypomina dziś typowy kurort śródziemnomorski. Kierujemy się w stronę portu, w którym cumują statki wycieczkowe, łodzie ze szklanym dnem do oglądania podwodnego życia i kilka przytulnych tawern, jakich nie znajdzie się w innych częściach miasta. Dalej długa plaża, okupowana przez turystów z ciągnących się w nieskończoność hoteli. A w głębi lądu – dzielnica rozrywki, gdzie królują bary, nocne kluby i dyskoteki. Jest nawet polski lokal Ikaros Disco. W sąsiedztwie dzielnicy, w której życie toczy się do późnej nocy, i centralnego placu z fontanną, gdzie odbywają się lokalne imprezy i festiwale, wyrasta klasztor Agia Napa. Zbudowany w stylu weneckim w miejscu, gdzie bije źródło z ponoć uzdrawiającą wodą i gdzie znaleziono ukrytą przed siedmioma wiekami ikonę z Madonną, zachwyca ukwieconym dziedzińcem otoczonym mister- nie zdobionymi krużgankami. Objeżdżając przylądek Gkreko samochodem lub wybierając pieszą kilkugodzinną wędrówkę, można nasycić oczy widokiem skalnych urwisk z grotami zalewanymi wodą, uroczych zatoczek, łuków skalnych. Można je też obejrzeć z pokładu zawijających tu stateczków. Natura jest tu surowa, po wycięciu lasów na budowę statków walczy o przetrwanie w skwarze gorejącego słońca. Celem naszej wędrówki jest Protaras ze słynną Zatoką Figową, gdzie można plażować na piasku i także korzystać z wszelkich rozrywek wymyślonych ku uciesze i zadowoleniu urlopowiczów... A kiedy zmęczy nas nadmiar słońca, możemy wyprawić się w głąb wyspy, by schronić się w cieniu drzew i pooddychać rześkim powietrzem gór Troodos. Znajdziemy tam monastyry, z których aż 10 trafiło na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Najsławniejszy jest Kykkos, z ikoną Madonny namalowaną przez samego Łukasza Ewangelistę. Na odpoczynek wybieramy urocze Omodos, gdzie brukowane uliczki zastawiają stragany rzemieślników, a niemal w każdym domu można kupić miód, wino czy różany likier. Kierujemy swe kroki do monastyru, ale musimy chwilę poczekać, bo miejscowy pop w kafeni, czyli kawiarni, prowadzi swobodną rozmowę z sąsiadami. W takich miejscach spotykają się głównie mężczyźni, grają w karty lub tawali, popijają słodką kommandarię i nic nie robią sobie z upływającego czasu. W końcu, niespiesznie, zbiera się, by pokazać nam swoją świątynię. Przymyka oko na obiektywy wycelowane w ikonostas, bo chociaż kościół cypryjski jest ortodoksyjny z nazwy, jest też praktyczny i życzliwy ludziom. Podobnie jak mieszkańcy wyspy, których zapewne nauczyła tego Afrodyta. No to w drogę - Cypr Dookoła wyspy - Nikozja, ostatnia podzielona stolica Europy. Warto wjechać na platformę widokową na 11. piętrze domu towarowego Woolwortha przy ul. Lidhras, skąd rozciąga się panorama na miasto. Potem dob-rze jest zajrzeć w boczne uliczki, gdzie znajdziemy tradycyjne warsztaty rzemieślnicze, nawet tuż przy linii demarkacyjnej. - Choirokitia, zrekonstruowana neolityczna osada z kamiennymi domostwami (na liście UNESCO). - Kourion to starożytne miasto ze świątynią Apolla i amfiteatrem, jedno z ciekawszych stanowisk archeologicznych ze wspaniałymi widokami z nadmorskiego wzgórza. - Plaża Gubernatora to jeden z cudów natury, który tworzą białe kredowe klify i czarny piasek plaż w kilku zatoczkach. - Dolina Cedrów w górach Troodos to zbiorowisko cypryjskiej odmiany Cedrus brevifolia, które osiągają tu imponujące rozmiary. Sieć bezpłatnych autostrad zachęca do wycieczek. Wprawny kierowca nie będzie miał problemów z przestawieniem się na ruch lewostronny, a miejscowi dość pobłażliwie traktują błędy kierowców aut z czerwonymi tablicami, jakie mają samochody z wypożyczalni. Jeśli chcemy wybrać się w góry lub penetrować dzikie fragmenty wybrzeża, lepiej robić to samochodem terenowym. Warto przyjrzeć się ofercie lokalnych wypożyczalni, tańszych od europejskich sieci. Małe samochody można wypożyczyć już za 12 CYP/ dzień, auta z napędem na cztery koła od 20 CYP/dzień. Skutery od 10/35 CYP za dzień/tydzień, rowery od 4/20 CYP za dzień/tydzień. - Waluta – 1 euro = 4,29 PLN. PRZYDATNY ADRES Cypryjska Organizacja Turystyczna, www.visitcyprus.org.cy, jej biura oferują dokładne mapy i broszury
Jedwab: Przepych i luksus z owadziego kokonu
Lśniący kolorami tęczy, zwiewny jak mgiełka, zmysłowy jak esencja pożądania. Jedwab. Towarzyszy człowiekowi od kilku tysięcy lat, przybierając postać królewskich strojów, szat liturgicznych, całunów na ostatnią drogę, sukien ślubnych i erotycznej bielizny. Ratował życie, pomagał zachować młodość, cieszył oko walorami dekoracyjnymi. Stanowi zaledwie 0,2 procent światowej produkcji tekstylnej, niezmiennie od lat budząc podobny zachwyt i pożądanie.
Według chińskiej legendy odkrycia cudownego materiału tkackiego dokonała w pałacowych ogrodach żona władcy Huang-di, panującego ok. 2700 r. p.n.e. Cesarzowa Xi Lingshi, na prośbę męża sprawdzająca, co niszczy morwowe drzewa, zauważyła, że liście objadają gąsienice, które po jakimś czasie zaczynają otaczać się białymi kokonami. Przyniosła więc kilka kokonów do pałacu, by przyjrzeć im się bliżej i – czy to w drodze eksperymentu, czy jak głosi inna wersja, przez przypadek – jeden z kokonów znalazł się we wrzątku. Ku zaskoczeniu władczyni w wodzie pojawił się delikatny splot utworzony z długiej nici. Zdumiona zebrała więcej kokonów, a z otrzymanej jedwabnej nici utkała dla męża szatę. Ile w tym prawdy – nie wiadomo. Wiadomo natomiast, że od początku produkcji jedwab farbowano barwnikami naturalnymi, a już ok. 600 roku p.n.e. posługiwano się krosnami do tkania wzorzystego, które ulepszono w I wieku p.n.e., gdy zaczęto też stosować mechaniczną odwijarkę jedwabiu z kokonów. Cesarzową okrzyknięto boginią, opiekunką jedwabnictwa, i jeszcze dziś Chińczycy pracujący przy produkcji jedwabiu modlą się do niej. Odkopany w lessach prowincji Shaanxi fragment kokonu datowano na okres między 2600 a 2300 r. p.n.e. Najświeższe odkrycia dowodzą zaś jeszcze dłuższej tradycji jedwabnictwa – kubek z kości słoniowej we wzory z jedwabnikiem oszacowano na 6–7 tys. lat. Do V wieku p.n.e. hodowla jedwabników rozpowszechniła się w sześciu chińskich prowincjach, gdzie niemal wszystkie kobiety przez kilka miesięcy w roku pracowały przy karmieniu i strzeżeniu jedwabników oraz rozwijaniu kokonów, pleceniu nici, tkaniu, malowaniu i haftowaniu jedwabiu. Każdej wiosny cesarzowa osobiście inaugurowała sezon hodowli. Właśnie hodowla to słowo-klucz pozwalające zrozumieć fenomen jedwabiu. Wśród 150 tys. gatunków motyli jest jeden wyjątkowy, bo udomowiony przez człowieka: jedwabnik morwowy, Bombyx mori. To jego dziki przodek, Bombyx mandarina, w czasach starożytnych dostarczał nici o niezwykłych właściwościach. Czy to za sprawą cesarzowej Xi Lingshi, czy nie, jedwabnik znalazł się na usługach człowieka i przez wieki wyewoluował do roli wyspecjalizowanego producenta włókien, niepozornego nielotnego motyla zdolnego jedynie do kopulacji i składania jaj następnych generacji producentów jedwabiu. Każda samica składa zwykle do 800 jajeczek wielkości główki szpilki. W niskiej temperaturze można je przechowywać do roku. Niegdyś tylko wiosną (w hodowli człowiek może stworzyć wiosnę 6 razy w roku) z jajeczek wykluwały się żarłoczne gąsienice, które przez miesiąc żerowały na liściach morwy. W hodowli początkowo co dwie godziny gąsienice dostają karmę ze świeżych, posiekanych liści. Przez trzy dni nie robią sobie nawet przerwy na sen. Wtedy gąsienica przechodzi pierwsze z czterech linień i wkracza w drugi tzw. okres wzrostu. A potem znowu je, je, je, by nabrać energii do przędzenia kokonu. W piątym okresie wzrostu gąsienice rosną już nie z dnia na dzień, ale z godziny na godzinę. Tysiące takich żerujących gąsienic, trzymanych w specjalnych tacach ułożonych jedna na drugiej, czyni hałas podobny do padającego na dach ulewnego deszczu. Każda pożera ok. 50 kg liści dziennie, a podczas całego wychowu – 500 kg! W całym okresie larwalnym jedwabniki przybierają na wadze 10 tys. razy i rosną z 3 mm do 8–10 cm. Wtedy nadchodzi pora budowy kokonu niezbędnego do przepoczwarzenia się gąsienicy. Przestają żerować, stają się przezroczyste, niespokojne i ruchliwe. W końcu w swych gruczołach przędnych zaczynają produkować galaretowatą substancję, która twardnieje w zetknięciu z powietrzem, a unosząc głowy, poruszają nimi miarowo i rozrzucają nić we wszystkich kierunkach. Po kilku godzinach widać już zarysy kokonu, a po dniu pracy gąsienica znika z oczu podglądaczy. Jeszcze 2–3 dni, 400 tys. ruchów głową i kokon przypomina błyszczące białe jajko. W jego wnętrzu gąsienica przeobraża się w poczwarkę, stadium, które trwa 11–16 dni. Dorosłe owady rozpuszczają włókna kokonu specjalnym enzymem i wydostają się na zewnątrz, gdzie przystępują do wielogodzinnej kopulacji, po której samice składają jajeczka i po kilku dniach giną. Tak to wygląda w naturze. Hodowla polega zaś na tym, by zapewnić gąsienicom najlepsze warunki wzrostu, ale nie dopuścić do przekształcenia poczwarki w dorosłego osobnika, który niszczy drogocenną półtorakilometrową nić. Zazwyczaj po ośmiu dniach kokony poddaje się działaniu gorącej pary, która zabija poczwarki, a następnie trafiają one do gorącej wody, gdzie sploty mocno ściśniętego włókna rozluźniają się, umożliwiając ich rozwinięcie. Czasem przecina się oprzędy, by wydobyć żywe poczwarki, które przechodzą przeobrażenie w motyla poza kokonem – ma to służyć selekcji najwartościowszych osobników do rozrodu. Zresztą – od najdawniejszych czasów warunki hodowli były jasno określone i miały służyć stworzeniu materiału najwyższej jakości. W dawnych Chinach zalecano, by hodowca przygotowywał się do całego procesu w skupieniu oraz czystości ducha i ciała. Nie mógł pić alkoholu ani używać pachnideł. Miejsce hodowli okadzano najpierw ziołami, co miało służyć dezynfekcji, a podczas wzrostu gąsienic należało zachować ciszę. No i musiał dbać o tajemnicę, bo za zdradzenie sekretów jedwabnictwa groziły tortury i śmierć. To dzięki temu Chiny zachowały monopol na produkcję jedwabiu przez 3 tys. lat. Na czym polega wyjątkowość tej materii? Jedwab to jedno z najcieńszych włókien naturalnych, o bardzo specyficznej budowie. Jego podstawę stanowi fibroina, bardzo wytrzymała i jednocześnie elastyczna substancja białkowa. W przekroju włókna są trójkątne, co sprawia, że załamują światło jak pryzmat, a stworzona z nich tkanina jest nie tylko lśniąca i delikatna, ale też wytrzymała, elastyczna i odporna na odkształcenia. Wartość jedwabiu zawiera się także w jego innych właściwościach fizycznych. Jedwabna tkanina jest higroskopijna, łatwo wchłania wilgoć i równie łatwo oddaje ją powietrzu, co w gorących regionach subtropikalnej Azji miało niebagatelne znaczenie. Trudno szukać drugiego tak przyjaznego dla ciała materiału: nie wywołuje alergii, w chłodne dni rozgrzewa, a podczas upału daje uczucie chłodu. Odstrasza wszy, pchły i inne pasożyty, dlatego ceniony był podczas wojennych wypraw; czy to wielomiesięcznych rajdów mongolskiej ordy, czy podczas II wojny światowej, kiedy niemieccy oficerowie otrzymywali przydziałową jedwabną bieliznę. Nic dziwnego, że gdy odkryto jedwab, początkowo mógł on służyć jedynie władcy i najwyższym dygnitarzom. Z czasem jedwabne tuniki zaczęli nosić przedstawiciele innych klas społecznych i znalazł on bardziej ogólne zastosowanie. Używano go nie tylko do produkcji tkanin, ale także strun instrumentów muzycznych, żyłek do łowienia ryb, tasiemek, sznurów, nawet jako pierwszego luksusowego materiału do pisania. Jedwab stanowił przed wiekami podstawę chińskiej gospodarki. Płacono nim podatki, wynagradzano urzędników, stanowił też cenny dar dla obcokrajowców. Na długo przed powstaniem szlaku handlowego łączącego Chiny z Bliskim Wschodem i Europą, nazwanego zresztą Jedwabnym Szlakiem, co miało miejsce w II w. p.n.e., karawany z cennym ładunkiem podążały na Zachód. W Egipcie znaleziono mumię odzianą w jedwabny strój datowaną na 1000 r. p.n.e. Rzymianie po raz pierwszy zetknęli się z jedwabiem ok. 100 r. p.n.e., podczas walk z Partami. Trzepoczące na wietrze, płonące jak ogień jedwabne sztandary przeciwników wywołały panikę w rzymskich szeregach. Ale już w czasach Augusta Rzym oszalał na punkcie jedwabiu. Moda rozprzestrzeniała się jak epidemia po stolicy i koloniach śródziemnomorskich, gdzie tkaninę tę zaczęła otaczać legenda, bo przecież chińska tajemnica jeszcze tu nie dotarła. Rzymski historyk Pliniusz Starszy w 70 r. n.e. pisał w swojej Historii naturalnej, że cudowny materiał otrzymywano z pokrywającego liście puchu usuwanego z nich wodą. Horacy i Wergiliusz opiewali piękności w zwiewnych jedwabnych szatach. Szczególnie upodobała sobie importowaną tkaninę Kleopatra, zaskakując coraz to nowszymi kreacjami. I chociaż Tyberiusz zakazał „poniżania dostojeństwa mężczyzny poprzez noszenie jedwabnej odzieży”, już Kaligula publicznie występował w jedwabnej todze, a Marek Aureliusz od 176 roku organizował aukcje drogocennej tkaniny. A kiedy w 410 roku Alaryk I, król Wizygotów, zdobył Rzym, wśród łupów wojennych znalazło się 4 tys. jedwabnych tunik! Istnieje zresztą taka teoria, że pożądliwość Rzymu na jedwab przyczyniła się do upadku imperium. Wielkie ilości materiału docierały do Rzymu z Azji przez Partię, która skutecznie chroniła swą pozycję pośrednika na Jedwabnym Szlaku i sabotowała bezpośrednie kontakty Rzymu z Chinami, sprzedając materiał – dosłownie – na wagę złota. Odpływ cennego kruszcu był coraz większy, zaczęło brakować pieniędzy na żołd dla żołnierzy... Takiego błędu nie popełnił cesarz wschodniorzymski Justynian I, gdy objął władzę z zamiarem odbudowania cesarstwa rzymskiego w dawnych granicach ze stolicą w Konstantynopolu. Produkcja jedwabiu miała dostarczyć środków na ten cel. W 552 roku Justynian wysłał na wschód dwóch nestoriańskich mnichów i obiecał sowitą nagrodę, jeśli przetransportują jajeczka jedwabników z Chin i nauczą Bizantyjczyków hodowli. Mnisi zadanie wykonali – jajeczka ukryli wewnątrz swoich bambusowych kosturów – i mogli odbierać nagrodę od cesarza. Justynian przystąpił do rozwijania jedwabnictwa, głównie w Grecji, i zapewnił Bizancjum wyłączność na jego sprzedaż. Klientami cesarza stały się wszystkie królewskie dwory Europy. Ale i jemu nie udało się utrzymać monopolu. Produkcja jedwabiu rozpowszechniła się na Italię i Hiszpanię. W XII w. dotarła do Francji, a do XVII była już znana w całej Europie. Prawdziwy jedwab jest jedynym włóknem, które – w zależności od technologii obróbki nici – pozwala otrzymać różne materiały, od zwiewnego muślinu po grubą trykotynę. Powstawały z niego i damskie sandały, i kryte buty, tkano zeń sztandary, a wyszywane złotem i srebrem tkaniny zdobiły świątynie i szaty liturgiczne. Jedwabny ślad znaleźć można u zarania różnych wynalazków. Pierwsze kartki „papieru” były sporządzane z dodatkiem odpadów kokonów jedwabników. Stanowiły osnowę opon samochodowych do czasu wynalezienia materiałów syntetycznych. Lekki i wytrzymały materiał wykorzystała firma Irvin, pionier w konstrukcji spadochronów. Gąsienicę jedwabnika umieściła w swoim logo, a każdy lotnik uratowany dzięki jej spadochronowi wstępował do Klubu Gąsienicy i otrzymywał złoty znaczek – wizerunek gąsienicy z rubinowymi oczami. Podczas II wojny światowej członkami klubu zostało 100 tys. żołnierzy. Deficyt tego materiału właśnie w tych latach wymusił badania, które zaowocowały powstaniem włókien syntetycznych, m.in. nylonu. Ale i dzisiaj wielu materiałom, które zastąpiły jedwab, brakuje jego uniwersalnych właściwości. Niedawno na jednym z uniwersytetów w Tajlandii przeprowadzono badania, które wykazały, że 16 warstw materiału zatrzymuje kulę pistoletu! Niewykluczone więc, że lekkie i estetyczne jedwabne kamizelki kuloodporne trafią wkrótce do seryjnej produkcji. Jedwabna nić od dawna wykorzystywana jest w chirurgii. Gładkość i obojętność dla organizmu uczyniła z niej idealny materiał do zszywania ran, o czym wspomina już staroindyjski traktat Ajurweda. W dawnych Chinach przypisywano jej zdolność podwyższania potencji. Ormiański traktat medyczny z XV wieku mówi, że posypany na oczy pokrojony jedwab łagodzi ból, a zjedzony – rozwesela serce, rozjaśnia umysł i wyostrza wzrok. Stąd już tylko krok do kosmetologii, gdzie jedwab znalazł zastosowanie jako dodatek do kremów i pudrów, środek stymulujący i działający odmładzająco na skórę. Czy to już wszystko, co może nam zaoferować? Z pewnością nie, jak dotąd bowiem rozwój nauki tylko podkreśla wyjątkowość jedwabiu i jego nadzwyczajnych cech. Autor: Dariusz Baran
Wyszukane, kuszące opakowanie, wewnątrz szeleszczące sreberko, wreszcie - jedwabista, czekoladowa doskonałość, która powinna się dzielić z delikatnym trzaskiem zapowiadającym niezwykłe przeżycia. Oto tabliczka czekolady: smakołyk, afrodyzjak, lekarstwo, nawet kosmetyk.
Czekolada dla przyjemności, zdrowia, odrobiny luksusu Wyszukane, kuszące opakowanie, wewnątrz szeleszczące sreberko, wreszcie - jedwabista, czekoladowa doskonałość, która powinna się dzielić z delikatnym trzaskiem zapowiadającym niezwykłe przeżycia. Oto tabliczka czekolady: smakołyk, afrodyzjak, lekarstwo, nawet kosmetyk. Zdaniem koneserów uczucie rozkoszy, jakiej dostarcza kawałek brązowej słodyczy - pamiętajmy przy tym, że najwyższej jakości wyroby mogą być gorzkawe - rozpływający się na języku, bywa bardziej intensywne niż orgazm. Jakże zdziwiłby się współczesny łasuch, gdyby zakosztował czekolady w postaci, w jakiej spożywali ją Majowie i Aztekowie. Odkrycia archeologiczne w Belize pokazały, że prawie 3 tys. lat temu czekoladowy napój znali już Olmekowie, twórcy rozwiniętej cywilizacji w Ameryce Środkowej. Trudno przesądzić, jak wpadli na to, by spośród dwudziestu paru gatunków drzew i krzewów kakaowych wybrać ten jeden nadający się do sporządzania ożywczego napoju. Wiele wieków później, w XVIII stuleciu, Karol Linneusz, szwedzki botanik zajmujący się systematyką roślin, docenił to odkrycie, ale i rolę, jaką kakaowiec pełnił w kulturze ludów prekolumbijskich, nadając temu gatunkowi wielce stosowną nazwę: Theobroma cacao; po grecku theos oznacza bóg, broma – napój, pokarm. A może było tak, jak głosi legenda, że sam bóg Quetzalcoatl, Pierzasty Wąż, współtwórca świata i opiekun ludzi, nauczył ich uprawy rośliny dającej siłę i szczęście, którą sam hodował w raju? To wielce prawdopodobne, bo Quetzalcoatl kochał ludzi. Przekazał im wiedzę o świecie i sprzeciwiał się poświęcaniu ich w ofierze, co zresztą przypłacił konfliktem z innymi bogami. Musiał opuścić swoich protegowanych, zapowiadając wszakże powrót po latach. Jak by nie było, warunki klimatyczne Ameryki Środkowej sprzyjały drzewom kakaowym. Duża wilgotność, wysokie temperatury i półcień, jaki tworzyły drzewa wyższego piętra lasów, przyczyniły się do rozprzestrzenienia Theobroma cacao w całym pasie międzyzwrotnikowym. Wiecznie zielone drzewko może osiągać ok. 15 m wysokości, a owocuje na okrągło. Na jednym drzewie można dostrzec i różowe kwiatki, i dojrzewające czerwonobrązowe owoce wyrastające wprost z pnia lub z cienkich gałązek. Przypominają „wysychającą” piłkę do rugby i zawierają 20–50 gorzkich ziaren zatopionych w białym miąższu. Te właśnie ziarna, 2-, 3-centymetrowe, są surowcem do produkcji czekolady. W czasach prekolumbijskich były tak cenne, że używano ich także jako środka płatniczego. Niewolnik kosztował 100 ziaren, za 10 można było kupić indyka lub skorzystać z usług prostytutki. Podczas zaślubin małżonkowie obdarowywali się pięcioma ziarnami kakaowca, a czekoladowy napój towarzyszył ceremonii, podobnie zresztą jak uroczystościom o charakterze religijnym. Trzeba było być naprawdę bogatym, by przeznaczyć „migdałki” na sporządzenie cudownego napoju zaspokajającego wszakże doczesne potrzeby. Prekolumbijscy Indianie (zwyczaj picia czekolady przeszedł z Olmeków na Majów, a potem Azteków) przyrządzali swój specjał z tłuczonych ziaren, które mieszali z wodą, dodając mąkę kukurydzianą i chili. Majowie nauczyli się spieniać napój przez wielokrotne przelewanie z naczynia do naczynia. Aztekowie zaczęli dodawać wanilię i płatki suszonych kwiatów, które oprócz walorów smakowych nadawały też płynowi różne kolory. Nadal jednak pozostawał on gorzki. W takiej postaci poznał czekoladowy napój pierwszy Europejczyk, Krzysztof Kolumb. Według spisanej relacji, podczas swej ostatniej podróży do Nowego Świata, 15 sierpnia 1502 r. zawinął na wyspę Guanaja u wybrzeży Hondurasu, gdzie przejął łódź handlową wypełnioną ubiorami z bawełny, maczugami i ziarnem kakaowca. Pouczony przez Azteków, jak przyrządzać xocolatl, spróbował „obrzydliwego” gorzkiego płynu i choć przywiózł ziarna do Europy, nie przekonał władców do ich handlowego znaczenia. Znacznie lepiej poszło Ferdynandowi Cortezowi, który przybył na ziemie Azteków z zamiarem ich podbicia i zawłaszczenia legendarnych skarbów. Aztecki władca Montezuma uznał go za powracającego na ziemię, zgodnie z przepowiednią, Quetzacoatla. Znamy relację z powitania Corteza i wydanego na jego cześć przyjęcia, na którym – oczywiście – podano także czekoladę. „Napój ten to najzdrowsza rzecz i najlepsze pożywienie, ponieważ ten, kto wypije kubek, może iść przez cały dzień bez jedzenia czegokolwiek” – pisał członek wyprawy Corteza. Inną zaletą boskiego płynu było działanie afrodyzjakalne; Montezuma – który wypijał ogromne ilości czekolady – wyjaśniał Cortezowi, że zawsze spożywa dodatkową porcję, nim uda się do swego haremu. Musieli uwierzyć w tę magiczną moc i słynny kochanek Casanova, i markiz de Sade, którzy znani byli nie tylko z rozwiązłości, ale i zamiłowania do czekolady, gdy ta na dobre zadomowiła się na Starym Kontynencie. Zawdzięczamy to Cortezowi właśnie, który dostrzegł ogromną wartość ziarna kakaowego i szybko zaczął zakładać kolejne plantacje, na prawie 100 lat zapewniając Hiszpanii monopol na handel ziarnem kakaowym. Cortez przywiózł też na hiszpański dwór przepis, który poddano modyfikacjom, by uczynić czekoladę bardziej strawną dla europejskiego podniebienia. Zmielone ziarna mieszano tu tylko z gorącą wodą, do której dodawano następnie cukier, cynamon i anyż. Aromatyczny smakołyk szybko podbił serca Hiszpanów, którzy w 1580 r. otworzyli pierwszą wytwórnię czekolady. Popyt na kakaowe ziarno rósł w takim tempie, że plantacje przeniesiono do Afryki, później, po złamaniu hiszpańskiego monopolu, Holendrzy zaczęli je zakładać w swoich azjatyckich koloniach – na Jawie i Sumatrze, Filipinach i Indonezji, a Portugalczycy – w Brazylii. Jeszcze w XVII w. w Anglii pojawiły się kawiarnie serwujące pitną czekoladę, znowu nieco zmodyfikowaną – zamiast wody zastosowano mleko. Włosi zaczęli dodawać czekoladę do swoich potraw, popularne stało się wzbogacanie czekoladą deserów, a w 1679 r. kucharz Ludwika XIV stworzył dla swego pana pralinki. Zresztą żona Ludwika, Maria Teresa, przyznawała się, że czekolada jest jej namiętnością, co ułatwiło zadanie trucicielowi działającemu na zlecenie króla, mającemu zrobić miejsce dla nowej faworyty. Od początku XVIII w., gdy cesarz Karol VI przenosi swój dwór z Madrytu do Wiednia, zaczyna się kariera czekolady nad Dunajem. Europa została wzięta szturmem. Kwestią czasu – i nowych wynalazków – było to, kiedy czekolada trafi pod strzechy. Do tej pory bowiem cała produkcja wyglądała jak w czasach Olmeków. Ręcznie zbierane i rozłupywane owoce, ręcznie wydobywane z łupin miąższ i ziarenka, poddawane były kilkudniowej fermentacji pod przykryciem, gdzie nabierały czekoladowej barwy. Potem znów suszenie – albo na słońcu, gdzie ludzkie ręce nieustannie mieszają ziarna, by uniknąć zaparowania, albo w suszarniach, gorącym powietrzem. W transporcie nic się nie zmieniło – jak na statkach Kolumba i Corteza, tak i dziś wysuszone ziarna kakaowe podróżują do celu w jutowych workach. W naszych czasach głównie jednak z Afryki: Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Kamerun i Nigeria dostarczają na światowy rynek trzy z każdych czterech worków ziarna. Te kraje produkują też najczęściej spotykaną odmianę forastero, z której powstaje 85 proc. wyrobów czekoladowych. Bardziej szlachetna odmiana, criollo, pochodzi z ojczyzny kakaowców – krajów Ameryki Środkowej, Ekwadoru i Wenezueli. To z niej powstają najznakomitsze wyroby znanych producentów. Odmiana trinitario jest krzyżówką obu gatunków. Zanim powstanie czekolada, ziarna poddawane są prażeniu według receptury, która ma wydobyć ich walory smakowe i zapachowe, po czym oddziela się jądra od łusek. Olmekowie miażdżyli ziarna, potem je rozcierali, ciągle zawierały one jednak dużo tłuszczu. Aztekowie dodawali do napoju mąkę kukurydzianą, która częściowo wchłaniała masło kakaowe. Jednak dopiero wynalazek holenderskiego chemika Konrada van Houtena z 1828 r. był na tym gruncie prawdziwą rewolucją, umożliwiając odtłuszczenie masy kakaowej poprzez oddzielenie masła kakaowego za pomocą prasy hydraulicznej. Sypki, dobrze rozpuszczalny produkt dawał cukiernikom nieograniczone możliwości, a przy tym był względnie tani. Następnym krokiem musiało być stworzenie czekolady w postaci, jaką znamy dzisiaj – stałej tabliczki. Prace takie trwały zapewne w wielu wytwórniach czekolady, ale pierwszeństwo przyznaje się Anglikowi Francisowi Frayowi, który w 1847 r. w rodzinnym zakładzie zmieszał masę kakaową z cukrem i dodał do niej nie wodę, a tłuszcz kakaowy, pozwalający nadać czekoladzie dowolny kształt. W 1875 r. pojawia się na rynku czekolada mleczna, którą z dodatkiem mleka skondensowanego wyprodukował Daniel Peter, korzystając z receptury przyjaciela, Henriego Nestle. Cztery lata później Rudolf Lindt skonstruował konchę – urządzenie, które pozwala idealnie wymieszać masę czekoladową. Szorstka, zawierająca grudki czekolada przeistoczyła się w gładką tabliczkę o jednolitej strukturze. Proces konchowania – oprócz procentowej zawartości masy kakaowej – do dzisiaj decyduje o jakości wyrobu. 60–70 proc. zawartości kakao i tydzień dojrzewania masy w konchach daje najszlachetniejsze czekolady. Na rynek masowy trafiają tabliczki z zawartością kakao poniżej 30 proc., podczas produkcji których mieszanie składników trwa ledwie kilka godzin. O tzw. „wyrobach czekoladopodobnych” lepiej tu nie wspominać. Listę sław, które zaprzedały duszę temu smakołykowi, można ciągnąć długo. Znalazłby się na niej i Mozart, którego wizerunki zdobią dziś opakowania austriackich specjałów, i francuski filozof oświecenia Voltaire, który raczył się tym napojem na berlińskim dworze w towarzystwie Fryderyka II, i sam Napoleon, który bez filiżanki czekolady nie wyruszał do żadnej bitwy... Współczesne badania potwierdzają niezwykłą moc czekolady. Zawarta w niej fenyloetyloamina pobudza organizm do produkcji tzw. hormonów szczęścia, czego efekt jest podobny jak w stanie zakochania. Teotrombina i kofeina działają pobudzająco na układ nerwowy i rozszerzają naczynia krwionośne. Flawonidy neutralizują wolne rodniki, odpowiedzialne za choroby nowotworowe i proces starzenia, a także wpływają na obniżenie poziomu tzw. złego cholesterolu. Węglowodany dostarczają energii, magnez zwiększa sprawność komórek nerwowych, żelazo wpływa na produkcję czerwonych krwinek, cynk i selen pomagają zredukować poziom stresu, wapń wzmacnia kości... A znajdziemy w niej jeszcze potas, fosfor, miedę i witaminy. Wystarczy? Wobec tych faktów kariera czekolady wydaje się być czymś absolutnie oczywistym.
Na terenie Tyskich Browarów Książęcych zlokalizowane jest jedyne w Polsce Muzeum Piwowarstwa. Zwiedzanie ekspozycji, zabytkowych obiektów i linii produkcyjnej browaru to podróż w czasie i możliwość poznania tajemnic warzenia złocistego napoju.
Piwne opowieści- gdzie jęczmień zamienia się w złoto Dowodów na to, że piwo towarzyszyło człowiekowi od zarania najstarszych cywilizacji, jest niewiele, ale można je uznać za dowody „twarde”. Na terenie dzisiejszego Iranu odkryto kadzie warzelne sprzed prawie 9 tys. lat! W Mezopotamii zwyczajem pochówkowym stało się zaopatrywanie zmarłych w naczynie z piwem. Sumerowie pozostawili po sobie gliniane tabliczki z recepturą wyrobu tego napoju, a także poetycki epos o Gilgameszu, gdzie znajdziemy wzmiankę o piwie, które z bestii czyni człowieka cywilizowanego. Materialnych dowodów z tamtych czasów w tyskim muzeum nie znajdziemy, ale browar też ma długą historię. Jej początki sięgają roku 1629, choć prawdziwy blask zyskuje w 1861 roku. Wtedy to pan na Pszczynie, książę Jan Henryk XI von Pless, przystąpił do rozbudowy browaru, inwestując tu pokaźne sumy. A miał z czego, bowiem na liście najbogatszych przemysłowców Prus, jak moglibyśmy dzisiaj powiedzieć, zajmował piąte miejsce, tuż za takimi gigantami, jak Krupp czy Rothschild. I oto po przekroczeniu progu muzeum wita nas sam Stary Książę, jak żywy, choć to tylko jego portret w stylowych, złoconych ramach. I nagle... postać z obrazu ożywa, zaczyna do nas mówić o swojej rodzinie i przywiązaniu do tyskiego browaru, po czym z uśmiechem zaprasza do zwiedzania browaru i muzeum, gdzie wszystko się może zdarzyć... Efekt piorunujący – drewniane ramy skrywają plazmowy ekran, a cyfrowa obróbka filmu sprawia, że obraz wygląda jak malowany olejem. Zerkając niepewnie w stronę księcia (może jeszcze przemówi), zajmujemy miejsca w sali kinowej, gdzie czeka nas 20-minutowa projekcja. I znowu niespodzianka – trzeba założyć specjalne okulary, bo to trójwymiarowy fabularyzowany dokument, pierwszy, jaki powstał w naszym kraju w technologii 3D. Historia pisana obrazami pomaga podczas wędrówki po muzeum – w gablotach odnajdujemy eksponaty, które widzieliśmy przed chwilą. Już znamy przeznaczenie narzędzi i przedmiotów, potrafimy odróżnić szklanki, kufle, butelki i beczki z różnych epok. Z muzeum wyruszamy na zwiedzanie browaru. Mijamy słodownię, ogromny ceglany budynek wzniesiony podczas rozbudowy browaru przez Jana Henryka XI, mogący pomieścić 5 tys. ton jęczmienia. Obok – warzelnia, gdzie w kadziach powstaje brzeczka, wodny roztwór składników wyekstrahowanych ze słodu, doprawiony chmielem. Budynek oddany do użytku w drugiej dekadzie XX wieku przetrwał do dziś w niezmienionej formie – miedziane kopuły kadzi dodają mu majestatu. W drugiej części budynku, bez ingerencji w jego formę, wkomponowano nowoczesne urządzenia warzelne. Mijamy gigantyczne cylindry tankofermentorów – w ich wnętrzu drożdże przerabiają schłodzoną brzeczkę na piwo – i dochodzimy do obiektu, który przy tych kolosach wygląda jak domek krasnoludków. Tutaj przed ponad wiekiem pracował główny piwowar, jedyny człowiek w browarze, który mógł oficjalnie kosztować piwo. Od jego doświadczenia, smaku i „nosa” zależała jakość finalnego produktu. Mijamy kolejne budynki – willę Müllera, od nazwiska głównego piwowara z czasów rozkwitu browaru, domy dla pracowników, budynki stolarni, bednarni i smolarni, gdzie powstawały wielkie beczki, nim wyparły je tankofermentory i tanki leżakowe, no i „toszek”, gdzie przechowywano piwo chłodzone lodem. Wszystkie budynki mają dziś inne zastosowanie, ale wyglądają tak, jakby za chwilę mieli się tu pojawić XIX-wieczni pracownicy. Tak się zresztą dzieje podczas organizowanych czasem nocnych zwiedzaƒ browaru, tyle że trzeba mieć trochę szczęścia, by na nie trafić. Jeszcze tylko wizyta w rozlewni, gdzie odbywa się nieustający taniec tysięcy butelek i puszek, które nieprzerwaną rzeką wydają się płynąć na taśmociągu, by – w końcu – trafić do napełnienia złocistym płynem. Aż pić się chce! Wracamy do budynku muzeum, a tam w zwieńczonych łukami piwnicach czeka na nas niespodzianka – kufel zimnego tyskiego piwa. I zapewniam, że nigdzie nie smakuje ono tak, jak tutaj.
Jeśli traficie na plaże Costa del Sol i znudzi wam się wylegiwanie na piasku, a skupiska hoteli przytłoczą betonem, proponuję wyprawę do Grenady, nad którą niczym wiszące ogrody góruje Alhambra – arabska twierdza-pałac zwieńczona majestatycznym pasmem gór Sierra Nevada.
Arabski Przyczółek Na Półwyspie Iberyjskim Alhambra – zwana Czerwonym Zamkiem, od koloru gliny, z której została zbudowana – pozostaje symbolem doskonałości arabskiej sztuki architektonicznej i zdobniczej, niedoścignionej w tworzeniu budowli o idealnych proporcjach, mnożeniu perspektyw, dziedzińców, galerii i arkad, których naturalnym budulcem zdaje się być światło, barwnych ogrodów i podwórców, gdzie woda, zieleń i słońce tworzą niepowtarzalne kombinacje przestrzenne. Bajkowy urok Alhambry podkreślają misterne stiukowe zdobienia oraz drewniane plafony, mozaiki, ornamenty i wszędzie widoczne kaligrafowane cytaty z Koranu. Trudno polecać jakąś trasę, czasem tłum zwiedzających – zawsze liczny – wymusza zmianę planów lub ucieczkę do ocienionych zakamarków budowli. Spróbujmy na własną rękę odkryć jej piękno i tajemnice. I dobrze się przyglądajmy: zaskoczyć nas może niezwykłe odbicie kolumnady z koronkowymi łukami w błękitnej tafli basenu, szum wody sprawiający wrażenie, jakby gdzieś obok przemykała w zwiewnych szatach któraś z żon emira, czy choćby zaczarowana w pięknym kształcie arabskiego pisma sentencja „Nie ma w życiu nic okrutniejszego, jak być ślepcem w Grenadzie”.