Ludzka skóra jest jak odzież ochronna dla mięśni i kości. Zabezpiecza przed wirusami, bakteriami i promieniowaniem UV. Umożliwia termoregulację organizmu, a także odbiór bodźców, takich jak ciepło, zimno, ból. Gdyby ją zdjąć i rozłożyć, zajęłaby około 2 m2 . Naga, pozbawiona owłosienia, może być również specyficznym „płótnem” dla mniej lub bardziej trwałych obrazów.
Człowiek zdobił ją od zawsze. Odnaleziony w lodzie Ötzi, który zmarł ponad 5000 lat temu w południowym Tyrolu, nosił tatuaże, które uchodzą za najstarsze. Było ich 50 i układały się w linie i krzyżyki. Powstały poprzez nacinanie skóry i wcieranie w rany węgla drzewnego. Gdy skóra jest tak ciemna, że nie widać na niej rysunków, rozwiązaniem jest modyfikacja jej faktury. Dla antropologów ludzkie ciało jest jak tekst, który zawiera informacje o kulturze danej społeczności. Swój socjokulturowy kontekst mają nie tylko tak ekstremalne ingerencje, jak tatuaże, skaryfikacje, przebijanie skóry czy zabiegi chirurgii plastycznej, ale także fryzury, malowanie ciała, strój, a nawet odchudzanie i rozwijanie muskulatury. Terence S. Turner, antropolog z Uniwersytetu Cornella, nazwał to „społeczną skórą”, która to koncepcja w takim samym stopniu odnosi się do współczesnych implantów, jak i do XIX-wiecznych gorsetów czy krążków w wargach mężczyzn z plemienia Kayapo z Amazonii, których obyczaje badał. Turner twierdzi, że skóra, owa zewnętrzna warstwa ciała, jest wszędzie na świecie traktowana jako granica w sensie biologicznym i granica społecznego „ja”. – U plemion żyjących w ekstremalnie trudnych warunkach, wymagających odwagi i umiejętności znoszenia bólu, inicjacja do dorosłości wiązała się zwykle z przejściem granicy cierpienia i pozostawieniem trwałych śladów na ciele: tatuaży lub skaryfikacji – mówi etnolog Robert Andrzej Dul. – U australijskich Aborygenów skaryfikacje otrzymywane podczas inicjacji były zarazem znakami tożsamości, bowiem każdy klan miał własny wzór kojarzony z określonym totemem. Ale zdeformowane ciało w pewnych kulturach zyskuje też na erotycznej atrakcyjności. Dekoracyjne blizny są popularne wśród wielu afrykańskich plemion. U Hotentotek ideałem jest tzw. fartuszek hotentocki, gdzie wargi sromowe mniejsze znacznie wystają spomiędzy warg sromowych większych. To cecha genetyczna zaobserwowana u członkiń plemion grupy Khoisan, ale efekt ten osiągano również sztucznie – cztero-, pięcioletnim dziewczynkom rozciągały genitalia ich dorosłe krewne. Cierpienie jest opłacalne. David Turton, antropolog z uniwersytetu w Oxfordzie, badacz kultury afrykańskiego plemienia Mursi, z dezaprobatą obserwował upokarzające sceny, gdy jego członkinie z groteskowymi krążkami wepchniętymi w wargi dla marnego zarobku pozowały turystom do zdjęć. – We wzajemnym kontakcie turystów i Mursi nie ma nic z „normalnego” społecznego współżycia – twierdzi Turton. Mursi żyją w południowo-zachodniej części Etiopii, w dolinie rzeki Omo. Jest ich niecałe 10 tys. To jedna z ostatnich grup w Afryce, której kobiety noszą w dolnej wardze ogromne drewniane lub ceramiczne krążki, zwane też kłódkami wargowymi (praktykuje to również sąsiednie plemię Suri). Ten zwyczaj uczynił z nich turystyczną atrakcję. Nie rezygnują z niego nawet mimo nacisków ze strony rządu. Dolna warga jest przecinana przez matkę lub inną kobietę z rodzinnej wsi, gdy dziewczynka ma 15–16 lat. W otwór wkłada się drewnianą zatyczkę, która pozostanie w nim, aż rana się zagoi. Przez kolejne miesiące wymienia się zatyczki na coraz większe, nawet codziennie. O ich rozmiarze decyduje sama dziewczyna. W skrajnych przypadkach talerzyk ma nawet do 30 cm średnicy. W podtrzymywaniu go pomaga wybicie czterech dolnych zębów, co następuje jeszcze w dzieciństwie. Antropolodzy nie mają pewności, jakie były powody powstania tej tradycji. David Turton twierdzi, że zapytane o krążki w wargach Mursi odpowiadają: „Bo to jest nasz zwyczaj”. Teorii jest kilka, każda prawdopodobna i każda do podważenia. Podobno rozciągnięta warga z wetkniętym krążkiem czyni dziewczynę piękną i podnosi jej wartość matrymonialną. Niektórzy badacze przyjmują wyjaśnienie, że kobieta, która go nosi, dowiodła swojej dzielności i wytrzymałości na ból, będzie zatem dobrą żoną. Narzeczony za taką pannę młodą zapłaci tym więcej krów, im okazalszy jest jej krążek. Z drugiej strony małżeństwa Mursi często aranżuje się już w dzieciństwie, jeszcze zanim dziewczęta zaczną nosić krążki... Inna teoria mówi, że ta specyficzna „ozdoba” pojawiła się w epoce kolonialnej i miała zniechęcać handlarzy niewolników. Dlaczego jednak tylko kobiety z doliny Omo broniły się przed nimi w ten sposób? Wargi panów pozostawały przecież całe. I dlaczego podobne krążki noszą starsi mężczyźni z plemienia Kayapo w Brazylii? Tuż po urodzeniu dziecka dziurawi się jego dolną wargę, przeciągając przez nią sznurek z koralikami. Po inicjacji chłopcy stopniowo powiększają otwór za pomocą drewnianych kołeczków. Dojrzały mężczyzna, ojciec licznej rodziny, ma prawo do „spodka” w wardze. Popularne do niedawna w Afryce (w chłodnym klimacie się nie rozpowszechniły, bo trudno byłoby je wyeksponować) skaryfikacje stają się coraz rzadszą formą ozdabiania ciała. Nadal takim zabiegom poddają się – dla urody – dziewczyny z plemienia Thembu w bantustanie Transkei, w południowej Afryce. Ich brzuchy pokryte są bliznami, które tworzą wzór zaczynający się pomiędzy piersiami, ciągnący się do pępka i na boki, a czasami przechodzący na plecy. Starsze, doświadczone kobiety najpierw zaostrzonym patyczkiem rysują im wzór na ciele. Potem podnoszą skórę igłą co kilka milimetrów i nacinają ją żyletką. Ciało spływa krwią. Gdy się ją zmywa, wzór staje się widoczny w całej okazałości. Świeże rany smarowane są krowim łajnem, które zabezpiecza przed dostępem powietrza, a tym samym przed zakażeniem. Po paru dniach usuwa się strupki, a rany zabliźniają się, formując guzki. Mangbetu z Konga aż do lat 50. XX w. krępowali główki niemowląt, żeby nadać ich czaszkom szlachetny w ich przekonaniu, wydłużony kształt. Z kolei kobiety z żyjącego w Birmie i Tajlandii plemienia Padaung od dziecka deformują ciało, by optycznie wydłużyć szyje nawet do 24 cm. W tym celu przez całe życie noszą na nich 10-kilogramowe mosiężne obręcze. W Chinach nikt już na szczęście nie łamie dziewczynkom kości stóp, by ukształtować je w „kwiat lotosu”, za to pełne ręce roboty mają chirurdzy plastyczni. To, z czego rezygnują plemiona pierwotne, starając się dołączyć do „cywilizowanego” świata, paradoksalnie pojawia się właśnie w nim. Salony piercingu i tatuażu nie narzekają na brak klientów, tuszem pokrywa się nawet gałki oczne. Jakby tego było mało, ludzie Zachodu sięgają już po to, co ich kulturze było dotąd obce – skaryfikacje i... piętnowanie. Tyle że znacznie częściej niż rozpalonego metalu używa się do tego laserów. Jak to się robi? W Beninie skaryfikację zwykle otrzymuje się przed osiągnięciem dojrzałości. Ceremonia jest krwawa. dzieciom wycina się na twarzach najczęściej taki sam wzór, jaki noszą ich ojcowie. u członków jednych plemion nacięcia mogą biec od nozdrzy pod brodę. u innych wykonuje się ich więcej lub mniej, przez skronie, czoło lub nos. Czytanie z kodu blizn W XVIII w. tereny dzisiejszego Beninu wrzały od międzyplemiennych konfliktów. To wtedy upowszechniła się tam skaryfikacja. skomplikowane wzory z blizn pokrywające ciała wojowników pozwalały podczas walki odróżnić swoich od wrogów. a także oddzielić ciała poległych członków własnego plemienia i pochować je zgodnie z obyczajami. uważa się, że blizny pomagały też uniknąć losu niewolnika, ponieważ dla handlarzy gładkie twarze i ciała oznaczały zdrowie. Pewne rodzaje blizn nosili wyznawcy konkretnych bóstw, czasem skaryfikacje wykonywano w podzięce dla nich. Na przykład kobiety, które poroniły, błagały bogów o szczęśliwe donoszenie ciąży. gdy dziecko przychodziło na świat, dla upamiętnienia nieżyjącego rodzeństwa na jego twarzy wycinano małą horyzontalną bliznę pośrodku lewego policzka. zakochane dziewczęta prosiły, by wykonać im na brzuchu skaryfikację zwaną puuwari, która była sygnałem, że chcą wyjść za mąż. młode mężatki z plemienia Bétamarribe zanim zajdą w ciążę po raz pierwszy, dokonują na pośladkach skaryfikacji w kształcie pionowych linii, co ma zapewnić poród bez komplikacji. Tradycja skaryfikacji w Beninie powoli zanika. ludzie nie chcą już kaleczyć swoich dzieci. obawiają się też zakażeń, bo narzędzia używane do świętego rytuału skaryfikacji nie bywają sterylizowane. Czarny uśmiech Przeprowadzone w 1938 r. przez Francuzów badanie wśród wietnamskiej ludności wykazało, że zęby czerni 80 proc. wieśniaków. Dziś lśniący czarny uśmiech widuje się rzadko – jedynie u kobiet ze starszego pokolenia. Barwienie zębów na czarno to rytuał, który jest dowodem, że dziewczyna dorosła i może wyjść za mąż. Zwykle odbywa się po pierwszej miesiączce, gdy wszystkie zęby są już stałe. „Lakier” aplikowany jest trzykrotnie, co drugi dzień przez tydzień. Przez ten czas nie można nic jeść, a pić tylko przez słomkę. Zabieg teoretycznie nie jest bolesny, ale zdarza się, że usta puchną, a dziąsła pieką przez wiele dni. Biorąc pod uwagę skład chemiczny „lakieru” – nic dziwnego. Czerwony szelak jest gumilaką uzyskiwaną z wydzieliny Laccifer lacca, pluskwiaka podobnego do mszycy. Wysysa on sok spod kory drzew zwanych szelakowymi, produkując w ten sposób ochronną skorupkę dla larw. Szelak służy za barwnik. Rozcieńcza się go sokiem z cytryny albo ryżowym alkoholem, trzyma w ciemności kilka dni, a potem taki lak nakłada na wszystkie zęby. Reaguje on z opiłkami żelaza lub żelazem z ałunu oraz taninami, uzyskując niebieskoczarną barwę i trwałość. Dlaczego to robiono? Uważano, że długie białe zęby mają tylko barbarzyńcy, zwierzęta i demony. Częściowo zatem zabieg miał zapobiegać wzięciu dziewczyny za złego ducha. W wietnamskich świątyniach można spotkać wyobrażenia mandarynów, którzy trzymają przed twarzą prostokątną tabliczkę. Zasłaniała ona usta mówiącego, gdy zwracał się do króla, który nie powinien widzieć zębów poddanego. Zwyczaj zasłaniania dłonią ust podczas rozmowy jeszcze gdzieniegdzie się zachował. Nie wypada pokazywać zębów, które wyglądają, jakby należały do dzikusa. W Japonii zwyczaj lakierowania zębów na czarno nosił nazwę ohaguro. Jego najstarsze świadectwa pochodzą z III w. n.e. Używano do tego roztworu o kwaśnym odczynie zmieszanego z opiłkami żelaza i taninami roślinnymi, którym zawdzięczał właściwości czerniące. Zabieg trzeba było powtarzać codziennie lub co kilka dni. Lakierowanie zębów, popularne nigdyś w całej Azji Południowo-Wschodniej, służyło nie tylko szczególnie pojmowanej urodzie – zapobiegało też próchnicy. Na wzór rekina Pigmeje z afryki Środkowej, m.in. z plemion: Aka, Baka, Mbuti, Efé i Twa, uważają piłowanie zębów za zabieg estetyczny, który zwiększa zainteresowanie płci przeciwnej. Rytuału dokonuje się za pomocą prymitywnych narzędzi, takich jak patyk, nóż, młotek. jest bardzo bolesny i czyni zęby bardziej podatnymi na urazy. Pacjent leży na plecach, w ustach ma patyk, który utrzymuje je w rozwarciu. „dentysta” przykłada do jego zęba nóż, w który uderza młotkiem, odłupując fragmenty i nadając rzeźbie zaostrzony stożkowaty kształt. Trwa to ok. 45 minut, po czym zabiera się za następny ząb. zabieg bywa krwawy. ofiara pogoni za pięknem przez kilka dni może jedynie pić. Nos na zatyczki Rozpoznanie etnicznej przynależności kobiet apatani długo nie stanowiło żadnego problemu. Przedstawicielki tego ludu żyjącego w indyjskiej prowincji arunaćal Pradeś nosiły bowiem tatuaże na twarzach i charakterystyczne zatyczki yaping hurlo w nosach. Co skłaniało plemię apatani do wtykania w nozdrza ogromnych (do 5 cm średnicy) zatyczek czyniących organ powonienia monstrualnie zniekształconym? Nie istnieją żadne historyczne świadectwa, które by to wyjaśniały. Niektórzy antropolodzy uznają teorię, według której owe antyozdoby miały służyć zniechęcaniu mężczyzn z sąsiednich plemion do porywania wyjątkowo urodziwych kobiet apatani. dziś dziewczyny z tego plemienia wolą wyglądać atrakcyjnie i nienaturalnie rozepchane nozdrza można zobaczyć już tylko u ich babek. W skórę wpisane Tatuaż całego ciała jest popularny w kulturach polinezyjskich. jego przyjęcie było elementem inicjacji. Tatuaż u maorysów, tzw. moko, powstający techniką rycia, był niczym dowód osobisty na twarzy – w jego spiralnych elementach zapisanych jest osiem informacji, w tym imię, zajęcie, siła duchowa, nazwa rodzinnej wioski, pozycja społeczna. mężczyzna z obliczem porytym moko wyglądał groźnie podczas walki z wrogiem, ale był też atrakcyjny w oczach kobiet, które z kolei tatuowały sobie głównie brody i języki. Na Nowej zelandii, gdzie ostatnio nastąpiło odrodzenie kultury i tożsamości maoryskiej, wybrane wzory tradycyjnego tatuażu przyjmują także biali mieszkańcy, którzy chcą podkreślić przynależność do rodzinnej ziemi. Twarze zdobią też kobiety z etnicznej grupy Czin. Większość członków tego ludu żyje na zachodzie Birmy, część w indiach. Kobiety Czin słynęły z tatuaży pokrywających całe twarze. Podobno oszpecały się w ten sposób, by zniechęcać do siebie birmańskich królów. jednak to tylko legenda. Pewne jest zaś, że przyjęcie tatuażu było elementem rytuału przejścia. zabieg był bardzo bolesny, dziewczynkom nakłuwano nawet powieki. Ten rytuał został zakazany w latach 60. xx w. i odtąd rzadko praktykowany. starsze kobiety, które noszą tradycyjne tatuaże, twierdzą, że dodają im one kobiecości i atrakcyjności. są też lukratywne, bo jako rzecz niezwykła przyciągają do wiosek turystów. Danuta Śmierzchalska
Aborygeni: Święte kolory i tajemniczy Strażnicy
Najdłużej nietkniętą i niezbadaną wielką kulturę stworzyli australijscy Aborygeni. Gdy w końcu XVIII w. rdzenni mieszkańcy kontynentu zetknęli się z Europejczykami, ich sztuka i technologia wciąż pozostawały na etapie neolitu.
Hadza to dziś około tysiąca osób, z których koczowniczy tryb życia prowadzi zaledwie około 400. Nie mają szans zachować ciągłości kulturowej w ucywilizowanym otoczeniu. W lepszej sytuacji są australijscy Aborygeni – najstarsza na świecie grupa etniczna. W 1770 r., gdy do Australii dotarł James Cook, zbieracko-łowieckich aborygeńskich plemion było ponad 500. Kontakt z Europejczykami dla wielu z nich skończył się fatalnie. Niektóre grupy całkowicie wyginęły z powodu przywleczonych chorób lub ludobójstwa. Inne zatraciły odrębność, gdy zostały przymusowo osiedlone i wymieszane z innymi plemionami. Ale w kilku rejonach Australii – na obszarach, które z powodu braku surowców lub warunków do hodowli nie budziły zainteresowania białych – udało się zachować kulturową ciągłość do dziś. W Australii mamy do czynienia z najstarszymi zachowanymi zjawiskami kultury i sztuki pierwotnej. Malowidła naskalne w Parku Narodowym Uluru-Kata Tjuta mogą liczyć blisko 30 tys. lat! Przedstawiają one mity opisujące wydarzenia z Czasu Snu. W mitologii Aborygenów jest to epoka, w której boskie istoty stworzyły ziemię, człowieka, rośliny, zwierzęta i ustanowiły naturalny i prawny porządek świata. Wszelkie wydarzenia z Czasu Snu trwają niejako w równoległym świecie – w przeszłości, teraźniejszości i spełnią się ponownie w nieokreślonej przyszłości. Właśnie śniąc, można się do niego przedostać i porozumieć z przebywającymi tam mitycznymi przodkami – Tęczowym Wężem, Człowiekiem Gromem, Wandjiną, Siostrą Wagilak i innymi. Aborygeńscy strażnicy – bo nie było u nich pojęcia artysty – mieli obowiązek dbać o ich wizerunek – wierzono, że oni sami odcisnęli go na skałach w określonych kolorach i kształcie. A potem odeszli, przykazując ludziom, by tę ciągłość świata odtwarzali. Strażnicy nie mogli zmieniać tych wizerunków. Co kilka sezonów przywracali jedynie świeżość barw. Malowali pędzelkiem, ściętym patykiem, pękiem włosów albo palcami. Używali tylko czterech kolorów: czerni, bieli, żółtego i brunatnego. Czerń otrzymywali z sadzy i węgla drzewnego, biel – z wapna i glinki kaolinowej. Źródłem barwy żółtej była glinka hematytowa, która występuje tylko w kilku miejscach w Australii. Brunatny kolor dawała powszechna na kontynencie ochra. Aborygeni uzyskiwali ok. 30 jej odcieni, mieszając z różnymi rodzajami soku lub wypalając w określony sposób. Kolory te były święte i każdy miał inne znaczenie. Z tego powodu plamy barw tylko się dotykały – nie można ich było mieszać. Aborygeńscy artyści nie robią tego do dziś. Czasami w ramach inicjacji chłopcy musieli kilka tygodni, a nawet miesięcy przemierzać kontynent w poszukiwaniu glinki o określonym kolorze, bo gdzieś w odległym miejscu żyło plemię, z którym przodkowie wymieniali ów rodzaj surowca do malowania rysunków naskalnych. Kultura materialna pierwotnych ludów Australii była uboga, bo determinowały ją surowe warunki życia w buszu i na pustyni. Wieczne przenoszenie się wymuszało minimalizowanie obciążenia. Za to ich duchowość jest niezwykle rozbudowana. Tworzyli historie, które tłumaczyły zjawiska i znaki, a pewne miejsca były dla nich święte, tak jak Uluru. Najwyżej w hierarchii stali mężczyźni, którzy dostąpili zaszczytu zostania strażnikami świętych miejsc. Musieli oni wykazać się wiedzą, umiejętnością interpretacji zjawisk, niezwykłą pamięcią i charyzmą. Niektórzy członkowie starszyzny potrafili wymienić imiona przodków do kilkudziesięciu pokoleń wstecz. Egzystencja plemienia opierała się na tym, co zdobyły kobiety. Na duże zwierzęta mogli polować tylko mężczyźni. Nie wolno było zabijać i jeść zwierząt totemicznych, czyli przodków-opiekunów klanu (np. emu czy kangura). Wyjątkiem była inicjacja, specjalne zjednoczenie się z totemem, i to dopiero po odbyciu rytualnego oczyszczenia. Zjedzenie totemu było drogą do odkrycia jakiejś prawdy – kto spowodował nieszczęście, kto na kogoś rzucił urok. Co jakiś czas organizowano tańce rytualne tylko dla mężczyzn, z dala od kobiet i dzieci. Kobiety przez tę noc musiały zakrywać uszy, by nie słyszeć nawet odgłosu pieśni – dla nich tabu. Były to bowiem głosy przodków i mogły spowodować śmierć. W wielu mitach kobiety, które ich słuchały, sprowadzały na klan nieszczęście. Tylko mężczyźni, jako bezpośredni dziedzice przodków, mogli mieć z nimi bezpośredni kontakt. Do dziś Aborygeni przechowują pamięć o nich, mimo że nie praktykują już wielu rytuałów i nomadycznego trybu życia. W 1971 r. do osady Papunya, w której przymusowo osadzono Aborygenów z terenów Australii Zachodniej, przybył nauczyciel plastyki Geoff Bardon. Jego uwagę zwróciły tradycyjne wzory kreślone przez dzieci na piasku. Zaproponował, żeby przenieść je na papier i płótno. Ponieważ było to naruszenie tabu, postarał się o zgodę miejscowej starszyzny. W tym samym roku siedmiu dorosłych mężczyzn na ścianie szkoły namalowało mural pt. Sen miodowej mrówki. To był zaczątek nowego ruchu artystycznego, tzw. malarstwa kropkowego, który z osady Papunya rozprzestrzenił się na całą Australię Zachodnią, budząc uznanie i zainteresowanie na świecie. Danuta Śmierzchalska
"Zaklinam was, unikajcie łaźni i kąpielisk, w przeciwnym razie umrzecie" - tak apelowano w XV w. Dlaczego?
Ciepła woda zagrożeniem zdrowia i życia? Tak, nie brakowało zwolenników takich poglądów. Wspólna kąpiel nagich ciał miała bowiem sprzyjać rozprzestrzenianiu się dżumy, której epidemie w tamtym czasie regularnie nawiedzały różne obszary Europy. Morowe powietrze wślizgiwać się miało przez otwarte pod wpływem ciepłej wody pory.
I choć w 1450 r. ówczesny higienista Des Pars musi uciekać przed oburzonymi właścicielami łaźni, to już od końca XV w. te miejsca są oficjalnie zamykane: nikt nie może udawać się do łaźni (…) pod karą grzywny sądowej – głosił dekret prefekta Paryża, gdzie jeszcze w roku 1292 było 26 takich miejsc. W Polsce w samym tylko Krakowie w XIV w. funkcjonowało 12 łaźni, a kąpieli w publicznym przybytku zażywał nawet król. Średniowieczni Europejczycy, choć mocno niedomyci, od kąpieli wcale nie stronili. Pierwotne łaźnie słowiańskie archeolodzy odkryli na terenach Rusi, Czech i Polski. Te najstarsze mieściły się w ziemiankach, gdzie stawiano piece ulepione z gliny. W Gnieźnie odkopano szczątki łaźni z czasów Chrobrego – wybudowanej z bierwion na powierzchni ziemi, z podłogą wyłożoną płaskimi kamieniami, na których w jednym kącie rozpalano ogień. W Gdańsku w pobliżu łaźni z połowy XI w. znaleziono pęki brzozowych rózeg, którymi uderzano się w czasie kąpieli. Na polskich ziemiach łaźni przybywało. Z czasem były to już murowane domy. Stały tam kadzie i wanny, a myto się potażem z popiołu drzewnego zwanym zołą. Łaźnie To jedne z niewielu miejsc, w których przeciętny średniowieczny Europejczyk niemający dostępu do rzeki pozbywał się brudu; zresztą nie czuł w tym względzie wielkiej potrzeby. Co prawda niektóre klasztory miały systemy wodno-kanalizacyjne, ale pełne kąpiele odbywały się tam dosłownie od święta, czyli przeciętnie trzy razy w roku. W życiu mnicha nie było miejsca na rozkosze ablucji. Czystość ducha była ważniejsza niż świeżość ciała, co w życiu niektórych ludzi przybierało formy skrajne: pragnący się umartwiać (zwykle pustelnicy) nie myli się wcale. Smród świętości rezerwowali dla siebie. Żyjąca w VI w. św. Radegunda, królowa Franków, umartwiała się, nie dbając o własną higienę, ale myła trędowatych. Na dworach wśród rycerstwa i arystokracji nie wypadało być brudasem, tyle że zabiegi higieniczne na co dzień ograniczały się do mycia twarzy i rąk. Zresztą przygotowanie kąpieli wymagało wiele trudu. Dość powiedzieć, że porządna kadź mieściła co najmniej kilkadziesiąt litrów wody, które trzeba było przynieść, podgrzać, a potem gdzieś wylać. W XV w. szlachetnie urodzeni panowie kazali sobie „sprowadzać kąpiel”. Bywała ona atrakcją przyjęć, takich jak to u księcia Burgundii Filipa Dobrego: Diuk podjął obiadem wysłannikow bogatego diuka Bawarii i hrabiego Wirtembergii i kazał sporządzić pięć potraw z mięsiwa, aby biesiadować w kąpieli. Zachowały się rachunki księcia za kąpiele w jego rezydencji – zamawiał je raz na 4–5 miesięcy. Prosty lud nie pozwalał sobie na takie ekstrawagancje. Nic dziwnego, że św. Tomasz z Akwinu zalecał używanie w kościele kadzideł, by tłumiły fetor, który może wzbudzać odrazę. Być może Europa w tamtych czasach mniej by śmierdziała, byłaby czystsza i zdrowsza, gdyby barbarzyńcy, którzy pokonali Cesarstwo Rzymskie, umieli docenić zalety kąpieli. Widać jednak uważali ją za zbędną, skoro nie zadbali o termy, czyli publiczne łaźnie, które popadły w ruinę. A były nie tylko świadectwem mistrzostwa budowniczych – pełniły też ważną funkcję w życiu Rzymian. Za panowania Augusta miały już bieżącą wodę, sprowadzaną ze źródeł akweduktami. Z czasem termy stały się wielkimi kompleksami pełnymi mozaik, rzeźb i malowideł. W budynku łaźni znajdowały się: szatnie, baseny z zimną, ciepłą oraz gorącą wodą, łaźnie parowe, sale masażu, w których namaszczano ciała olejkami, zeskrobywanymi potem za pomocą narzędzia zwanego strigilem, oraz sale do wypoczynku. Oprócz łaźni w termach były sale gimnastyczne, sale gier, biblioteki, pokoje, gdzie recytowano poezję, oraz muzyczne. Barbarzyńcy nie docenili użyteczności term, które przetrwały w Cesarstwie Bizantyjskim, gdzie z czasem przekształciły się w hammamy. Krzyżowcy, których zapach był nie do zniesienia dla dbających o czystość Saracenów, wracali z Bliskiego Wschodu, poznawszy nie tylko urok wschodnich pachnideł, ale przede wszystkim dobrodziejstwo łaźni. I tak oto publiczne zakłady kąpielowe pojawiły się w Europie via Jerozolima. Nie miały jednak dobrej opinii w oczach Kościoła. Od czasów antycznych kąpiel służyła bowiem rozkoszy. W średniowiecznych łaźniach naturalną koleją rzeczy kwitło życie towarzyskie, zwłaszcza że z początku panie i panowie bawili się i ucztowali wspólnie. Miejsca te cieszyły się coraz gorszą sławą. Zdarzały się tam różne przestępstwa, z morderstwami włącznie. Coraz powszechniejsza była opinia, że w łaźniach uprawia się nierząd. Zdaniem Kościoła profesja łaziebnego była niegodna, podobnie jak zawód właściciela burdelu. W 1441 r. urzędnicy Awinionu zakazują wchodzenia tam żonatym mężczyznom. Niedomyty Europejczyk jako dobry chrześcijanin przeciwstawiany był wykąpanemu „niewiernemu”. Po zdobyciu Grenady w 1492 r. z rozkazu królów Ferdynanda i Izabeli zrównano z ziemią wiele mauretańskich łaźni. Pozostałe kazał zamknąć Filip II w 1576 r. Arabom, którzy przyjęli chrześcijaństwo, zakazano się kąpać, a dowodem na procesach inkwizycji przeciw Żydom i Maurom było to, że oskarżeni znani są z zażywania kąpieli. Hiszpańscy spowiednicy nie udzielali rozgrzeszenia kobietom, które kąpały się regularnie. A potem przychodzi dżuma i Europa pogrąża się w brudzie do cna. Aby groźne miazmaty się nie rozprzestrzeniały, kolejne miasta zamykają łaźnie. Strach przed zarazą przyniósł kolejne uzasadnienia dla unikania kąpieli. Kąpiel osłabia. Powoduje głupotę. Niszczy potęgę siły i cnoty. W łaźni można zajść w ciążę na skutek „nasączenia” spermą zabłąkaną w ciepłej wodzie: Kobieta może począć, zażywając kąpieli, w której uprzednio przebywali przez jakiś czas mężczyźni – pisano w ówczesnych poradnikach. Kąpiel wypełnia głowę waporami. Jest wrogiem nerwów i wiązadeł, które rozluźnia w takim stopniu, że ten, kto nigdy nie cierpiał na lumbago, pozna je po kąpieli. Zabija płód w łonie matki, nawet jeśli była to kąpiel gorąca. Kąpiel przydaje się jednak noworodkom, bo pod wpływem ciepłej wody kości miękną, co pomaga ułożyć członki dziecka w odpowiedni kształt. Ale nogi Ludwika XIII nie będą myte do ukończenia przez niego szóstego roku życia. Zresztą ojciec następcy tronu Henryk IV musiał cuchnąć naprawdę okrutnie, skoro zwrócili na to uwagę jego współcześni. Kąpiel w tamtych czasach była zabiegiem niebezpiecznym i skomplikowanym, ale nie dawało się całkiem jej uniknąć. Zażywał jej właśnie minister Sully, gdy wezwał go do siebie król Henryk IV. W tej dramatycznej sytuacji, po zasięgnięciu rady swego osobistego lekarza Du Laurensa, monarcha zabrania ministrowi, którego darzył przyjaźnią, opuszczać dom. Elżbieta I kąpała się raz w miesiącu, niezależnie od tego, czy to konieczne, czy nie. Ale to za jej panowania wynaleziona została pierwsza w Europie toaleta ze spłuczką (Chińczykom była znana setki lat wcześniej). Jest to dzieło… poety. Chrześniak królowej, sir John Harington, w przerwie między pisaniem wierszy zaprojektował i zainstalował w swoim domu sedes, nad którym znajdował się zbiornik z wodą uwalnianą na życzenie. Królowa kazała zbudować u siebie podobną instalację, ale wynalazek nie przyjął się szerzej. Ze względu na ówczesną prymitywną kanalizację pierwsze toalety cuchnęły. W 1775 r. Alexander Cummings opatentował model z lepszą spłuczką, a Joseph Bramah ją ulepszył i toalety stały się powszechne w Anglii. Problemem pozostawało usuwanie nieczystości, bo przepełnione kloaki przeciekały do gruntu. W Wersalu toalet nie było aż do roku 1768. Potrzebę załatwiano w ogrodach, a nocniki opróżniano przez okna. Mówiono, że smród Wersalu na tle europejskich pałaców był wyjątkowy. Być może trochę lepiej pachniało w tym czasie w Gdańsku. Krzysztof Dyrda, archeolog, który prowadził badania tamtejszych latryn, mówi, że były one regularnie opróżniane. – Dbały o to odpowiednie służby i oczywiście trzeba było wnosić związane z tym opłaty. Każda parcela musiała mieć latrynę. Najstarsze, średniowieczne, to konstrukcje głębokości 4–6 m, ocembrowane, być może zadaszone. Do ich budowy nie żałowano dębiny, ale często wykorzystywano też elementy z odzysku, np. belki z więźby dachowej spalonych domów. Dla archeologa to cenne stanowiska badań, pozwalające odnaleźć świadectwa dawnej kultury materialnej. – W średniowieczu i później latryny traktowano też jako śmietniki, wrzucając do nich potłuczone naczynia, ubrania – wyjaśnia Krzysztof Dyrda. W XV-wiecznej latrynie przy ulicy Kleszej w Gdańsku odnalazł on pasek pergaminu, który okazał się stroną XII –wiecznej Biblii. – Opróżnianie latryn musiało być mocno nieprzyjemne dla mieszkańców – ciągnie archeolog. – Znajdowały się one na podwórkach w kwartałach zamkniętych kamienicami i droga do nich wiodła przez sień, korytarz, kuchnię. Wielkość skupisk ludzkich i gęsta zabudowa europejskich miast praktycznie uniemożliwiały utrzymanie higieny – nie nadążano z usuwaniem nieczystości, które płynęły rynsztokami, a obawa przed skutkami kontaktu nagiego ciała z ciepłą wodą będzie trwać jeszcze przez cały XVII w. Czy to znaczy, że ówcześni Europejczycy akceptowali brud? Można powiedzieć, że na swój skomplikowany sposób dbali o czystość. Służyła temu tzw. sucha toaleta. Aby zapobiec odorowi spod pach, które cuchną capem, należy dotykać skóry i nacierać ją gałkami różanymi – czytamy w XVI-wiecznym poradniku. Twarz trzeba wycierać, bo jej mycie powoduje bóle zębów, katar, a nawet szkodzi na wzrok. Z kolei higienista Jean du Chesne pisał w XVII w.: Po wypróżnieniu trzeba przede wszystkim uczesać się i natrzeć sobie głowę, a to zawsze od przodu ku tyłowi, czyścić szyję stosownymi szmatkami czy gąbkami, i to tak długo, aż głowa cała będzie oczyszczona z wszelkiego brudu; w czasie tego nacierania głowy można się nawet przechadzać, aby nogi i ręce rozruszały się nieco. Przykre zapachy niemytych ciał tłumiono perfumami. Mimo tak skomplikowanych starań wszelkie robactwo miało się bardzo dobrze. A że jest nieprzystojne i niezbyt przyzwoite drapać się w głowę przy stole i zabijać na szyi czy plecach wszy, pchły i inne robactwo w przytomności innych ludzi, jak w 1555 r. pisał w poradniku dobrych manier J. Sulpizio, pojawił się zawód iskaczki. Obecności insektów nie wiązano zresztą z brudem. Uważano, że wszy i pchły lęgną się w substancjach wydzielanych przez człowieka i po prostu… wydostają się ze skóry. Druga połowa XVIII w. przynosi odkrycie związku między czystością a kondycją fizyczną. Doceniono rolę wody w tej sprawie i korzyści płynące z kąpieli. Podczas gdy Ludwik XIV zamiast myć się, wolał zmieniać koszule, to w pałacyku pani de Pompadour, kochanki jego następcy Ludwika XV, był już bidet, zwany wówczas krzesłem czystości, i pokój kąpielowy, w którym spędzała z królem miłe chwile. Maria Antonina miała zwyczaj kąpać się co rano. W rezydencjach bogaczy pojawiają się łazienki. Lekarze zalecają zimne kąpiele dla nabycia zdrowia i tężyzny. W mniej zamożnych domach spotyka się fajansowe naczynia – dzbany i misy – służące do częściowych ablucji. Prosty lud jednak myje się z rzadka albo wcale. Na pocz ątk u wiek u XIX w. słowo „higiena” nabiera nowego znaczenia. Określa teraz całość środków służących utrzymaniu zdrowia. Jednym z nich jest kąpiel. Badania przeprowadzone przez higienistów doprowadziły do odkrycia, że człowiek oddycha również przez skórę, zatem powinna być utrzymana w czystości. Włosy to co innego: Aby utrzymać w porządku włosy, wystarczy je pielęgnować, natłuszczać odrobinę czy oczyszczać otrębami lub pudrem ryżowym – radził w 1855 r. Auguste Tessereau w traktacie Cours d’hygiene. W Polsce widać jego zaleceń nie czytano, skoro sklejony łojem i wydzieliną wysiękową, np. z powodu wszawicy, kłąb niemytych i nieczesanych włosów nazwany został plica polonica – kołtunem polskim. Podstawy mikrobiologii stworzone przez Ludwika Pasteura zmieniły spojrzenie na czystość, która zaczyna oznaczać aseptyczność. Żyjące na skórze chorobotwórcze mikroby trzeba usunąć poprzez kąpiel. Walkę drobnoustrojom wydają lekarze, a nawet kaznodzieje – powstają w tej sprawie listy pasterskie do nędzarzy. Gdy trzeba wykąpać dużą grupę ludzi – żołnierzy, więźniów czy uczniów w internacie, najbardziej przydatny okazuje się prysznic. Pierwsze natryski sanitarne testował w latach 50. XIX w. 33. Pułk Liniowy w Marsylii, a że metoda jest ulepszana, można w ten sposób wykąpać cały pułk (1300 ludzi) w piętnaście dni, za centyma na osobę. Kąpiele nie rozwiązywały jednak do końca problemu odpadów i nieczystości, z którym od wieków borykały się miasta. Do dziś na warszawskiej Starówce przewodnicy pokazują Gnojną Górę – nadwiślańską skarpę, która przez prawie 400 lat była miejskim wysypiskiem ulokowanym niemal dosłownie pod bokiem króla. Wydzielała ona straszny fetor i stanowiła doskonałe środowisko dla szczurów. W XVII w. jej wielkość zagroziła sąsiednim budynkom. W końcu władca zarządził likwidację wysypiska. Problem wysypisk i likwidacji odpadów nie przestał istnieć do dziś.
Portugalia: Między duchowością a biznesem
Turystyka religijna rozwija się na świecie coraz szybciej. Co roku uprawia ją 300 mln ludzi rożnych wyznań, z czego połowa to chrześcijanie
Ave, Ave, Ave Maria… Na słowa hymnu morze świateł faluje i 300 tys. świec unosi się do góry. Ponad nimi płynie niesiona w procesji drobna z daleka figurka Matki Bożej. Aż trudno uwierzyć, że Plac Modlitwy w sanktuarium w Fatimie jest w stanie pomieścić tak nieprzebrane tłumy (sąsiednia strona u dołu). Od 1917 r. w każdą rocznicę fatimskich objawień ludzie przybywają tu z całego świata. Z zagranicy głównie Hiszpanie, Włosi, na trzecim miejscu Polacy. Są też pielgrzymi ze Stanów Zjednoczonych, Brazylii, Ukrainy, Filipin i Francji. Ciągną tu autokarami, samochodami i pieszo. Jak Vitor Pereira, trener piłkarzy FC Porto, który w maju w towarzystwie żony codziennie pokonywał 50 km z 200-kilometrowej trasy, nie bacząc na upał i poranione stopy. Było to wotum dziękczynne za tytuł mistrza Portugalii, który zdobyła jego drużyna. Każdego roku Fatimę odwiedza ok. 6 mln pielgrzymów. W 2011 r. w oficjalnych mszach wzięło udział około 3,5 mln osób. Portugalczycy mówią, że w Porto pracują, w Lizbonie się bawią, a w Fatimie modlą. O dokładne szacunki trudno, ale oblicza się, że turystyka religijna w Portugalii dotyczy 10 proc. ludzi goszczących w tym kraju, którzy pozostawiają tu ponad 700 mln euro. Według rządowych danych 2012 r. obroty w ruchu pielgrzymkowym mogą przekroczyć miliard euro. To duże wsparcie dla portugalskiej gospodarki w czasie kryzysu. Portugalia umiejętnie je zresztą wykorzystuje – inwestuje się tu w budowę dróg i miejsc noclegowych dla pielgrzymów. W ośmiotysięcznej Fatimie jest ich 50 tys. Miasto kwitnie. Zanim jednak stało się słynnym centrum pielgrzymkowym, było ubogą wioską. Dziś pełne jest hoteli i sklepów, które sprzedają dewocjonalia, w tym świece i figurki wotywne z wosku. Pali się je w sanktuarium w różnych intencjach. Tylko w maju 2012 r., podczas obchodów 95. rocznicy objawień, spalono ponad 30 ton wosku. Zanim Fatima stała się sławna za sprawą trojga pastuszków, którym Maryja objawiła trzy tajemnice, pątnicy od IX w. ciągnęli przede wszystkim do hiszpańskiego Santiago de Compostela, które obok Rzymu i Jerozolimy było jednym z głównych celów pielgrzymek chrześcijan. Wiodła tam m.in. tzw. droga portugalska. Na niej zaś była – i pozostaje – Braga. To starożytne miasto, za czasów rzymskich nazywane Bracara Augusta, stanowiło wówczas centrum prowincji Galicja. Leżało na skrzyżowaniu szlaków handlowych – tędy transportowano m.in. złoto do Rzymu. Braga, jako siedziba biskupów, odegrała znaczącą rolę w chrystianizacji całego regionu. Najeżdżana potem przez Swewów, Wizygotów i Maurów popadła w ruinę, by odrodzić się w XI w. Wtedy to Braga została siedzibą arcybiskupa, który sprawował władzę nad większą częścią Półwyspu Iberyjskiego. W kolejnych wiekach miasto rozbudowywało się – powstały rezydencje, place, fontanny, a przede wszystkim kościoły, tak liczne, że dziś Bragę nazywa się drugim Rzymem. Katedra Sé de Braga to najstarszy kościół w Portugalii, wzniesiony pod koniec XI w. Z czasem do romańskiej budowli dodano elementy gotyckie, renesansowe i barokowe – m.in. chór i potężne złocone organy. Arcybiskup Bragi miał swój udział w powstaniu królestwa Portugalii. Wspierał bowiem młodziutkiego Alfonsa Henriquesa, który wbrew swojej matce dążył do oderwania hrabstwa Portucale od hiszpańskiego królestwa Leónu, którego było lennem. W bitwie pod Sao Mamee opodal Guimaraes w 1128 r. Alfonso Henriques pokonał wojska matki i ogłosił się księciem Portugalii. Gdy w 1139 r. pobił Maurów w bitwie pod Ourique, arcybiskup Bragi koronował go, a Guimaraes stało się jego pierwszą stolicą (zanim przeniósł ją do Coimbry). Musiało jednak minąć 40 lat, by papież Aleksander III po uzyskaniu rocznego trybutu oficjalnie uznał Alfonsa I za króla. Alfonso Henriques, nazywany Alfonsem I Zdobywcą, kontynuował rekonkwistę, a w walkach z Maurami wspierali go rycerze z całej Europy. Król miał ponoć wyrzuty sumienia, że powstrzymuje w ten sposób krzyżowców od wypraw do Ziemi Świętej, i dlatego w 1153 r. ufundował opactwo Alcobaça. Cystersi, których tam osadził, przyczynili się do gospodarczego rozkwitu regionu. Rozwinęli rolnictwo, zbudowali imponujące systemy wodne, bagna zamienili w grunty orne, powstały farmy i winnice. Mnisi uprawiali sztukę, tworzyli literaturę. Zgromadzili imponującą bibliotekę, jedną z najwspanialszych w całej Portugalii. Historyczne centrum Guimaraes i klasztor cystersów w Alcobaça znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO , tak jak i klasztor dominikanów w miejsowości Batalha. Jego budowa związana jest ze zwycięską bitwą z Hiszpanami pod Aljubarrotą w 1385 r. Król Joao I ślubował, że jeśli pokona wielokrotnie liczniejsze wojska króla Kastylii, wzniesie klasztor. Tak powstało arcydzieło sztuki kamieniarskiej, budowane z przerwami niemal 150 lat. Klasztor Matki Boskiej Zwycięskiej to perła portugalskiego gotyku, z wieloma elementami charakterystycznego dla Portugalii stylu zwanego manuelińskim. Mury niedokończonej kaplicy to koronka upleciona z kamiennych lin okrętowych, wodorostów, muszli... I nic dziwnego – w końcu gospodarka kraju od wieków silnie związana była z morzem. W dzień wszystkich świętych 1755 r. wybrzeże Portugalii zostało nawiedzone przez trzęsienie ziemi o sile blisko 9 stopni w skali Richtera. Niemal cała Lizbona legła w gruzach. Ucierpiały również Alcobaça i Batalha. W roku 1811 wojska Napoleona splądrowały klasztor Alcobaça. Wspaniały księgozbiór został wywieziony, budynki częściowo spalone. Żołnierze nie oszczędzili nawet grobowców króla Pedra I i jego ukochanej Ines de Castro. Tragiczna historia ich miłości stała się tematem wielu dzieł literackich. Ponowny wstrząs klasztory przeżyły w roku 1834, kiedy wydarzenia polityczne doprowadziły do kasaty zakonów. Mnisi opuścili klasztorne mury, które dziś ponownie tętnią życiem, ale już w zupełnie innym rytmie – wypełniają je co roku tysiące turystów. Danuta Śmierzchalska, 2012
Burki, tatuaże, skaryfikacje. Rozmawiamy o nieuchwytnej istocie piękna
Jan Witold Suliga jest etnografem, antropologiem kultury, terapeutą, religioznawcą, literatem oraz znawcą zagadnień ezoterycznych i kultury Indii. Prowadzi etnograficzną galerię Etnik. Pasjonują go kabała i tarot, pisze haiku, maluje obrazy chińskim tuszem, interesują go japońskie ogrody. Uprawia taoistyczną gimnastykę medytacyjną, którą nazywa „chi kungiem dla łamagów”.
Danuta Śmierzchalska: Przed rozmową z panem pomyślałam, że piękno to taki przyjemny temat… Ale wtedy przypomniałam sobie książkę Lisy See Kwiat śniegu i sekretny wachlarz, która opisuje, jak małym Chinkom krępowano stopy. Zdeformowane i okaleczone budziły zachwyt. To samo robiono w Japonii, małe stopy uważano za śliczne. Są i inne bolesne zabiegi, które służą urodzie. Jan Witold Suliga: Czy piękno musi wiązać się z cierpieniem? W pewnym sensie próba uchwycenia, pokazania piękna kosztuje tego, który do tego dąży… Mękę twórczą artysty ma pan na myśli? Tak, ale nie tylko. Chciałbym przywołać przykład mistyków. Wielu z nich opisało, jak dążąc do uchwycenia istoty Boga, spotkania z Nim, odkryli piękno świata. Jednak ich życie wiązało się często z wieloletnią ascezą, wyrzeczeniami, wyostrzeniem zmysłów, śmiercią ducha… Pisał o tym święty Jan od Krzyża. Często towarzyszył temu fizyczny ból, stygmaty. Stwarzając świat biblijny, Bóg powiada o nim: „To jest dobre”, w znaczeniu, że to, co stwarza, jest nie tylko piękne, ale i doskonałe, jednak potem owa doskonałość ulega destrukcji i musi odzyskać swoją pierwotną postać. Proces ten wiąże się z cierpieniem i bólem przeistoczenia. Osiąganiu wszelkiego rodzaju doskonałości towarzyszy potężne cierpienie. Doskonałość to piękno? W antycznej Grecji i w Rzymie dążono do doskonałości – pomiędzy pięknem i doskonałością stawiano niemalże znak równości. W sztuce chińskiej, zwłaszcza w malarstwie tuszem, jest – przejęta i rozbudowana przez Japończyków – zasada niezachowania symetrii. Z europejskiego punktu widzenia taki obraz jest niedoskonały, a więc nie jest piękny. Ale doskonałość tego malarstwa tkwi w czymś innym – obraz powstaje za pomocą jednej kreski, jakby jednym pociągnięciem pędzla. Piękno jest tu efektem, mimo że nie dąży się do niego. Trzeba wiele lat ćwiczyć, żeby umieć kilkoma ruchami pędzla namalować kota, który siedzi, a większość obrazu zajmuje pustka. A ona jest ważniejsza niż forma, kot czy cokolwiek innego, co nigdy nie zajmowało punktu centralnego. Złamanie symetrii powoduje, że odkrywa się inny aspekt piękna. Poprzez dodanie tego, co nie jest do końca doskonałe, przekracza się niedoskonałość i dociera do piękna. A jednak próbowano piękno zmierzyć, obliczyć jego współczynnik. Mówiąc: piękno, myślimy: harmonia, proporcje. Myśląc o pięknej kobiecie, myślimy: Wenus, o mężczyźnie – Apollo. Za próbami ustalenia kanonu piękna stała myśl, że jest ono pojęciem i cechą obiektywną, zatem można ją badać różnymi narzędziami. Tymczasem piękno jest w swojej istocie ulotne, nie do uchwycenia. W europejskiej sztuce antycznej i renesansowej próby jego osiągnięcia były dążeniem do uzyskania pewnych proporcji. Z kolei w sztuce afrykańskiej czy azjatyckiej do różnego rodzaju zniekształceń. Zarówno Grecy i Rzymianie, jak i pozostali Europejczycy nie brali pod uwagę, że mogą istnieć zupełnie inne kanony piękna. Czy bogini Durga, która stoi ze skrwawionym mieczem, ma dziesięć rąk i depcze Śiwę, jest piękna? Hindus powie, że tak. Dla Europejczyka ona jest straszna. Jest jednak pewien rys wspólny dla ludzi ze Wschodu i z dawnej (bo dziś kojarzy się z kiczem) Europy: to upodobanie do intensywnych barw. Widać to w tkaninach, ubiorach, ale i w malarstwie. Pomalowane rzeźby hinduskie wydają nam się krzykliwe. Ale w gotyckich katedrach monochromatyczne teraz figury w XIV–XV w. też były jaskrawe. To się wtedy podobało. Porzućmy sztukę, bogów i porozmawiajmy o ludzkiej urodzie... Trudno mówić o jakichś cechach uznawanych powszechnie za piękne. Istnieją jedynie pewne podobieństwa. Na przykład posążki z okresu paleolitu przedstawiają Wielką Boginię o ogromnych piersiach. To jest cecha wspólna dla większości kultur pierwotnych i wynika z potrzeby rozmnażania się. W Indiach i dziś za piękną uważana jest kobieta o szerokich biodrach. Ale proszę zwrócić uwagę, że opisałem tu użyteczność, a nie piękno. Obfite kształty i dziś gdzieniegdzie uważane są za atrakcyjne. W typowo bollywoodzkich filmach, nie tych, które oglądamy w naszej telewizji, ale tych, które oglądają Hindusi, każdy aktor, który gra bohatera pozytywnego i jest uważany za pięknego, w naszym pojęciu jest pulchny, ma nalaną twarz i chuda, zwykle niedożywiona widownia zachwyca się nim. Hinduscy bogowie też są tłuści, chyba że uprawiają ascezę, jak Śiwa albo, w pewnym etapie życia, Budda, który w hinduizmie jest inkarnacją Wisznu. Dla ludzi Dalekiego i Środkowego Wschodu pełna sylwetka jest piękna. W Maroku na specjalnych farmach ciągle jeszcze tuczy się dziewczynki, nawet do 100 kg. Nawiasem mówiąc, te dzieci bardzo cierpią, bo karmione są na siłę i często wbrew ich woli. Tusza ma w tym przypadku oznaczać bogactwo. Podobnie jest w Indiach. Trzeba jednak pamiętać, że tam dążeniu do piękna bardziej służy strój. Muszę też przyznać, że tyle pięknie poruszających się kobiet, co w Indiach, to ja nie widziałem nigdzie. To się ćwiczy przez noszenie ciężarów na głowie. Kiedyś uczestniczyłem w budowie świątyni. Kobiety przenosiły na głowach kosze z ziemią, a ja do nich dołączyłem. Pamiętam, jaki wstyd czułem, że nie jestem w stanie unieść tego, co tamtejsza kobieta niosła na głowie, a widziałem, z jaką lekkością szła. Czy nie uważa pan, że obecnie za sprawą kultury masowej i powszechnie dostępnych mediów ideał urody się unifikuje? Każda cywilizacja i każda epoka tworzy własne kanony, chociaż w życiu nie muszą one odgrywać żadnej roli. Zachwycamy się zdjęciami aktorów, ale wcale nie dążymy do tego, żeby nasza najbliższa osoba była taka sama jak oni. Dla Hindusa czy Chińczyka z głębi kraju nasze kanony urody są równie obce jak tamte dla nas. W Iranie czy w państwach afrykańskich też liczą się inne kryteria. Kanon urody mężczyzny obowiązujący w Iranie czy Iraku to jest wąs. Ten ideał jest nam zresztą bardzo bliski. W Polsce szlacheckiej piękny był sumiasty wąs. Ba, jeszcze w XIX, a nawet w XX w. wąs to był obowiązujący kanon na wielu obszarach Europy. Potem jeszcze przetrwał jakiś czas na wsi. Czemu więc Japonki poddają się operacjom plastycznym oczu, żeby mieć takie jak Europejki? Widziałem też wiele Chinek i Japonek, które farbują włosy na blond. To zjawisko dotyczy bardzo cienkiej warstwy społecznej, i to młodych ludzi – i bardziej mody, być może chwilowej, niż faktycznego trendu. Czy wzorcem jest wygląd europejski? Gdybym żył w XIX w., odpowiedziałbym, że tak, ale żyję w XXI w. i myślę, że jest w tym raczej dążenie do zmiany tego, kim się jest, do wyróżnienia się. Gdybym chciał i mógł mieć dredy, nosiłbym je, żeby się wyróżnić. Uważam, że są ładne, ale to piękno odnosiłoby się tylko do kontekstu pewnej sfery społecznej – rasta. A gdyby pan sobie zrobił tatuaż? Często młodzi ludzie uważają, że tatuaż wyraża ich duszę. Pozwala też się wyróżniać. Są subkultury, których członkowie tatuują sobie jak największe powierzchnie ciała. Te subkultury są swoistego rodzaju współczesnymi plemionami. Tatuaż jest dla nich jakby odwoływaniem się do kanonów piękna z innych obszarów. Jednak zazwyczaj traci on cały kulturowy sens i staje się przede wszystkim ozdobą, ewentualnie jakimś prywatnym przesłaniem. To samo dotyczy kolczyków wkładanych w różne części ciała. Tatuaż polinezyjski miał być piękny i człowiek, który go nosił, stawał się w pewnym sensie dziełem sztuki. Ale sztuka u narodów etnicznych jest przede wszystkim przekazem, symbolem, nawet tworzona spontanicznie, jak np. ta, gdy Indianie północnoamerykańscy przygotowują się do tańca pow pow. To wyraz chwilowego nastroju, jakby obraz duszy tego człowieka, czy etapu, w którym on się znajduje. Jest to nie tylko kwestia piękna, to sztuka znacząca. Tatuaż, kolczykowanie, zakładanie obręczy na szyję. Skaryfikacja, czyli zdobienie ciała poprzez tworzenie na nim blizn. Okaleczając się, człowiek działa wbrew naturze. W pewnym sensie dotyczy to również chirurgii kosmetycznej. Oczywiście. Taką chirurgią, tylko w formie bardzo prymitywnej i brutalnej, było krępowanie stóp małych Chinek i Japonek albo jest wciąż wspomniane już tuczenie dziewcząt w Maroku. My nie jesteśmy istotami natury, jesteśmy istotami kultury. Claude Lévi-Strauss opisał, jak w czasie swojej podróży po Amazonii zetknął się z dwoma plemionami. Członkowie jednego z nich malowali się i tatuowali, pokrywali włosy rudą glinką, poświęcając wiele czasu na upiększanie ciała, a drugie ograniczało się do noszenia ozdób. Levi Strauss zadał wtedy pytanie tym pierwszym: Czemu to robicie? Odpowiedź brzmiała: Nie chcemy być jak zwierzęta. Czyli: podkreślamy, że nie jesteśmy zwierzętami. Nie jesteśmy częścią natury, jesteśmy częścią kultury. Ozdabianie ciała bardziej służy temu, żeby się wyróżnić, czy aby zwrócić uwagę seksualnego partnera? Z punktu widzenia strategii płodzenia nadmierne ozdabianie się, uwypuklanie swojego piękna i swojej inności nie jest potrzebne. Myślę, że odpowiedź na pytanie, dlaczego ludzie to robią, tkwi w potrzebie podkreślenia, że nie jesteśmy zwierzętami, chcemy być inni niż natura. A także że jesteśmy lepsi od innych. Proszę zwrócić uwagę na mundury czy ozdoby dawnych wojowników. Kiedyś były bajecznie kolorowe, im bardziej wojownik był widoczny, tym był lepszy od innych, co z punktu widzenia strategii walki wcale nie było potrzebne, a czasem wręcz przeszkadzało. Na przykład czerwone tuniki i płaszcze Spartan ukrywały rany, ale jednocześnie czerwień jest energetyczna. To kolor siły, potęgi. Piękny mężczyzna to mężczyzna silny. Czyli zdolny to reprodukcji i zatroszczenia się o rodzinę. Czynnik seksualno-rozrodczy odgrywa potężną rolę, zarówno w przypadku mężczyzn, jak i kobiet, bo on wynika z naszej biologicznej natury. Bez wątpienia ważne jest podkreślanie zdolności stworzenia poczucia bezpieczeństwa, wojowniczość. Za mundurem panny sznurem… Jest w tym coś atawistycznego i przez tysiąclecia wykorzystywane było przez mężczyzn dla podbudowania swojej atrakcyjności. Szata wojownika japońskiego czy muzułmańskiego była długa i podkreślała jego męskość. Piękne były zawsze mundury galowe. Czy są wspólne dla wszystkich kultur cechy ludzkiego piękna? Nie. Czyżby? A współczynnik proporcji piersi do bioder, wynoszący 0,7? A długie szyje? W Tajlandii w plemieniu o takiej nazwie na szyje kilkuletnich dziewczynek zakłada się pierścienie, co zaburza rozwój kości obojczykowych i wydłuża tę część ciała. A włosy bujne na przykład? Czy nie wszędzie uważane są z piękne? W wielu kulturach długie włosy u mężczyzn były oznaką siły, nosi je np. wielu świętych sufich czy derwiszy. Pozbawiony włosów Samson zostaje pokonany. Spartanie się nie strzygli, podobnie Żydzi. Ale to nie jest kanon piękna. U kobiety włosy są jednak ważnym atrybutem urody. Z europejskiego punktu widzenia piękno to coś, co wabi, ale nie jest do końca seksualne. Otóż włosy są absolutnie seksualne, toteż w innej kulturze czy kręgu religijnym mogą być wyłącznie czynnikiem pożądliwości, taką samą wstydliwą częścią ciała jak np. łono. Z punktu widzenia muzułmanów włosy są przede wszystkim czynnikiem pożądania. Są piękne, ale publicznie się ich nie odkrywa, bo to nieprzystojne. Jako mężczyzna, nie tylko antropolog, odkryłem, że przykrywanie włosów nie szpeci kobiety, wręcz przeciwnie, podkreśla jej urodę. ??? Może to kwestia zawiązania chusty, która lekko zasłaniając włosy, uwypukla ich piękno, które sobie wyobrażam. W krajach muzułmańskich wielokrotnie mówiono mi, że wiązanie chusty to misterium. Na wsi rosyjskiej, gdzie chustki są ciągle powszechnie noszone, a strój ludowy jest zapięty po szyję, słyszałem to samo, zresztą z ust kobiet. To jest teatr, gdy musisz ten strój, tę chustę zdjąć, czyli zedrzeć zasłonę, aby zobaczyć kolejne piękno – to, które jest nie dla każdego. My, ci wyzwoleni Europejczycy, którzy nago chodzimy po plaży, zapomnieliśmy o tym, że jest piękno, które może być coraz piękniejsze, ale to oznacza zdejmowanie zasłony, docieranie do głębi. Ale nie po to zakłada się chustę. Oczywiście, że nie, niemniej okazuje się, że zakrywając, podkreślasz. Coś, co miało służyć skromności, aseksualności, staje się piękne i seksualne. A dzieje się tak za sprawą wyobraźni, która pozwala zetknąć się z tajemnicą. Łatwiej nam zaakceptować chusty, często zresztą wiązane w bardzo zalotny sposób, ale burki już nie. Tu chodzi o podkreślenie skromności, która jest piękna, szanowana. W średniowieczu skromność była cnotą i stawiano ją na równi z pięknem. Burka paradoksalnie potrafi podkreślać piękno. To są barwy, brzęk biżuterii, gdy kobieta idzie, czasami także widocznej na stopach. To sposób poruszania się. Gdy przed laty przebywałem w Afganistanie, widywałem kobiety siedzące w przedniej części autobusu, by mężczyźni nie oglądali ich twarzy. One mogły wtedy odrzucić burki. I ten gest, ten ruch był piękny. Ale skoro mówimy o skromności, to porządny muzułmanin nie chodziłby w szortach ani w Pakistanie, ani Afganistanie, ani w Iranie – tam zawsze trzeba mieć długie spodnie. Porządny, skromny mężczyzna, a jednocześnie podkreślający swoją piękną męskość, musi mieć też coś na głowie. Tak jak w XIX w., a i u nas na wsi do niedawna nie wolno było wyjść z gołą głową. Piękny obyczaj. Tak, a teraz opowiem pani anegdotę. Trwa interwencja w Afganistanie i trzeba mediować pomiędzy dwoma plemionami. Przyjechali negocjatorzy amerykańscy. Starszyzna wsi siedzi pięknie, w długich szatach, turbanach. Podchodzi Amerykanin do przywódcy plemienia, przedstawia się imieniem i wyciąga rękę na powitanie. I negocjatorzy natychmiast stracili w oczach Afgańczyków, bo nie wypili najpierw herbaty, nie spytali o zdrowie, o członków rodziny, ale przede wszystkim podali rękę. Tak się tam nie wita z nowo poznanym człowiekiem, to można z przyjaciółmi. Zatem godne, właściwe zachowanie również jest piękne. Zatem czym jest piękno? Nagrodę Nobla z dziedziny estetyki dostałby ten, kto by odpowiedział na to pytanie. Ja myślę, że podłożem piękna jest miłość. Jeśli popatrzymy na coś lub kogoś przez pryzmat miłości, to okaże się, że brzydota może być pięknem. Jeżeli natomiast dążymy wyłącznie do osiągnięcia piękna, a nie będzie się za tym kryła miłość, to mamy dualizm – jest piękno i jest brzydota, jest okropieństwo i jest cudowność, jest doskonałość i niedoskonałość i tak dalej. Miłość jest trzecim elementem, który to wszystko spaja. Jeśli można w tym przypadku mówić o gradacji, to mamy doskonałość, piękno i miłość. Doskonałość wcale nie musi być pięknem, piękno wcale nie musi być doskonałością, a tym czymś, co je spaja i przekracza, to jest w naszym europejskim pojęciu miłość, a w przypadku, powiedzmy, kultur Dalekiego Wschodu może być to coś innego. W buddyzmie można mówić o współczuciu, a także o dotknięciu pustki, z której wynurzają się formy i w której te formy zanikają. Mam wrażenie, że mówi pan o nieosiągalnym ideale piękna. Z punktu widzenia wielu mistyków, o których wspomniałem, piękno stworzone przez człowieka nie było żadnym pięknem. Oni zachwycali się dziełem stworzenia Boga, czyli gwiazdami, górami, morzem… Wielki scholastyk, katolicki teolog Tomasz z Akwinu pod koniec swojego życia doświadczył wizji, spowodowanej zresztą chorobą, że dotarł do raju, skąd wróciwszy stwierdził, że to wszystko, co napisał i co na ziemi widział, jest miałkie i nijakie. Czyli dotknął piękna niebiańskich zaświatów. Nie wnikajmy w to, czy one istnieją rzeczywiście, czy nie. Ważne jest, że wielu tego rodzaju „podróżników” łączy wspólny ich odbiór. Twierdzą mianowicie, że w zaświatach są kolory i dźwięki, których tu nie ma – to jest ta słynna muzyka sfer, której nie daje się opisać – i że to jest piękne. Myślę więc, że poza tym pięknem, które możemy dostrzec zmysłami, istnieje gdzieś jeszcze rezerwuar piękna… Dla wybranych? Nie umarłem, więc nie wiem. W każdym razie do tego rezerwuaru niektórzy ludzie dotarli i następnie próbowali go opisać. Ich świadectwa, niezależnie od tego, czy jeden spotkał Matkę Boską, a drugi archanioła Metatrona, są podobne. Wspólna jest ich obserwacja, że oto spotkali piękno, które przewyższa wszelkie inne. Być może w człowieku istnieje tęsknota nie tylko za Bogiem, ale również za takim nieziemskim pięknem.
Goa: "W hotelowym pokoju wita mnie gekon". Kraina stworzona przez bogów
Paraśurama, szóste wcielenie boga Wisznu, wypuścił strzałę w stronę Morza Arabskiego, nakazując falom, by się rozstąpiły. Miejsce, na które padła strzała, stało się nowym królestwem, które z czasem zaczęto nazywać Goa
Chłodna słodycz soku z arbuza rozkosznie gasi pragnienie. Jest 30°C, więc ukryłam się w cieniu na tarasie restauracji. I wcale nie myślę o tym, że w Warszawie jest minus 10. Prawie w ogóle nie myślę, trwając w absolutnym błogostanie. Patrzę na spokojne dziś morze, na gładki piasek plaży, na gęstwę palm i zaczynam rozumieć magię tych plaż. Jeszcze nie tak dawno masowo kwitły tu dzieci kwiaty, a dziś ściągają ci, co dość mają pośpiechu, wielkomiejskiego życia i nadmiaru dobrodziejstw cywilizacji. Zwyczajni turyści, ale i wszelkiego rodzaju oryginały z całego świata przyjeżdżają do Arambolu i innych miejsc na Goa, by leżeć w słońcu, popijać piwo w barach na plaży, a noce spędzać w stojących na niej bambusowych chatach, gdzie co prawda jest zakaz palenia trawki, ale przecież można wyjść na zewnątrz. Absolutnie wolni. Dzieci kwiatów prawie już nie ma, przetrwały jedynie najbardziej konsekwentne w wyborze takiej życiowej drogi okazy, które przybyły na Goa na przełomie lat 60. i 70., gdy setki tysięcy hipisów wyruszyło na wyprawę do Indii w poszukiwaniu love, peace and freedom. Droga z zaśnieżonego Okęcia do tego raju zajęła mi dziesięć godzin lotu i „postarzyła” mnie o cztery i pół godziny – o tyle w przód należy tu przesunąć zegarek. Ledwie dwa dni temu powitałam Nowy Rok. Po wyjściu z samolotu jak najszybciej pozbywam się swetra. Powietrze jest gorące i wilgotne. Na szczęście w busie, który wiezie mnie do hotelu w miejscowości Cavelossim, działa klimatyzacja. Za oknem migają kolorowe naszyjniki świateł rozpiętych na domach, hotelikach, restauracjach. Niemal przed każdym z tych budynków świecą białe gwiazdy betlejemskie, które znikną dopiero po 4 stycznia. Wielu mieszkańców Goa to chrześcijanie i Boże Narodzenie obchodzi się tu bardzo uroczyście. Położone na południowo-zachodnim wybrzeżu kraju Goa to najmłodszy z indyjskich stanów. Przez 450 lat był prowincją portugalską. 18 grudnia 1961 r. indyjska armia w ciągu kilku godzin dokonała inwazji na jego terytorium, a nazajutrz rząd ofi cjalnie ogłosił przyłączenie Goa do Indii. Portugalskiedziedzictwo widoczne jest tu na każdym kroku, także jako liczne kaplice, kościoły. Chrześcijanie stanowią obecnie około 30 proc. populacji. Wyznawców hinduizmu jest blisko 65 proc., muzułmanów – 3 proc. W hotelowym pokoju wita mnie gekon. Przyklejony nieruchomo do ściany pod sufi tem wygląda jak żółta broszka. Witaj! Liczę na to, że uwolnisz mnie od komarów i innych insektów, które dobrze się mają w tym wilgotnym, gorącym klimacie. Rano szybki chłodny prysznic stawia mnie na nogi, ale już za progiem czuję, że jestem w tropikach. To dzień na aklimatyzację – zatem plaża! Jedna z najpiękniejszych na Goa. Cicha, spokojna, czysta. Szeroki pas drobnego, białego piasku ciągnie się przez 10 km. Idę na spacer brzegiem ciepłego morza. W pobliżu mego hotelu skupiły się bary serwujące owoce morza i piwo o nazwie Kingfisher – zimorodek. Ten ptak o bajecznie kolorowym upierzeniu to jakby znak firmowy Goa. Tak nazywają się piwo i lokalne linie lotnicze. Grupa chłopców gra na piasku w krykieta – sport popularny w Indiach, ale nie tu – na Goa gra się w piłkę nożną! Przecież jeszcze 50 lat temu to była Portugalia… Zesztywniałe od ślęczenia przy komputerach, blade europejskie ciała przywracają do formy indyjscy masażyści. Za stosunkowo niewielką opłatą 700 rupii (około 14 dolarów) oferują turystom godzinny zabieg na plażowym łóżku. Czemu nie? Poddaję się ugniataniu i rozciąganiu całego ciała, od palców stóp po czubek głowy, i podnoszę się jak nowo narodzona. Pachnę kokosowym olejkiem, którym masażysta natarł mi nawet głowę. Teraz dopada mnie jego żona. Nim zdążyłam zaprotestować, rozłożyła wokół mnie cały swój kram: bransoletki i pierścionki na ręce i stopy, kolorowe puzderka. Wszystko very good price. Sąsiednie łóżka osaczyły jej koleżanki. „Może henna na dłonie? Amoże wzorek na paznokcie? Od tamtej kupiłaś biżuterię, a jeszcze nie oglądałaś mojej! Very good price…”. Niełatwo odmówić. Nazajutrz w planie kolejna plaża – słynna, bo filmowa. Odkąd Palolem Beach zagrała w filmie Krucjata Bourne’a, turyści muszą ją koniecznie zaliczyć. Już dawno wypłoszyli stąd hipisów, którzy, uciekając przed nimi, przenoszą się z jednej plaży na drugą. A na wybrzeżu Goa mają ich do dyspozycji kilkadziesiąt. Jazda na południe stanu do Palolem trwa półtorej godziny i dostarcza specjalnych emocji. Dopiero teraz widzę, jak wąska i kręta jest szosa, po której pędzą samochody, skutery i rowery, przechodzą ludzie, przebiegają psy i flegmatycznie snują się krowy. Portugalczycy podbili Goa w XVI w. W 1498 r. Vasco da Gama postawił stopę na plaży na Wybrzeżu Malabarskim, w pobliżu portu Kalikat, gdzie Arabowie i Chińczycy handlowali przyprawami, i założył tu faktorię. Handel pieprzem i innymi bezcennymi korzeniami stanowił dla Portugalii źródło ogromnych dochodów. W tym czasie Goa było pod rządami sułtana Bijapuru. W 1510 r. Portugalczycy pod wodzą komendanta Afonso de Albuquerque pokonali sułtana i przejęli całkowitą władzę nad stanem. Za żołnierzami podążyli misjonarze, z czasem coraz bardziej siłą wprowadzając chrześcijaństwo, ale przy okazji budując liczne kościoły, dzięki którym Goa zaczęto nazywać „Rzymem Wschodu”. Dziś chrześcijanie i hinduiści żyją tu w harmonii, wspólnie obchodząc swoje święta, a świątynie są odwiedzane przez wyznawców obu religii. Przy drodze, którą jadę, przed domami stoją bożonarodzeniowe szopki. Mijam stare portugalskie domy. Charakterystyczna architektura łączy cechy orientalne i europejskie. Urokliwe werandy porośnięte kwitnącymi bugenwillami, z kolumnami pokrytymi barwną ceramiką, balkony otoczone balustradami, czerwona dachówka. Ściany domów są różowe, fioletowe, zielone, czerwone, pomarańczowe. Niedawne monsunowe deszcze jak zwykle na wszystkich pozostawiły swój niszczący ślad. Jedne wyglądają dostatnio, inne są odrapane, ale nie należy dać się zwieść pozorom – wewnątrz często jest wręcz luksusowo. Goa to najmniejszy, ale najbogatszy stan w Indiach, a koszty utrzymania są niskie. Chętnie spędzają tu wolny czas coraz liczniejsi indyjscy milionerzy, którzy nie muszą się zadręczać wyrzutami sumienia, patrząc na slumsy. Przed wejściem na słynną plażę w Palolem siwowłosa Hinduska w sari za kilka rupii maluje czerwoną kropkę – bindi – na czole europejskiej turystki. W sanskrycie słowo bindu oznacza „trzecie oko”. Dziś to na ogół element dekoracyjny, ale w dawnych Indiach znak miał wymiar symboliczny – nosiły go zamężne kobiety, które podkreślały w ten sposób swój społeczny status. Niewielka, ale malownicza plaża otoczona jest bujną zielenią chylących się ku niej kokosowych palm. Liczne bary obsiedli turyści, racząc się homarami, krewetkami czy rekinem i gasząc pragnienie sokiem ze świeżych owoców mango, pomarańczy, arbuza lub chłodnym piwem. Wielu z nich spędza tanie wakacje w krytych palmowymi liśćmi bambusowych szałasach przy plaży, gdzie warunki są spartańskie, ale niewygody warte egzotycznych wrażeń. Te prawdziwie egzotyczne można znaleźć niedaleko Palolem, w rezerwacie przyrody, gdzie żółwie przypływają, by składać jaja na dziewiczej wciąż jeszcze plaży Galgibaga. Jest gorąco, więc dla orzeźwienia zamawiam lassi, słonawy napój wytwarzany z jogurtu i przypraw. A na lunch kawałki kurczaka w sosie doprawionym popularną w Indiach pikantną, intensywnie pachnącą masalą. Pora wracać. Po drodze mijam zielone pola ryżowe, na których brodzą czaple. Tych pól jest coraz mniej. Mieszkańcy Goa wolą żyć z turystyki. W rozległych stawach kwitną różowe lotosy. Jak barwne kwiaty wyglądają indyjskie kobiety. Patrzę na nie z zachwytem i zazdrością. Niemal wszystkie – dziewczyny i staruszki – noszą sari: intensywnie kolorowe, często wyszywane błyszczącymi dżetami. Nawet te najuboższe wyglądają w nich jak księżniczki. Kolejny ranek wita mnie mgłą, która szybko opada, gdy pokonuję busem drogę do stolicy stanu Goa – Panadźi. Sielski dotąd krajobraz zmienia charakter – pojawiają się fabryki leków i komputerów, salony samochodowe. Mijam rzekę Zuari i spinający ją most kolejowy. Sieć kolei w Indiach ma 62 tys. km, podróżują nią codziennie miliony pasażerów. Miasto, położone na lewym brzegu rzeki Mandavi, wspina się na wzgórza, na których stoją okazałe, przypominające pałace apartamentowce. Z ich tarasów indyjscy bogacze patrzą na swoje zacumowane na wodzie jachty. Wiele z tych statków to pływające kasyna. Liczne domy gry stoją też na brzegu. Rejsy statkami po rzece Mandavi są jedną z atrakcji Panadźi. To ich światła widziałam parę dni temu, gdy mój samolot wieczorem lądował na Goa. Panadźi w 1843 r. oficjalnie została administracyjną stolicą Indii Portugalskich, zastępując Goa, nazywane dziś Starym. W XVII w., podczas epidemii cholery i malarii, wicekról przeniósł swoją rezydencję do odległej o kilka kilometrów wioski Pangim. Pierwotna stolica jest dziś wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Tam właśnie teraz ruszam i już po chwili jestem pod jej urokiem. Wędruję zaułkami, zadzierając głowę ku piętrowo stojącym domom. Turyści o niewielkim budżecie szukają tu niepowtarzalnej atmosfery dawnych Indii Portugalskich, świetnej kuchni i tanich pokoi. Atrakcją Starego Goa iPanadźi są też kościoły. Barokowa bazylika Bom Jesus w Starym Goa, cel licznych pielgrzymek, kryje relikwie św. Franciszka Ksawerego, patrona misjonarzy. Katedra Sé, dedykowana św. Katarzynie, to największy kościół w Azji. Z kolei w Panadźi osobliwą sławą cieszy się kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia stojący przy głównym placu w centrum miasta. Jego podwójne, białe zygzakowate schody dobrze znają wielbiciele bollywoodzkich filmów, w których służą za scenę tancerzom. Chwila odpoczynku na tych schodach i ruszam w drogę. Dziś środa, a więc legendarny pchli targ w Anjuna Beach. Zasłynął w latach 60., kiedy hipisi, gdy zabrakło im gotówki, sprzedawali na nim swoje markowe ubrania, buty i inne atrakcyjne dla miejscowych towary. Dziś handlują tu tylko Hindusi. Obcokrajowcy natomiast pozbywają się motocykli, na których objeżdżali Indie. Docieram na plac. Trudne do ogarnięcia wzrokiem kolorowe morze straganów i wielotysięczny tłum. Nawoływania kupców i turystów, którzy oglądają, mierzą, targują się i poszukują swoich zagubionych towarzyszy. W powietrzu intensywny zapach przypraw. Muzyka z lat 70., epoki dzieci kwiatów, prowadzi mnie ku plaży, nad którą w cieniu usadowiły się zatłoczone bary. Zanim wrócę do samochodu, zajrzę jeszcze do małej i cichej enklawy Tybetańczyków, gdzie kuszą wyroby ze srebra i półszlachetnych kamieni. Nazajutrz wyruszam do dżungli na spotkanie ze słoniami w wiosce Szanti. Czy mają coś przeciw temu, że występują w przedstawieniu dla spragnionych egzotyki turystów? Mam nadzieję, że chłopcy, którzy na nich teraz siedzą, doceniają inteligencję i dumę tych zwierząt. Jeźdźcy trzymają stopy za uszami olbrzymów i w ten sposób nimi kierują. Słonie tańczą, grają w piłkę, w kręgle, a na koniec malują obrazy. Nie zdecydowałam się na przejażdżkę na grzbiecie króla dżungli ani nie wykąpałam się z nim w jeziorze. Mam wrażenie, że polewając widzów trąbą jak prysznicem, zwierzęta rekompensują sobie upokorzenie. Shahakari Spice Farm to jedna z większych plantacji, na których uprawia się przyprawy. Umundurowany strażnik przy bramie pilnuje tutejszych skarbów. Naterenie plantacji rosną najdroższe na świecie dodatki do potraw: goździki, kardamon, gałka muszkatołowa i wanilia. Najcenniejszy jest szafran. Ruszam ścieżką pod baldachimem palm. Wilgoć w gorącym powietrzu wzmagają spryskiwacze. Na ziemi leżą owoce wielkości śliwki. To betel. Jego orzech żuje się, by zapobiec zmęczeniu. Obok na gałęzi kwitną drobne kwiatki goździków. Dalej rośnie muszkatołowiec. Gałkę muszkatołową z szafranem dodawano kiedyś do mleka młodej parze w noc poślubną. Dziś używa się jej do produkcji viagry. Nagryzam ziarenko pieprzu z kiści zerwanej z drzewa i prędko je wypluwam! Tymczasem pracownik farmy wspina się na czubek palmy kokosowej. Zrzuca teraz owoce, które z łoskotem spadają na ziemię. Za chwilę przekonam się, jak lekko cierpkie mleczko kokosowe wspaniale gasi pragnienie! Na koniec zaopatrzona w przyprawy i aromatyczne olejki opuszczam farmę. W planie mam dziś jeszcze wyprawę łódką po kanale łączącym rzeki Zuari i Mandavi. Mam nadzieję, że zobaczę mieszkające tu krokodyle. Łódź płynie powoli wzdłuż bagnistych brzegów, ale poza pstrymi zimorodkami nie dostrzegam tu żadnych oznak życia. Krokodyle zaszyły się głęboko i nie mają zamiaru się pokazać. Moi współpasażerowie mają coraz bardziej zawiedzione miny. Żartujemy, że trzeba by poświęcić kogoś na przynętę… Sternik chyba jest przygotowany na takie okoliczności. – Jest jeden mały! – krzyczy i kieruje łódź w stronę mulistego brzegu. Niczego nie widzimy. W końcu rzeczywiście – jest! Ukryty pod krzakami leży półmetrowej wielkości gad. I ani drgnie. Czekamy jeszcze chwilę, po czym odpływamy, nie bez pewnych podstaw podejrzewając, że pokazano nam dyżurnego krokodyla „made in China”. Gdy następnego wieczoru będę siedziała w samolocie do Warszawy, odpędzę od siebie myśli o śniegu i mrozie. Wrócę na plażę w Arambolu. Goa nadal pozostaje słonecznym rajem, a rozwój turystyki nie zniszczył jego charakteru. Choć nie brak tu luksusowych hoteli, wybrzeża nie szpecą wieżowce, a zapędy deweloperów zostały w porę powstrzymane. Na plaże wróciły zagrożone jeszcze niedawno przez nielegalne polowania żółwie, które od listopada do marca składają tu jaja. Co rok małe żółwiki wyłaniają się z piasku, by podążyć do morza. Pięć rezerwatów przyrody i jeden park narodowy pozwalają obserwować setki gatunków fauny i flory. Magia Goa trwa. Danuta Śmierzchalska
Dom na huśtawce: budynki odporne na trzęsienia ziemi
Nic na to nie poradzimy – kula ziemska drga nieustannie, a uwalniająca się przy tym energia rozchodzi się od hipocentrum w postaci fal sejsmicznych.
Dziś, gdy w rejonach najsilniejszych trzęsień ziemi stawia się kilkusetmetrowe wieżowce, skuteczne metody zabezpieczeń przed skutkami drgań są koniecznością. Najodporniejsze okazują się konstrukcje sprężyste. Aby całkowity ciężar budynku był możliwie niewielki, stosuje się jak najlżejsze materiały konstrukcyjne. Pod fundamentami umieszczane są sprężynowe lub gumowe amortyzatory, które równomiernie przenoszą i amortyzują drgania pionowe i poziome, stabilizując środek ciężkości budynku. Dla wysokich i wiotkich budowli paradoksalnie najgroźniejsze nie są trzęsienia ziemi czy huragany, ale… ogień. Ich odkształcona pod wpływem wysokiej temperatury wewnętrzna konstrukcja po prostu się zapada. Tragiczny efekt takiego pożaru świat oglądał 11 września 2001 r. – Wspaniałe, lekkie konstrukcje nowojorskich wież World Trade Center runęły wcale nie pod wpływem uderzenia samolotów, ale właśnie pożarów, które były tego skutkiem – mówi prof. Kazimierz Szulborski z Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Konstruktorzy wymyślili już wiele rodzajów sejsmicznych izolacji i nadal pracują nad nowymi rozwiązaniami. Bardzo wysoki budynek wymaga jednak zastosowania urządzenia, które przejęłoby drgania w górnej części. Tu doskonale zdaje egzamin tłumik drgań harmonicznych (TMD). Właśnie takie rozwiązanie funkcjonuje m.in. w do niedawna najwyższym na świecie budynku – wieżowcu Tajpej 101 na Tajwanie. Ma on 509,2 m wysokości i 101 kondygnacji, ale nie boi się ani trzęsienia ziemi, ani huraganów, które nawiedzają ten rejon świata. Ważąca 660 ton stalowa kula (z prawej) zwisająca między 92. a 88. piętrem pracuje na zasadzie wahadła, umożliwiając tłumienie drgań o określonej częstotliwości. Tę samą funkcję może pełnić basen z wodą – na szczycie wieżowca One Wall Centre w Vancouver umieszczono dwa zbiorniki zawierające po 227 m3 wody (przydatnej także w razie pożaru). Natomiast w Shanghai World Financial Center, wieżowcu 492-metrowej wysokości, na 90. piętrze pracują dwa TMD, którymi steruje komputer wyczuwający drgania. Dziś najwyższym wieżowcem świata jest mierzący 829 m Burdż Chalifa w Dubaju w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Ten budynek z kolei opiera się wiatrom dzięki... oryginalnemu aerodynamicznemu kształtowi. Wyścig ku niebu budowlanych inżynierów i konstruktorów trwa. Danuta Śmierzchalska
"Głos rozsądku jest cichy". Ten wywiad z Władysławem Bartoszewskim nie traci na znaczeniu
Przypominamy rozmowę z wybitną postacią polskiej dyplomacji i historii o tym jak ważna jest rozwaga i rozsądek w niespokojnych czasach.
Często Pan podkreśla: „Warto być przyzwoitym”, to także tytuł Pańskiej książki. Czy polityk może być przyzwoity i co oznacza przyzwoitość w polityce? Pojęcia przyzwoitości i polityki same w sobie nie stanowią bynajmniej przeciwieństw, choć – niestety – jako takie zwykło się je traktować i jeśli mówimy o polityce, często, niestety, pojawia się ona w kontekście brakującej przyzwoitości. Nie zawsze tak było, choć politycy od zarania dziejów znajdowali się na celowniku krytyków, satyryków, pisarzy i filozofów, a sama polityka zaczęła z biegiem czasu być wiązana z podstępem, krętactwem, wręcz nieuczciwością. Także w obecnych społeczeństwach na polityków patrzy się podejrzliwie, opinia publiczna z zasady powątpiewa w ich przyzwoitość. Zwracam jednak uwagę, że w systemie demokratycznym granica między rządzonymi a rządzącymi, inaczej mówiąc między społeczeństwem, a politykami – czyli wybranymi przez większość reprezentantami tegoż społeczeństwa – jest płynna. Zapytałbym więc raczej, jak zagwarantować, aby wśród polityków nie znajdowały się osoby, które z szeroko rozumianą przyzwoitością są na bakier. Najlepszym tego gwarantem jest możliwie największy udział w wyborach i oddawanie głosów na osoby kompetentne. Nie ma prawa krytykować polityki ten, kto sam nie spełnia swojego obywatelskiego obowiązku, nie uczestnicząc w głosowaniach. Wracając natomiast do pytania, co w polityce oznacza przyzwoitość, sięgnę po definicję niemieckiego socjologa Maksa Webera, który w swoim eseju Polityka jako zawód z roku 1919 zarysował jej jasne kryteria, rozumiane w pierwszej kolejności jako kierowanie się odpowiedzialnością, wyczuciem i pasją. Ta ostatnia, pasja, oznacza poczucie głębokiego zaangażowania w pełnioną funkcję, wymagające zdyscyplinowania własnych egoistycznych ciągotek i podporządkowanie ich dobru ogólnemu. Uważam, że właśnie podchodzenie do polityki z pasją, z wyczuciem oraz ze świadomością odpowiedzialności powinno cechować polityka przyzwoitego. Dla mnie osobiście aktywny udział w życiu politycznym jest kontynuacją wierności tym wartościom, w których zostałem wychowany i którymi kierowałem się całe życie. Z doświadczenia wiem, że w ostatecznym rozrachunku warto postępować w zgodzie z własnym sumieniem, choć słowo „warto” nie oznacza tego samego co „opłaca się”. Może właśnie na zrozumieniu tej subtelnej różnicy znaczeniowej polega przyzwoitość. A co przyzwoitość oznacza w odniesieniu do historyka? W utartym przekonaniu historykiem jest osoba zajmująca się przeszłością, badacz spraw nieodwracalnych i zamkniętych. Nic bardziej błędnego. Naturalnie nie da się odmienić zaistniałych faktów czy biegu historii. Ale nasze życie obecne i nasza przyszłość w ogromnym stopniu zależą od tego, jak historię postrzegamy i jakie wyciągamy z niej wnioski. Przeszłość to jest dziś, tylko cokolwiek dalej… – pisał Norwid. I rzeczywiście: mówiąc o historii, mówimy w znacznej mierze o teraźniejszości. W tym sensie pojęcie „przeszłości” traci swoje dosłowne znaczenie. Przeszłość bowiem pozostaje stale obecna i żywa. W naszym kulturowym, duchowym i materialnym dziedzictwie, w naszym języku i w nas samych. Od kiedy rozwój umysłowy i cywilizacyjny umożliwia nam przekazywanie doświadczeń, uczymy się o i z historii. Nauka ta ma jednak pewne słabości: po pierwsze, zakłada nie zawsze oczywistą wolę człowieka do wyciągania pożytecznych wniosków z doświadczeń historycznych. Po drugie zaś nie uwzględnia naszej skłonności do interpretacji wydarzeń wedle własnych potrzeb i łatwości, z jaką mogą zostać postawione w służbie różnych ideologii. Po trzeci wreszcie, jesteśmy od czasu do czasu konfrontowani z wydarzeniami bezprecedensowymi, w przypadku których niemożliwe jest sięgnięcie do doświadczeń minionych pokoleń. Z racji wieku należę do generacji, która na własnej skórze doświadczyła wszystkich tych słabości nauki historycznej. Generacji, która w swojej młodości poznała niewyobrażalne wcześniej oblicza ludzkiej natury, a następnie była świadkiem planowanego i zamierzonego manipulowania historią. Później, m.in. podczas pracy jako wykładowca uniwersytecki w Niemczech Zachodnich w latach 80., starałem się jako jeden z nielicznych, omawiając ze słuchaczami różne historyczne problemy, stawiać je możliwie najjaśniej, bez omijania tzw. spraw drażliwych lub cenzuralnie niedopuszczalnych w ówczesnym bloku wschodnim. Wielokrotnie pytano mnie wówczas, czy nie boję się o nich mówić. Tymczasem w istocie strach nie ma tu nic do rzeczy. Ważne jest, by mówić prawdę, bez której nie da się wytłumaczyć całego szeregu problemów. Przyzwoitość w zawodzie historyka polega zatem w mojej opinii przede wszystkim na tym, aby historii nie stawiać w służbie doraźnych celów i aby zawsze ostrzegać przed pokusą manipulacji. Przyzwoitość historyka jest przywiązaniem do prawdy. Był Pan uczestnikiem powstania warszawskiego, jego świadkiem i kronikarzem. Co Pan sądzi o inscenizacjach – swoistej „zabawie w powstanie”, którą obserwowaliśmy podczas tegorocznych obchodów? Czy taki sposób upamiętniania tamtych wydarzeń nie staje się źródłem ich fałszywej interpretacji? Moje pokolenie – osób, które doświadczyły zagłady rodzinnego miasta, straciły bliskich i znajomych – ze zrozumiałą rezerwą i ambiwalentnymi uczuciami traktuje próby dopasowywania historii do potrzeb kultury popularnej. Z drugiej strony jestem świadomy, że odpowiedzialność za pamięć historyczną przechodzi obecnie w ręce młodego pokolenia, inaczej postrzegającego świat. Dlatego uważam, że ważne jest, aby upamiętniania historii nie ograniczać do stawiania pomników. Zgodnie ze słowami wybitnego pisarza austriackiego Roberta Musila nie ma bowiem nic bardziej niewidocznego niż właśnie pomnik. Miejsca pamięci polegające tylko na – skądinąd słusznym i szlachetnym – oddawaniu hołdu ofiarom mają tę słabość, że zwykle stwarzają wrażenie zamknięcia pewnego rozdziału historii. Zacierają związek z obecnymi problemami. Krótko mówiąc: niosą często niezauważalne niebezpieczeństwo, gdyż zdejmują z nas poczucie odpowiedzialności. Zwykle przypisywaną pomnikom rolą jest upamiętnianie historii i niesienie przesłania polegającego na ostrzeganiu. Żeby to przesłanie mogło zostać zrealizowane, konieczne jest, by tzw. miejsca pamięci stały się w istocie miejscami spotkań z historią. Takim miejscem może być równie dobrze szkoła lub biblioteka. Podobną okazję może dostarczyć film, teatr, lektura opracowań historycznych czy wreszcie rzetelnie przeprowadzona rekonstrukcja – lub jak pani wspomniała: inscenizacja – wydarzeń, o ile oczywiście towarzyszy jej stosowna refleksja nad tragizmem odtwarzanej sytuacji. Kompetentnie zorganizowana, z pewnością staje się pożytecznym i atrakcyjnym dla młodego odbiorcy sposobem popularyzowania wiedzy historycznej oraz zachętą do jej samodzielnego pogłębiania, do sięgnięcia po literaturę faktu, zainteresowania losami własnej rodziny. Ostrzegam jedynie przed degradowaniem roli takich żywych spotkań z historią do formy swoistego festynu służącego wyłącznie rozrywce, którego uczestnicy tracą z oczu istotę całego działania i gdzie – niczym w wierszu Krasickiego – to, co dla jednych z perspektywy czasu zdaje się igraszką, dla innych było sprawą życia. Uważam też, że inscenizacje nie zawsze i nie przy wszystkich okazjach stanowią stosowną formę publicznego odtwarzania historii. Kontrowersyjna była np. rekonstrukcja walk stoczonych podczas powstania w getcie warszawskim. Byli uczestnicy i świadkowie tych wydarzeń słusznie zwracali uwagę, że ów zryw zbrojny stanowił w istocie formę wyboru godnej śmierci w sytuacji braku nadziei. To nie są kwestie, które można by w przemawiający sposób rozegrać w ulicznym spektaklu. Dlaczego w polityce, ale i w życiu narodów tak trudno o pojednanie? Dowodem jest choćby rok 1965 i memorandum niemieckiego Kościoła ewangelickiego w sprawie pojednania niemiecko-polskiego oraz list polskich biskupów ze słowami „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”, którego prawdziwa intencja nie została w pełni zrozumiana. Dążenie do pojednania wiąże się z koniecznością przełamania schematów myślowych, z wolą poznania i zrozumienia, a to wszystko wymaga zawsze nie tylko chęci, nie tylko dobrej woli, ale i znacznego wysiłku, także intelektualnego. Wymaga też odwagi, bo ludzie pierwsi wyciągający rękę zwykle narażeni są na ostrą krytykę we własnym środowisku. Pojednanie wymaga także konsekwencji i wytrwałości, nigdy nie należy go traktować jako aktu jednorazowego, ponieważ dobre relacje między ludźmi zawsze są procesem zakładającym gotowość do stałego zaangażowania. Natomiast przeciwieństwo pojednania, tkwienie we wzajemnych uprzedzeniach czy nienawiści stanowi drogę znaczenie łatwiejszą. Na wroga zawsze wygodnie możemy przerzucić odpowiedzialność za własne błędy i ujrzeć siebie samych w lepszym świetle. Dlatego szukanie pojednania i porozumienia nie leży w interesie ruchów populistycznych, które istnieją głównie na fundamencie podsycanego poczucia zagrożenia z zewnątrz. Taka była istota istnienia faszyzmu i komunizmu. Granice w Unii są dziś otwarte, ludzie, przynajmniej w Europie, mogą wybierać miejsce zamieszkania. Uprzedzenia powinny zanikać. Mimo to wciąż żywe są konflikty narodowościowe, np. na Bałkanach. W wielkich nakładach są dziś wydawane przedwojenne publikacje antysemickie... Doświadczenia wojenne i totalitarne są trwałym elementem europejskiej historii i czynnikiem wciąż obciążającym nasze wzajemne relacje. To one musza być punktem wyjścia dla wzajemnego zrozumienia w kontekście zjednoczonej Europy. Rozrachunki z przeszłością – pisanie historii – powinny odbywać się wspólnie, bez obawy przed poruszeniem tematów niewygodnych i trudnych. A tak się często nie dzieje i wówczas dążenie do odrębności bez wzajemnego dialogu prowadzi do konfliktów. W wielu językach istnieją przysłowia propagujące fałszywy, moim zdaniem, stosunek do historii: mówiące właśnie, że nie należy budzić śpiących upiorów czy rozdrapywać ran. Ale europejska historia ma to do siebie, że zadawane sobie wzajemnie rany są jej, nieodłaczna częścią. Aby mogły się raz na zawsze zabliźnić, trzeba im poświęcić należyta, nie zawsze bezbolesna uwagę. Wbrew pozorom tematyzowanie spraw trudnych, związanych z tragicznymi doznaniami przeszłości i zwalczanie wynikających z nich uprzędzeń ma dla przyszłości znaczenie pierwszorzędne. Relacje miedzy narodami, tak samo jak miedzy ludźmi – także tymi, którzy żyją pod jednym dachem – mogą rozwijać się wyłącznie na bazie poszanowania, dyskusji nad istniejącymi problemami i woli szukania kompromisów. Pamięć i dialog, w przeciwieństwie do oportunistycznego zapominania czy świadomego przemilczania, są warunkiem dobrosąsiedzkiego współżycia. Dlatego jest tak ważne, aby zjednoczona Europa, wolna od totalitaryzmu i podziałów, mogła i chciała opowiedzieć sobie swoja historie. Opowiedzieć i wysłuchać, a w konsekwencji pokonać istniejącą nadal pod wieloma względami barierę obcości i niewiedzy. Dzięki dialogowi to poczucie obcości ma szanse zniknąć, a wraz z nim zamknięte zostaną pewne rozdziały historii, wciąż obecne z powodu braku chęci wzajemnego wysłuchania, z powodu obstawania przy przedawnionych sposobach myślenia i uprzedzeniach. Co Pan myśli o wspólnym dla Europy podręczniku historii? Czy powstanie takiego podręcznika jest w ogóle możliwe, gdy tyle jest rozbieżności w widzeniu wydarzeń? Jesteśmy obecnie świadkami i często aktywnymi uczestnikami procesu tworzenia nie tylko nowego rozdziału historii w zjednoczonej Europie, ale tez prób nowego spojrzenia na nasza wspólna historie w ogóle. Wykształcenie wspólnej europejskiej pamięci jest zadaniem bardzo trudnym. Nie jestem tez przekonany, czy wyłącznie wspólna pamięć historyczna jest celowa. Z pewnością nie pamięć jednolita. Historia Europy, jako cześć jej wielokulturowego i wielonarodowego charakteru, pozostanie splotem różnych perspektyw i różnych wersji. Nie jest również możliwe, aby te same wydarzenia odgrywały analogicznie ważna role w różnych zakątkach i dla różnych ludzi. Ważne jest jednak wytworzenie pewnej europejskiej świadomości historycznej, która zawierać Bedzie elementy wspólne dla wszystkich – tak samo jak niezależnie od przynależności kulturowej czy narodowej, istnieje ściśle określony zbiór wartości tworzących podstawę tożsamości europejskiej. Taki cel przyświeca próbom tworzenia podręczników ukazujących historie w kontekście ogólnoeuropejskim. Istotne jest, aby zbliżenie postrzegania, przekazywania i rozumienia historii odbywało sie zarówno poprzez akcentowanie elementów wspólnych, które nas łączą, jak i uwzględnienie istniejących różnic. Poprzez trenowanie rzadkiej umiejętności patrzenia oczami drugiej strony. Dlatego europejska tożsamość historyczna nie może ograniczać się wyłącznie do eksponowania wzajemnych powiązań kulturowych, okresów prosperity i jedności. Równie ważna lub wręcz ważniejsza jest wspomniana juz przeze mnie odwaga w poruszaniu tematów trudnych. Takich jak Auschwitz-Birkenau – miejsce, które wbrew uprzedniemu przeznaczeniu służy dzisiaj zbliżaniu ludzi i budowaniu więzów w obliczu przeżytej tragedii. Pamięć i przyszłość są pojęciami tylko pozornie przeciwstawnymi. W istocie to właśnie w pamięci kryje się sekret przyszłego porozumienia. Kształt naszej przyszłości zależy bezpośrednio od stosunku do przeszłości i umiejętności rozwiązywania związanych z historią kwestii spornych. Punktem wyjścia różnych inicjatyw, w które staram się w miarę możliwości angażować, jest coraz bardziej dotkliwy problem odchodzenia naocznych świadków i uczestników kluczowych wydarzeń naszej najnowszej historii. Europa stoi przed zobowiązaniem zachowania pamięci o doświadczeniach odchodzących pokoleń. Stać się to może tylko poprzez uczynienie ludzi młodych z różnych krajów spadkobiercami historii i zarazem pokojowymi ambasadorami jej różnych wersji. Czy istnieje cos takiego jak natura narodu? Cecha, która sprawia, ze tak czy inaczej układają się jego dzieje? W roku 1929 znany polski komediopisarz i zarazem mniej znany felietonista Włodzimierz Perzyński, autor Aszantki i Szczęścia Frania, napisał tak: Nieraz zachodzę w głowę, dlaczego nasi przodkowie wybrali sobie te tereny na miejsce osiedlenia. Czy ze względu na dobry klimat, czy na miłych sąsiadów? To a propos warunków, które kształtują naturę narodu i jego dzieje. Perzyński nie żyje od dawna, zmarł w październiku 1930 roku, ale jego ówczesne rozważania odpowiadały troszkę gorzkiemu, ciężko doświadczonemu myśleniu inteligencji polskiej, która widziała pewien fatalizm w położeniu Polski pomiędzy potężnymi państwami, niekiedy – i to nierzadko – naszym kosztem szukającymi rozwiązania korzystnego dla swoich interesów. Idea obecnej Unii Europejskiej polegała od początku na tym, aby żadne państwo samo, czy w porozumieniu z drugim, nie mogło działać w egoistycznym interesie bez uwzględnienia opinii i woli zaangażowania innych państw. Idea Unii polega na współdziałaniu, dochodzeniu do kompromisów, a nie wzajemnego przekrzykiwania. A wracając do natury narodu, mój zmarły przyjaciel Jan Nowak-Jeziorański, pytany przez odwiedzających go znajomych i dziennikarzy o sytuacje naszego kraju i ewentualne zagrożenia, odpowiadał: „Odchodzę spokojny. Polska jest w znakomitej kondycji i sytuacji. Ma ogromne możliwości, ale oby Polacy tego sami nie popsuli. Tylko tego się boje”. Z tym przesłaniem odszedł, mając 90 lat. Mnie, człowiekowi, który był świadkiem całej niemal dramatycznej historii minionego stulecia, bardzo utkwiły w pamięci te jego ostatnie słowa, które chyba mówią coś o naszej naturze. Powinny oddziaływać na myślenie wielu młodszych: obyśmy sami sobie wielu rzeczy nie popsuli! Czy Unia Europejska powinna być projektem skończonym, czy otwartym? Czy powinna przyjąć Turcje, która od lat o to zabiega? Pojecie Europy i Unii Europejskiej nie zawęża się do kategorii czysto geograficznych. W historii narodów i panstw naszego kontynentu termin ten nabrał konotacji cywilizacyjnych, stał się zbiorczym symbolem fundamentalnych wartości i zasad. Europa to przede wszystkim wolność jednostki, to prawa człowieka – polityczne i ekonomiczne. To porządek demokratyczny i obywatelski. To państwo prawa. To efektywna gospodarka, oparta na indywidualnej przedsiębiorczości i inicjatywie. Jednocześnie to refleksja nad losem człowieka i ładem moralnym płynąca z tradycji judeochrześcijańskiej, oraz nieprzemijające piękno kultury. Tak pojmowana Europa nie zawsze pokrywała się z Europą geograficzną. U zarania dziejów europejskich Europą były Ateny Peryklesa. Dzisiaj spadkobiercami cywilizacji europejskiej są też odległe kraje, jak USA, Kanada czy Australia. Europę pojmujemy zatem jako krąg cywilizacyjny. Przynależność do Europy to świadomy, dokonywany w toku dziejów wybór. Fakt, że powyższe wartości stały się fundamentem życia społeczeństw na innych kontynentach, świadczy o ich atrakcyjności. Społeczeństwo europejskie to społeczeństwo otwarte. Europa nie ruguje narodów ze swej wspólnoty, nie izoluje ich. Kwestia rozszerzenia Unii Europejskiej zarówno o kraje takie jak Ukraina i Białoruś, czy też Turcja, pozostaje więc otwarta i zależy głównie od tego, jak dalece one same wykażą wolę i gotowość przyjęcia podstawowych zasad i sprostania podstawowym wymaganiom przynależności do europejskiej wspólnoty. Naszym zadaniem jest w każdym razie wspieranie ich aspiracji. Czym, Pańskim zdaniem, powinna być Unia – Stanami Zjednoczonymi Europy ze wszystkimi tego konsekwencjami kulturowymi i gospodarczymi, czy też kraje członkowskie powinny zachowywać odrębność i walczyć o własne interesy? Stany Zjednoczone postrzegam raczej – o czym wspomniałem przy jednym z poprzednich pytań – jako pochodną europejskiej historii i europejskiego dziedzictwa, nie jako odrębny model, w którym można by doszukiwać się perspektyw dla przyszłego kształtu czy formy Unii Europejskiej. Europa ma inną specyfikę. Europa, mówiąc słowami Alberta Camusa, żyje dzięki swoim przeciwnościom, rozkwita dzięki swoim różnicom. Różnice te nie są przeciwstawne poczuciu ogólnoeuropejskiej przynależności, nie niwelują świadomości bycia Europejczykami przy jednoczesnym zachowaniu własnej tożsamości narodowej. Odrębną kwestią, wymagającą ostrożności i rozwagi, jest natomiast definiowanie tego, co nazywamy „interesami narodowymi” i ich obroną. Od roku 1989, a więc od początku kształtowania się polityki niepodległej Polski, uzyskanie członkostwa w Unii było zasadniczym punktem odniesienia dla przyszłej pozycji naszego kraju w Europie oraz dla solidnego ułożenia relacji z sąsiadami. Obecnie, jako kraj członkowski, jesteśmy konfrontowani ze wspólnymi wyzwaniami, w ramach których połączyć należy własny interes z unijnym. W ostatnich latach mnożą się głosy składające na ołtarzu wąsko pojętych interesów narodowych ideę „wspólnoty interesów”. Przeciwstawiam się takiej krótkowzroczności. Czy funkcjonowanie Unii w ostatnich latach pozwala sądzić, że ona przetrwa? Czy nie zagraża jej na przykład kryzys gospodarczy? Absolutnie natomiast nie widzę powodu, aby pod znakiem zapytania stawiać kwestię „przetrwania” Unii Europejskiej w warunkach obecnego kryzysu finansowego. Paradoksalnie, może on wręcz odegrać pewną rolę pozytywną, pozwala bowiem ostrzej zidentyfikować wspólne interesy krajów członkowskich, a jednocześnie obnaża słabości koncentrowania się na „własnych” sprawach. Jaka nauka płynie z obecnych turbulencji? Po pierwsze – Unia musi pilnie zyskać silną tożsamość polityczną i „działać jako jedność” w relacjach zewnętrznych. Po drugie – Unia musi konsekwentnie liberalizować działalność gospodarczą w ramach wspólnego rynku. I po trzecie – Unia musi umacniać swoją spójność polityczno-gospodarczą, czyli rozszerzać strefę euro. Wspólna Europa musi też silniej odwoływać się do jasnego katalogu wspólnych wartości. I wreszcie, Unia Europejska musi dysponować pełną legitymacją demokratyczną – musi spełniać wszelkie wymagania nowoczesnej, funkcjonującej demokracji. Coraz częściej słyszymy głosy, że brak nam autorytetów. Co się z nami stało, że tak trudno odnaleźć je wśród nas? Istnieje pewne powiedzenie, które chyba zawiera odpowiedź na to pytanie. Mówi ono mianowicie, że głos rozsądku jest cichy. W dzisiejszej kulturze masowej, nastawionej na możliwie szybką konsumpcję jak największej ilości możliwie prostych, możliwie głośnych i możliwie jak najbardziej rzucających się w oczy treści, taki cichy głos zostaje zakrzyczany, niedosłyszany. Dlatego nie załamywałbym rąk nad brakiem autorytetów, bo są ludzie, którzy mają coś pożytecznego i wartościowego do powiedzenia. Trzeba tylko znaleźć czas i wolę, aby wsłuchać lub wczytać się w ich słowa. Inna sprawa, że autorytet nie oznacza serwowania gotowych „lekkostrawnych” recept na życie, a jedynie wskazuje drogę. Dążenie tą drogą wymaga jednak samodzielności w myśleniu, w podejmowaniu własnych decyzji. I wcale nie musi być łatwe… Rozmawiała Danuta Śmierzchalska, 2010 Profesor Władysław Bartoszewski był historykiem, politykiem, pisarzem, dziennikarzem. Wykładał na wielu światowych uniwersytetach. Podczas wojny był więźniem Auschwitz, po uwolnieniu z obozu współtworzył Radę Pomocy Żydom „Żegota”. Żołnierz Armii Krajowej, uczestniczył w powstaniu warszawskim. Po wojnie dwukrotnie więziony, działał w opozycji. Znaczącą rolę odegrał jako były senator, ambasador Polski w Austrii, dwukrotnie minister spraw zagranicznych RP, członek Rady ds. Stosunków Polsko-Żydowskich przy Prezydencie RP, odznaczony medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” i honorowy obywatel państwa Izrael, działając na rzecz pojednania między Polakami, Niemcami i Żydami.
Jedni grzebali, inni zosatwiali, a nawet... zjadali. Praktyki pogrzebowe z dawnych kultur
Rytuały pogrzebowe w różnych kulturach przybierały rozmaite formy, które wynikały m.in. z koncepcji życia po śmierci. Ludzkie ciało wyprawiano w zaświaty wyposażone na drogę lub przeciwnie – pozbywano się go jak nic nieznaczącego naczynia po duszy.
W odnalezionych grobach neandertalczyków przetrwały ślady kwiatów, zatem pochowano ich uroczyście. Dla pierwotnych ludzi przyroda była tajemnicą. Czcili cztery żywioły mające magiczną, boską moc. Ziemi, wodzie, ogniowi i powietrzu oddawano więc ciała zmarłych i ich dusze. Czasem z całym dobytkiem, nierzadko z małżonką czy służącymi, ale bywało i tak, że zwłoki rzucano na pożarcie rekinom. W niektórych kulturach jeszcze niedawno uprawiano endokanibalizm, zwany też „kanibalizmem ze współczucia”. Stanowił najwyższą formę szacunku dla zmarłego. W tzw. niebiańskich pogrzebach, wciąż żywej tradycji w górach Tybetu, i zoroastryjskich wieżach milczenia biorą udział sępy. W Mongolii jeszcze kilkadziesiąt lat temu ciała zmarłych pozostawiano w stepie na żer dzikich zwierząt. Wciąż żyją ludzie, którzy byli świadkami związanych z tym ceremonii i opowiedzieli o nich etnologom. – Zwyczaj pozostawiania zwłok w stepie jest pochodzenia buddyjskiego i łączy Mongolię z Tybetem – wyjaśnia prof. Jerzy S. Wasilewski, etnolog, znawca kultury mongolskiej. – Zmarłego rozbierano, okrywano całunem i pozostawiano drapieżnikom. Nie należy sobie jednak wyobrażać, że wszędzie w stepie można było spotkać takie szczątki. Już w latach feudalnej Mongolii w XIX w. lokalni książęta wyznaczali miejsca składania ciał. Komunistyczne władze wypleniły tę formę pochówku, choć w latach 80. ub. wieku zdarzały się pojedyncze przypadki takich pogrzebów. Mówiono mi o szamanie z północnej Mongolii, który przeczuł moment swojej śmierci, sam się rozebrał do naga, przykrył całunem i zmarł. Ciało wywieziono jakoby gdzieś w tajgę. Po śmierci członka rodziny domownicy wyprowadzają się z jurty, wynosząc z niej wszystkie rzeczy, i nie wchodzą tam przez dwa lub trzy dni. Zamyka się górny, dymno-okienny otwór jurty, przy czym o ile na co dzień czyni się to obowiązkowo w kierunku zgodnym z ruchem słońca, to tym razem należy naruszyć regułę i zrobić to odwrotnie. Jest to jedno z wielu symbolicznych odwróceń, które towarzyszą pogrzebowi, a które tłumaczyć można m.in. wyobrażeniami na temat krainy śmierci jako odwrócenia świata żywych. Ale obrzędowość pogrzebowa obfituje w najróżniejsze rytualne transgresje – naruszenia czy wykroczenia. Oto np. tuż przed wyniesieniem zwłok odbywa się pożegnanie zmarłego; czyni to człowiek o roku urodzenia astrologicznie zgodnym z rokiem urodzenia zmarłego, wyznaczony do tego przez lamę. – Dawniej odbywało się to tak, że ów mistrz ceremonii rozchełstywał ubranie, odkrywając nagą pierś, wysoko podciągał rękawy (takie odkrywanie ciała jest niestosowne) i przykucał w specjalnej pozycji na progu, w miejscu normalnie zabronionym – opowiada prof. Wasilewski. – W rękach trzymał długą żerdź wyjętą z dachu jurty, przywiązywał do niej na znak szacunku buddyjską szarfę chadag i ostrym końcem tej żerdzi szturchał ciało zmarłego, pytając: „Czy to już wszystko?”. – „Wszystko” – odpowiadali domownicy, wyrażając tym zgodę na ostateczne odejście zmarłego. W takich, jak mówią etnologowie, „antyzachowaniach” odczytać można splot przejmujących komunikatów egzystencjalnych i niejednoznacznych sensów symbolicznych. Pod różnymi szerokościami geograficznymi obserwujemy, że śmierci towarzyszy wyzywająca, prowokacyjna demonstracja cielesności, wręcz seksualności. Na Hawajach – pisał Claude Lévi-Strauss w Myśli nieoswojonej – śmierć wodza podkreślana była gwałtownymi oznakami żałoby. Uczestnicy wiązali przepaski biodrowe wokół szyi, a nie na zwykłym miejscu. Temu odwróceniu góry i dołu w stroju towarzyszyła licencja seksualna. Podobne zachowania spotkamy nawet na terenach znacznie nam bliższych kulturowo, a wcale nie są one przez to łatwiejsze do wyjaśnienia. Oto np. notowane przez dawnych badaczy Huculszczyzny, w tym i naszego Stanisława Vincenza, nieprzystojne zabawy w czasie nocnego czuwania przy nieboszczyku. Obfitowały one w budzące głośny śmiech żarty, w elementy jawnej obsceniczności, a także w zaskakującą brutalność. Dla okresu nam współczesnego udokumentowali to etnolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego pracujący dziś na Bojkowszczyźnie, w zakarpackich wsiach ukraińskich. W czasie czuwania przy zmarłym odbywały się tu zabawy przepełnione ostrymi naruszeniami i wykroczeniami, także o charakterze seksualnym: imitowano stosunki płciowe w najbardziej groteskowych konfiguracjach wiekowych (dziad, baba, młode dziewczęta), zaś w grach zręcznościowych karą dla tego, kto przegrywa, było brutalne bicie. – Takie działania obrzędowe można nazwać „prześmiewaniem śmierci” – podsumowuje prof. Wasilewski. – Ta „transgresja w obliczu tragedii” to ludzki sposób przeciwstawienia się śmierci, wyrażenia sprzeciwu wobec niej, próba podważenia jej przez nieprzyzwoite gesty i zaprotestowania poprzez naruszenia tabu. Trzeba zareagować absurdem na absurd śmierci, a jej scandalum można odeprzeć tylko skandalem własnej nieobyczajności. Czy nie tak właśnie wolno rozumieć zachowanie brytyjskiego żołnierza, który na pogrzebie swego towarzysza broni z Afganistanu pojawił się w żółtej sukience mini i różowych podkolanówkach? Powodem przywdziania ekscentrycznego stroju była obietnica, którą złożyli sobie na polu walki – jeśli jeden z nich zginie, drugi tak właśnie ubierze się na jego pogrzeb. Było to swoiste „zaklinanie nieprawdopodobieństwa”, zakład z losem wymierzony przeciw śmierci: ty nie możesz zginąć, tak samo jak ja, brytyjski żołnierz, nie mogę przyjść na pogrzeb w sukience. Prowokacja strojem na pogrzebie poprzez odwrócenie ról płciowych była despektem wobec śmierci. Poprzez komizm związany zwykle z odwróceniem płci została tu podważona jej oczywistość. Można by sądzić, że archaiczne pochówki odchodzą już w przeszłość. Tymczasem wracają, niekiedy niosąc zupełnie odmieniony sens. – Będąc ostatnio w Jakucji – opowiada prof. Wasilewski – natrafiłem w tajdze niedaleko Wierchojańska na piękną polanę z jeziorkiem otoczonym łąką. Na jej skraju na wysokich słupach umieszczony był nowy drewniany sarkofag ze zwłokami. To klasyczny pochówek palowy – stary jakucki rytuał, dziś niespotykany, bo skutecznie zakazano go jeszcze w czasach carskich. Zdawać by się zatem mogło, że dokonuje się tu odrodzenie narodowych zwyczajów, powrót do archaicznych tradycji etnicznych. W rozmowach z mieszkańcami wyszło jednak na jaw ogólne potępienie dla tego postępku. Okazało się bowiem, że tak kazał się pochować człowiek skłócony z sąsiadami, który w ten sposób zajął dla swojej rodziny piękną łąkę, na której sąsiedzi nie będą mogli wypasać bydła i zbierać jagód. Rzecz w tym, że Jakuci czują głęboki lęk przed śmiercią i zmarłymi, boją się cmentarzy, nie odwiedzają grobów. Urocza polanka stała się więc dla nich niedostępna. W zachowaniach związanych ze śmiercią mogą zatem tkwić zarówno znaczenia bardzo złożone, jak i nadzwyczaj przyziemne.
Doktor Jarosław Derejczyk jest geriatrą i gerontologiem z prawie 40-letnią praktyką - przepytujemy go o sens oszukiwania starości.
Jeśli w jej dokumentach nie ma pomyłki, najstarsza kobieta na świecie, Sakhan Dosova, żyje w Kazachstanie i ma 130 lat. 115 lat ma Amerykanka Gertruda Baines. 115 lat dożyła zmarła w tym roku Portugalka Maria de Jesus. Okazuje się, że kobiety żyją dłużej. Dzięki hormonom? Rzeczywiście, w pewnym stopniu jest to zasługa estrogenów, które chronią naczynia krwionośne i mózg. Testosteron ma takie działanie w stosunku do mózgu, ale mniej dla naczyń. O tym, że mężczyźni średnio żyją krócej, decyduje wiele czynników, ważny jest m.in. poziom stresu. Często podejmują pracę bardziej ryzykowną, wymagającą większego fizycznego wysiłku. Chociaż gdy matka ma trójkę czy czwórkę dzieci, to w ich wychowanie wkłada gigantyczną energię. Na ogół jednak to ojciec pracuje na utrzymanie rodziny i jego organizm jest bardziej obciążony przewlekłym stresem. Komórki mózgu starzeją się szybciej u pracujących w nadmiarze, powyżej 60 godzin na tydzień. „Sto lat” to tradycyjne życzenia, które składamy jubilatom. Na jak długie życie teoretycznie możemy liczyć? 30 lat temu miałem na swoim oddziale dwóch 90-latków, w tej chwili mam ich pięciu czy sześciu, czyli osób w wieku 85+ przybywa. Nazywamy to „siwieniem starości”. Gerontolodzy uważają, że możemy dożyć w tym stuleciu 120 lat, chociaż według niektórych badaczy mamy szanse na więcej. Poszukuje się gerontogenów, które mogłyby nam pomóc przekroczyć tę granicę. Genetyk Valter Longo z University of Southern California stworzył szczep drożdży, które mogą żyć dziesięciokrotnie dłużej. Usunął z ich genomu geny RAS 2 i SCH 9 i żywił niskokaloryczną dietą. Uważa, że z czasem uda się poznać mechanizm długowieczności, co umożliwi przedłużenie życia człowiekowi nawet do 800 lat. Geny RAS2 i SCH9 u drożdży wpływają na dłuższe i sprawniejsze dzielenie się komórek. U myszy odpowiadają za rozdział, na jaki tor metabolizmu kierowane są komórki. Restrykcyjny kalorycznie, z uboższą przemianą tlenową, warunkujący przetrwanie, czy reprodukcyjny, z krótszym czasem życia. Wydaje się, że właściwą drogą do wydłużenia ludzkiego życia jest poszukiwanie związku pomiędzy liczbą kalorii, które spożywamy, a genami odpowiedzialnymi za tlenową przemianę materii. Żyjemy w atmosferze tlenu, niezbędnego do oddychania, a kalorie są potrzebne do produkcji związków energetycznych odżywiających komórki. Jednak ta mieszanka – powstawanie związków dających energię oraz tlen – powoduje, że w naszym ciele w ciągu 70 lat życia produkuje się ok. 130 kg bardzo aktywnych cząstek – rodników tlenu, powstających w mitochondriach. Jeśli mitochondria są nieszczelne, rodniki niszczą komórki, uszkadzając m.in. chromosomy. To rodniki przyczyniają się do tego, że mamy zniszczone naczynia, z twardszym kolagenem, miażdżycę, wysoki poziom utlenionego cholesterolu, nadciśnienie, cukrzycę, nieelastyczne, pozbawione wody chrząstki. Chromosomy ludzi starych biologicznie są silnie zużyte, mają więcej mutacji, czyli błędów, i są krótsze. Ludzki organizm posiada system naturalnych zabezpieczeń przed aktywnym tlenem – antyoksydantów. Są to enzymy, białka, mikroelementy – kilkadziesiąt związków. Zdolność do usuwania uszkodzonych w trakcie przemiany materii produktów nazywa się systemem napraw. On limituje długość życia w dobrej kondycji. Co decyduje o jakości funkcjonowania naszego systemu napraw? O tym, że obrona przed rodnikami tlenowymi jest szczelna albo nie, decyduje liczba spożywanych kalorii, geny systemu napraw, nasycenie diety antyoksydantami i intensywność produkcji hormonów. Trzeba jednak pamiętać, że wolne rodniki nie są jedynym czynnikiem odpowiedzialnym za starzenie się organizmu, a zatem wzbogacanie diety antyoksydantami w postaci np. witamin nie wystarczy. System napraw każdego z nas jest inny. U osób długowiecznych poziom aktywności enzymów, które wymiatają wolne rodniki, jest wyższy. Gerontogenami są też m.in. te odpowiedzialne za odporność organizmu na zakażenia bakteryjne i kontrolę intensywności reakcji zapalnej. Zaliczamy też do nich geny, które regulują produkcję receptorów insuliny i czynników do niej podobnych – pod wpływem diety zawierającej cukier. Ważne dla starzenia są też geny regulujące produkcję czynników wzrostu i komórek macierzystych, naprawiających białkowe uszkodzenia w komórce i zniszczonej tkance. Czasem ludzie nie dbają o zdrowie, a żyją długo w niezłej formie… Różnorodność genetyczna sprawia, że organizmy niektórych ludzi, nawet jeśli wypalą tony papierosów, będą się dłużej broniły. Chociaż gdyby nie palili, żyliby jeszcze dłużej. Gerontogeny potrafią ochronić człowieka przed dużymi ilościami toksyn, poziomem stresu, niezdrową dietą. Mamy w Polsce kilka tysięcy stulatków, jednak osób zdrowych jest w tej grupie mało. Większość po prostu toleruje bez szkodliwych następstw chorobę i to wyróżnia osoby długowieczne – utrzymana adaptacja do choroby. Są rejony świata, w których ludzie żyją dłużej i w lepszej kondycji. Co mówi na ten temat etnogerontologia? W grupach, które żyją długo lub krótko, można zauważyć wspólne cechy. U tych długowiecznych znaczenie ma wolniejsze tempo życia i pewna odległość od cywilizacji, co wspomaga ochronę narządów i naczyń. Stwierdzono też, że ludzie żyją dłużej tam, gdzie nie dojadają, a nawet gdzie bywają okresy głodu. Także tam, gdzie w diecie jest mało mięsa, a dużo ryb, i tam, gdzie pracuje się na roli. Gdy po wojnie badano byłych więźniów obozów niewoli, okazywało się, że mieli mniej zaawansowaną miażdżycę. Z powodu niedojadania i głodu żyli potem dłużej w porównaniu z normalnie żywiącymi się ludźmi. Oczywiście, nie mówimy o tych, którzy byli przedmiotem eksperymentów biologicznych. Czyli na wsi ludzie powinni żyć dłużej? Postrzeganie terenów wiejskich jako warunku zdrowej starości jest uproszczeniem, gdyż na wsiach występują częściej zagrożenia sanitarne, a ponadto, aby utrzymać gotowość do obrony przed zanieczyszczeniami, toksynami i drobnoustrojami, organizm człowieka nie może być pozbawiany kontaktu z nimi. Zjawisko hormezy to stymulowanie do wyższej gotowości układów ochronnych poprzez kontakt z niskimi stężeniami toksyn, co przy sterylnym środowisku wpływa niekorzystnie na długość życia. W słynącej z długowieczności Japonii średnia długość życia to 79 lat dla mężczyzn i 86 dla kobiet. Prawie równie długo żyją mieszkańcy Andory i Monako (78/85), Szwajcarzy (79/84), Islandczycy i Szwedzi (79/83), Hiszpanie i Włosi (78/84). Porównując średnią długość życia pod różnymi szerokościami geograficznymi, trzeba przyjrzeć się poziomowi rywalizacji wewnątrz grup społecznych i napięciom klasowym, poziomowi edukacji i wiedzy o stylu życia, ryzykownym zachowaniom, takim jak turystyka seksualna, dostępowi do opieki medycznej, do bezpiecznych dróg. Jest jeszcze coś, co częściej niż wojna zabija, a o czym nie mówimy na co dzień. Myślę o dostępie do niezdrowej, nadmiernie kalorycznej żywności dla młodzieży. Zatem na razie sposobem na zachowanie młodości jest głodówka? Ograniczenie kalorii. Chodzi o to, by umieć je limitować albo bilansować z wysiłkiem fizycznym. Niestety, jedzenie oprócz kalorii, białka, węglowodanów, minerałów dostarcza nam rosnącej z wiekiem przyjemności. Jest zakodowane w systemie nagrody, a więc w mózgu, który wpływa na produkcję neurohormonów powodujących satysfakcję i zadowolenie. W dodatku z wiekiem wolniej dochodzi do zaspokojenia głodu. Grelina, hormon wydzielany z dwunastnicy, który wywołuje uczucie sytości, z wiekiem jest gorzej produkowany. Gdy jemy szybko, to nim sygnał dotrze do mózgu, zdążymy jeszcze połknąć sporą porcję. Gdybyśmy byli młodsi o 15–20 lat, już bylibyśmy syci. A zatem wolniej jedząc, łatwiej zgramy ilość pokarmu z uczuciem sytości. Nasze geny mają tendencję do gromadzenia zapasów. Kiedyś dzięki temu insulinooporność pozwalała na dłużej utrzymać we krwi rzadko spożywany cukier. Połowa z nas posiada geny kumulacji sprzed milionów lat i przy nadmiarze kalorii ujawnimy te geny pod postacią cukrzycy, otyłości, nadciśnienia, zaburzeń tłuszczowych, a po czterdziestce w postaci zawałów serca i udarów mózgu. Co i ile powinniśmy jeść, żeby żyć dłużej? Bardzo wartościowymi składnikami diety są ryby morskie, zawierające resolwiny i tłuszcze serii omega 3, które blokują niszczenie ściany naczyń przez nasycone kwasy tłuszczowe, utleniony cholesterol i nadmiar żelaza, który powstaje przy diecie mięsnej. Oleje nienasycone spożywane w oliwie, czerwone barwniki antocyjany i katechiny z grupy flawonoidów, zawarte w winie lub aronii, likopen w sokach z pomidorów czy resweratrol ze skórek czerwonych winogron to składniki jednej z najzdrowszych diet świata – śródziemnomorskiej. Ważne, ile mikroelementów spożywamy w racjach dziennych. Wiele witamin (A, E, D3, C i K) ma znaczenie dla sprawności systemu napraw w tkankach. W którym momencie zaczynamy się starzeć? Od urodzenia. Starzenie jest procesem wpisanym w nasze geny. W chwili gdy się połączy komórka jajowa z plemnikiem, już jest program starzenia, ale ujawnia się bardzo powoli, bo ważniejszy od niego jest program przekazania życia. Proces wymiany tych programów rozpoczyna się ok. 40. roku życia, chociaż są narządy i fragmenty tkanek, które zanikają już w życiu płodowym. Zanik jest elementem rozwoju. Z czasem degeneracja tkanek jest coraz szybsza i w 45. roku życia pojawiają się zmiany, których nie było, gdy człowiek miał lat 20. Zatem okres przedstarczy rozpoczyna się od 45. roku życia. Gerontolog z uniwersytetu w Newcastle, prof. Tom Kirkwood, powiedział, że ciało jest jednorazowym opakowaniem dla komórek płciowych, które przekazują życie. Nazwał to teorią zużywającego się w procesie reprodukcji ciała. Według niej celem ewolucji nie było owe 100 lat życia, którego sobie życzymy podczas urodzinowych przyjęć, tylko dotrwanie do momentu, gdy nasze dzieci dorosną i staną się samodzielne. Czy tak samo starzeje się mózg? W mózgu maksymalna liczba komórek rośnie do 7. roku życia, potem ulegają one rearanżacji, a w wieku 10, 12, 16 lat człowiek osiąga optymalną zdolność uczenia się i zapamiętywania. Najwyższy potencjał ma w wieku 20–25 lat. Od 40–45. roku życia zaczynamy tracić liczbę połączeń i komórek mózgowych. Warto pamiętać, że tu obowiązuje zasada nagromadzonego kapitału: chodzi o to, by nasz mózg na starość, gdy ubytki w nim będą się już wyraźnie ujawniały, mógł korzystać z posiadanych zasobów. Jeśli dziecko jest intensywnie edukowane, i przy tym nakłaniamy je do uprawiania sportu, to będzie osobą z wyższym kapitałem poznawczym i rozbudowaną siecią neuronów w mózgu, z większą masą mięśniową, z większą gęstością kości. A wtedy wyraźna degeneracja tkanek ujawni się później. Ważne jest, by poziom fizycznej niepełnosprawności był jak najdłużej niski i aby nasz mózg starzał się jak najdłużej. Rozmawiamy o szczęśliwej starości? U osób starszych z wiekiem ubywa dopaminy, to jest jeden z tych hormonów mózgu, które zaczynają stosunkowo wcześnie się starzeć. O ile ok. 40–50. roku życia obserwujemy zmiany w tkankach, to dopaminy ubywa już od 20. roku życia, 10 proc. na 10 lat. Dopamina odpowiedzialna jest za elastyczność ciała, za plastyczność ruchu. Wpływa także na skłonność do dobrych nastrojów. Młodzież potrafi co chwila wybuchać śmiechem. Osobom starszym częściej przychodzi to z trudnością. Poziom dopaminy można podnieść w różny sposób, m.in. poprzez ruch i pracę mięśni. Niestety, także poprzez jedzenie, i to jest pułapka, w którą wpadają osoby starzejące się. Zwłaszcza ludzie samotni, ci, którzy stracili pracę, a nawet ci, którzy się nudzą. Na emeryturze pomostowej… Narządy nieużywane ulegają zanikowi – ta zasada sprawdza się w przypadku starzenia. W Polsce ludzie przechodzą na emeryturę średnio o osiem lat wcześniej niż w innych krajach europejskich, staczają boje o emerytury pomostowe. A po krótkim okresie „wolności” zaczynają się dramaty. Zwłaszcza u mężczyzn, którzy do 40. roku życia utrzymują prawidłowy poziom testosteronu i generalnie są nastawieni zadaniowo – by pokonać problem, zdobyć coś, stworzyć. Ja sam za 20 lat po dziesięciu dniach odpoczynku nie będę umiał być bezczynny. Od 30 lat wstaję wcześnie, intensywnie pracuję i w ten sposób ukształtował się we mnie stereotyp zachowań, który przeniosę na następne lat 30–40, jeśli Opatrzność pozwoli. Tak właśnie dzieje się z osobami długowiecznymi. Ludzie mało aktywni mogą mieć problem z dobrym zestarzeniem się, ponieważ grozi im bezruch, spożywanie nadwyżek kalorii, chyba że perfekcyjnie dbają o zdrowie. W wielu przypadkach przejście w stan zawodowego spoczynku kończy się spadkiem nastroju, frustracją, depresją. Emerytura nie musi być jak wyrok. Człowiek ma naturę społeczną, potrzebę bycia z innymi. Nasz mózg przez pokolenia kształtował się tak, że nie jesteśmy przystosowani do bycia singlami. Potrzebujemy otoczenia, przyjaznych relacji, wzajemnego zaufania. Ludzie nie zdają sobie sprawy z tego, jak samotność może być toksyczna. Dlatego uważam, że kreowanie mody na bycie singlem jest ryzykowne, bo rodzina jest nam potrzebna. A emerytura grozi tym, że niekiedy skazuje ludzi na samotność i wyobcowanie. Wrócę więc z nadzieją do pytania: czy istnieje dobra starość? Naprawdę dobra starość jest możliwa w społeczeństwie wielopokoleniowym. Takim, w którym są kredyty dla młodych małżeństw, żeby mogły zbudować domy, gdzie zamieszkają dziadkowie, i gdzie będą właściwe relacje między nimi a wnukami. Takim, w którym te małżeństwa się nie rozwiodą. Ważne jest, by przyzwyczaić dzieci do tego, że obok nich są starzy ludzie, którzy mogą być mniej sprawni. I że tych osób nie wolno dyskryminować. Pracuję na Śląsku, tam jest naturalny szacunek dla sędziwej starości. W hierarchii rodzinnej starzec jest na wierzchołku piramidy wartości rodzinnych i międzyludzkich. Mówi się o wieku społecznym – to sposób, w jaki jesteśmy odbierani przez innych, gdy pojawiają się u nas zewnętrzne znamiona starzenia. A osobowość? Badania pokazują, że neurotycy starzeją się szybciej, a ekstrawertycy dłużej zachowują dobrą formę. Umiejętność sprzedania swojej racji, otwartość na innych ludzi, empatia, wylewność, brak kompleksów – to są te cechy, które pozwalają człowiekowi bardzo wysoko ulokować się w relacjach społecznych. Takich ludzi chce się mieć wokół siebie, są oni pozytywnie oceniani w pracy. Ich mózgi wolniej się starzeją, gdyż aktywność neuronów jest wyższa przy mniejszych poziomach adrenaliny i kortyzolu. To nie jest obojętne, ile przez nasze naczynia w mózgu przepłynie tych hormonów stresu. Kult młodości nie sprzyja trosce o miejsce seniorów w społeczeństwie. Media wykorzystują nasze instynkty i popędy. Jest w nas odruchowy lęk przed pomarszczoną skórą, siwymi włosami, obwisłym brzuchem, przed zmniejszeniem libido, przed garbieniem się. Wkraczając w smugę cienia około pięćdziesiątki, ludzie garną się do salonów medycyny estetycznej. W naszej przestrzeni wyobrażeniowej prywatnej i publicznej nie ma miejsca dla starości. Człowiekowi 60-letniemu nie wypada robić wielu rzeczy. Para starszych ludzi całujących się w parku ryzykuje, że zostanie wyśmiana. To samo dzieje się z całą sferą seksualności. A przecież zbyt wcześnie rezygnujemy z czegoś, co w sposób biologiczny tłumaczy przedłużenie kondycji życia. Dobrze układające się współżycie, nawet podtrzymywane za pomocą leków naczyniowych czy środków hormonalnych, powoduje wyrzuty prolaktyny, która działa regenerująco na mózg. Zbyt wczesne gaszenie libido poprzez kulturowo-środowiskowo-obyczajowe naciski jest błędem. Jeszcze do niedawna uważaliśmy, że komórki mózgowe muszą nam wystarczyć na całe życie, że mogą jedynie ulegać zanikowi. Ostatnio pojawiła się perspektywa leczenia neuroregeneracyjnego. Udowodniono, że aktywność komórek macierzystych mózgu wzmaga praca mięśni, a także podtrzymanie aktywności hormonalnej. Żyjemy coraz dłużej. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2025 r. 1,2 mld ludzi na świecie będzie miało ponad 60 lat, a w 2050 r. – 2 mld. Obliczono, że w 2050 r. co trzeci Europejczyk będzie miał więcej niż 65 lat. Czy społeczeństwo jest w stanie przygotować się na to mentalnie i organizacyjnie? Wiele zależy od tego, czy ludzie dziś jeszcze młodzi przyjmą do wiadomości, że i oni się zestarzeją. Przeprowadzono eksperyment, dając studentom wyobrażenie o tym, jak czuje się stary człowiek w swoim otoczeniu. Włożyli okulary ze specjalnymi szkłami, które zamazywały obraz, specjalne rękawice usztywniające palce, buty, w których szurało się nogami, gorset zginający kręgosłup. Stary człowiek z trudem sięga na wysoką półkę w sklepie, z trudem naciska bardzo drobne klawisze telefonu. Wszystko to trzeba brać pod uwagę, organizując otoczenie wokół nas. Trzeba też, by ludzie mieli czym wypełnić czas, a nade wszystko warto odpowiednio wcześnie odkładać pieniądze na starość, ponieważ rachunki za leki, rehabilitację mogą nas niemile zaskoczyć. Możemy żyć 120 lat, a nawet dłużej. Naukowcy czynią w tym kierunku wysiłki. Tylko po co? Nie podejmuję się odpowiedzi na tak postawione pytanie, gdyż jako geriatra patrzę na wartość ludzkiego życia przez pryzmat wartości absolutnej, bez względu na wiek. Pytanie tak postawione powstaje chyba z obaw przed brakiem opieki, lęków przed cierpieniem. Pewnie także z myśli o narażenie na wstydliwą depersonifikację, dyskryminację, zależność. Wydłużająca się średnia długość życia to dla mnie jeden z mierników globalnego postępu cywilizacji przełomu XX i XXI w., ale postępu, z którym ludzie nie wiedzą jeszcze, co zrobić. W relacji do starzenia i starości mentalnie jesteśmy na przełomie XIX w., gdy średnia długość życia oscylowała pomiędzy 40 a 50 latami, a 40-latek to był starzec. Społeczna świadomość rękami specjalistów od reklamy została wyprana ze starości, a tym samym zafałszowana. Retorycznie dopełniając zakres pytania „Do kiedy warto żyć?”, ocieramy się już o ukrytą społecznie eutanazję. Zamiast „Po co”, można zadać pytanie: „Z kim na 120. urodziny?”. Staremu, zależnemu od innych człowiekowi potrzebni są najbliżsi. Starość nie chce współczucia – potrzebuje zatrzymania się, szacunku, wiedzy, poświęcenia. Rozmawiała Danuta Śmierzchalska
Przyciąga biednych, poniewieranych, pozbawionych praw, wykluczonych. Gulabi Gang ma dziś około 20 tys. członkiń i jest siłą, z którą liczą się politycy.
Sampat Pal Devi ma 50 lat, twarde rysy i badawcze spojrzenie. Kiedy bierze do ręki laathi, bambusowy kij używany w jej stronach jako broń, budzi respekt. Choć nie sprawuje oficjalnej władzy, ma wiele do powiedzenia w indyjskim stanie Uttar Pradeś, gdzie wspierają ją dziesiątki tysięcy tak samo uzbrojonych kobiet. Tymi kijami wymierzają sprawiedliwość – na przykład mężom maltretującym żony albo policjantowi, który odmówił interwencji w sprawie gwałtu. Nazywają siebie Gulabi Gang, co znaczy „różowy gang”, bo ich znakiem rozpoznawczym jest sari w tym kolorze. – Policja i urzędnicy są skorumpowani, dlatego czasem bierzemy prawo w swoje ręce. Nie jesteśmy grupą przestępczą. Walczymy o sprawiedliwość – wyjaśnia Sampat Pal. Gang powstał w 2006 r. w ubogim rolniczym regionie Bundelkhand, gdzie przemoc i korupcja to zjawiska powszechne. Któregoś dnia Sampat Pal dowiedziała się, że pewien mężczyzna maltretuje żonę. Skrzyknęła kilka sąsiadek i za pomocą kijów dały brutalowi nauczkę. Wieść o tym wydarzeniu szybko rozeszła się po okolicy, a Sampat coraz częściej była proszona o interwencję w podobnych sprawach. Gdy zaczęło się do niej przyłączać coraz więcej kobiet, stwierdziła, że czas nadać ruchowi bardziej formalną postać. Na strój organizacyjny wybrały różowe sari, bo to kolor niezwiązany z barwami żadnej partii, a podczas demonstracji pozwala się wyróżniać. Gulabi Gang przeprowadził spektakularne akcje, takie jak porwanie ciężarówek ze zbożem przeznaczonym dla ubogich, które skorumpowani urzędnicy chcieli sprzedać na targu. Innym razem zmusił urzędników elektrowni, by przestali domagać się łapówek za włączenie prądu. Urzędnika odpowiedzialnego za budowę dróg kobiety wywlokły z biura na zakurzony trakt, by pokazać mu, że musi wziąć się do pracy. Na przywódczyni różowego gangu ciąży 11 oskarżeń, m.in. o napaść na urzędnika państwowego, organizowanie zamieszek i bezprawnych zgromadzeń, ale w trudnej polityczno-biurokratycznej rzeczywistości największej demokracji świata Sampat najwyraźniej nie obawia się więzienia. Stała się sławna nie tylko w całych Indiach. Gulabi Gang ma wsparcie zagranicznej organizacji non profit, która pomaga mu gromadzić fundusze wykorzystywane m.in. na tworzenie szwalni i szkół dla kobiet. Sampat Pal Devi mówi, że to nie bambusowe kije stanowią o jej sile, ale liczba ludzi, którzy do niej dołączają. – Pewnego dnia będziemy w stanie wstrząsnąć Delhi – zapowiada. W ubogim rolniczym regionie Bundelkhand ludzie żyją krótko i nadal zdarza się, że umierają z głodu. Praca dzieci jest normą, a większość kobiet to analfabetki. Tradycyjny system kastowy jest tu nadal przestrzegany, a ok. 20 proc. mieszkańców stanu stanowią członkowie najniższej kasty – nietykalnych. W takich warunkach kobiety w różowych sari stały się ludowymi bohaterkami. Żołnierki Sampat Pal są w różnym wieku i należą do rozmaitych grup społecznych, ale łączy je uczucie buntu i chęć zmiany swojego losu. Sampat Pal Devi chciała się uczyć, ale w wieku 12 lat wydano ją za mąż za sprzedawcę lodów. Szybko została matką pięciorga dzieci. Pracowała w służbie zdrowia i właśnie tam odkryła w sobie naturę społecznika. Dziś na starym rowerze codziennie jeździ od wioski do wioski i spotyka się z mieszkańcami, wysłuchując ich skarg. Niczym ludowy sędzia zasiada wtedy na ziemi pod drzewem i grozi mężczyznom, którzy krzywdzą żony. Czasem osobiście demonstruje członkiniom różowego gangu (powyżej), jak należy używać kija laathi. Tekst: Danuta Śmierzchalska (teks pochodzi z 2010 roku, Gulabi Gang wciąż działa
Te posągi naprawdę były TAK kolorowe! Przywraca im ich prawdziwe kolory.
„Gdybym tylko mogła zrzucić z siebie urodę i przybrać szpetniejszą postać, tak jak zetrzeć kolor z posągu” – mówi Helena Trojańska w dramacie Eurypidesa.
Oto literackie świadectwo, że starożytne greckie posągi były pomalowane. Tymczasem w powszechnej świadomości antyk to nadal lśniąca biel marmuru. To przekonanie wpoili nam ludzie renesansu, także wielcy rzeźbiarze, którzy zachwycili się sztuką antyku, gdy ziemia odkryła tak wielkie jej dzieła, jak w 1506 r. Grupa Laokoona. Renesansowi następcy Fidiasza nauczyli nas, że klasyczne piękno to umiar, a marmur ma być nagi. Jednak w XIX w. wykopywano coraz więcej starożytnych obiektów i ku zdumieniu archeologów nosiły one ślady pigmentów. Długo jednak pierwotny wygląd rzeźb i architektury pozostawał zagadką. Dzięki badaniom wielospektralnym i spektroskopii rentgenowskiej dziś już wiemy o nich znacznie więcej. Niemiecki archeolog Vinzenz Brinkmann od lat odtwarza utracone barwy antyku. Wykonuje repliki rzeźb, używając pigmentów, jakie stosowali starożytni. Skanowanie w 3D pozwala mu zrobić kopię bez dotykania oryginału. Jego „Bogowie w kolorze”, jak nazwał wystawę, robią wrażenie tyleż oszałamiające, co zaskakujące. A przecież o prawdziwych barwach antyku mogliśmy wiedzieć o wiele więcej dużo wcześniej, gdyby nie… dobre chęci. W British Museum znajdują się tzw. marmury Elgina zrabowane w latach 1801–1805 przez Thomasa Bruce’a, siódmego hrabiego Elgina, ambasadora brytyjskiego w Konstantynopolu (Grecja była wówczas pod turecką dominacją). Przywiózł on do Anglii fragmenty marmurowego fryzu z Partenonu, świątyni poświęconej Atenie. W większości są to dzieła Fidiasza, o którym mówiło się, że jako jedyny ze śmiertelnych widział, jak naprawdę wyglądają bogowie. W trosce o marmury, na powierzchni których zachował się głównie brud, postanowiono je oczyścić. W 1838 r. o pomoc poproszono fizyka i chemika Michaela Faradaya, który zdał potem sprawozdanie komisarzowi wystawy. Stwierdził, że umycie rzeźb wodą i gąbką niewiele dało, bo brud pozostał w zagłębieniach. Użył zatem roztworów zasadowych karbonizowanych i kaustycznych – bez oczekiwanego efektu. W tej sytuacji przyznał, że nie jest w stanie doprowadzić rzeźb do stanu pierwotnej czystości i bieli. Dziś już wiemy, jaki pstrokaty był ubiór łucznika ze świątyni Afai na Eginie i że fryz Partenonu barwił m.in. tzw. błękit egipski. To najstarszy ze znanych pigmentów syntetycznych, używany już 2,5 tys. lat p.n.e. Naturalne i syntetyczne barwniki stosowali Egipcjanie, pokrywając freskami ściany świątyń i wnętrza piramid. Jako spoiwa używali zaś gumy arabskiej, klejów zwierzęcych i żółtka. Jak wykazały badania zespołu prof. Andrzeja Turosa z Instytutu Problemów Jądrowych w Świerku, błękit egipski to krzemian wapniowo-miedziowy – kuproriwaityt. Aby zidentyfikować barwniki użyte przez starożytnych, naukowcy ze Świerka wykorzystali akcelerator elektrostatyczny. Ich odkrycie posłuży konserwatorom zabytków. Tajemnicą pozostaje nadal proces wytwarzania błękitu majańskiego. Wiadomo, że Majowie otrzymywali go z pałygorskitu – uwodnionego krzemianu magnezu i glinu – oraz indygo z liści anilu (Indigofera suffruticosa) poprzez ich chemiczne połączenie. Ten błękit okazał się niezwykle trwały – nie znika pod wpływem działania czynników atmosferycznych ani czasu. Jest też odporny na rozpuszczalnik i kwas azotowy. Kultura Majów była pełna barw. Lud ten wierzył, że wszystkie mają swoje znaczenie: każdą stronę świata i każdego boga symbolizuje inny kolor. Czerwień reprezentuje wschód, biel – północ, czerń to zachód, a żółcień południe. Niebie-skozielony związany był z majańską koncepcją nieba, ziemi i świata podziemnego i łączył niejako cztery strony świata. Niebieski pigment miał znaczenie rytualne. Był kolorem ofiarnym – Majowie malowali na niebiesko ciała jeńców składanych w ofierze i krzemienne noże, którymi ich zabijali. Tymi wszystkimi barwami, które zachowały się przez setki lat, skrzyły się malowidła i murale pokrywające ściany pałaców i piramid. – Zaskoczenie, czasami grymas niechęci, jakie w nas wzbudzają rekonstrukcje kolorowych budowli i rzeźb starożytności, dowodzą, jak bardzo przyzwyczailiśmy się do „naszego antyku”, do chłodnej i trochę obojętnej bieli marmuru wyniesionej na wyżyny doznań estetycznych w klasycystycznym i akademickim XIX w. Nie powinniśmy jednak obrażać się na rzeczywistość historyczną. Lepiej zastanówmy się, dlaczego naga Afrodyta pomalowana złotą farbą albo czerwony rzymski cesarz wydają się nam mniej wzniośli i godni naśladowania – mówi dr Jerzy Żelazowski z Instytutu Archeologii UW, który prowadził badania w starożytnym Ptolemais w Libii.
Prof. Jacek Łuczak jest specjalistą w dziedzinie chorób wewnętrznych, anestezjologii i intensywnej terapii, kardiologii oraz medycyny paliatywnej. Stworzył pierwszą w Polsce Katedrę i Klinikę Medycyny Paliatywnej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu. Obecnie jest ordynatorem Hospicjum Palium Szpitala Klinicznego Przemienienia Pańskiego UM w Poznaniu.
Możliwe jest życie bez bólu? Istnieją bardzo rzadkie choroby genetyczne, które polegają na całkowitym braku percepcji bólu. Zagrażają one życiu człowieka, ponieważ ból fizjologiczny, kiedy nie dochodzi jeszcze do uszkodzenia tkanki, jest czynnikiem ostrzegawczym, bo na przykład można się oparzyć. Ból ostrzega o chorobie, chociaż czasem bywa późnym objawem. Zdarza się jednak i tak, że chory na raka ma w wielu miejscach przerzuty, a w ogóle nie odczuwa bólu. Czy sam ból może być chorobą? IASP (międzynarodowa organizacja zajmująca się leczeniem i badaniem bólu) wprowadziła klasyfikację zespołów bólowych, które są jednostkami chorobowymi. Na bóle przewlekłe: krzyża, głowy, różnego rodzaju neurobóle, cierpi bardzo wielu ludzi, nie mogąc przez to normalnie funkcjonować. Zbyt rzadko mówi się, ile państwo na tym traci i ile można by zaoszczędzić, gdyby się ich leczyło. Twórca pierwszej na świecie poradni leczenia bólu, Amerykanin John Bonica, jeszcze 30 lat temu mówił, że 70 proc. metod to metody inwazyjne – blokady, ostrzyknięcia, neurolizy. Dziś dotyczy to tylko kilku procent chorych. Podstawą leczenia bólu jest farmakoterapia, w której dokonał się ogromny postęp. W Polsce ten problem jest lekceważony. Udało się uzyskać nieodpłatność leków opioidowych, często bardzo kosztownych, dla pacjentów z chorobą nowotworową. Ale nie dla pozostałych. A to, że ci ludzie dobrze leczeni mogliby normalnie pracować, nie jest brane pod uwagę. Kiedy jest mowa o środkach opioidowych, ludziom zwykle zapala się czerwone światło. Kiedy weszliśmy do Unii Europejskiej, zarzucono nam, że jako jedni z nielicznych zapisujemy silne opioidy na receptach z wtórnikiem. Że to tak, jakby lek podlegał kontroli, i że to stygmatyzuje chorych. Ludzie źle reagują na wieść, że będą dostawać morfinę. Bo to jest ścieżka do śmierci, bo prowadzi do narkomanii, grozi depresją oddechową. Tymczasem są badania amerykańskie, które wykazały, że na 12 800 chorych uzależniły się cztery osoby. W naszym hospicjum mamy pacjentów, którzy muszą brać bardzo wysokie dawki opioidów, a mają w pełni zachowaną świadomość i nie są uzależnieni. Morfina jest bezpieczniejsza od środka kupowanego w aptekach w dużych ilościach bez recepty, bo ona jest umiejętnie dawkowana przez lekarza, który wie, jak ją stosować. Środków przeciwbólowych dostępnych bez recepty jest ponad 600. Do szpitali coraz częściej trafiają osoby, które je przedawkowały. To są tzw. niesterydowe leki przeciwzapalne działające poprzez prostaglandyny, które pełnią ważną funkcję w organizmie ludzkim, ale mają też znaczenie w procesach fizjologicznych. Podawanie tych leków może powodować śmiertelne krwawienia z przewodu pokarmowego. Te leki są reklamowane w telewizji i nikt nie zwraca uwagi na to, że nie ma środka osłaniającego przed ich działaniem na śluzówkę żołądka, bo najczęściej sprzedaje się tylko sam lek przeciwbólowy. A informacje o przeciwwskazaniach i objawach ubocznych są drukowane drobnymi literkami. Jak kogoś mocno boli, bierze następną tabletkę i następną. Konsultowałem kiedyś lekarza, który miał przerzut nowotworu i sam zażywał leki tego typu, aż dostał krwotoku z przewodu pokarmowego. Dlaczego tak wielu lekarzy mówi: musi boleć? Chorzy też zaciskają zęby i cierpią, myśląc, że widać tak trzeba… Często słyszą: „Musi boleć, bo to taka choroba…”. To wynika z braku wiedzy, ale też obaw, że zastosowanie środków, które byłyby potrzebne do zwalczania bólu, mogłoby spowodować jakieś skutki uboczne, osłabienie pacjenta. A on uważa, że jakoś wytrzyma ból, i myśli przede wszystkim o tym, żeby powstrzymano u niego chorobę. I nie będzie nawet wspominał, jak bardzo go boli, bo najważniejsza jest terapia i to, żeby w jej wyniku wyzdrowieć. Na 700 szpitali w Polsce tylko 93 mają certyfikat szpitala bez bólu. Zdarza się, że w szpitalu chory krzyczy z bólu. To niedopuszczalne! Ten problem pierwsi dostrzegli Amerykanie, a konkretnie pielęgniarki. One wiedzą, jak ważne w terapii jest zwalczanie bólu, bo to głównie im chorzy się skarżą. Zaczęto się nawet zastanawiać, czy to, że ktoś nie zajmuje się leczeniem bólu u swego chorego, nie powinno być uznane za niedopatrzenie czy błąd w sztuce lekarskiej. Natomiast w Polsce problem zwalczania bólu jest nadal niedoceniany. Poza tym ból to nie rana czy zmiany na wątrobie. To jest uczucie subiektywne, somatopsychiczne, emocjonalne. Dziś, kiedy są badania z rezonansem magnetycznym i niektóre strefy kory mózgowej pobudzane przy bodźcach bólowych można nawet na ekranie zobaczyć, byłaby możliwość ich udokumentowania, ale przecież tej metody nie stosuje się na co dzień. Część położników jest przeciwnych znieczuleniom. Popularne jest przekonanie, że kobiety przedtem też tak rodziły i było dobrze. Jest to jeden z najsilniejszych bólów, jakie człowiek może przeżywać. W szkołach rodzenia zachęca się do rodzenia w sposób naturalny, tłumacząc, że gdy człowiek rozumie poszczególne etapy porodu, ból nie jest taki dokuczliwy. Trudno mi w to do końca uwierzyć. Położnicy często uważają, że środki znieczulające mogą zaszkodzić dziecku czy opóźniać poród. Czasem brak im wiedzy na temat działania znieczulenia dokanałowego, które nie zakłóca akcji porodowej, a przy tym rodząca ma zachowaną świadomość, widzi, jak jej dziecko się rodzi. Kiedy pracowałem w Szwecji 20 lat temu, już wtedy było to tam standardem. A u nas to ciągle jest problem. Zdarza się, że człowiek cierpi na ból psychiczny… Ból psychiczny nie ma zobiektywizowania w postaci jakichkolwiek zmian w organizmie, które mogłyby być jego przyczyną. Bardzo rzadko się z nim spotykamy. Mieliśmy jedną czy dwie chore, którym pomogły leki stosowane w depresji, a nie środki przeciwbólowe. Z kolei inna nasza pacjentka, młoda, piękna dziewczyna, poetka, chodziła od lekarza do lekarza, skarżąc się na bóle kręgosłupa. Długo wmawiano jej, że ma ból psychiczny. Dopiero po pół roku stwierdzono guz w kręgosłupie. Joasia była skazana na potworne cierpienia, również egzystencjalne, mówiła: „Myśli mnie bolą”. Miała olbrzymi rozpadający się garb nowotworowy. Nie mogła tego znieść, chciała po prostu jak najszybciej umrzeć. Ludzie żyją coraz dłużej, ale też dłużej chorują i cierpią, zanim odejdą. Medycyna paliatywna to stosunkowo młoda dziedzina? Kiedy 10 lat temu byłem zaproszony do Szwajcarii na spotkanie profesorów specjalistów w dziedzinie medycyny paliatywnej, było nas siedmiu, w tym trzech z Australii, dwóch z Anglii. Gdy w 1990 r. został otwarty na onkologii mały oddział, zostaliśmy pierwszą katedrą w Europie. Medycyna paliatywna rozwija się podobnie jak anestezjologia. Jeszcze niedawno uważano, że najważniejsze, aby chirurg przeprowadził operację, a to, że pacjent musi być odpowiednio znieczulony, to już sprawa drugorzędna. Kiedy zaczynałem w 1959 r. staż na chirurgii, siostra zakonna podała mi maskę na twarz pacjenta, na którą lało się eter. Ba, pamiętam, jak się znieczulało na tę maskę ciężarne do cięcia cesarskiego. Teraz na samo wspomnienie włosy mi dęba stają. Nie mówiąc o tym, że myśmy się słaniali, cała operacja odbywała się w sali bez wyciągu. I to było zaledwie pięćdziesiąt parę lat temu! W Polsce na szczęście udało się wprowadzić specjalizację w dziedzinie medycyny paliatywnej, choć nie we wszystkich uczelniach jest wykładana, co nie pozostaje bez wpływu na to, jak lekarze czy pielęgniarki są przygotowani do tego, by rozpoznawać ból i go leczyć. Nadal nie przykłada się dostatecznej wagi do problemów związanych z bólem, cierpieniem, mimo że rocznie umiera prawie 400 tys. chorych. Niestety nie wszyscy mają szanse skorzystać z opieki paliatywnej. W 2010 r. objęto nią prawie 90 tys. chorych. To ok. 25 proc. Opieka paliatywna została zawężona przez Ministerstwo Zdrowia i NFZ głównie do chorób nowotworowych. To godzi w prawa tych ludzi, którzy mają inne choroby i czasem krzyczą z bólu w okresie ostatnich kilku miesięcy, a czasami lat życia. Nam nie wolno takimi chorymi się zajmować, nawet zapłaciliśmy za to karę. Pewien pacjent ze stwardnieniem rozsianym na koniec tylko jedną ręką poruszał, miał odleżyny i bóle. Prosił, by mu odebrać życie, co było dla nas najtrudniejsze. On wymagał tej opieki bardziej niż wielu chorych, którzy mają ustabilizowaną chorobę nowotworową. Obcięto nam liczbę rehabilitantów do 0,6 na 25 łóżek, kiedy potrzeba 1,5. A przecież tu nie tylko pomaga się chorym i rodzinom, jest to również miejsce kształcenia. Szkolimy ok. 2 tys. osób rocznie. Również lekarzy z zagranicy? Lekarze z Indii po wizycie u nas założyli u siebie jedno z pierwszych hospicjów. Tam problemem jest to, że nie wolno stosować morfiny – ze względu na walkę z narkomanią. Podobna sytuacja panuje w Rosji – ten olbrzymi kraj ma tylko 50 hospicjów. W zeszłym roku otwierałem hospicjum na Uralu, byłem tam na kongresie. Jak się ból uśmierza? Morfina teoretycznie jest, ale w ampułkach i można zapisać tylko małą ilość, a potem trzeba zwrócić puste ampułki na dowód, że się tej morfiny nie ukradło ani nie sprzedało. To stygmatyzuje i chorego, i rodzinę. Kilka różnych osób po drodze musi podpisać receptę. Są jedna czy dwie wydzielone apteki i morfiny może w nich akurat nie być. Jeśli trzeba zwiększyć dawkę, to jest tragedia. W Gruzji z obawy przed narkomanią aptekę wydającą morfinę chcą umieścić na komisariacie policji… Fifty Milligrams Is Not Enough to tytuł wstrząsającego dokumentu, który pokazuje, w jak tragicznej sytuacji są chorzy na Ukrainie. Ten film – można go zobaczyć na YouTube – opisuje cierpienia młodego mężczyzny, który umiera w bólu, bo nie można mu zapisać więcej niż 50 mg morfiny na dzień, a on wymagałby znacznie większej dawki, nawet przekraczającej 1 gram. Wielu ludzi na Ukrainie cierpi z powodu bólu. Tam się dzieją straszne rzeczy. Czasem ludzie proszą o skrócenie ich cierpienia. Z bólem w zasadzie można sobie dziś poradzić. Umiejętne, zgodnie z wytycznymi WHO stosowanie farmakoterapii pozwala uśmierzyć bóle u 85–90 proc. chorych. Istnieją jednak bóle, szczególnie wywołane uszkodzeniem (naciekaniem nerwów) rdzenia kręgowego, bardzo trudne do opanowania. Zawsze można się wtedy uciec do ostatecznej metody, jaką jest zapewnienie snu. Obecnie mamy na oddziale chorego z trzema pompami. Jedna podaje leki opioidowe, ketaminę, lek uspokajający dożylnie, druga specyfik do przestrzeni zewnątrzoponowej, trzecia dawkuje środek, który powoduje uspokojenie, a nawet okresowo sen. Ten chory normalnie przyjmuje pokarmy, rozmawia, jest często senny i nie cierpi bólu. W Holandii eutanazja jest legalna od 2002 r. Dyskusje na ten temat trwały od 1973 r., gdy 2 lata wcześniej dr Geertruida Postma śmiertelnym zastrzykiem skróciła cierpienia swojej matki. Ciekawe, że w Holandii opieka paliatywna zaczęła się rozwijać dopiero wtedy, kiedy eutanazja została uznana jako sposób radzenia sobie z cierpieniem, którego nie można złagodzić. Czy w związku z tym spadła liczba przeprowadzanych eutanazji? Pewnie tak, ale do końca nie wiemy, w jakim stopniu. Istnieje bowiem tzw. kryptoeutanazja. Po prostu lekarz poda więcej środków do kroplówki i nikt się o tym nie dowie. To był jeden z argumentów, żeby nie legalizować eutanazji w USA, bo to oznacza wkroczenie na równię pochyłą (w trzech stanach zgodne z prawem jest tzw. samobójstwo z towarzyszeniem lekarza). Metody pozbawiania chorych życia na ich prośbę obecnie są zmienione tak, żeby nie plamiły rąk lekarza. Dziś tam, gdzie zostały zalegalizowane, nie ma potrzeby wkłuwania się do żyły, podawania środków, które od razu odbiorą życie, nie trzeba towarzyszyć osobie, którą się uśmierca. Po prostu lekarz siedzi za biurkiem i wypisuje receptę pro euthanasia. Rozpoznał cierpienie chorego, a jego kolega potwierdził, że tu nic już nie można zrobić. Na recepcie wypisuje się ileś gramów barbituranu w roztworze wodnym i apteka musi to przygotować. W Australii lekarz Philip Nitschke podłączał kroplówkę do komputera tak, że można było otworzyć przepływ środka śmiercionośnego, jeżeli chory na komputerze napisał, że się na to zgadza (ta procedura od kilku lat jest zabroniona). Pierwsza osoba, która poprosiła o śmierć, miała twarz zniszczoną przez nowotwór. Bywa jednak, że chory nie może sam wziąć śmiertelnej dawki, bo jest porażony. Ktoś musi mu ją podać, np. rodzina. Tu wchodzi w grę rola ludzkiego sumienia, niezależnie od tego, jak ten problem w danym kraju reguluje prawo. W Polsce sparaliżowany Janusz Świtaj prosił, by mu skrócić życie. To był krzyk rozpaczy człowieka, który prosi o pomoc. Teraz on jeździ na wózku, ma własną stronę internetową, pisze artykuły… Ludzie w takich sytuacjach jak Janusz Świtaj często mają również depresję. Mózg to bardzo skomplikowana struktura, a całość procesów myślowych i satysfakcji z życia ma ścisły związek i z progiem, i z odczuwaniem bólu, i z radzeniem sobie z bólem. Czy mózg i siła woli potrafią zwalczać ból? 30 proc. osób przez kilka godzin nie odczuwa bólu związanego ze stresem czy urazem. Mój kolega, profesor anestezjologii, miał wypadek samochodowy. Doznał w nim wieloodłamowego złamania szczęki i kości jarzmowych i dziwił się, że chcą mu podać znieczulenie, skoro nic go nie boli. W takich przypadkach organizm wyrzuca olbrzymie ilości własnej morfiny, czyli endorfin, oraz katecholamin, i to jest jego mechanizm obronny przed potwornym bólem i dobre znieczulenie na parę godzin. W czasie II wojny światowej Amerykanie przebadali 200 poważnie rannych żołnierzy i okazało się, że 70 proc. z nich nic nie czuło. Myślę, że te endogenne zasoby substancji przeciwbólowych są wystarczające, by każdy ból uśmierzyć. A dlaczego nie u wszystkich dzieje się tak w stopniu dostatecznym, nie wiemy. Sportowcy znoszą niezwykły wysiłek fizyczny dzięki endorfinom. Jest teoria, że można zmniejszyć ból, stosując inne bodźce, które tłumią bodźce z miejsc obolałych. Akupresura, akupunktura mają działać właśnie w ten sposób. Placebo też może podwyższyć próg bólowy, działając na sferę emocjonalną. W naszej katedrze powstała praca na temat roli muzykoterapii w opiece paliatywnej. Są różne sposoby uśmierzania bólu, których mechanizm jeszcze nie do końca jest poznany. Cierpienia trudno uniknąć. Czy można w nim znaleźć jakiś pozafizjologiczny sens? Bywa, że chory uważa, że jego życie jest bez sensu, że stracił godność, bo jest niedołężny, ma problemy związane z połykaniem, jest mu duszno, nie widzi, ma uszkodzone zwieracze. Albo ma nowotwór twarzy lub krocza, a to są miejsca, które dotyczą naszego komunikowania się, miłości, czynności fizjologicznych. Mieliśmy chorego, który zamiast skóry i mięśni miał na plecach olbrzymią ropiejącą ranę. Ten młody człowiek był porażony do połowy. Opiekowała się nim żona poruszająca się na wózku. A on powiedział mojej rehabilitantce: „Nawet pani nie wie, jaki jestem szczęśliwy”.
Krzysztof Mroziewicz jest dziennikarzem, byłym doradcą ministra spraw zagranicznych. W latach 1996–2000 piastował funkcję ambasadora RP w Indiach, Sri Lance i Nepalu. Wśród wielu książek jego autorstwa są „Guantanamera. Korespondencja z Hawany" i „Fidelada”, w której zebrał swoje wieloletnie obserwacje i refleksje na temat Kuby.
Danuta Śmierzchalska: Ze współczesną Kubą wiążą się legendy i legendarne postaci: Che Guevara i jego słynne zdjęcie Alberta Kordy, Ernest Hemingway, słynne cygara, koktajle mojito i cuba libre, ale przede wszystkim charyzmatyczny Fidel Castro. Na czym ta charyzma polega? Krzysztof Mroziewicz: Max Weber, jeden z twórców socjologii, napisał, że charyzma to nie wrażenie, które się odbiera, patrząc na kogoś. Człowiek charyzmatyczny to taki, który zrobił coś nie do pomyślenia. Mahatma Gandhi wprowadził niedotykalnych do świątyni hinduistycznej, Fidel Castro zdobył władzę na Kubie w 12 osób, pokonując wojska Batisty po strasznej masakrze w Santiago de Cuba. Andriej Gromyko, który w sowieckiej dyplomacji pracował 48 lat, pisze w swoich pamiętnikach o Fidelu, że stał się legendą za życia, że jest to człowiek wielkiego umysłu, serca i ducha, co może powiedzieć po spotkaniach w Moskwie i Hawanie. D.Ś.: Przetrwał dziesięciu amerykańskich prezydentów, od Eisenhowera po George’a W. Busha. Obama jest jedenasty. Niezły wynik. K.M.: Z każdym z nich wiązał nadzieje na poprawę stosunków, czynił po cichu różne gesty, a jednocześnie z każdym prowadził wojnę. Jednak mało kto wie, że pierwszym, do którego się zwrócił, był Franklin Delano Roosevelt. Nastoletni Fidel wysłał do prezydenta list, gratulując mu reelekcji w 1940 r., i zadeklarował swoje poparcie dla demokracji i sprzeciw wobec komunizmu, prosząc jednocześnie o 20-dolarowy banknot na pamiątkę. Otrzymał tylko podziękowania od departamentu stanu z informacją, że pieniędzy, niestety, nie mogą mu przysłać. Sprawdź swoją wiedzę na temat Kuby D.Ś.: Zwyciężając Batistę, Castro obiecał ludziom sprawiedliwość i wolność. Entuzjazm na ulicach Hawany był zrozumiały… K.M.: Amerykańska prasa potraktowała go życzliwie, ale CIA uznała, że trzeba wyjaśnić, czy nie jest figurą w grze komunistów. Eisenhower zlecił Nixonowi nieformalne spotkanie z Fidelem. Trwało trzy godziny. Nixon był zdumiony indolencją Fidela w sprawach gospodarczych i powiedział mu, że wielki talent przywódczy to nie wszystko, a przywódca nie powinien słuchać ulicy. A Fidel w czasie tej rozmowy powtarzał, że odchodzi od demokracji na życzenie ludu. W memorandum dla Eisenhowera Nixon napisał, że Fidel odegra ogromną rolę w życiu Kuby, a może i całej Ameryki Łacińskiej, i że jest prawdopodobnie kryptokomunistą. A poza tym to megaloman i dyktator. Eisenhower zdecydował się udzielić wsparcia antycastrowskiej opozycji. Dalszą konsekwencją była blokada Kuby, a potem nieudana inwazja w Zatoce Świń. Podczas rozmowy z Kennedym w Wiedniu w 1959 r. Chruszczow powiedział mu, że Fidel nie był komunistą, że w komunistę przekształcili go Amerykanie. Ruch 26 Lipca (nazywany tak od daty ataku na koszary Moncada w Santiago de Cuba) był antydyktatorski i rewolucyjny. Ale wtedy chodziło o obalenie Batisty. Wyboru ideologii Fidel dokonał niejako pod przymusem, wepchnięty przez Stany Zjednoczone w ramiona Sowietów. D.Ś.: Podczas kryzysu rakietowego w 1962 r., gdy Chruszczow zamierzał rozmieścić rakiety na Kubie, Fidel był gotów za komunizm oddać życie – przynajmniej swojego narodu, bo jego własne miało być chronione w specjalnym bunkrze… K.M.: Fidel założył, że dojdzie do bombardowania Kuby i wysłał telegram do Chruszczowa, oferując przyjęcie ataku USA na swoją wyspę w zamian za atomowy atak ZSRR na USA. Zaoferował przy tym radzieckiemu ambasadorowi, by przeniósł się do jego bunkra dowodzenia pod Hawaną. Kubę Fidel nazywa „niezatapialnym lotniskowcem komunizmu”. W 1991 r. powiedział przed kamerą TVP, że zmiany w ZSRR i Europie Wschodniej są niszczące jak huragan, ale umacniają rewolucyjnego ducha Kubańczyków. D.Ś.: Zetknął się pan z Fidelem osobiście? Jakie robi wrażenie? K.M.: Zaskakujące jest to, że nie ma głosu mówcy. Przemawia skrzeczącym dyszkantem. Gdy w 2004 r. 78-letni Fidel runął jak długi, potykając się o betonowy stopień, okazało się, że ma zgruchotaną rzepkę. Zgodził się na operację, ale bez narkozy, tylko ze znieczuleniem miejscowym. Chciał być przytomny, bo co będzie, jak w tym czasie Bush zaatakuje wyspę? Rozgrywał przeciwko sobie – albo myślał, że rozgrywa – dwa największe mocarstwa. Raúl to nie ten numer kapelusza. Ale Kuba była dla Fidela za mała. Czytałem ostatnio, co pisze on na swoim blogu. Czytelnicy zwracają się do niego: blogero en jefe (Comandante en jefe to najwyższy dowódca). A tu on pisze śmieszne rzeczy na temat tsunami w Japonii. Pisze też felietony po 5 tys. znaków każdy na łamach Granmy, w których tłumaczy na przykład, że Kubańczycy źle zrobili, korzystając z decyzji Raúla, który wpuścił ich do sklepów, gdzie kupuje się za dolary. D.Ś.: El Comandante oddał władzę swemu przyrodniemu bratu, ale kto naprawdę rządzi dziś na Kubie? K.M.: Zrobił to, dopiero gdy okazało się, że trzeba wykonać resekcję części przewodu pokarmowego, czego już nie dało się zrobić na żywca. Ale nadal rządzi zza pleców Raúla. Gerontolodzy dbają o jego formę. D.Ś.: Zna pan Kubę od 35 lat, odkąd spędził pan tam rok jako komendant młodzieżowej brygady budowlanej. W pana tekstach o Kubie oprócz irytacji i krytyki jest też dużo fascynacji tym krajem i jego Comandante, którego w pewnym stopniu pan docenia. K.M.: Fidel stwierdził, że na Kubie nie ma kto leczyć ludzi. Zaczął kształcić lekarzy, którzy potem robili fantastyczne rzeczy na misjach w Wenezueli, Angoli, Algierii. Na ochronę zdrowia wydaje się na Kubie ogromne pieniądze, Fidel dba o to osobiście (tak jak o sportowców). Kiedy w Nowy Orlean uderzył huragan Katrina, Fidel zaproponował George’owi W. Bushowi, że wyśle na miejsce 1600 lekarzy. Bush oferty nie przyjął. Po rewolucji rozpoczął się złoty wiek kubańskiej kinematografii. Międzynarodowy instytut filmowy w San Antonio de los Banos niedaleko Hawany, uniwersytet wspierany m.in. przez Gabriela Garcię Márqueza, który jeszcze niedawno prowadził tam warsztaty, wykształcił tysiące studentów. Jest tam archiwum ze wszystkimi chyba filmami, jakie nakręcono na świecie. Na Kubie nie ma analfabetów, młodzież się kształci, choć nie ma pracy. Fidelowi wyrwało się kiedyś podczas przemówienia, że choć Bush oskarżył Kubę o promowanie seksturystyki, bo na każdym kroku działają tam prostytutki (zresztą karane więzieniem), to są to najbardziej wykształcone prostytutki na świecie. D.Ś.: Dlaczego tak niewiele wynika z tego dla Kubańczyków? K.M.: Castro zmarnował cały potencjał, jakim dysponował po zwycięstwie swojej rewolucji. Za jego sprawą Kuba stała się liderem Latynoameryki. Pokazała, że można sobie poradzić z Wielkim Bratem zza Zatoki Meksykańskiej. Duch rewolucji kubańskiej był inspirujący w koloniach belgijskich, francuskich i portugalskich w Afryce. Kubańczycy jako doradcy byli obecni w Nikaragui, Kolumbii, Chile, Brazylii, Urugwaju, Argentynie, Boliwii, Peru. Tymczasem rezultat jest taki, że kraje latynoamerykańskie mają dziś rządy lewicy, ale nie kubańskiej, a demokratycznej. Wenezuela Cháveza jest wyjątkiem. Dla lewicy latynoamerykańskiej Kuba nie jest już wzorem, natomiast w krajach afrykańskich, gdzie walczyły wojska Fidela, owoce tej walki zbierają dziś Chiny, które wszędzie tam doradzają, inwestują i sprzedają swoją produkcję. I nie ma już konfliktów, w których Kuba mogłaby uczestniczyć jako arbiter. Fidel doprowadził też swój kraj do gospodarczej ruiny. Kuba była trzecim krajem Ameryki Łacińskiej, a jest dwudziestym pierwszym. Kuba to kraj wielkości jednej trzeciej Polski, ma od nas prawie cztery razy mniej ludności. Produkt krajowy brutto mamy pięć razy większy niż Kuba, a dochód per capita według parytetu siły nabywczej wynosi 22000 dol. Na Kubie ok. 1200 dol. U nas średnia płaca to ok. 3900 zł, na Kubie 18 dol., czyli ok. 50 zł. Gdzie znikają pozostałe pieniądze…? D.Ś.: Z czego pochodzi dochód Kuby? K.M.: Z turystyki, ponad 74 proc. Tu się Fidel załamał i odstąpił od swojej doktryny. Kupiono w Chinach tysiące wygodnych, klimatyzowanych autobusów, które wożą turystów – rocznie ok. 2 mln ludzi – po całej Kubie. Można pojechać, gdzie się chce. Ale i tak można zobaczyć tylko to, co zechcą pokazać. Turystyka to jest chyba jedyne źródło utrzymania reżimu, bo nie kraju. A to jest taka ziemia, że wetknięty w nią parasol następnego dnia da pomarańcze. To są tak urodzajne gleby, że gdyby poszli chińską drogą Deng Xiaopinga, to Kuba mogłaby być takimi „Chinami” na Karaibach, mogłaby żywić pół Meksyku. D.Ś.: Gdyby była własność prywatna. K.M.: Własność prywatna jest przeciwieństwem socjalizmu, więc nie mogło jej być. Fidel trzyma się tej doktryny. Moim zdaniem nie wie, co ma zrobić z tą wspaniałą wyspą, którą zdobył. Większość terenów uprawnych należy do państwa, a są to ziemie zniszczone przez monokulturę trzciny cukrowej, ich rewitalizacja potrwa. Na Kubie, nazywanej kiedyś cukrowym Kuwejtem, cukier jest dziś na kartki. D.Ś.: Raúl zapowiedział reformy. K.M.: Mówią o nich reformierdas. W hawańskim slangu znaczy to g… nie reformy. Można już np. mieć telefon komórkowy. Co z tego, skoro on kosztuje tysiąc dolarów. Zresztą rząd raczej blokuje to, co wcześniej zainicjował. Wicepremier i minister gospodarki Marino Murillo oświadczył: „To nie reformy, ale aktualizacja modelu kubańskiego. A model to socjalizm w konflikcie z własnością prywatną. Nie oddamy własności”. I nie oddają. Wydzierżawiono milion hektarów stu tysiącom rodzin, zapewne pod wpływem reform Deng Xiaopinga w Chinach. Jednak potrzebne byłoby chińskie podejście do rolnictwa, czyli część produkcji trzeba oddać państwu, a nadwyżkę można sprzedać na wolnym rynku. Ale na Kubie nie ma wolnego rynku. Zagranicznym agrobiznesmenom, głównie z Chile, którym pozwolono przez jakiś czas prowadzić firmy, cofnięto 14 licencji za działalność niezgodną z prawem. W Hawanie znaleziono ich trupy. Kuba importuje większość produktów spożywczych. Idzie na to 20 proc. jej zdolności importowych, jak dowodzi ekonomista dysydent Espinosa Chepe. Mimo oficjalnej blokady z USA sprowadza m.in. kukurydzę, pszenicę, soję, kurczaki. To wszystko można byłoby uprawiać i hodować na miejscu. Można by łowić ryby i owoce morza, ale trzeba mieć łódź i wędkę. Ale jak się ma łódź, to się płynie na Florydę, a nie na połów. Ludzie ciągle uciekają z Kuby. Prawie 900 tys. wyemigrowało do USA. D.Ś.: Trudno sobie wyobrazić kraj żyjący z turystyki, gdzie nie byłoby prywatnego sektora usług… K.M.: Prywatyzuje się „nieefektywne usługi państwowe”. W dzierżawę oddawane są taksówki czy mała gastronomia. Powołano aż 12 komisji parlamentu, by przeanalizować skutki tych reform. Oczywiście można też wydzierżawić salon fryzjerski (gdzie sprzątaczka pochodząca z Komitetu Obrony Rewolucji wiele potrafi usłyszeć i donieść, gdzie trzeba) albo salon masażu, ale salony „masażu” są w Hawanie na każdym kroku. D.Ś.: Za czasów Batisty, gdy faktycznie rządził Kubą Meyer Lansky, ten kraj był seksualnym zapleczem Florydy. Hawaną rządziła mafia. K.M.: 22 grudnia 1946 r. w hotelu Nacional odbył się największy w historii mafii zjazd ojców chrzestnych. Prezydował Meyer Lansky, który w 1952 r. zaproponował Carlosowi Prío Socarrásowi 250 tys. dolarów za ustąpienie z funkcji prezydenta na rzecz Fulgencio Batisty. Ten zaś zaoferował Lansky’emu 25 tys. dolarów rocznie za pełnienie nieformalnej funkcji ministra ds. hazardu. Każdy, kto zainwestował milion dolarów w hotel lub 250 tys. w nocny klub, otrzymał licencję i 10 proc. ulgi celnej za sprowadzane na rzecz tych inwestycji towary. Sam Batista dostawał procent od obrotów jednorękich bandytów. W ciągu roku ponad milion dolarów. Po wkroczeniu powstańców do Hawany Fidel zlikwidował kasyna. Teraz mafia rosyjska tylko czeka na to, aby zająć Hawanę. Z nieoficjalnych statystyk wynika, że na wyspie żyje nawet kilka tysięcy rosyjskich imigrantów. W stacji podsłuchów SIGINT na przedmieściach Hawany pracowały tysiące rosyjskich specjalistów. Część z nich została w Hawanie, założyła tam rodziny. W 2008 r. w otwarciu pierwszej rosyjskiej cerkwi prawosławnej w Starej Hawanie uczestniczył prezydent Miedwiediew. D.Ś.: Hawana. Miasto magiczne. „Miasto utracone”, jak ją nazwał w swoim filmie Kubańczyk z pochodzenia Andy Garcia. K.M.: Gdy ostatnio byłem na Kubie, ksiądz Andrzej Borowiec, polski salezjanin, zaprosił mnie do Starej Hawany i wyprowadził na dach budynku, w którym mieszkał. Zobaczyłem taki obraz: parterowy dom, nie ma ściany, na sznurku wisi prześcieradło, bo Kubańczycy bardzo dbają o czystość, nawet jak nie ma wody. W tym domu żyje czteropokoleniowa rodzina. Dziadkowie siedzą na ulicy do rana, by młodzi mogli się wyspać i pójść do pracy (której nie ma) i do szkoły (szkoły jeszcze są). Przed laty poszedłem w Hawanie do katedry z XVI w. i byłem świadkiem takiej sceny: podchodzi starszy człowiek, siwy, w kolejce po opłatek. Ksiądz mu go podaje, ale pyta: „A byłeś u spowiedzi?”. „U jakiej spowiedzi?”. „Przecież wiesz, że po komunię trzeba przyjść po spowiedzi”. „Ja nie wiem, co to jest spowiedź”. „To po coś tu przyszedł?”. „Bo widziałem, że tu można coś zjeść”. D.Ś.: Ale pisze się, że Hawana się odradza, płyną pieniądze z UNESCO. K.M.: Tak, w Hawanie są architektoniczne cuda, które trzeba ratować. Władze w tym nie przeszkadzają. Prowadzi się renowację na niespotykaną wcześniej skalę. Przy bulwarze Malecón, najdłuższym na świecie, podnosi się kamienice z kompletnej ruiny. Restauruje się aleję Paseo del Prado. Czasem trzeba wykwaterować lokatorów, by można było odtworzyć fasady, podwórka, a nawet wnętrza. D.Ś.: Co będzie, gdy zabraknie Fidela? K.M.: Jest to pytanie, które sobie zadają analitycy, oficerowie wywiadów, ludzie w Białym Domu. Musi się wyłonić ktoś z kręgów, które władają Kubą. Był kiedyś wspaniały następca, generał Ochoa, ale został rozstrzelany. Kiedyś pisałem, że w momencie, kiedy się pojawi wiadomość o śmierci Fidela, pierwszy oficer stojący obok Raúla strzeli mu w łeb. Ale że nie można wejść do pałacu prezydenckiego z bronią, trzeba zabić w inny sposób. Doliczono się 638 zamachów na życie Fidela. W jego ochronie był szef wywiadu Fabio Escalante. Wiedział pięć minut wcześniej, kto za chwilę zapali cygaro. D.Ś.: Sławną cohibę…? K.M.: Jeden dymek cohiby i wiadomo, co to jest Kuba. I wcale nie jest tak, że Kubanki zwijają cygara na udach. To jeszcze jedna legenda – turystyczna. Widziałem w Partagás starowinkę, która siedziała w oknie wystawowym firmy Partagás, żeby turyści mogli zobaczyć, jak powstają cygara. I niespecjalnie zwracając uwagę na tych, którzy się jej przyglądali, wybierała żyłki z dużych liści tytoniu i odkładała na bok, bo przeszkadzają przy zwijaniu. Z resztek tytoniu Partagása robi się bardzo mocne papierosy w bibułce. Na Kubie nie można palić innego papierosa niż partagás, bo żeby palić ligeros (słabe), z delikatniejszego tytoniu, trzeba wciąż mieć pod ręką pudełko zapałek albo zapalniczkę. A gdzie znaleźć w Hawanie zapalniczkę?
Profesor Jolanta Sierakowska-Dyndo jest orientalistką, znawczynią kultury i nowożytnej historii Iranu i Afganistanu. Pracuje na Uniwersytecie Warszawskim.
Danuta Śmierzchalska: Co na temat pozycji kobiet w społeczeństwie mówi Koran? Prof. Jolanta Sierakowska-Dyndo: Nie ma tu jasnego obrazu, bo Koran jest księgą objawioną i jako taka – niejednoznaczną. Musi podlegać interpretacji. Podobnie jak sunna, czyli tradycja, będąca zapisem zachowań i wypowiedzi Proroka. O ile w pierwszym okresie w rozwoju islamu wszystko było jasne, to później świat muzułmański szybko zaczął się zmieniać. Muzułmanie kontrolowali ogromne obszary i ich religia nałożyła się na rozmaite lokalne tradycje. Rozwijało się prawo muzułmańskie, oparte m.in. na interpretacji Koranu i hadisów. Powstały różne szkoły prawne, tradycjonalistyczne i bardziej otwarte, o charakterze spekulatywnym. Dla ludzi Zachodu wolność i indywidualizm to wartości podstawowe. Na Wschodzie najważniejsza jest grupa, społeczność, której interesy wspiera religia. Liczy się umma, wspólnota, a kobieta i mężczyzna pełnią w niej różne funkcje. Różnią się, ale są komplementarni i równi wobec Boga. Święta księga i tradycja postrzegają człowieka jako część społeczeństwa, a przepisy, nakazy i zakazy w nich zawarte mają chronić to społeczeństwo przed degradacją. D.Ś.: Z czego zatem wynika fakt, że w społecznościach muzułmańskich kobiety są podporządkowane mężczyznom? J. S.-D.: W Koranie i w hadisach jest zapisane, że to mężczyzna ma obowiązek utrzymania rodziny. Aby przetrwała, miała dzieci i dobrze je wychowała. Mężczyźni często pojmują to jako konieczność narzucenia kobietom silnych ograniczeń, tak jak w Arabii Saudyjskiej. Odpowiedzialność za rodzinę jest dużym ciężarem. Afgańczycy, kiedy już nie mogą sobie z tym poradzić, bo jest wojna, głód, nie ma pracy, nierzadko mówią, że w następnym wcieleniu woleliby się urodzić kobietami. D.Ś.: Bo kobieta musi „tylko” urodzić dzieci i tworzyć dom? J. S.-D.: To są wzory, które znajdziemy w każdej kulturze, bo wynikają z biologii. Ciekawie mówił o tym muzułmański filozof Seyyed Hosejn Nasr, że prawo dziecka do pełnoetatowej matki, a nie opiekunki czy żłobka, jest bardziej istotne niż wiele innych uznawanych dzisiaj praw. Rozwój islamu i rozwój historyczny prowadził jednak do tego, że tę zasadę próbowano interpretować również w taki sposób, że kobieta jest zależna od mężczyzny. Tymczasem zawierając małżeństwo, dostaje ona mahr (w Iranie mahrije) – dar od męża. Jest to uznanie jej wartości i roli, jaką będzie spełniać w rodzinie. Ten majątek staje się własnością kobiety, którą sama zarządza. W zamożnych rodzinach oznacza to sporą finansową niezależność. Bywa, że to mężczyźni są w trudnej sytuacji, bo mahr często teraz wypłaca się w złotych monetach i są to sumy dochodzące nawet do 500 tys. dolarów. D.Ś.: Od czego zależy wysokość mahru? J. S.-D.: Bierze się pod uwagę, czy kobieta jest wykształcona, z jakiej rodziny pochodzi, jakie ma zdolności, czy jest piękna, a więc czy jest gwarancja, że jej dzieci też będą piękne. A jeśli ona spełnia te wymogi, jej rodzina może żądać wysokiej kwoty. Teraz w Iranie jest taka moda, że liczy się data urodzenia kobiety – jeśli to na przykład rok 1367 hidżry (kalendarza muzułmańskiego), to tyle się jej należy złotych monet (w przeliczeniu to jest ok. 375 tysięcy dolarów). Jest to problem, o którym rozpisują się tamtejsze gazety. W wielu krajach mahr bywa tak wysoki, że kobiety się rozwodzą, bo jest to dla nich sposób na zarobienie pieniędzy. D.Ś.: Muzułmankom nie jest chyba łatwo dostać rozwód? J. S.-D.: To prawda, bo społeczeństwo chroni rodzinę ze względu na dzieci. Poza tym krzywdzące są dla nich prawa, które mówią, że w przypadku rozwodu do drugiego roku życia chłopiec zostaje z matką, a potem przechodzi pod opiekę ojca. Dziewczynka zostaje z matką do siódmego roku życia. Matki, które się rozwodzą, z inicjatywy własnej lub męża, przeżywają tragedie, bo odbierane są im dzieci. Ale trzeba brać pod uwagę, że za utrzymanie dzieci odpowiada mąż. Czasem mężczyźni zgadzają się oddać dziecko byłej żonie, ale sądy – nie. Dziś Iranki bardzo zabiegają o zmianę tego prawa i sędziowie często wydają decyzje korzystne dla kobiet, jeśli jest gwarancja, że matka zarabia, będzie w stanie utrzymać dziecko. D.Ś.: O prawa kobiet walczy tam Szirin Ebadi, laureatka pokojowej Nagrody Nobla w 2003 r. J. S.-D.: Nie tylko ona. Jest w Iranie ruch kobiet domagających się praw, wynikających z faktu, że społeczeństwo się zmieniło i że trzymanie się starych reguł jest krzywdzące. Dziś w tym kraju kobiety stanowią prawie 60 proc. studentów na uniwersytetach. Nawet propaganda irańska mówi o tym, że kobieta wykształcona jest lepszą matką. To się zaczęło po rewolucji muzułmańskiej, którą kobiety mocno poparły. Trudno je teraz odesłać do domu. D.Ś.: Jak to możliwe, że ruch feministyczny istnieje w kraju, w którym tak silną władzę mają muzułmańscy duchowni? J. S.-D.: Często kobiety w hedżabie (po arabsku – hidżabie), czyli muzułmanki pielęgnujące zasady islamu, publicznie na konferencjach domagają się swoich praw. Iranki nie działają wbrew hedżabowi i w sprawę emancypacji nie mieszają religii. One mają świadomość, że decyzje mężczyzn wynikają nie z zapisów w Koranie, tylko z powoływania się na coś, czego w nim nie ma, czyli na interpretację przyjętą przez muzułmańskich uczonych. Kobiety znalazły jednak rozwiązanie. Otóż do umów obowiązkowych przy zawieraniu małżeństwa wpisuje się różne warunki: na przykład że mąż wyraża zgodę na kształcenie żony, na jej samodzielne wyjazdy, w przypadku rozwodu na opiekę nad dzieckiem. Na to, czego tradycja dotychczas zakazywała. A umowa musi być zrealizowana, i to we wszystkich punktach. Kobieta ma prawo wystąpić o rozwód, jako powód podając na przykład, że mąż obniża jej poziom życia. Bo on ma obowiązek zapewniania jej warunków nie gorszych niż te, które miała w domu. D.Ś.: Wiele Iranek pracuje. Widziałam film dokumentalny, w którym pokazano kobiecy oddział straży pożarnej! J. S.-D.: W Iranie bardzo dużo kobiet ma wykształcenie i piastuje wysokie stanowiska. Jednak celem zawarcia małżeństwa pozostaje potomstwo. Najważniejsze jest jego wychowanie i wykształcenie, a nie samorealizacja matki w innej roli życiowej. Jej praca zawodowa nie może szkodzić wychowaniu dzieci. Z kolei akcent położony na rolę matki sprawia, że w domu kobiety, szczególnie matki, mają bardzo silną pozycję. I swoje prawa. Wizyty u fryzjera, kosmetyczki, wszelkie zabiegi pielęgnacyjne, spotkania z koleżankami są ich przywilejami, zwłaszcza w miastach. Gdy mąż przychodzi do domu, żona opowiada mu, co słychać w świecie, gdzie bywa itd. Czyli kobiety mogą realizować się, ale głównie w swoim środowisku. D.Ś.: Czy to im wystarcza? J. S.-D.: Wszystko zależy od poziomu rozwoju społecznego. Kobiecie żyjącej na wsi musi wystarczać, bo nie ma innych możliwości. Jeśli nie zawarła tego w umowie, nie wolno jej samej podróżować, bo ktoś może ją zaczepić, zobaczyć bez czadoru albo bez chusty, a to przyniesie dyshonor rodzinie. Zwłaszcza w Afganistanie, w tym bardzo tradycyjnym społeczeństwie. Za takie sytuacje jest odpowiedzialny mężczyzna, zła opinia o kobiecie jest złą opinią o nim. Właśnie dlatego zamyka ją w domu, żeby się nie zdarzyło coś, co przyniesie hańbę jemu i rodzinie. Co nie znaczy, że nie można tam mówić o seksualności kobiet, o miłościach, uczestnictwie w świętach. W pasztuńskim systemie wartości kobiety zawsze miały swoje prawa. Podkreśla się w nim szacunek, jaki się należy kobiecie. D.Ś.: Czemu więc Afgańczycy są tak okrutni wobec kobiet? Bibi Aisza, której obcięto nos i uszy za ucieczkę od męża, to przykład. J. S.-D.: Okrucieństwo nie jest cechą Afgańczyków. Owszem, bardzo silne są tam tradycje plemienne, ale one do takich okrucieństw dopuszczały tylko w skrajnych wypadkach. Na Afgańczyków bardzo negatywny wpływ ma 30 lat wojny, która zdemoralizowała społeczeństwo. Poniosło ono straty nie tylko ekonomiczne, ale także psychiczne, emocjonalne. Tkanka społeczna została zrujnowana, a to często rodzi agresywne zachowania mężczyzn. Oni nierzadko całe życie spędzili na wojnie. Jest w nich agresja, która uwalnia się po powrocie do domu. Niepodporządkowanie się ich woli jest karane metodami wojennymi. D.Ś.: A Afganki? Zdejmą burki, które tak bulwersują ludzi Zachodu? J. S.-D.: Noszenie burek przez Afganki nie jest zwyczajem dawnym. Pojawiło się razem z cudzoziemcami, Brytyjczykami, którzy zaczepiali kobiety w miastach. I burki to był ich wybór. Dziś także większość nie zdjęłaby zasłony ze względów obyczajowych, z uwagi na mężów i ich honor. Podobnie było w Iranie w 1936 r., gdy Reza Szah Pahlawi, ojciec ostatniego cesarza, nakazał kobietom zdjąć czadory. Niektóre przez wiele lat nie wychodziły na ulice i nie chodziły do łaźni, bo tam czekali strażnicy, którzy zmuszali je do zdjęcia zasłony albo ją obcinali. A bez czadorów one czuły się nagie. Za panowania Mohammada Rezy Pahlawiego zdejmowały zasłony, ale z kolei przed rewolucją muzułmańską same je zakładały jako symbol, formę protestu. D.Ś.: Dlaczego poparły rewolucję muzułmańską? J. S.-D.: Ta rewolucja miała charakter społeczno-kulturowy, nie tylko polityczny. Wystarczy poczytać pamiętniki cesarzowej Farah Diby, w których opisuje lata 60. w Iranie, gdy zachodnie wzory życia próbowano zbyt szybko zaszczepić w muzułmańskim społeczeństwie. Farah Diba wspomina w swojej książce festiwal teatralny, brała w nim udział m.in. Polska. Rzecz się działa w Szirazie, to jest miasto bardzo tradycyjne, pielęgnujące muzułmański system wartości. Spektakle odbywały się też na ulicach i jedna ze sztuk przedstawiała scenę gwałtu czy przemocy na kobiecie. Taka scena była nie do przyjęcia nawet dla elit irańskich. Zaalarmowano w tej sprawie szacha. Już wtedy zaczął kiełkować sprzeciw duchowieństwa muzułmańskiego między innymi przeciwko prozachodniej polityce Iranu. D.Ś.: Wtedy zderzyły się dwa całkowicie obce sobie światy. J. S.-D.: W latach 60. trwała silna ekspansja kultury zachodniej na wschód. O ile w miastach to jeszcze było akceptowane, o tyle na prowincji tradycyjne środowiska źle przyjmowały nowe wzory i systemy wartości. Na to nałożyły się problemy ekonomiczne, a także arogancja Zachodu wyrażająca się w lekceważeniu społecznej wyobraźni oraz siły w niej zawartej. Za fasadą nowoczesności krył się człowiek wychowywany w innym duchu. D.Ś.: Podobnie jest w Afganistanie? J. S.-D.: Przenoszenie tam wzorów demokratycznych i oczekiwanie od kobiet, że nagle zmieni się ich sposób myślenia o swojej roli, jest nie do zrealizowania. Oglądałam w afgańskiej telewizji program zrobiony na wzór zachodni, rodzaj konkursu. Startowali w nim teoretyczni kandydaci na prezydenta, w tym kobiety, głównie Hazarki. Wygrał chłopiec, przegrała kobieta, która bardzo to przeżywała. Zastanawiałam się wtedy, co będzie, gdy wróci do domu, bo to nie ona poniosła klęskę, ale cała jej rodzina, a nawet grupa etniczna, której jest częścią. Pokazywano też film o prawach człowieka i jeden z Afgańczyków, powiedział w nim: „Mówicie o prawach człowieka, ale kto wam pozwolił sfotografować twarz dziewczynki? Pokazana bez zasłony utraciła cześć. Oglądają ją wszyscy ludzie w Kabulu. Wy to zrobiliście dla pieniędzy, by mieć zdjęcie, a jej złamaliście życie. Jej rodzina też jest w trudnej sytuacji”. Jeśli kobieta jest częścią honoru, to naruszanie tych reguł jest bardzo ryzykowne. D.Ś.: Jednak Afganki mają prawo uczyć się i pracować. Problem w tym, że nie mają gdzie. J. S.-D.: Pewna Niemka zakładała w Afganistanie szpital i poszukiwała do niego wykształconych pielęgniarek. Okazało się, że kobieta, którą chciała zatrudnić, nie może pracować w wiosce, gdzie wybudowano szpital, bo nie ma jak do niej dojechać. Tymczasem dziadek tej pielęgniarki mówił, że nie może jej puścić samej przez wioskę, bo ktoś na nią źle spojrzy, ktoś jej powie złe słowo, jakiś wyrostek rzuci w nią kamieniem, a przecież to jest ogromny dyshonor. On, jako mężczyzna, nie może na to pozwolić. Stanęło na tym, że starzec codziennie ją odprowadzał (a była to daleka droga) i czekał na nią w szpitalu, aż skończy pracę. Gdyby kobieta zlekceważyła jego zdanie, przyniosłaby rodzinie wstyd, a jemu utratę honoru. I takie są dylematy tych ludzi. D.Ś.: Jaki jest stosunek islamu do antykoncepcji? J. S.-D.: Islam dopuszcza antykoncepcję, choć w tej kwestii zdania uczonych muzułmańskich też są rozbieżne. W Iranie jeszcze za czasów szacha, kiedy był gwałtowny przyrost naturalny, zaczęto promować program planowania rodziny. Potem, po rewolucji muzułmańskiej, zwłaszcza w czasie wojny z Irakiem, prowadzono politykę pronatalistyczną. Ze względu jednak na zwiększony przyrost naturalny powrócono do wcześniejszej polityki i dziś każdy student musi zaliczyć jeden semestr planowania rodziny. Stosuje się środki antykoncepcyjne, w ograniczonym stopniu dopuszczalna jest aborcja. Ajatollahowie wypowiadają się też w różny sposób na temat zapłodnienia in vitro. Przedmałżeńskie relacje są według Koranu niedopuszczalne, ale istnieją też chirurgiczne sposoby powrotu do dziewictwa, popularne w całym świecie muzułmańskim. Zawarcie małżeństwa wciąż jest sprawą bardzo ważną nie tylko dla kobiety, ale dla całej rodziny. Kobieta niezamężna to ciężar dla krewnych i jej pozycja nie jest dobra. D.Ś.: Dlatego nie buntują się kobiety w bogatej Arabii Saudyjskiej? J. S.-D.: Pewnie dlatego, że mają coś w zamian. Kraj wzbogacił się tak szybko, że arabskie rodziny w jednym pokoleniu stały się bardzo zamożne, mogą sobie pozwolić na luksus. Kobiety mają tam wygodne życie, więc niby przeciw czemu miałyby się buntować? Sytuacja zmieni się, kiedy poprzez edukację, a tym samym rozwój docenią inne wartości, takie jak swoboda wyboru, niezależność, samodzielność, w końcu wolność. Przecież nigdzie w Koranie nie jest napisane, że kobieta musi zasłaniać twarz. D.Ś.: W Europie powodem buntu bywa chusta, którą jedne muzułmanki chcą nosić wbrew prawu obowiązującemu w danym państwie, a inne przeciwnie – odrzucają wbrew nakazom rodziny. J. S.-D.: Europa dzieli ludzi. Ci, którzy przyjechali tu do pracy, na ogół są obywatelami gorszej kategorii. Dotyczy to także ich dzieci, które urodziły się w nowym kraju. To rodzi bunt przeciwko państwu i powrót do tradycji, w której byli wychowani rodzice, i do religijności. Islam mówi przecież o sprawiedliwości społecznej i równości wobec Boga. Ateistyczny Zachód jest dla muzułmanów niezrozumiały, dekadencki. Izolują się we własnym kręgu. D.Ś.: Czy jest szansa, że kobiety w świecie muzułmańskim wywalczą sobie pozycję równą mężczyznom? J. S.-D.: To nie mężczyzn trzeba zmienić, ale matki, by inaczej wychowywały dzieci. Bo kobiety bywają bardzo ortodoksyjne i wymagające wobec siebie i innych kobiet. I to muzułmańskie matki kształtują mężczyzn. Wystarczy poczytać pamiętniki wielkich postaci, np. irańskiego premiera Mossadeka. To matka bardzo silnie go wspierała, podtrzymywała na duchu w trudnych chwilach. We wspomnieniach wszystkich tych mężczyzn matka jest zawsze najważniejszą osobą. Być może nowe pokolenia kobiet, wykształconych na uniwersytetach, będą motorem zmian społecznych.
Owocowy konkurs miss - wywiad z Prof. Franciszkiem Adamickim
Prof. Franciszek Adamicki, z wykształcenia warzywnik, kieruje Instytutem Ogrodnictwa w Skierniewicach. Jest wiceprzewodniczącym Komitetu Nauk Ogrodniczych PAN oraz sekretarzem European Onion Association, a także członkiem Rady Gospodarki Żywnościowej przy Ministrze Rolnictwa.
Wiesław Michnikowski śpiewał przed laty: Addio, pomidory, słoneczka zachodzące za mój zimowy stół. Znikały jesienią ze sklepów, ale miały wyborny smak. Dlaczego odmiany, które dziś kupujemy przez cały rok, nie wytrzymują z tamtymi porównania? Pomidory uprawiane w pełnym słońcu, na polu, zawierają więcej cukru i barwnika – likopenu, dlatego są smaczniejsze i czerwieńsze niż uprawiane w szklarniach albo namiotach foliowych. Nie bez znaczenia jest też sposób nawożenia. W latach 80. z kolegą uprawialiśmy pomidory w namiotach foliowych, stosując do nawożenia tradycyjne nawozy organiczne – obornik i gnojówkę. Ludzie czekali na te nasze pomidory, bo miały wspaniały smak i zapach. Gdy zaczęliśmy uprawiać je w pierścieniach wypełnionych substratem i stosować nawożenie wyłącznie mineralne, ich smak się pogorszył. Niestety uprawa przez dwa lata na tym samym terenie powoduje nagromadzenie się szkodników glebowych i wywołuje dużo różnych chorób, dlatego albo trzeba zmieniać teren, albo izolować roślinę od naturalnego podłoża. Czy pomidor uprawiany na włóknie kokosowym i zmuszany do owocowania bez przerwy przez cały rok nie jest zbyt zestresowany, by wydać smaczne owoce? Dawniej, gdy plon pomidorów z 1 metra szklarni wynosił 10–15 kg, producent zarabiał krocie. Obecnie nie pokryłoby to nawet kosztów produkcji. Zbiory muszą wynosić ok. 50, 60 czy więcej kilogramów z metra. Dzięki nowoczesnej technice i komputeryzacji dostarcza się roślinie w płynnych pożywkach wszystkie składniki potrzebne do wydania plonu. Zapewnia się jej również odpowiednią ilość światła niezbędnego do fotosyntezy. Skład chemiczny pomidorów uprawianych na matach z wełny mineralnej czy kokosu jest identyczny jak rosnących na podłożu tradycyjnym. A jednak pomidory uprawiane w gruncie przy nawożeniu organicznym przynajmniej dla mnie mają lepszy smak. Ale tych polowych – małych, nierównych – w sklepach nie znajdziemy… Uprawia się odmiany specjalnie wyhodowane, twarde, które będą znosiły zbiór, transport, sortowanie i pakowanie mechaniczne. Można je przewieźć bez obawy uszkodzeń mechanicznych tysiące kilometrów. Będą potem leżały w supermarketach i jak się je przyniesie do domu, będą twarde i nie zawsze całkowicie dojrzałe, bo zawierają geny opóźnionego dojrzewania. A owoc pomidora jest najsmaczniejszy, gdy całkowicie dojrzeje na roślinie. Dla producenta to za późno na zbiór, zrywa je więc, kiedy dojrzewanie dopiero się rozpoczyna. Tymczasem dojrzewanie pozbiorcze przebiega w innych warunkach niż na roślinie, wobec czego również smak nie zawsze jest odpowiedni. Czy istnieją sposoby przyspieszania dojrzewania owoców? Swego czasu w Polsce zezwolono na gazowanie pomidorów etylenem, zwłaszcza na wiosnę, żeby uzyskać jak najwcześniej dobrze wybarwione, czerwone owoce. Ale to jest niebezpieczny gaz, bo przy pewnej granicy stężenia w pomieszczeniu jest wybuchowy i zdarzały się wypadki śmiertelne. Dlatego obecnie w Polsce stosowanie etylenu jest niedozwolone. Wolno natomiast opryskiwać rośliny ethrelem, substancją, która zwiększa intensywność oddychania i przyspiesza dojrzewanie, ale tylko dla ułatwienia mechanicznego zbioru i przy pomidorach przeznaczonych dla przemysłu przetwórczego. Stosuje się go wówczas, kiedy 60 proc. owoców na plantacji już jest dojrzałych i trzeba przyspieszyć dojrzewanie pozostałych. Wspominamy dawny smak pomidorów, a gdzie się podziały takie jabłka, jak: kosztele, malinówki, antonówki, złote renety? Są nadal uprawiane, ale tylko w sadach ekologicznych. Dlaczego nie na wielką skalę? Bo kosztele, malinówki owocowały przemiennie – co drugi rok. W dodatku drzewa były duże i żeby zbierać owoce, trzeba było używać drabiny. Niektóre też nie przechowywały się dobrze. A że ich smak nam odpowiadał? Okazuje się, że nie wszystkim. Według badań konsumenci chcą jabłek twardych i soczystych, więc produkcja dostosowuje się do ich oczekiwań. Także handel wymaga owoców o dużej twardości, równomiernym wybarwieniu, trwałości przechowalniczej. To wszystko cechy ważne dla zbioru, transportu i długotrwałego przechowywania w kontrolowanej atmosferze. A tamte jabłka niestety nie spełniają tych wszystkich wymagań. Zniknęły nawet McIntoshe, którymi zalał kiedyś rynek prof. Szczepan Pieniążek… McIntosh miał wiele zalet – wspaniały smak, dużą plenność, wytrzymałość na mróz, ale był wrażliwy na parcha i wymagał dużo oprysków. Przestał być uprawiany, gdy wyhodowano odmiany odporniejsze na parcha. Sad zakłada się raz na 10–15 lat, więc wymaga to dużych nakładów inwestycyjnych. Producenci muszą myśleć, jakie odmiany będą sprzedawane w przyszłości. Dziś najbardziej opłacalne są Golden Delicious, Ligol, Gala i Pinova, Jonagold i Idared. One też trafiają na eksport. Pozostałe odmiany są mniej opłacalne, bo albo dają słabszy plon, albo są mniej dorodne. Rynek oczekuje od owoców i warzyw nie tylko dobrego smaku, ale i urody. Czasem wydaje się, że to ona jest ważniejsza… Dziś wszystkie jabłka są automatycznie sortowane i pakowane przez maszyny – owoce muszą być jednolite pod względem wielkości, masy i zabarwienia. W 20-kilogramowym opakowaniu wszystkie jabłka są do siebie podobne i mają naklejone nalepki. Śmiejemy się z unijnych standardów określających stopień zakrzywienia banana… To normy, od których już się odchodzi. Ale nie były tak całkiem nierozsądne, bo maszyna do sortowania np. ogórków czy bananów, albo ich pakowania, może nie poradzić sobie ze zbyt dużą krzywizną. Na szczęście tych nonsensów w normach jest już coraz mniej, chociaż marchew zaliczono do owoców. Ale nie musi być pomarańczowa? Uprawia się marchew o różnych barwach. Może być nie tylko pomarańczowa, ale i biała, żółta, fioletowa, czarna. Taka marchew jest bardzo dekoracyjna, szczególnie przy produkcji mrożonek czy w sałatkach. Coraz więcej jest takich nietypowych odmian, choć jeszcze nie uprawia się ich masowo, bo producent nie sprzeda hurtowo np. 200 ton ciemnej marchwi. Niemniej na dniach otwartych firm hodowlanych można spotkać tego typu warzywa. Do czego służy bank genów roślin uprawnych? Pozwala na zwiększenie bioróżnorodności. Gromadzimy w nim i przechowujemy nasiona wszystkich odmian, które nie są już u nas uprawiane, i co pewien czas je rozmnażamy. Wykorzystują je hodowcy, także z zagranicy. Pracownicy naszego banku genów jeżdżą po wsiach i odnajdują odmiany, nieraz uzyskane w ogródkach działkowych czy przydomowych, które charakteryzują się specyficznymi cechami: dobrym zabarwieniem, smakiem, odpornością na choroby, w przypadku owoców odpowiednią twardością. Zbieramy wszystko i opisujemy pod względem botanicznym i morfologicznym. Centralny bank genów znajduje się w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie. Jak dużo tych odmian jest w zasobach banku? Tysiące, zwłaszcza tych, które przestają być uprawiane na skalę towarową. To są odmiany warzyw i roślin sadowniczych. Np. popularna kiedyś kapusta Kamienna Głowa. Doskonała do kwaszenia i bardzo smaczna, ale nie zdaje egzaminu w nowoczesnej technologii, bo jest nieodporna na niektóre choroby, a przy tym bardzo szybko pęka, przejrzewa, ma krótki okres przechowania. Ale w zasobach genowych jest i wykorzystuje się ją przy krzyżowaniu nowych odmian, niektóre korzystne cechy pobierając od tej odmiany. W zasobach genowych mamy też pomidory malinowe różnego rodzaju, np. Bawole Serce, które mają duże owoce i są dobrze wybarwione. Te ich cechy zostały wykorzystane do tworzenia nowoczesnych odmian uprawianych obecnie w szklarniach lub namiotach foliowych. Sprzedajemy producentom licencje na rozmnażanie tych odmian. Czy polscy naukowcy prowadzą badania nad genetycznymi modyfikacjami? Nie prowadzimy prac z roślinami genetycznie modyfikowanymi, chociaż mamy laboratorium przystosowane do tego typu badań. Za granicą uprawia się soję, kukurydzę i ziemniaki. W USA otrzymano pomidor genetycznie zmodyfikowany, który jednak nie zdał egzaminu, bo chociaż był twardy, zdrowy i odporny na choroby, to bardzo niesmaczny. Uważamy, że jest za wcześnie, żeby uprawiać rośliny genetycznie modyfikowane, bo na razie nie mamy wystarczających wyników badań na temat ich wpływu na środowisko naturalne. Chociaż mimo woli spożywamy produkty GMO, dlatego że pasze dla świń czy drobiu pochodzą z takich właśnie roślin. W ubiegłym roku była rozpatrywana ustawa o żywności GMO, ale nadal nie ma zdecydowanego stanowiska, czy powinniśmy uprawiać takie rośliny. W Europie jest duży opór w tej sprawie. Tymczasem klimat robi nam niespodzianki, mamy huśtawki pogodowe i rośliny się stresują. Jak to przeżywają? Słabiej rosną i owocują, wytwarzają się owoce nierównomiernie wybarwione i nieodpowiedniego kształtu, chorują, są nieodporne na szkodniki. Jeśli występuje zachwianie w temperaturze, to roślina pobiera tylko te składniki, które transportuje się do wewnątrz najłatwiej, a nie te potrzebne do budowy owoców czy strąka u fasoli. Brak wody wywołuje stres, tak jak i jej nadmiar. Zalanie systemu korzeniowego powoduje, że roślinie brakuje powietrza, system korzeniowy nie pobiera tlenu i roślina zamiera – już nawet po dwóch dniach od zalania, a czasem jeszcze szybciej. Jak ocieplenie klimatu wpływa na uprawy? Pozytywnie i negatywnie. Uzyskujemy wyższe plony, a za 50 lat powinniśmy uzyskiwać z 1 hektara dwukrotnie więcej, żeby wyżywić ludzi. Ocieplenie klimatu jest korzystne szczególnie dla roślin ciepłolubnych, które wymagają temperatury minimum 12 stopni w nocy. A teraz mamy 8–10 stopni i pomidory, papryka, ogórki słabo rosną, są narażone na uszkodzenia przez chłód. Ocieplenie ma też negatywną stronę, bo przemieściły się i rozwijają się u nas choroby bakteryjne, które występowały dotychczas na terenie cieplejszych krajów – Węgier, Rumunii czy Bułgarii. Pamiętam z dzieciństwa ogród przy domu gospodarzy, u których spędzałam wakacje, te wszystkie ogórki, porzeczki, pomidory… Pyszne, zdrowe i nieznające tzw. chemii. To był ogród ekologiczny? Aby rozpocząć uprawę ekologiczną, należy spełnić specjalne warunki. Pole do niej przeznaczone musi być certyfikowane i przygotowywane dwa lata. Plon uzyskany z tych lat nie jest sprzedawany jako ekologiczny. W tym czasie notuje się wszystko, co jest tam stosowane. Dopuszcza się tylko niektóre nawozy naturalne, uzyskane z roślin pochodzących również z plantacji ekologicznych. Nie wolno stosować żadnych środków chemicznych używanych w produkcji konwencjonalnej lub integrowanej. Jeśli używa się słomy do wykładania międzyrzędzi, to ona też musi pochodzić z ekologicznej plantacji. Jeśli obornika, to z obory ekologicznej, która ma odpowiedni certyfikat. Jeszcze niedawno popularna była uprawa warzyw na działkach. Czy są równie zdrowe jak te z plantacji ekologicznych? Jeśli działkowicz nie będzie stosował „zbyt dużo” chemii, zwłaszcza środków ochrony, to nie będzie to żywność ekologiczna, ale zdrowa, chociaż bez certyfikatu. Obecnie zaprzestaje się uprawiania warzyw na działkach, bo nasilenie chorób i szkodników jest tak duże, że każdy gromadził własny magazyn chemikaliów. A każdą chorobę trzeba niszczyć innymi środkami. Jeśli ktoś uprawiał jabłka, gruszki, czereśnie, śliwki, wiśnie, to miał do czynienia z jeszcze innymi szkodnikami i zamiast wypoczywać na łonie natury, działkowicz siedział w magazynie środków chemicznych i cały czas opryskiwał. Niewielu też potrafiło zachować okres karencji, odmierzyć stężenie tych środków i produkty pochodzące z działek były szkodliwsze niż te z upraw towarowych. Bardzo dobrze, że teraz na działkach ludzie uprawiają trawę, róże, a wolny czas spędzają, grillując. Dużo jest w Polsce upraw ekologicznych? W pewnym momencie mieliśmy ok. 2–3 proc. upraw (w Holandii uważa się, że powinno ich być 10 do 15 proc.), a potem ich liczba się zmniejszyła. Nawet przy najlepszej koniunkturze upraw ekologicznych nie będzie u nas więcej niż 5–10 proc. Bo to nie tylko produkcja, ale styl i filozofia życia. Trzeba mieć do tego przekonanie i przygotowanie teoretyczne. Jest to też produkcja pracochłonna i wymagająca dużych nakładów robocizny lub specjalistycznych maszyn, np. do zwalczania chwastów. Ale modna… Plony z upraw ekologicznych są mniejsze, dlatego cena warzyw i owoców wyższa. Gdy pytamy potencjalnych konsumentów produkcji ekologicznej, to mówią, że oczywiście wolą ekologiczną. W Holandii przeprowadzono ankiety w tej sprawie. 30–40 proc. ludzi deklarowało, że wolą żywność ekologiczną. Natomiast w supermarketach 90 proc. wybierało to, co jest tańsze. Przyszłością rolnictwa nie jest więc ekologiczna uprawa? Przyszłość to rolnictwo i warzywnictwo integrowane, które będzie obowiązującą normą od 2014 r. w całej Unii Europejskiej. To oznacza celowe ograniczanie użycia środków ochrony roślin – będzie się je stosować tylko tam, gdzie jest to niezbędne, i tylko minimalne ilości. Dużo więcej elementów w uprawie integrowanej będzie podobnych do upraw ekologicznych. Przede wszystkim będzie się uprawiać odmiany odporne na choroby i szkodniki, stosując zmianowanie, a nie monokulturę, jak obecnie w uprawach konwencjonalnych. Do zmianowania będzie się wprowadzać zboża, rośliny motylkowe i inne, poprawiające właściwości fizykochemiczne oraz wzbogacające glebę w mikroorganizmy, oczyszczające ją z chorób i szkodników. Rośliny uprawiane w takich warunkach będą znacznie odporniejsze, nie będą wymagały stosowania dużej liczby zabiegów ochrony z użyciem środków chemicznych, a wyprodukowane warzywa i owoce będą zdrowsze, smaczniejsze i o wysokiej wartości biologicznej.
Prof. Jerzy S. Wasilewski jest etnologiem i antropologiem kultury, pracuje na Uniwersytecie Warszawskim. Zbadał i opisał funkcjonowanie tabu w różnych kulturach, a także zakazy magiczno-religijne polskiej tradycyjnej kultury ludowej.
Dziś z jednej strony łamie się wszelkie zakazy, z drugiej zaś mamy wręcz inflację słowa tabu. a przecież w zachodniej kulturze jest to termin spotykany od niedawna… Termin tapu trafił do Europy za sprawą Jamesa Cooka. To słowo zachowało się w jego dziennikach okrętowych i opisach podróży. Cook pisze, w jakich sytuacjach tabu było nakładane na rzeczy, których nie można było dotknąć, i miejsca, gdzie nie można było wejść osobom postronnym. Kiedy kapitanowie angielskich żaglowców zaprosili hawajskich wodzów na pokład, a ci poczęstowani herbatą roztrzaskiwali potem filiżanki o pokład, bo stawały się tapu, to mamy kłopot (tak jak ci kapitanowie). Jak rozumieć ten gest? Czy filiżanka stawała się święta przez kontakt ze świętym wodzem, czy groźna – bo miała jakąś jego moc dla zwykłych ludzi niebezpieczną? A może wódz bał się, że przez przedmiot, z którym miał kontakt, ktoś może rzucić na niego czar? Dlatego słowo tapu było wygodnym terminem, wytrychem, który te wszystkie interpretacje w sobie zawierał. Co ono naprawdę znaczy? Wydaje się, że można je sprowadzić do określenia: to co wydzielone, podkreślone, mocno zaznaczone. A więc słowo ma charakter czysto techniczny, to coś, co jest wyłączone z użytku. Przedmioty święte, ale i obszary nieczyste. Wyłączone mogły być też przedmioty, które stawały się własnością posiadacza prawa do tabu. Hawajscy wodzowie przed bitwą z góry orzekali, jakie łupy staną się ich własnością, np. ogłaszając tapu na jakąś szczególnie piękną łódź nieprzyjaciela. W ten sposób wódz wyłączał ją z wszelkich pretensji. Tabu służyło więc także jako instrument regulowania niejasności w sytuacjach konfliktowych. W szabat nie wolno wykonywać pewnych czynności. Czy tu także mamy do czynienia z tabu? Mechanizm tabu może też dotyczyć czegoś tak nieuchwytnego jak czas. Człowiek nie mógłby żyć w bezczasie, w którym nie ma kamieni milowych. Wszelkie święta to momenty zatrzymania czasu. Mamy wtedy poczucie, że jesteśmy w punkcie przełomowym – zaraz zacznie się nowy okres. Jest taki hawajski opis tabu: Tabu – niech nikt nie opuszcza domu! Tabu – niech żaden pies nie szczeka. (…) Śpij, póki tabu nie minie! Istnieje jakaś groźba, niepewność. Ludzie przystają wtedy w miejscu i wstrzymują oddech, żeby za chwilę znów ruszyć. Mamy zatem święta początków roku, sezonu czy powtarzających się działań, jak np. siew. To są okresy wyłączone, kiedy zostaje nałożona blokada na wszystkie albo większość czynności, jest nakaz izolacji. Zakazy ciężkich prac obowiązywały kiedyś m.in. w Wigilię i w Nowy Rok, nie odwiedzamy się w pierwszy dzień świąt.jak np. siew. To są okresy wyłączone, kiedy zostaje nałożona blokada na wszystkie albo większość czynności, jest nakaz izolacji. Zakazy ciężkich prac obowiązywały kiedyś m.in. w Wigilię i w Nowy Rok, nie odwiedzamy się w pierwszy dzień świąt. Czy istnieją tabu wspólne dla wszystkich kultur? Dość powszechne jest tabu incestu (kazirodztwa), choć są grupy, które z jego naruszania czynią świadectwo własnej wyjątkowości. Tak było np. w królewskich rodzinach starożytnego Egiptu. To jeden z trudniejszych do wyjaśnienia obszarów w antropologii, bo z jednej strony pociągająca jest koncepcja, że zakaz kazirodztwa zapobiega chowowi wsobnemu i degeneracji. Z drugiej strony, czy możemy zakładać, że starożytni rozumieli ten mechanizm? Przekonujące wydaje się przypuszczenie sformułowane przed półwiekiem przez wybitnego etnologa Claude’a Lévi-Straussa, że zakaz kazirodztwa nie tyle zabrania kontaktów ze swoimi kobietami, ile nakazuje i stymuluje kontakt z innymi. Dzięki tej wymianie mężczyźni uzyskują dostęp do innych kobiet, a więc także do innych dóbr i informacji. To daje społeczeństwu niesłychane przyspieszenie, może się dzięki temu rozwijać kultura. Za wspólne dla ludzkości możemy uznać tabu kanibalizmu? Choć zakaz jedzenia ludzkiego mięsa w olbrzymiej większości kultur jest bardzo mocny, trudno tu o generalizację. U Indian Ameryki Południowej istniały bardzo różne postawy wobec kanibalizmu w sąsiadujących ze sobą grupach. U jednych jest to bezproblemowe zjadanie ciał wrogów, u innych łączy się z najwyższym obrzydzeniem, jako dowód poświęcenia, np. gdy dzieci zjadają fragmenty ciała rodziców w obrzędzie pochówkowym. W jeszcze innej grupie będzie to akt zjadania bliskich krewnych zmarłych z pełnym zadowoleniem. Tu nie ma jednej wspólnej wszystkim ludziom postawy. Z drugiej strony, tak jak w przypadku kazirodztwa, pewne grupy społeczne pokazują w tym przypadku swoją wyjątkowość. Jeśli kapłani azteccy i dwór królewski spożywali mikroskopijne ilości ciała uśmierconego w ofierze jeńca, to właśnie w opozycji do ludu, któremu to prawo nie przysługiwało. A wtedy to nie jest kanibalizm. Wystawa spreparowanych ciał, która objechała świat, budząc liczne protesty, stanowiła złamanie tabu? Z pewnością. Chociaż ja sam nie byłem nią oburzony. Przecież dziś każdy lekarz musi wkroczyć w tę sferę. Tu jest pewna sprzeczność uczuć. Z jednej strony żywimy respekt dla śmierci, która być może daje możliwość wejścia w lepszą egzystencję. Z drugiej – niechęć do procesu fizjologicznego, do rozkładającego się ciała, zjawiska, którego się lękamy i które wolelibyśmy od siebie oddalić. W tej sytuacji najlepiej obłożyć śmierć zakazem wynikającym z szacunku i obawy, niepewności i braku racjonalnych argumentów. Uczynić ją sacrum. Śmierć znacznie bardziej niż dzisiaj w społecznościach plemiennych oznaczała nieczystość rytualną. Na przykład szamani czy kapłani w wielu kulturach nie mogą mieć kontaktu ze zwłokami. Muszą potem przechodzić oczyszczenie. Dziś media łamią takie tabu jak seks… Łamanie tego tabu jest popłatne, bo to jest obszar nadal intrygujący. Ale nagość to naturalny stan w tak wielu kulturach, że nie przełamujemy w ten sposób ogólnoludzkiego tabu, tylko XIX-wieczne pruderyjne obyczaje. Seksualność jednak nigdy nie była człowiekowi obojętna. To jest sprawa nie tylko emocji, ale i relacji między płciami, a także władzy. Zatem temu wszystkiemu, co w człowieku żywiołowe, popędowe i biologiczne, systemy religijne i inne systemy władzy muszą dać ramy. Dopuszczenie do związków seksualnych odbywa się z odpowiednim błogosławieństwem, czy będzie to ceremonia inicjacyjna, czy kościelny ślub. Kontrolowanie podstawowych potrzeb człowieka, poprzez zezwalanie lub nie na jakieś typy związków, to sposób kontrolowania społeczeństwa. Jest to też narzędzie dominacji. Natomiast religie generalnie dystansują się od seksu. Tabu jest sposobem wdrażającym czystość rytualną, a to oznacza marginalizowanie potrzeb organizmu, żeby wzmacniać duchowość. W różnych kulturach osiągana jest przez poddawanie ciała opresji, postom, umartwianiu się. Duch kwitnie, gdy cierpi ciało. Fizyczna nieczystość to zawsze tabu? Nieczystość fizyczna, nie tylko seks, jest mniej lub bardziej tabuizowana z powodów już to społecznych, już to religijnych. Tabu jest to, co w człowieku biologiczne, poddające się rozkładowi, wydalone z odrazą. W Indiach do takich prac jak sprzątanie latryn, garbarstwo, grabarstwo, pranie odsyła się najniższe kasty. Dlatego gotowość do zbrukania może być symbolem religijnego poświęcenia. Dwadzieścia lat temu głośna była w Japonii sekta buddyjska, której członkowie chodzili po domach i oferowali się, że będą czyścić toalety. „Biorę na siebie te nieczystości” znaczyło: „Biorę na siebie całe zło świata”. Określenie tabu używane jest jednak nie tylko w odniesieniu do nieczystości fizycznej, ale i jej symbolicznych aspektów. Nieczystość rytualna nie musi bowiem oznaczać fizycznego zabrudzenia. Są małe grupy religijne, które za kalające uznają dotknięcie przedmiotu należącego do przedstawiciela innej grupy religijnej, np. starowiercy nie poczęstują serdecznie podejmowanego przybysza wodą z kubka, którego sami używają. Mają specjalny kubek dla gościa czy turysty, bo to jednak kala. Tabu służy tutaj separacji. Istnieje 613 przykazań judaizmu, w tym 365 zakazów. dlaczego aż tyle, zwłaszcza że niektóre wydawać się mogą absurdalne? Kiedy Jahwe tworzył świat, podzielił go na trzy środowiska i nakazał: nie mieszajcie, wszystko ma być czyste. Osioł z koniem nie może być w jednej parze, siewu z sadzeniem nie można łączyć. Jabłonie trzeba oddzielić do grusz, wełny nie mieszać ze lnem. Świat został stworzony w pewnym idealnym porządku, którego musi przestrzegać wierny chcący przyczynić się do jego idealnego funkcjonowania. Na przykład nie jedząc, nie dotykając, a więc i nie zabijając tych zwierząt, dla których nie było miejsca w planie bożym. Ich lista jest bardzo długa, przy czym świnia bynajmniej nie jest tam w żaden sposób wyróżniona. Mówiąc krótko, są to zwierzęta, które mają cechy predestynujące je do życia w dwóch środowiskach, a więc mają i łapy, i skrzydła albo nie mają łap w ogóle, albo mają jakieś kończyny, a mimo to poruszają się brzuchami po ziemi. Oprócz tego za nieczyste uznane są zwierzęta, które zabijają inne zwierzęta, praktycznie wszystkie ptaki drapieżne i wszystkożerne, a także nietoperz. Te istoty, które łamią boski zakaz niezabijania, jaki obowiązywał w raju. Dlaczego właśnie świnia zyskała taką „sławę”? Biblia, a dokładnie Księga Kapłańska, wymienia dwa kryteria jako zasadnicze odróżniające zwierzęta mięsożerne od roślinożernych. Jeśli ma ono kopyta, zwłaszcza podzielone, a nie nogi zakończone pazurami, nie zabija innych. Nie robi tego, jeśli jest przeżuwaczem. Izraelitom wolno było jeść tylko te zwierzęta, które przeżuwają i rozdwajają kopyta. Pozostałe są nieczyste. Cztery zwierzęta mogą budzić wątpliwość, bo albo przeżuwają, a nie mają rozdwojonego kopyta, jak zając, wielbłąd i góralik, albo mają rozdwojone kopyto, a nie przeżuwają, tak jak właśnie świnia. W Biblii nie ma żadnych innych powodów, dla których mogłaby być traktowana jako nieczysta. To dopiero ludzie Zachodu, szukając pragmatycznego uzasadnienia zakazu, uznali, że klimat, że trychinoza, że tłuszcz. Tak świnia stała się zwierzęciem „obrzydliwym”. Wiele zakazów w różnych kulturach dotyczy pokarmów… Nie wszystkie religie są tak skrupulatne w tych sprawach jak judaizm. Izraelici to naród, który na swoim wybraniu budował świadomość etniczną. Byli małą grupą, która izolowała się od innych, i zakazy pokarmowe były sposobem uniknięcia wszelkich hybrydyzacji. Nie mieszam się z obcymi, nie pozwalam córkom wychodzić za mąż za obcych. Sam nie interesuję się partnerkami czy partnerami seksualnymi z innej grupy. A jedzenie to dobra okazja do zadzierzgiwania więzów z obcymi. Dlatego wszelkie zakazy położone na jedzenie dość skutecznie izolują od kontaktów z obcymi. Nie można jeść wspólnie posiłku przyrządzonego przez obcego, jeśli nie wiemy, co się w potrawie znalazło. Czy są słowa tabu? Takie jak boskie imię, którego nie wolno było wymawiać izraelitom? Nie wymawiało się imion władców, imię cesarza w Japonii czy w Chinach było tabuizowane. Kultury opracowały bogaty system zakazów i sposobów ich obchodzenia, bo przecież trzeba się jakoś komunikować. W Mongolii zwłaszcza synowa nie może zwrócić się do teścia jego imieniem, w sytuacji kiedy imię jest jednocześnie słowem nazywającym lub określającym przedmiot, np. młot, dzielny albo żelazny. Gdy ma powiedzieć: „Podaj mi talerz”, a teść ma na imię Tawog, czyli Talerz, to musi użyć eufemizmu: „Podaj mi ten okrągły”. Inaczej byłby to brak respektu. Czy istnieje tabu w sztuce? Opinię publiczną poruszyła Piramida zwierząt katarzyny kozyry, zbudowana z wypchanych zwierząt. W 1961 r. Włoch Piero manzoni zapakował swoje odchody do 90 puszek zawierających po 30 g ekskrementów. Opatrzył je etykietami z nazwą Gówno artysty. Sztuka tzw. krytyczna wzięła na siebie wręcz obowiązek obnażania tego, co w naszym życiu społecznym czy indywidualnym wolimy widzieć od gładkiej strony. Przyjęło się, że chcąc być awangardą, artyści muszą penetrować coraz to nowe obszary i nie wystarczy już namalować biały kwadrat na białym tle. Nie wystarczy odegrać 4 minuty 23 sekundy ciszy, tylko trzeba wkroczyć w obszary zakazane, tłumione. Sztuka to penetruje z lepszym lub gorszym skutkiem. Czy mamy jakieś własne, polskie czy słowiańskie tabu? Mamy polskie tabu, bo mamy na nie termin. Biorę na siebie odpowiedzialność za taką językoznawczą propozycję. Gwarowa polszczyzna, zwłaszcza wschodniej Polski, np. Podlasia, zna określenie: „zagowiny”, „zagowki”, „zagowić” na określenie postu. „Zagowić”, czyli zakazać jedzenia. To słowo występuje też w innych językach słowiańskich, a wywodzi się ze staro-cerkiewno-słowiańskiego, gdzie gov’ti znaczyło żyć bogobojnie, szanować, powstrzymywać się. Analiza etymologiczna pokazuje, że to „zagowić” wywodzi się od „gowić”, czyli być pozostawionym w spokoju, być zamkniętym, wydzielonym. Znamy jeszcze jedno słowo, które oznacza taką wydzielinę. Też pochodzi ono od „gowienia” i we wszystkich językach słowiańskich brzmi gov’no. To dobre określenie tabu jako czegoś, co jest wydzielone, jednocześnie fizycznie nieczyste. Innym przykładem wyrażania przez to samo słowo idei biologicznego wydalania i wydzielania jako działania umysłowego są pochodzące z łaciny „sekrety” jako rzeczy wydzielone, sekretne i staropolskie „sekrecje”, czyli wydzieliny. Jak odróżnić tabu od przesądu? Kijankami nie wolno było prać w Wielki Czwartek, kiedy Chrystus był biczowany. W okresie ciąży – jeść mięsa zająca, głaskać kota albo przechodzić przez miedze, a także unikać takich czynności jak wiązanie. Tabu to poważny zakaz, czasami grożący śmiercią za jego złamanie, dlatego nie należy tego terminu używać w stosunku do drobnych form wierzeniowych. Ale mechanizm psychologiczny, czyli unikanie pewnych czynności, które zakłócałyby świętość dnia, okresu, miejsca – jest ten sam. Wtedy formułowane są konkretne zakazy dotyczące tego, czego nie wolno robić w święto ze względu na różne uwarunkowania wierzeniowe. Czasami są one starsze niż chrześcijaństwo. Natomiast pewne ludowe wierzenia, które się wydają banalne, mają praktyczne podłoże. Unikanie robienia pewnych rzeczy służy rozładowaniu niepewności. A jakaż sytuacja bardziej niepewna niż ciąża i poród? Nie warto trzymać się nieracjonalnych zakazów. Ale świat, w którym wszystko byłoby racjonalne, byłby też nieludzki. Co nie znaczy, że pilnować tego mają akurat tabu. Zawsze muszą być jakieś reguły i zawsze będą emocje, które nas będą od czegoś powstrzymywać. Zawsze będą regulacje, być może równie nieracjonalne jak dzisiaj.
Robert A. Dul jest etnologiem, antropologiem kultury, ekspertem UNESCO i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego ds. ochrony niematerialnego dziedzictwa kultury, członkiem zarządu Fundacji na rzecz Niematerialnego Dziedzictwa Kultury w Polsce.
Spacerując wieczorem w tłumie na placu dżamaa al-Fna w Marrakeszu, staję się częścią...? ...dziedzictwa niematerialnego ludzkości. Idea uporządkowania i ochrony wartości niematerialnych zrodziła się niejako w chaosie tego placu. Dżamaa al-Fna to miejsce, w którym przez kilkaset lat spotykały się tradycje Afryki, Arabii i Europy. To symbol styku światów: sakralnego i codziennego, sztuki i rzemiosła, tradycji i historii, ale i nowoczesności płynącej z nowymi ludźmi. Czym jest dziedzictwo niematerialne? Określa to konwencja UNESCO przyjęta w 2003 r. A zatem są to: tradycje i przekazy ustne, w tym język jako narzędzie przekazu kulturowego, tradycyjne spektakle i widowiska, zwyczaje i obyczaje świąteczne, wiedza o wszechświecie i przyrodzie oraz związane z nimi praktyki, a także umiejętności związane z tradycyjnym rzemiosłem. Dziedzictwa niematerialnego nie można ująć w ramy – to coś, co trwa, zmienia się, ale jest żywe. I prawnie chronione – na placu w Marrakeszu nie wolno nic radykalnie zmieniać ani odgórnie „cywilizować”. Należy zostawić go jako żywe miejsce tradycji, gdzie ludzie sami decydują, co tam będzie. Ile takich miejsc trafiło na listę UNESCO? Od pierwszych wpisów używano pojęcia „przestrzeni kulturowej”. Mówimy o obszarze fizycznym, a zarazem intelektualnym, artystycznym. Przykładem może tu być przestrzeń Maroons w Moore na Jamajce – mieście założonym przez byłych zbiegłych niewolników. Mieszkańcy tej enklawy zachowali własny język, system wspólnego użytkowania ziemi, muzykę, ryty i tradycje. Dziedzictwem niematerialnym jest też przestrzeń kulturowa beduinów z jordańskiej Petry. Żadne z tych miejsc nie oprze się nowoczesności. Są jednak chronione przed zbyt nachalną komercjalizacją. Dziś lista reprezentatywnych zjawisk kultury niematerialnej ma 213 pozycji, zagrożonych 16. Jaka jest procedura wpisywania zjawiska na listę UNESCO? Musi się na niej znaleźć za aprobatą i przy współpracy „właścicieli”. Ludzi, dla których jest ważne, tak jak np. tradycja karnawałowa, taniec czy przestrzeń kulturowa danego ludu. Kandydatury są oceniane przez specjalną komisję i dopiero po zatwierdzeniu przez nią trafiają na ostateczną listę, która jest głosowana rokrocznie na forum sesji międzyrządowych państw – stron konwencji. Nie wszystkie kraje mają równe szanse. Bogactwo kulturowe, a także materialne Chin, Japonii czy Korei Południowej trudno porównać np. z ubogimi krajami afrykańskimi. Podczas Sesji Międzyrządowej UNESCO w Abu Zabi w 2009 r. stwierdzono, że nie można pozwolić, żeby jedne kraje zgłaszały na listę ponad 20 propozycji, a inne, biedniejsze, ledwie jedną, bo nie mają pieniędzy i specjalistów. W Abu Zabi było widać, że ponad połowę propozycji zgłasza bogata w tradycje, ale i w pieniądze Azja. Dwanaście wpisów z Japonii to z jednej strony efekt najbardziej zaawansowanych metod wypracowanych przez ten kraj, ale i świadomej polityki rządu, która chroni dziedzictwo kulturowe. Teraz każdy kraj może zgłosić tylko dwa wnioski indywidualne i dwa wielonarodowe. To otwiera furtkę pomocową w pierwszej kolejności dla zjawisk zagrożonych. Każde z państw, które wpisało je na listę UNESCO, może się zwracać o bezzwrotny grant w wysokości do 25 tys. dolarów, a w szczególnych przypadkach i więcej, na rejestrację, zachowanie i promocję owego zjawiska. Konwencja ma własny budżet, bo każde z państw wpłaca składkę. Dlaczego właśnie Japonia ma tak dobre wyniki? Kraj ten już w latach 30. powołał instytut badań nad sztukami tradycyjnymi, które miały być chronione i przekazywane kolejnym pokoleniom. Jednak już w II połowie XIX w. przy dworze cesarskim powołano departament muzyki dworskiej, który miał chronić jej najbardziej archaiczne formy jako element tożsamości kulturowej, ale i ciągłości państwa. Ten problem nabrał szczególnego znaczenia po traumie II wojny światowej. Amerykańska administracja militarna narzuciła Japonii ograniczenia w ciągłości kultury. Zakazano przedstawień teatralnych, które wiązały się z kultem cesarstwa i gloryfikowały stary porządek. Dopiero w latach 50. XX w. Japończycy mogli stworzyć prawo, które chroniło niematerialne dziedzictwo kultury w ramach polityki państwowej. W myśl hasła: będziemy nowocześni, ale pozostaniemy Japończykami. I dziś dzielą się swym doświadczeniem z innymi. Chyba nie można liczyć na to, że wszystkie zjawiska przetrwają? Jest jednak szansa, że umrą powoli, a przynajmniej opisane i udokumentowane. To jest głównie problem dotyczący małych narodów, czasem plemion czy grup prowadzących koczowniczy tryb życia. Takich jak mongolscy pasterze wędrujący, których taniec na klęcząco, biyelgee, wykonywany przez mężczyzn, jest wpisany na listę dziedzictwa niematerialnego. Oni tańczą w miejscu, gdzie przestrzeń była ograniczona. Ta umiejętność, przekazywana na synów, dziś zamiera wraz z życiem w jurtach. Jeżeli ginie tradycyjny styl życia, to znikają też drogi transmisji tej kultury. Żyją ludzie, którzy pamiętają, ale nie mają kogo uczyć. Kolejna konferencja odbędzie się w listopadzie. Co zgłosi Polska? Niestety nic. Polska ratyfikowała konwencję dopiero pod koniec 2010 r. Nie mamy jeszcze funduszy, a nie wiadomo, jakie będą koszty przygotowania tzw. inwentarza krajowego zjawisk w kulturze żywej i zagrożonych. Musi powstać instytut, który się tym zajmie. A gdy polski inwentarz powstanie, co się w nim znajdzie? Nie ma na razie oficjalnych propozycji, ale pracuje się m.in. nad gwarami. Zjawiskiem zasługującym na wpisanie na listę krajową (i międzynarodową) są np. ryty Bractwa Kurkowego, wspólne dla kultury miasta Krakowa razem z hejnałem mariackim i lajkonikiem. No i szopka krakowska! Unikalna, jeśli chodzi o warsztat pracy, kultywowana od pokoleń w ramach rodziny albo dzielnic. Misterium z Kalwarii Zebrzydowskiej czy Turki Wielkanocne na Rzeszowszczyźnie, gdzie mężczyźni w orientalnych strojach wzorowanych na wojskach tureckich strzegą Grobu Pańskiego, tradycja lokalna, ale żywa. Możemy zgłosić przestrzeń kulturową Kurpiów w Puszczy Zielonej i wszystkie związane z nimi tradycje, czyli bartnictwo, zanikające bursztyniarstwo leśne, rzemiosło i sztukę lokalną – wycinanki, koronki. Wiele zjawisk zniknęło, tak jak kuchnia dworska, o której dziś możemy jedynie poczytać w Panu Tadeuszu. Z kulturowej mapy znika na przykład lamentowanie przy zwłokach – zjawisko niezwykle ważne dla życia społeczności. Dawniej była to nie tylko okoliczność do żalu i smutku, ale i coś, co pozwalało jednoczyć się rodzinie i sąsiadom. Z lamentowaniem wiązał się system obrzędów i odrębne pieśni. Zanika obrzęd, a z nim muzyka, pieśni, techniki wokalne – cały kompleks kulturowy. Na listę zjawisk zagrożonych można też wpisać tradycje weselne. Czy jest szansa, by zjawisko odrodziło się lub zyskało większą żywotność dzięki wpisaniu na listę? Tak stało się w przypadku języka gwizdów z wyspy Gomera w Hiszpanii. Podniesiony do rangi zjawiska kultury światowej został wprowadzony do szkół jako przedmiot nauczania. Administracyjnie dano mu szansę na przetrwanie i uszanowanie tej unikalnej tradycji. My moglibyśmy wprowadzić do szkół np. gwarę kurpiowską. Słowo „gwara” w powszechnym odbiorze ma raczej negatywne konotacje… Długo śmiano się z ludzi mówiących gwarą, np. mazurzących. Trzeba odkłamać pewne rzeczy i przywrócić skrzywdzonym mniejszościom i grupom właściwe miejsce w ramach kultury państwa. Nie zdajemy sobie sprawy, ile lat straciliśmy po wojnie, które można było wykorzystać na uporządkowanie naszego dziedzictwa kulturowego. Zamiast tego było świadomie niszczone. Termin „niematerialne” może czasami nabrać znaczenia „nieuchwytne”, „ulotne”. Jeśli nie chwycimy czegoś, nie utrwalimy, nie nadamy mu ważności, to ono nam uleci, a z nim nasza ciągłość kulturowa, tradycja, tożsamość. Te elementy kultury zasługują na szacunek, trzeba przywrócić godność i ważność zjawiskom do tej pory marginalizowanym, nieopisanym i wciąż jeszcze zatracanym. Nie pójdziemy do przodu, bazując tylko na historycznych rocznicach.
Pejzaże ekologicznej katastrofy powinny przerażać. Tymczasem widziane z lotu ptaka, odrealnione, zaskakują plastycznością. Paweł Młodkowski w obrazie zniszczeń zdołał uchwycić piękno.
Gleba rozryta koparkami, przygnieciona hałdami odpadów – to niszczycielskie dzieło człowieka. Bywa jednak, że natura pozwala sobie na autodestrukcję, jak wtedy, gdy pod naporem śniegu kładzie się cały las. Paweł Młodkowski, fotograf i paralotniarz, założył, że uwieczni z lotu ptaka miejsca, które uległy radykalnym przeobrażeniom. Rozpoczął od kopalni odkrywkowych, składowisk popiołów z elektrociepłowni, wysypisk śmieci, inwestycji drogowych. Z czasem dostrzegł zniszczenia dokonane przez siły przyrody. Zdjęcia robił z wysokości od 100 do 500 m, w różnych częściach Polski i we wszystkich porach roku. Śniegołomy w Nadleśnictwie Olesno fotografował przy mroźnej pogodzie, latając nad nimi na niewielkiej wysokości. W słoneczne dni wzbijał się w powietrze rano i późnym popołudniem, gdy prądy termiczne są słabe lub nie występują. To ważne nie tylko dla bezpieczeństwa paralotniarza, ale także korzystne dla fotografa – słońce znajduje się wtedy nisko, kierując cienie poza obszar kadru. Autor nie ma ulubionej fotografii w tym cyklu. – Weźmy zimę. Wprawdzie kolorystyka jest wtedy ograniczona, ale nie znaczy to, że powstają zdjęcia mniej ciekawe. One są po prostu inne – mówi. Paweł Młodkowski zadawał sobie pytanie, czy destrukcja może być procesem twórczym. Zdjęcia, które wykonał, sugerują odpowiedź twierdzącą, jeśli weźmie się pod uwagę jedynie ich estetyczny walor. Jednak urodzie tych obrazów nie wolno dać się zwieść. Ich realność bowiem piękna nie jest.
Prof. Zbigniew Florjańczyk kieruje Katedrą Chemii i Technologii Polimerów Politechniki Warszawskiej. Jest członkiem Rady Nauki MNiSW, przewodniczącym Rady Naukowej Centrum Materiałów Polimerowych i Węglowych PAN oraz Chemii i Techniki Jądrowej; W dorobku ma 40 patentów oraz trzy wdrożone technologie.
National Geographic: Czarny telefon z bakelitu to dziś przedmiot kolekcjonerski. Ale tworzywa sztuczne, które zdominowały nasze otoczenie, uważamy za jedno z poważniejszych ekologicznych zagrożeń. Czy słusznie? Prof. Zbigniew Florjańczyk: Są obszary, takie jak medycyna czy techniki informacyjne, w których nie kwestionujemy dobrodziejstwa tworzyw sztucznych, bo ich stosowanie jest niezbędne. Natomiast groźne dla środowiska są te wyroby, które bardzo krótko żyją, zwłaszcza opakowania. To one stwarzają największy problem. Według moich danych przeciętny Polak produkuje niecałe 300 kg odpadów rocznie. Opakowania i śmieci z tworzyw sztucznych to tylko 6–7 proc. wagi wszystkich śmieci. Ale polimery są lekkie, więc stanowią ponad 30 proc. ich objętości. I są widoczne. Torebka foliowa, którą unosi wiatr, rzuca się w oczy, a kawałek zardzewiałego gwoździa, który waży 10 razy tyle albo więcej, jest niewidoczny. NG: Co groźniejsze, gwóźdź czy torebka? Prof. Zbigniew Florjańczyk: Torebki wydają się gorsze z punktu widzenia zanieczyszczenia środowiska, ponieważ są duże. Zagrażają zwierzętom, bo mogą być przez nie połknięte. Ale nie ma żadnego problemu technologicznego, aby je przerobić kilka razy, a na koniec spalić, bo te torebki powstają z ropy naftowej – ok. 5 proc. tego surowca idzie na produkcję tworzyw. Można więc użyć go kilka razy, po czym zamienić w bardzo dobre paliwo. Plastikowe torebki są przydatne np. w spalarniach, gdzie trafiają różne rzeczy. Jedne odpady palą się dobrze, inne źle i takie torebki doskonale służą za „wzmacniacz płomienia”. Poza tym nie trzeba ich myć. NG: Ale ludzie obawiają się spalarni. Prof. Zbigniew Florjańczyk: W Wiedniu istnieje spalarnia śmieci w środku miasta. Jest to nowoczesne dzieło architektoniczne zaprojektowane przez Friedensreicha Hundertwassera. Gdy taki zakład wybudowano w pobliżu Pruszkowa, były protesty społeczne i teraz niepracująca instalacja niszczeje. Na szczęście udało się postawić spalarnię w Warszawie na Targówku. Profesjonalne spalanie jest bezpieczne, bo wszystkie szkodliwe produkty tego procesu są wyłapywane i utylizowane, w przeciwieństwie do spalania w ogródkach, które jest częstym procederem. I bardzo niebezpiecznym dla środowiska. Nawet spalanie gazet, w końcu zrobionych z celulozy, bywa groźne w skutkach, bo farba drukarska zawiera rozmaite substancje chemiczne, które mogą być źródłem toksyn. NG: Tych tworzyw produkujemy tyle, że aby się ich pozbyć, w każdej dzielnicy musiałaby stanąć spalarnia. Prof. Zbigniew Florjańczyk: Jest już coraz więcej firm, które zbierają takie odpady, potrafią określić ich wartość opałową i dostarczają do odbiorców, m.in. do cementowni. Na przykład Górażdże mają system ogrzewania nastawiony na stare opony. Cementownie w dużej mierze opalają swoje instalacje tworzywami, a potrzebują bardzo dużo energii. Potrafią spalić wszystko, a to, co spalą, mogą jeszcze wrzucić do cementu i poprawić w ten sposób jego jakość. Zbierają też pyły z kotłowni i innych źródeł energii, więc jest to wielki czyściciel środowiska. Najbardziej racjonalnym sposobem wykorzystania odpadów z tworzyw syntetycznych jest jednak recykling. NG: Tyle że ktoś musi je zebrać i starannie posegregować, a z tym wciąż jest problem. Prof. Zbigniew Florjańczyk: Spalać warto te tworzywa, które masowo produkujemy. Są jednak i takie, które opłaca się przerabiać nawet kilka razy. Na przykład w przemyśle samochodowym pewne części „żyją” cztery razy, chociaż po każdym użyciu wartość tych tworzyw spada. Najpierw robi się z nich zderzaki, które muszą być wytrzymałe, potem części elastyczne, jak przeguby, wycieraczki czy fragmenty tapicerki. Stopniowo od takiego tworzywa coraz mniej się wymaga i na koniec trzeba je spalić. Wielką karierę zrobił PET, z którego produkuje się popularne butelki. Jeszcze dekadę temu było wiele tworzyw, które z nim konkurowały, a nawet wydawało się, że wyprą go z rynku. Ale właśnie aspekt ekologiczny zadecydował o tym, że jego produkcja gwałtownie rośnie. To jest tak szlachetne tworzywo, że użyte najpierw na butelkę, może być potem wielokrotnie przetwarzane. Zgranulowany PET wykorzystujemy ponownie jako gotowy polimer, produkuje się z niego np. izolacje. Doskonale poprawia jakość farb, klejów, lakierów. Można go rozłożyć częściowo lub całkowicie na surowce, z których został otrzymany, i zrobić z niego inne tworzywo. NG: Dlaczego nie wytrzymały z nim konkurencji opakowania szklane, mimo że niedawno próbowano do nich wrócić? Prof. Zbigniew Florjańczyk: Szkło trzeba umyć przed ponownym użyciem, a to jest ekologiczna strata, bo zużywamy wtedy wodę i detergent. Wyprodukowanie szkła kosztuje bardzo dużo energii – z punktu widzenia obciążenia środowiska. Do jego wytworzenia konieczna jest temperatura powyżej 1000 stopni. Ile paliwa potrzeba na to wszystko! A na dodatek szklana butelka waży o wiele więcej niż torebka z tworzywa sztucznego. Jeśli więc zastanawiamy się, czy przetransportować mleko w opakowaniach szklanych, czy z leciutkich tworzyw, to bierzemy pod uwagę zużycie paliwa. Kiedy zrobiono rzetelne kalkulacje, co bardziej obciąża środowisko, okazało się, że z tworzywami nic nie może konkurować. A kiedy są posegregowane i czyste, łatwiej je przerobić na coś innego. NG: Makulatury też już nie zbieramy… Prof. Zbigniew Florjańczyk: Przerób papieru pochłania olbrzymie ilości wody, która wymaga potem oczyszczenia, bo makulaturę trzeba rozbić na małe kawałki, odcisnąć, wyprasować. Tu znów tworzywa wygrały. NG: I odpadów przybywa... Prof. Zbigniew Florjańczyk: Dlatego szuka się innych rozwiązań. Jednym z nich są polimery biodegradowalne, czyli takie, które się same w środowisku rozkładają. Podobnie jak drewno, bawełna, jedwab, które też są polimerami, ale wytwarza je natura. W związku z tym alternatywą dla recyklingu czy spalania tych tworzyw, które się rozłożyć nie chcą, jest produkcja nowego typu materiałów, które można kompostować. Po pewnym czasie ulegną one biodegradacji, czyli zachowają się podobnie jak polimery naturalne. Są różne metody ich wytwarzania. Możemy zmodyfikować polimer naturalny tak, żeby wykorzystać jego zdolność do biodegradacji, a przy tym poprawić jego właściwości użytkowe. I tak się robi np. ze skrobią. Polimery te wykorzystuje się na szeroką skalę w rolnictwie i sadownictwie, a także do produkcji naczyń jednorazowego użytku. Potrafimy również stworzyć całkowicie syntetyczne tworzywo biodegradowalne. Możemy sprawić, że specjalne szczepy bakterii będą wytwarzać polimery o odpowiednich właściwościach, tzw. polimery bakteryjne, które wszystkie liczące się koncerny mają w planach swojego rozwoju. Wiele bakterii, a niektóre szczepy szczególnie, produkują poliestry jako materiał zapasowy. Gdy przychodzi okres głodu, zjadają jego rezerwy. Dlatego te polimery są rozkładalne. My zmieniamy kod genetyczny bakterii tak, by efektywniej produkowały, i karmimy je różnymi substancjami, głównie cukrowymi, również gliceryną, a one porastają, tworząc coś w rodzaju kokonu. Produkują materiał o różnych właściwościach – sztywny lub elastyczny. Możemy wpływać na jego strukturę, zmieniając albo bakterię, albo jej pożywienie. Kiedy mamy już taki kokonik, rozpuszczamy polimer, oddzielamy go i formujemy rozmaite wyroby jednorazowego użycia. Ta produkcja, na razie jeszcze stosunkowo droga, ma przyszłość, bo pozwala otrzymywać różne rodzaje materiałów. Bakterie potrafią też wytwarzać celulozę, która ma o wiele lepsze właściwości niż ta produkowana w naturze przez rośliny. Jest bardzo droga, ale to wspaniały materiał, mający zastosowanie m.in. w opatrunkach. NG: W naturze te bakterie też tak funkcjonowały? Prof. Zbigniew Florjańczyk: Tak, ale w małej ilości i nie były „przekarmiane”. Natura sama produkuje doskonałe polimery – na przykład jedwab, który od razu ma strukturę włókna. A najwspanialsze włókna produkują pająki. Niestety, nie można ich „skoszarować”, bo są kanibalami. Nić pajęczą chcemy zatem odtworzyć metodami biotechnologicznymi. Na przykład skutecznie eksperymentuje się z kozim mlekiem. Na razie najbardziej obiecującym rozwiązaniem, w którym również wykorzystujemy biotechnologię, jest wykorzystanie do produkcji polimerów kwasu mlekowego. Kwas ten produkują bakterie ze skrobi. Dalej przerabia się go chemicznymi metodami na tworzywo – polikwas mlekowy albo polilaktyd. Ta idea narodziła się w latach 90. XX w. w USA w firmie Cargill, która jest olbrzymim producentem kukurydzy. Do puszek trafiały tylko ziarenka i pozostawało mnóstwo odpadów. Firma zainwestowała więc w proces biotechnologiczny przerobu tych odpadów na kwas mlekowy, a w dalszej kolejności na tworzywo o bardzo dobrych właściwościach. Ta technologia szybko się rozwija. Stosujemy naturalny surowiec, często z odpadów (u nas prawdopodobnie obierki byłyby niezłym surowcem). To jest bardzo szlachetne tworzywo, porównywalne m.in. z PET-em. A największą jego zaletą jest to, że znika w kompoście w podwyższonej temperaturze ok. 65° i wraca w procesie biosyntezy do środowiska. Pożyczamy sobie coś z natury, wykorzystujemy to i zwracamy. Bilans się zamyka. NG: Czy to właśnie jest przyszłość chemii? Prof. Zbigniew Florjańczyk: Sądzimy, że tak. Powrót do surowców naturalnych, uniezależnienie się od ropy naftowej, mimo że całkowicie wyeliminować się jej nie da. Japonia ma program, w którym chce wszystkie odpady komunalne przerabiać na polilaktyd. Biodegradowalne polimery już dawno stosujemy do celów medycznych. Nici chirurgiczne, śruby do zespalania kości, uzupełnienia różnego typu ubytków to polimery biodegradowalne. Używamy ich też w systemach kontrolowanego uwalniania leków. W osłonce polimerowej, która się degraduje, lek uwalnia się ze stałą szybkością i mamy cały czas optymalne stężenie terapeutyczne. Z kolei sztuczne serce robimy z takiego polimeru, który się szybko nie rozłoży. Mamy tu polimery biodegradowalne i biozgodne – takie, które nie kreują stanów zapalnych i chorobowych, ale są odporne na działania naszych wewnętrznych systemów. To nie jest świat opakowań – 1 euro czy dwa za kilogram, tylko 500 i więcej. Ale w medycynie nikt nie liczy kosztów, zwłaszcza że używa się niewielkich ilości tych tworzyw. Natomiast w produkcji opakowań stosuje się inne, nieporównywalnie tańsze tworzywa biodegradowalne. NG: Coraz chętniej je wykorzystujemy. Prof. Zbigniew Florjańczyk: Niestety, istnieją również fałszywe produkty biodegradowalne lansowane w niektórych supermarketach – określane jako oksydegradacyjne. Ta metoda była już kiedyś stosowana w wersji ze skrobią, z którą mieszało się polimer syntetyczny. Biodegradacji ulegała skrobia, a reszta się kruszyła i rozpylała w środowisku. Te materiały stosowano w Izraelu, na pustyni, gdzie uprawy rosły pod foliami i nie przejmowano się tym, że trochę pyłów organicznych dostanie się do piasku. Ale one trafiały do systemów nawadniających, a że polimer jest lżejszy od wody, zaczynały ją zanieczyszczać. I niszczyć urządzenia, takie jak pompy. Opracowano więc inny system, polegający na tym, że do normalnego polimeru syntetycznego (najczęściej popularnego polietylenu), dodaje się substancje, które się utleniają. Taka wyrzucona torebka zaczyna się degradować pod wpływem tlenu, światła słonecznego i niewielka jej część – nie więcej niż 20 proc. – może być skonsumowana przez mikroorganizmy. Katalizator, który przyspiesza jej rozpad, nie jest w stanie dotrzeć do zwartych fragmentów struktury polimeru. Jego składnik krystaliczny pozostaje w postaci nanopyłu. Jest niewidoczny, ale zaczynamy nim oddychać i nie wiem, czy nie będziemy mieli problemu takiego jak z azbestem. W wielu materiałach stosuje się dziś tzw. nanorurki. To mikroskopijne włókienka o świetnych właściwościach mechanicznych, które wzmacniają strukturę tworzyw, ale po procesie ich rozkładu pozostaje polimerowy pył. Specjaliści w dziedzinie polimerów są tym praktykom przeciwni – jest to zaśmiecanie środowiska, tylko bardziej subtelne, bo pyłem. NG: Staramy się być ekologami, a skutek jest odwrotny? Prof. Zbigniew Florjańczyk: Istnieje wiele akcji pozornie proekologicznych, za którymi stoją koncerny, które je promują, i wielkie sieci handlowe. I do tego jest odpowiednia reklama. Rzeczywiście, skutek jest taki jak się zapowiada – taka oksydegradacyjna torebka po pewnym czasie zniknie. Ale nie całkowicie. Nie można jej kompostować, bo tylko częściowo ulegnie degradacji. To nie jest produkt, który akceptują środowiska akademickie. Optujemy za tworzywami biodegradowalnymi. Chodzi o to, żeby pozostawić naturalny surowiec, a zastosować nowoczesne, enzymatyczne metody wytwarzania materiału. NG: Zwłaszcza że chcąc żyć ekologicznie, nie możemy obejść się bez polimerów. Prof. Zbigniew Florjańczyk: Żadnych nowoczesnych źródeł energii – kolektorów, śmigieł wiatraków bez polimerów nie można zbudować, bo to muszą być lekkie konstrukcje, które nie będą zużywać energii, gdy się je wprawi w ruch. W najnowszych wersjach samolotów Boeinga odchodzi się od metalu na rzecz kompozytów polimerowych. Dzięki temu maszyna zużywa dużo mniej paliwa, a poza tym wytrzymałość niektórych z tych materiałów jest większa niż stali. Szlachetne polimery są potrzebne. Problem jest z tymi masowymi, które żyją krótko. Ale wszyscy inwestują w nowe technologie, bo to się opłaca i jest akceptowane przez społeczeństwo. Jeśli popatrzymy, jaki jest średni dochód na głowę mieszkańca danego kraju i jakie są typowe produkty przemysłu chemicznego, to im wyższy dochód, tym bardziej rośnie w tym udział polimerów. Gdybyśmy żyli w świecie zdyscyplinowanych obywateli, którzy sortują odpady i nie zaśmiecają środowiska, to byśmy w ogóle nie mówili o ekologicznych zagrożeniach ze strony tworzyw sztucznych.
Świat bije na alarm: wieczna zmarzlina zaczęła tajać. Lodowce topnieją. Ludzie będą mieli coraz mniej wody. A przecież w średniowieczu na Ziemi było równie ciepło jak dziś, kilka tysięcy lat temu – jeszcze cieplej. W dawnych interglacjałach warunki klimatyczne bywały różne, ale czasami nawet znacznie cieplejsze od obecnych.
Żyjemy w okresie interglacjalnym. Optimum klimatyczne tego interglacjału, czyli najcieplejsze warunki klimatyczne, mamy już za sobą – trwały od ok. 8 tys. do 4,5 tys. lat temu. W owym czasie bardzo podniósł się poziom światowego oceanu – na terenie dzisiejszej Polski Bałtyk sięgał aż po Malbork. Później przychodziły kolejno większe ochłodzenia i ocieplenia. I tak w średniowieczu w Europie było znacznie cieplej niż obecnie. W zachodniej Polsce rosła winorośl, a wikingowie pływali na Grenlandię i na Spitsbergen – pod późniejszymi osadami lodowcowymi znaleziono ich ślady. W połowie XIV w. doszło do wyraźnego ochłodzenia klimatycznego zwanego małą epoką lodową. Bałtyk zamarzł, a na Spitsbergenie nastąpiły wyraźne transgresje lodowców. W połowie XIX w. mała epoka lodowa się skończyła. Notowany od tamtego czasu wzrost temperatur w opinii wielu naukowców wiąże się z nastaniem epoki pary. Błyskawiczny rozwój techniki oznaczał bowiem wypuszczenie w powietrze dwutlenku węgla. To on jest dziś powszechnie uważany za winnego globalnego ocieplenia. Przestańmy produkować CO2, a unikniemy katastrofy – alarmują ekolodzy. Ale wśród uczonych zdania są podzielone. – Efekty cieplarniane są tylko jednym z czynników odpowiedzialnych za ocieplenie klimatu – mówi prof. Leszek Lindner z Uniwersytetu Warszawskiego. – Mała epoka lodowa skończyła się i wróciliśmy do warunków klimatycznych średniowiecza. Na to nałożyły się efekty cieplarniane. Za całość zmian klimatycznych w długim okresie odpowiedzialne są też inne czynniki, z których najważniejsze są astronomiczne. Według tzw. teorii Milankowicza zmianami klimatu na kuli ziemskiej rządzą cykle związane z ruchami globu, co powoduje, że promienie słoneczne w różnym czasie docierają do niego z różnym natężeniem. Co 90–100 tys. lat Ziemia zbliża się i oddala od Słońca, a zlodowacenia kontynentalne też pojawiają się co ok. 90–100 tys. lat. Mało tego – co mniej więcej 40 tys. lat oś obrotu Ziemi zmienia kąt nachylenia w stosunku do ekliptyki, czyli płaszczyzny, w której zawiera się orbita planety. W takim samym czasie pojawiają się także kolejne cykle klimatyczne. Dodajmy do tego zmianę położenia osi naszej planety w wyniku precesji, następującą w ciągu 20–26 tys. lat. Rytm zmian klimatycznych wg Milankowicza pokazuje, że czeka nas powolne ochładzanie klimatu, a efekt cieplarniany ten proces jedynie nieco zaburzył. Ochłodzenie może jednak przyjść dopiero za 2–3 tysiące lat. Rola CO2 nie jest zatem aż tak wielka, jak się jej przypisuje, twierdzi profesor, zwłaszcza że wśród gazów cieplarnianych stanowi on zaledwie kilka procent. Ponad połowę udziału para wodna, która jest największym filtrem dla energii słonecznej. Obecnie średnia temperatura na ziemi wynosi ok. 15°C, ale gdyby nie owe gazy cieplarniane i atmosfera, mielibyśmy też kilkanaście stopni, tyle że na minusie. Na zmiany klimatyczne duży wpływ ma również ocean, który rozprowadza ciepło po kuli ziemskiej. Gdyby nie Prąd Zatokowy, czyli Golfstrom, warunki klimatyczne w Polsce byłyby takie jak w północnej Kanadzie. (Są wśród uczonych zwolennicy teorii, która mówi, że dopływ wody z topniejących lodowców może ów prąd osłabić). Cóż zatem robić? Bez wątpienia powinniśmy starać się wypuszczać mniej gazów cieplarnianych do atmosfery, ale nie demonizować efektu cieplarnianego. A jak ograniczać jego skutki? Przede wszystkim chwytać i gromadzić wodę wszędzie tam, gdzie to możliwe. Zajrzyj na forum NG, gdzie nasza społeczność wypowiada się o efekcie cieplarnianym. Przyłącz się do tej dyskusji.
Atomowy sposób na tani prąd i błękitne niebo
Doktor Andrzej Strupczewski pracuje w Instytucie Energii Atomowej w Świerku. Jest wiceprezesem Stowarzyszenia Ekologów na rzecz Energii Nuklearnej SEREN, a także ekspertem Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej oraz Komisji Europejskiej.
Finlandia buduje elektrownię jądrową w Olkiluoto. czesi mają zamiar postawić kolejne dwa bloki energetyczne w Temelinie. Elektrownie jądrowe pracują od lat na Słowacji. Litwa i Ukraina też zamierzają rozwijać program atomowy. my w 1990 r. Zamknęliśmy rozpoczętą osiem lat wcześniej budowę elektrowni w Żarnowcu. Dzięki temu dziś, gdy nasz rząd podjął decyzję o budowie siłowni jądrowej, możemy korzystać z doświadczenia innych? Zamknięcie Żarnowca było bardzo złym posunięciem, bo wprawdzie w Polsce w ciągu ostatniego dwudziestolecia mieliśmy prądu dosyć, ale ta elektrownia dostarczałaby go taniej. Czy jednak technologia, którą wtedy stosowano, nie byłaby obecnie zbyt przestarzała? W 1994 r. jako specjalista w Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej w Wiedniu kierowałem pierwszą misją, która sprawdzała bezpieczeństwo elektrowni jądrowej Mochovce na Słowacji. Budowano ją w tym samym czasie co Żarnowiec, ale była od niego nieco gorsza. Słowacy podnieśli jej parametry zgodnie z zaleceniami międzynarodowych ekspertów i Mochovce pracują do dziś. Ostatnio na zaproszenie austriackiego rządu znów badałem bezpieczeństwo słowackich elektrowni, które są budowane według tego samego wzorca co Mochovce I i II, i zdaniem ekspertów agencji atomowej będą jednymi z najlepszych reaktorów na świecie. Zatem Żarnowiec miał potencjał, żeby zrobić z niego bardzo dobry reaktor. I bardzo tani. Ale po awarii w Czarnobylu budowę przerwaliśmy. Trudno się temu dziwić, bo doniesienia z Ukrainy były wstrząsające. Ówczesne protesty nieuchronnie musiały do tego doprowadzić, bo byliśmy przekonani, że skutki awarii w Czarnobylu są straszne. Potem się okazało, że są znacznie mniej groźne, niż z początku sądziliśmy. Poza tym Żarnowiec był budowany według dokumentacji rosyjskiej, co prawda poprawionej przez nasz Energoprojekt, a Polska chciała być niezależna od Rosji… Czarnobyl powstał zgodnie ze wzorami reaktorów do produkcji plutonu (w każdej chwili można było z niego otrzymać pluton do bomby), ale jego rozwiązanie było niebezpieczne. W pewnych warunkach awaryjnych jego moc samoczynnie rosła. Natomiast normalne reaktory mają inną konstrukcję po awarii występuje w nich spadek mocy, podczas gdy w Czarnobylu nastąpił jej samorzutny tysiąckrotny (!) wzrost, do 480 tys. megawatów. Zrobiłem analizę błędów, które Rosjanie i Ukraińcy popełnili w Czarnobylu. Gdyby wszystkie te błędy powstały w reaktorze, który miał być zbudowany w Żarnowcu lub jaki powstanie w przyszłości w Polsce – wszystkie osiem – to reaktor po prostu by się wyłączył, nie byłoby żadnej awarii. Do dziś eksperci nie są zgodni co do oceny skutków tego, co się stało w Czarnobylu. A przecież wtedy płonący rdzeń reaktora na kilka kilometrów w górę wyrzucał radioaktywny dym. Organizacje antynuklearne twierdzą, że ci, którzy pracują w energetyce jądrowej, nie są wystarczająco wiarygodni. Zatem sięgnijmy po opinie międzynarodowych organizacji: Światowej Organizacji Zdrowia, Komitetu Naukowego ONZ ds. Skutków Promieniowania Atomowego (powołano go, by badać skutki bombardowania Hiroszimy i Nagasaki), a także po badania prowadzone przez japońsko-amerykańską fundację ofiar Hiroszimy i Nagasaki. Takich organizacji jest jeszcze wiele. Wszystkie wydają zgodny sąd, że w Czarnobylu bezpośrednio, czyli w ciągu paru miesięcy po awarii, zginęło 31 osób z różnych powodów związanych z promieniowaniem, w ciągu następnych lat było kilkanaście zgonów, które mogą być związane z promieniowaniem i do dziesięciu zgonów dzieci chorych na raka tarczycy. Razem około 60 zgonów. Jeżeli w przyszłości umrze jeszcze kilka czy kilkanaście osób, to jednak mówimy o kilkudziesięciu czy w najgorszym razie kilkuset zgonach. To oczywiście tragiczne, ale to są skutki awarii, a nie katastrofy. Ale stront i cez wciąż zalegają w tamtych glebach i będą się rozkładać jeszcze przez wiele lat. to nadal nie pozwala wykorzystywać tych terenów dla celów rolniczych. Dla cezu okres połowicznego rozpadu wynosi 30 lat, ale to jest okres zaniku fizycznego, natomiast biologiczny jest krótszy, bo cez przenika przez glebę i znika z powierzchni ziemi. Moim zdaniem najważniejsze jest porównanie, jaką dawkę promieniowania ludzie otrzymają w ciągu całego życia. Okazuje się, że dawka, którą może dostać człowiek na średnio skażonych terenach poczarnobylskich, jest zdecydowanie mniejsza niż dawka emitowana przez tło naturalne w Finlandii, Szwecji i w części Francji, a na terenach najbardziej skażonych jest porównywalna ze średnią dawką tła naturalnego w Finlandii. Zatem gdyby decyzja o ewakuacji Czarnobyla była słuszna, to powinniśmy ewakuować wszystkich Finów, którzy żyją średnio 4 lata dłużej niż Polacy i cieszą się świetnym zdrowiem, ponad połowę Szwedów, 5 mln Francuzów z terenów Masywu Centralnego itd. W Czarnobylu nie było potrzeby ewakuacji, a przesiedlono prawie 200 tys. ludzi! Według danych przedstawionych przez komitet naukowy Onz ds. skutków Promieniowania Atomowego na skażonych terenach liczba osób, zwłaszcza dzieci, chorujących na raka tarczycy wzrosła o ok. 4 tysiące. to skutek emisji radioaktywnego izotopu jodu. To nieporozumienie. Rzeczywiście, u 4 tys. dzieci za pomocą specjalnych badań wykryto tego raka, ale jest to tzw. niemy rak tarczycy, choroba, która występuje u ogromnego odsetka ludności na świecie i nie prowadzi do skutków śmiertelnych ani nawet zdrowotnych. Owe 4 tys. dzieci to te, u których wykryto tego raka, ale zmarło spośród nich tylko 9 dzieci. Te, które żyją, są dziś dorosłymi ludźmi, a przecież od katastrofy w Czarnobylu minęło ponad 20 lat. We wszystkich innych elektrowniach jądrowych, a więc takich, w których po awarii moc maleje, a nie rośnie, jak w Czarnobylu, przez cały czas ich pracy, czyli przez 50 lat, nikt nie stracił ani życia, ani zdrowia wskutek awarii radiologicznej. Mimo to nastroje społeczeństw i postawa organizacji ekologicznych są przeciwne energetyce jądrowej. Duża część środowiska ekologów zmieniła już zdanie na temat energetyki jądrowej. Stowarzyszenie Ekologów na rzecz Energii Nuklearnej SEREN, którego jestem wiceprezesem, to polski oddział stowarzyszenia ekologów z całego świata, czyli Environmentalists for Nuclear Power, liczącego ok. 10 tys. członków. Należą do niego tacy ekolodzy jak James Lovelock – twórca hipotezy, że Ziemia--Gaia jest żywym organizmem, czy Patrick Moore, współzałożyciel Greenpeace’u, który doszedł do wniosku, że energetykę jądrową należy popierać. Przede wszystkim dlatego, że jest dobrym sąsiadem – zapewnia nam czyste niebo i wodę. Czysty, ale czy na pewno bezpieczny sąsiad? Elektrownia emituje dawki na poziomie jednej setnej promieniowania tła naturalnego. Człowiek, który przejedzie z Białegostoku do Krakowa, dostanie tam każdego dnia większą dawkę, niż gdyby siedział na ogrodzeniu elektrowni atomowej w Białymstoku, ponieważ różnice w promieniowaniu tła między tymi miastami są dużo większe niż ta jedna setna tła, która występuje w bezpośrednim otoczeniu elektrowni atomowej. A nawiasem mówiąc, cała dawka promieniowania, którą w Polsce dostaliśmy po Czarnobylu, była mniejsza niż ta, którą dostała moja żona, gdy wyjechaliśmy na tydzień do Finlandii, bo tam promieniowanie tła jest dwa razy większe niż w Polsce. Reaktory produkują jednak wysokoaktywne odpady promieniotwórcze. nie można ich po prostu usunąć – trzeba je składować. Będą zagrażać środowisku przez setki lat! Energetyka jądrowa jest jedyną gałęzią przemysłu, która bierze pełną odpowiedzialność za swoje odpady. Mówi: schowamy je do stalowych pojemników, zalejemy ciekłym szkłem, potem otoczymy bentonitem, umieścimy 600 m pod ziemią i bierzemy odpowiedzialność za to, że pozostaną w pokładach granitowych czy solnych (przez sól woda nie przepływa, więc gdy umieszczamy odpady w pokładach solnych głęboko pod ziemią, mamy pewność, że nie wydostaną się z wodą na powierzchnię). Po 300 latach aktywność odpadów z przerobu paliwa jest mniejsza niż rudy uranowej, która była w ziemi od samego początku istnienia naszego globu. A o stabilności odpadów świadczy los pozostałości po reaktorach naturalnych, utworzonych przez samą naturę. Ma Pan na myśli odkryty w 1972 r. w Oklo w Gabonie naturalny reaktor, który pracował 2 miliardy lat temu? Tak, na długo zanim na Ziemi pojawiło się życie… Mógł pracować w tamtym czasie, bo uran naturalny zawierał wówczas dużo więcej uranu rozszczepialnego 235 niż obecnie – dziś zawiera 0,72 proc. uranu 235, a wtedy 3,5 proc., czyli tyle, co nasze paliwo dla reaktorów energetycznych, gdy je dobrze wzbogacimy. W Oklo były bagna, a więc woda potrzebna do tego, by neutrony termiczne spowolnić, tak jak w dzisiejszym reaktorze. Rozsiany uran przemieszany z wodą tworzył tam kilkanaście dużych naturalnych reaktorów. Pracowały z przerwami mniej więcej przez 100 tys. lat, powodując wypalenie uranu 235 i powstawanie produktów rozszczepienia. Prawie wszystkie te produkty rozszczepienia zniknęły, ale te najtrwalsze, o bardzo długich okresach rozpadu i bardzo małej aktywności, np. ksenon w postaci gazowej, przetrwały w ziarnach skalnych. Dowodzą one, że reaktor naturalny naprawdę działał i nie spowodował rozprzestrzeniania skażeń radioaktywnych w otoczeniu. Skoro po 2 mld lat odpady radioaktywne bez żadnego zabezpieczenia leżały w bagnie i są tam nadal, nie mamy powodu obawiać się skutków składowania odpadów. Jednak ich ilość będzie wzrastać. Jedną z dróg postępowania jest przechowywanie odpadów radioaktywnych głęboko pod ziemią. W takim przypadku trzeba usuwać odpady nisko i średnio aktywne oraz paliwo wypalone, które jest aktywne przez dziesiątki tysięcy lat. Są budowane dwa składowiska na paliwo głęboko wypalone w Europie – w Finlandii i Szwecji. Będą gotowe ok. 2020 r. W dłuższym okresie eksport naszych odpadów zapewne nie będzie możliwy. konieczna okaże się budowa własnego składowiska, a na to może nie być zgody w społeczeństwie. Przy rozpoczęciu budowy i w Szwecji, i w Finlandii ludność konkurowała ze sobą, żeby otrzymać prawo lokalizacji składowiska właśnie u nich, a nie w sąsiedniej gminie. To jest czysta praca, bezpieczna, a i zarobki są dobre. Co jeszcze można zrobić z odpadami? Druga, właściwsza moim zdaniem metoda, polega na tym, że paliwo jądrowe się odzyskuje. Gdy paliwo wyjmujemy z reaktora, jest w nim bardzo dużo materiałów rozszczepialnych: uran, który wzbogacaliśmy, i pluton. Trzeba to paliwo wysłać do zakładów przerobu. Takie są w Anglii w Sellafeld i we Francji w La Hage. Przerabiają one paliwo wypalone m.in. z Francji, Anglii, Niemiec, a także Japonii. Po przerobie otrzymujemy trochę odpadów radioaktywnych: cezu, strontu i innych, które się szybko (w kategoriach geologicznych) rozpadają, i dużą dawkę nowego paliwa, które wkładamy do reaktora i wypalamy od nowa. W ten sposób możemy przedłużyć wykorzystanie naszych zasobów uranowych i plutonowych na dziesiątki tysięcy lat, dlatego Parlament Europejski w uchwale z 2007 r. oświadczył, że przy obecnej technologii znanych dziś zasobów uranu wystarczy na 200 lat, a postęp technologiczny zapewni, że wystarczy ich na dziesiątki tysięcy lat. Mimo wszystko – czy nie lepiej do produkcji energii wykorzystać paliwa kopalne i odnawialne źródła energii? Energetyka węglowa jest tańsza w kilku miejscach na ziemi – tam, gdzie złoża węgla są bardzo płytko, np. w USA, na Środkowym Zachodzie. Podobnie w Australii. Natomiast tam, gdzie trzeba budować kopalnie węgla, energetyka jądrowa jest albo tańsza, albo odrobinę droższa od węgla, jeśli nie liczymy opłat środowiskowych. Jeżeli uwzględni się tzw. koszty zewnętrzne, czyli koszty dla zdrowia powodowane przez to, co emituje elektrownia węglowa: dwutlenek siarki, pyły itd., a do tego dodamy koszty emisji CO₂, to okazuje się, że energia jądrowa jest dwa razy tańsza. Ponadto w Polsce tanie zasoby węgla wyczerpują się – już dziś jesteśmy importerami węgla netto. Nasz rząd zdecydował, że nie chcemy w przyszłości importować coraz więcej węgla i dodatkowo płacić kar za emisję CO₂. Dlatego spalanie naszego węgla będziemy uzupełniali produkcją energii z innych źródeł – w tym z tanich i czystych elektrowni jądrowych. Czystszy i tańszy jest wiatr. Spójrzmy na liczby. Według brytyjskich danych z ostatniego kwartału za elektrownię wiatrową na lądzie trzeba płacić 1,25 mln euro za 1 megawat zainstalowany mocy szczytowej wiatraka, a na morzu 2,5 mln. Za elektrownię jądrową 3 mln euro. Na pierwszy rzut oka – i to twierdzą wszyscy zwolennicy wiatru – elektrownia jądrowa jest dużo droższa. Tyle że wiatr wieje w Anglii przez 30 proc. roku, w Danii 24 proc., w Niemczech 17 do 20 proc., a w Polsce wiatry są słabsze niż w Niemczech. Wiatr jest też bardzo drogi inwestycyjnie. W 2007 r. za energię z elektrowni węglowej w Polsce płaciliśmy 128 zł za megawatogodzinę, a za tę z elektrowni wiatrowych 368 zł, czyli była ona prawie trzy razy droższa. Elektrownie wiatrowe działają przez jedną piątą czasu, czyli jeśli mówimy o zainstalowaniu megawata, to naprawdę średnio rocznie on jest tylko jedną piątą megawata. Elektrownia wiatrowa pracuje nie dłużej niż 20 lat (dotychczas zresztą wszystkie pracowały krócej), a jądrowa 60 lat. Aby w tym samym czasie z wiatru mieć tę samą energię, trzeba zbudować fermę wiatrową trzy razy. Czyli koszt to 1,25 mln euro razy pięć i jeszcze razy trzy. Austria, która jest zdecydowanie antynuklearna, kupuje jednak dużo prądu od Francji, bo prąd z elektrowni jądrowych jest najtańszy. Jeśli chcemy być niezależni energetycznie, musimy rozwijać własną energetykę jądrową. Koszty budowy są tu jednak bardzo wysokie, dużo trzeba wydać na badania, na ochronę ośrodka, na utylizację paliwa. czy warto? świat nie przestał poszukiwać innych źródeł uzyskiwania energii. To prawda, że energetyka jądrowa nie jest dla skrajnie ubogich państw. Musimy w nią jednak zainwestować, żeby w przyszłości mieć tanią energię. Największe rachunki za prąd elektryczny płacą Duńczycy, którzy mają elektrownie wiatrowe, na drugim miejscu są Włosi, a na końcu jest Francja, która ma bardzo tani prąd. Jesienią Włosi oświadczyli, że rezygnacja z rozbudowy energetyki jądrowej po awarii w Czarnobylu – w tym czasie pracowały tam cztery elektrownie jądrowe i budowano następne – była ogromnym błędem, który kosztował ich 20 lat i dziesiątki miliardów euro. Zamierzają więc rozpocząć budowę nowych reaktorów. Czy Polskę stać na energetykę jądrową? To nie państwo ma przeznaczyć na nią środki. Zrobią to firmy energetyczne. To jest pewna inwestycja, która sprawdziła się we wszystkich 400 przypadkach na świecie. W tych krajach, gdzie jest elektrownia jądrowa, ludność płaci najmniej za prąd, a mimo to elektrownia spłaca wszystkie długi, jakie zaciągnęła. W Polsce rozpatrywane są różne lokalizacje elektrowni jądrowych. które mają największe szanse? Wymagania są spełnione w Żarnowcu, a także m.in. w Klempiczu. Niektóre elektrownie węglowe, którym zaczyna brakować węgla, deklarują, że zbudują obok siebie elektrownię jądrową. Jak dotąd rozważa się dziewięć lokalizacji. Co bierze się pod uwagę przy ich wyborze? Przede wszystkim chodzi o to, by elektrownia nie groziła ludziom i otoczeniu i żeby otoczenie nie groziło elektrowni, czyli musi to być rejon stabilny sejsmicznie. A Polska taka jest. Elektrownie jądrowe z zasady muszą być bardzo odporne na wstrząsy sejsmiczne - np. elektrownia jądrowa w Kashiwazaki w Japonii była prawie w epicentrum trzęsienia ziemi, które zniszczyło tysiące budynków i przyniosło ofiary śmiertelne. W elektrowni, która wtedy spokojnie pracowała, jedynym skutkiem było przewrócenie się transformatora z olejem i zapalenie się tego oleju. Drugi warunek to możliwość doprowadzenia wody z rzeki. Zwracamy też uwagę na meteorologię, chodzi bowiem o to, żeby okolica była dobrze przewietrzana, nie chcemy budować elektrowni np. w kotlince. Zakładamy niedużą gęstość zaludnienia, jest ustalona pewna odległość od miast. Sąsiedztwo elektrowni jądrowej oznacza jednak możliwość awarii. Jak będziemy zabezpieczeni przed ich skutkami? Przy projektowaniu elektrowni brane są pod uwagę różne scenariusze awarii. Są też awarie tzw hipotetyczne. Trudno to sobie wyobrazić, ale załóżmy, że mimo wszystkich środków ostrożności rdzeń się stopi. Reaktory, które mamy budować, są tak zaprojektowane, że w przypadku awarii rdzeń się stopi, wypłynie ze zbiornika, po czym wpadnie do wody albo będzie wychłodzony w inny sposób bez udziału pomp. Skutki takiej hipotetycznej awarii sięgają 800 m od reaktora, a to oznacza, że ludność może dalej spokojnie żyć. Chcemy mieć elektrownię jądrową w 2020 r. Czy zdążymy ją zbudować? 2020 rok to termin optymistyczny, rząd musi zacząć działać szybko. Zamieszkałby Pan w pobliżu tej elektrowni? Oczywiście. Moja córka, która prowadzi wycieczki studentów do Francji, pokazuje im tamtejsze elektrownie jądrowe i czyste niebo nad nimi. Żona wspiera mnie we wszystkich akcjach na rzecz energetyki jądrowej. A 77-letnia teściowa mówi: „Niech wreszcie zbudują te atomówki, chcę płacić mniej za prąd!”.
Jest pogrążona we śnie. Leży na boku, z głową opartą na dłoni. Szerokie, krągłe ramiona zasłaniają ciężkie piersi. Kobieta ma na sobie spódnicę, która spływa do kostek, okrywając wydatne biodra. Damy nie pyta się o wiek, ale możemy się domyślać, że ta kilkunastocentymetrowa figurka z terakoty ma co najmniej… 5 000 lat.
Śpiąca Bogini – takie imię otrzymała w 1902 r., gdy zakłócono jej sen, wydobywając z hypogeum Ħal Saflieni na Malcie. Kim jest, tak naprawdę nie wiadomo. Być może kapłanką, która śniąc wieściła przyszłość. Bardziej pewna jest teoria, że to jeden z wizerunków Bogini Matki, związanej z kultem płodności. Archeolodzy kojarzą z nim także tajemnicze świątynie, których kształt – gdy patrzeć na nie z lotu ptaka – przypomina zarys kobiecej sylwetki. Czy kilka tysięcy lat temu na Malcie rządziły kobiety? Prof. Marija Gimbutas, amerykańska archeolog, która badała kulty bogiń na podstawie znalezisk w Europie, twierdzi, że tak. A wykopaliska wydają się świadczyć o tym, że było to społeczeństwo naprawdę szczęśliwe… Problem w tym, że wszystko, co wiemy na jego temat, opatrzone jest słowem „prawdopodobnie”. Bo po ludziach, którzy stworzyli na Malcie tajemniczą cywilizację, zaginął wszelki ślad. Zniknęli nagle, w niewytłumaczony do dziś sposób, ok. 2500 r. p.n.e. Czy zostali wymordowani przez najeźdźców? Uprowadzeni? Zabiła ich zaraza, susza, głód? A może zmiana klimatu zmusiła mieszkańców do opuszczenia wyspy? No i przede wszystkim: kim byli ci pierwsi osadnicy? Pojawili się tu ok. 5 200 lat p.n.e. Przybyli zapewne z Sycylii. Pozostałości domostw z tego okresu odkryto niewiele, więc nasza wiedza na temat sposobu życia ich mieszkańców jest wątła. Wiele wskazuje na to, że było to społeczeństwo rolnicze. Odkryte kości zwierząt należą m.in. do bydła, owiec, kóz i świń. Znaleziono ślady świadczące, że uprawiano zboża – pszenicę, soczewicę i jęczmień. Na Gozo zachowały się żarna do ich mielenia. Ludzie prowadzili handel wymienny z mieszkańcami sąsiednich wysp, by zdobyć krzemień, obsydian czy ochrę – materiały, których nie mieli u siebie. Żyli w domach z niewypalonej cegły wznoszonych na kamiennych fundamentach lub bezpośrednio na skale. Wydaje się, że nie utrzymywali kontaktów z przedstawicielami innych kultur – brak na to dowodów w postaci np. ceramiki pochodzącej z innych regionów. Najwyraźniej nie prowadzili wojen, nie zachowała się bowiem żadna broń. Byli natomiast utalentowa-nymi architektami i artystami – ich ceramiczne naczynia były pięknie dekorowane. Około 3500 r. p.n.e. mieszkańcy Malty i Gozo zaczęli budować imponujące kamienne świątynie. Pierwsza z nich, znajdująca się w miejscowości Ġgantija na Gozo, jest jedną z najstarszych wolno stojących budowli stworzonych przez człowieka. Odkryto ją w 1897 r., ale dopiero w latach 20. XX w. badacze ustalili jej właściwy wiek. Liczba zbudowanych na Malcie świątyń megalitycznych zadziwia, jeśli weźmie się pod uwagę powierzchnię wyspy. Mieszkańców archipelagu nie mogło być więcej niż 11 tysięcy, tymczasem świątyń jest kilkadziesiąt. W dodatku budowle te stanowią skupiska – po dwie, po trzy, a jedno nawet cztery. Czy były tylko miejscami kultu? – Bardzo trudno stwierdzić z pewnością, do czego służyły – mówi Maria Elena Zammit z muzeum archeologicznego w Valletcie. – Dlatego wolimy raczej używać określenia „megalityczne struktury” niż „świątynie”, bo nawet stwierdzenie, że służyły jako świątynie, wymaga szczegółowej wykładni. Wiemy jedynie, że budowa tych struktur wymagała wysiłku całej społeczności i umiejętności tworzenia architektonicznych planów. Wzniesiono je z kamienia, tak że przetrwały tysiące lat, podczas gdy domy stawiano z niewypalonej cegły. Wielkie bloki piaskowca były cięte, po czym transportowano je na miejsce budowy. Niektóre mają po 6 m wysokości i ważą 20 ton. – Jakaś grupa ludzi musiała nadzorować pracę tych, którzy obrabiali, transportowali i stawiali te bloki – wyjaśnia Zammit. – Jeszcze inni zapewne dbali o zapewnienie im warunków do pracy. To, a także wielka liczba figurek i reliefów, które znaleziono wewnątrz tych struktur, sugeruje, że budowle nie miały zastosowania czysto praktycznego i funkcjonalnego. Większość odkryto w XIX i na początku XX w. Najwięcej o przeszłości dawnych mieszkańców Malty powiedziały nam ruiny Tarxien zbadane w latach 1915–1917 przez sir Themistoclesa Zammita, oraz Skorby, na które natrafił w latach 1960–1963 David Trump. W Tarxien zachował się fragment olbrzymiego posągu kobiety. Chociaż pozostała tylko jego dolna część – od stóp do pasa, możemy domyślać się, że figura miała ok. 2,75 m wysokości. Plisowana spódnica do kolan osłania sylwetkę o obfitych biodrach, wąskiej talii i drobnych stopach. Maltanki z epoki neolitu ubierały się z dbałością o szczegół – w ruinach znaleziono biżuterię i guziki. Intrygujący jest plan, na którym zbudowane zostały świątynie megalityczne. Zajmują one różną powierzchnię – zwykle mają półokrągłą fasadę, która otacza dziedziniec. Monumentalne wejście prowadzi do centralnej części, która następnie wiedzie do półokrągłych pomieszczeń. Te absydy układają się w kształt kobiecej sylwetki. Do kolejnych pomieszczeń wiodą portyki z kamiennymi nadprożami. Część centralna to jakby „łono”, z którego po ceremonii ludzie wychodzą znów na świat. W świątyni znajdowało się miejsce święte, przesłonięte, a w nim „komnata wyroczni”. Przez nią prawdopodobnie kapłani porozumiewali się z ludźmi zgromadzonymi przed budowlą. Konstrukcja tej części sprawia, że tylko niski, męski głos niesie się daleko – kobiecy nie. Reliefy, które zdobią ściany świątyń, wyryto z ogromną precyzją i poczuciem piękna, narzędziami z krzemienia i obsydianu. Charakterystyczne są tu motywy spiralne. Czy to tylko element dekoracyjny, czy też miały konkretne znaczenie? To kolejne z pytań, na które nie znamy odpowiedzi. Jest też wiele wizerunków zwierząt i ludzi. Intrygujące są kamienne figurki, przedstawiające ludzkie postacie. Co ciekawe, nie mają one cech płciowych, więc mogą być wizerunkami zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Większość z nich wyposażona jest w specjalne bolce na ruchome głowy, które mogą być zdejmowane lub zakładane na korpus w zależności od potrzeby. Większość głów zniknęła bez śladu. Możliwe, że były wykonane z drewna. Na podstawie tych znalezisk nie można, niestety, powiedzieć, jak społeczeństwo było zorganizowane. Kto rządził na Malcie – i czy rzeczywiście kobiety. O kulcie płodności mogą świadczyć nie tylko Śpiąca Bogini czy Wenus z Ħaġar Qim, bezgłowa kobieca figurka z wypalonej gliny, ale i liczne kamienne fallusy – różnej wielkości, pojedyncze, a nawet… potrójne. Nie ma zatem potwierdzenia teorii, że Malta była kolebką matriarchatu, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by w to wierzyć i pod tym pretekstem jeździć na wyspę. Istnieją nawet biura turystyczne wyspecjalizowane w wycieczkach dla kobiet, które biorą tam udział w ceremoniach ku czci Wielkiej Bogini. Nie wiadomo natomiast, jak kilka tysięcy lat temu wyglądały te, które odprawiano w megalitycznych świątyniach. Duża liczba zwierzęcych kości odnaleziona w ruinach Skorby pozwala przypuszczać, że były to zwierzęta rytualne. W Tarxien kość razem z długim nożem z krzemienia znaleziono w prawdopodobnym ołtarzu. Zapewne była tam składana ofiara. Ponieważ świątynie były zwykle orientowane na południowy zachód, wielu archeologów uważa, że budowano je tak, by w wybranych momentach roku światło słoneczne przenikało do nich w określony sposób. Można przypuszczać, że mieszkańcy Malty kilka tysięcy lat temu mieli sporą wiedzę z dziedziny astronomii. Rolnicy, artyści, architekci, astronomowie… Żyjące w pokoju, doskonałe społeczeństwo, w którym najwyraźniej nikogo nie wywyższano – zmarłych chowano w zbiorowych grobach, wszystkich z jednakowym respektem w wykutych w skale grobowcach – hypogeach. Z początku były to niewielkie pomieszczenia. W końcu większe grobowce przybrały postać wielu małych okrągłych krypt, zgrupowanych wokół centralnej przestrzeni. Potem zaczęto tworzyć większe hypogea przeznaczone na zbiorowe pochówki. Największe z nich to Ħal Saflieni, podziemny grobowiec dla ok. 7 000 osób, które chowano tam przez 1 000 lat. Zajmuje 500 m² i ma trzy poziomy. Drugie co do wielkości to hypogeum w Xagћra, na Gozo, gdzie naturalna jaskinia została poszerzona. Grobów nie odkryto natomiast w żadnej ze świątyń ani w jej pobliżu. Hypogeum Ħal Saflieni jest pod tym względem wyjątkiem, gdyż pełniło również funkcję sakralną dla żyjących. Nie tylko świątynie spędzają sen z powiek archeologom. Na południowym zachodzie Malty i Gozo znajdują się przedziwne „koleiny”, sprawiające wrażenie torów wykutych w skale. Największe ich skupisko nazwano żartobliwie Clapham Junction, nawiązując do najbardziej ruchliwej stacji kolejowej na Wyspach Brytyjskich. Niemal na pewno były to trasy komunikacyjne. Może podążały nimi wozy rolników. Bardziej jednak prawdopodobne, że wyżłobiły je koła wozów, którymi transportowano z kamieniołomów bloki do budowy świątyń. W 1999 r. Shaun Arrigo, reżyser filmów dokumentalnych, które kręci pod wodą, i jego brat Kurt prowadzili badania dla niemieckiego biznesmena i archeologa amatora Huberta Zeitlmaira. Nurkując na północno-wschodnim wybrzeżu Malty, odkryli ślady, które mogą wskazywać, że na znajdującym się 10–20 m pod wodą plateau przetrwały resztki kompleksu świątyń. Potwierdziłoby to teorię maltańskiego archeologa dr. Josepha Ellula, którą ten wysnuł, analizując fotografie lotnicze z okresu II wojny światowej. Otrzymał je od porucznika brytyjskiego lotnictwa. Pokazał zdjęcia Zeitlmairowi, który je wykorzystał. Natychmiast pojawiły się głosy, że tu właśnie należy szukać zaginionej Atlantydy. Nikt dotąd nie podjął się badań pod wodą. Gdyby jednak teoria dr. Ellula okazała się prawdą, wówczas trzeba byłoby uznać, że cywilizacja, która zbudowała megalityczne świątynie na Malcie, jest jeszcze starsza. Współpraca: Ewa Bełdowska. Redakcja dziękuje Heritage Malta za pomoc w realizacji zdjęć i udostępnieniu świątyń, a studiu filmowemu The Bigger Picture za pomoc w ich oświetleniu. Tekst: Danuta Śmierzchalska
Ten kraj budzi zmysły. Zapachem przypraw na suku, śpiewem muezinów i smakiem mocnej kawy, którą ludzie częstują tu na każdym kroku. A gdy zamkniesz oczy, ujrzysz karawany wędrujące Jedwabnym Szlakiem i rycerzy, którzy ciągnęli tutaj z całej Europy, żeby bronić Grobu Pańskiego przed Saracenami.
Francuski archeolog André Parrot powiedział, że każdy z nas ma dwie ojczyzny: tę, w której się urodził, i Syrię. W latach 30. ubiegłego wieku rozpoczął prace wykopaliskowe na prawym brzegu Eufratu, gdzie na wzgórzu Tall Hariri Beduini kopiąc grób, natknęli się na niezwykłe posążki. Tak zostały odkryte ruiny Mari– miasta-królestwa, którego początki sięgają trzeciego tysiąclecia p.n.e. Zwana „Perłą Orientu” Syria to raj dla archeologów i historyków. Leżąca na styku trzech kontynentów: Azji, Afryki i Europy, patrzyła, jak rodzą się i umierają cywilizacje. Podróż po tym kraju jest zarazem wędrówką w czasie. Gdy w tłumie przechodniów, wśród zgiełku klaksonów, stoję przed rzymskim murem otaczającym stare miasto w Damaszkui patrzę w stronę Bab Kisan, jednej z jego siedmiu bram, widzę, jak przez okno w murze ucieka św. Paweł Apostoł, by uniknąć śmierci z rąk przeciwnych nowej nauce Żydów. Starówkę przecina Straight Street, zwana przez Rzymian via Recta. To tu mieszkał Ananiasz, który ochrzcił Szawła z Tarsu, po tym, jak na drodze do Damaszku ten wróg chrześcijan usłyszał głos Jezusa: Szawle, czemu mnie prześladujesz? Z rana ruszamy do miasta. Jest piątek. W muzułmańskiej Syrii to dzień wolny, więc na ulicach panuje ruch mniejszy niż zwykle. – Jutro już nie będzie tak łatwo – ostrzega towarzyszący nam Zakwan. Jest Syryjczykiem, ale od 30 lat mieszka w Polsce. Wie, co mówi. W powszedni dzień na ulicach Damaszku samochody dosłownie ocierają się o siebie, wykorzystując najmniejszą przestrzeń pozwalającą posuwać się do przodu. Zgiełk, zamieszanie, zajeżdżanie sobie drogi. Gdy spojrzeć na Damaszek z lotu ptaka, miasto ma kolor piaskowoszary. Tak jak góra Kasjun (690 m n.p.m.), która wznosi się nad nim od północnego zachodu. Rozciąga się z niej wspaniały widok na stolicę, zwłaszcza nocą, gdy w morzu jasności zielono świecą minarety. W zachodniej części góry znajduje się jaskinia, na którą spłynęła krew Abla, gdy zabił go Kain. Według legendy góra ze zgrozy aż westchnęła i… zaczęła się rozpadać. Skały przed osunięciem powstrzymał gestem dłoni sam archanioł Gabriel. Swoje istnienie Damaszek zawdzięcza rzece Barada, której źródła znajdują się w górach Antylibanu i która nawadniała oazę Al-Ghutah na skraju Pustyni Syryjskiej. Dzięki temu już przed 5 000 laty zaczęli się tu osiedlać ludzie. Rzeka zapewniała obfitość wody miastu, które w starożytności zwano „rajskim ogrodem”. Także dziś żaden tradycyjny ani nowoczesny dom, jeśli tylko ma choć skrawek ogrodu, nie może się obejść bez cytryn, gorzkich pomarańczy i słynnych damasceńskich róż. A także jaśminu. Zakwan zrywa kilka drobnych, niepozornych kwiatków. – Rozetrzyj je w dłoniach – prosi. Rzeczywiście, pachną oszałamiająco. W Damaszku jaśmin musi być w każdym domu. Mieszkańcy zrywają kwiaty i trzymają je w lodówce – na zapas! Gdy przyjdą goście, można rozsypać je na stole. Jedziemy w stronę placu Al-Marjeh. To świetny punkt orientacyjny dla turystów. Sporo w tym rejonie tanich hoteli i niewielkich restauracji, w których można zjeść smacznie bez wielkiego uszczerbku dla kieszeni. Damaszek ma wiele twarzy. Na pierwszy rzut oka to hałaśliwy moloch. Szerokie arterie i okazałe nowe budynki. Solidne kamienice i salony luksusowych marek. Wąskie uliczki z mnóstwem małych sklepików, restauracji i kawiarni. I miejsca niezwykłe, gdzie nagle przenosimy się w świat sprzed kilku wieków, a nawet tysięcy lat… Bo w Syrii czas mierzy się nie latami, lecz epokami – w końcu pierwszy alfabet napisany ludzką ręką znaleziono w Ugarit na południowym wybrzeżu. To tu 14 wieków przed Chrystusem na glinianej tabliczce nieznany skryba wyrył 30 pierwszych liter. Stolica Syrii powstała 4 tysiące lat temu i odtąd pozostaje najstarszym na świecie nieprzerwanie zamieszkanym miastem. Jej sercem jest starożytne centrum, od którego poszerzała się o kolejne architektoniczne warstwy. Archeolog wyliczałby niemal bez końca: aramejskie, asyryjskie, perskie, rzymskie, tureckie, francuskie, współczesne arabskie… Koryto Barady, która nawadniała niegdyś ogrody Damaszku, latem jest niemal całkiem suche. Nic dziwnego, miasto potrzebuje wody. W latach 60. XX w. żyło tu pół miliona ludzi, dziś cztery i pół, a w całej aglomeracji ponad sześć. Reszta kraju nie jest jeszcze zbytnio rozwinięta gospodarczo, są rejony, w których ludność żyje bardzo biednie. Nawet przedmieścia Damaszku robią dość przygnębiające wrażenie – niskie budynki z wystającymi w górę zbrojeniami czekają na dobudowanie drugiej kondygnacji. Powstanie błyskawicznie, w ciągu jednej nocy, a kolejni członkowie rodziny będą mieli dach nad głową i nabędą prawo do zamieszkania w stolicy. W centrum miasta współczesna architektura sąsiaduje z zabytkami. Oto mijamy dworzec, najstarszy na Bliskim Wschodzie. Żałuję, że nie możemy podziwiać go w pełnej krasie – jest w remoncie. Dzięki temu mamy jednak więcej czasu na Muzeum Narodowe, miejsce, którego nie wolno pominąć nikomu, kto chce poznać historię tego kraju. Kolekcja obrazuje powstawanie kolejnych cywilizacji na terenie Syrii. Z cichego muzealnego ogrodu wychodzimy na hałaśliwą, zatłoczoną ulicę. Nasz bus kieruje się w stronę starego miasta. Mijamy znów plac Męczenników, by po chwili znaleźć się obok potężnej cytadeli Saladyna. Jego pomnik – na koniu w galopie, w otoczeniu rycerzy – widoczny jest z daleka. Ten władca Syrii i Egiptu, który podbił chrześcijańskie Królestwo Jerozolimskie, cieszył się sławą równie wielkiego rycerza jak jego przeciwnik Ryszard Lwie Serce. Sułtan zasłynął nie tylko dzięki militarnym talentom, ale i wielkiej, na owe czasy, szlachetności – unikał niepotrzebnego rozlewu krwi i darował życie mieszkańcom podbitych miast. Mauzoleum, w którym jest pochowany, stoi w ogrodzie obok Meczetu Umajjadów. To jedno z najświętszych miejsc islamu – po Mekce, Medynie i Jerozolimie. Żeby wejść do meczetu, muszę wypożyczyć długą, oliwkowozieloną szatę z kapturem, którym zasłonię głowę. To obowiązek wyłącznie kobiet. Wszyscy natomiast muszą zdjąć buty. Przekraczam próg i nagle z głośnej, tętniącej życiem i rozpalonej słońcem ulicy wkraczam do innego świata. Czas jakby spowolnił tu bieg. Błogi spokój. Słońce odbija się w wypolerowanej powierzchni otoczonego arkadami dziedzińca, na którym bawią się dzieci i odpoczywają dorośli. Chłodny marmur daje wytchnienie zmęczonym stopom turystów, którzy z zachwytem przyglądają się trzem minaretom i bezcennym mozaikom zdobiącym arkady. Wchodzę do sali modlitewnej. Podłoga wyłożona jest ciemnoczerwonymi dywanami, rząd kolumn dzieli wnętrze. Z minbaru – bogato rzeźbionej kazalnicy – przemawiał kiedyś władca, dziś teologowie i uczeni muzułmańscy. Meczet to miejsce modlitwy, a także edukacji. Na podłodze siedzą grupy mężczyzn słuchając nauk mułłów. Inni modlą się w skupieniu, nie zwracając uwagi na turystów. Kilka osób otoczyło grobowiec, w którym spoczywa głowa św. Jana Chrzciciela, proroka czczonego zarówno przez chrześcijan, jak i muzułmanów. Meczet zbudował w 705 r. kalif al-Walid z dynastii Umajjadów, kiedy Damaszek był stolicą arabskiego imperium. Trzy tysiące lat temu stała tu świątynia Hadada, aramejskiego boga. Za czasów rzymskich świątynia Jupitera. W IV w. n.e. została zamieniona w kościół chrześcijański. Opowiada nam o tym przewodnik po meczecie. Zauważył Europejczyków chaotycznie rozglądających się po wnętrzu i pospieszy z wyjaśnieniami. – Gdy muzułmanie zdobyli Damaszek w 635 r. – mówi – przez 70 lat dzielili świątynię z chrześcijanami. Wyznawcy obu wiar modlili się obok siebie: chrześcijanie w zachodniej części, muzułmanie we wschodniej. Słucham go ze zdumieniem. Dlaczego tak trudno mi to sobie wyobrazić? Czy to świat tak się zmienił od tego czasu, czy moja wiedza na temat islamu jest tak bardzo powierzchowna? Tymczasem przewodnik ciągnie swoją opowieść. Z latami liczba wyznawców Allaha ciągle rosła. Gdy kalif al-Walid postanowił wznieść wspaniały meczet godny Arabów, wynegocjował z gminą chrześcijańską Damaszku, że w zamian za prawa do jej części świątyni zbuduje nowy kościół i przekaże tereny pod kolejne. Otrzymał zgodę. Dziękujemy naszemu cicerone i powoli kierujemy się do wyjścia. Dopiero teraz zauważam ślad nowoczesności – elektroniczną tablicę, na której wyświetlane są godziny modlitw. Na dziedzińcu słońce niemal nas oślepia. Przez chwilę jeszcze milczymy – jesteśmy pod wrażeniem atmosfery panującej w meczecie i jego zachwycającej architektury. Ale teraz znów otacza nas tłum. Wokół pełno sklepików z pamiątkami, kafejek i restauracji. Na ulicy próbuje ściągnąć nas uśmiechem sprzedawca fig. Spieszymy się, nie chcemy niczego kupować, ale on częstuje pysznymi świeżymi owocami. Nie chce pieniędzy. Tak będzie później jeszcze wiele razy – na stacji benzynowej mały chłopiec podbiegnie z dzbankiem kawy, którą w malutkich miseczkach na jeden łyk poda wszystkim pasażerom, właściciel restauracji zagadnie na progu, skąd jestem i chętnie odpowie na pytania, częstując natychmiast szklaneczką aromatycznej słodkiej herbaty. Na obiad wybieramy jedną z restauracji na starym mieście. Wejściem w starożytnym murze, po schodkach przedostajemy się w labirynt ciasnych zaułków, z mrocznymi podwórkami, tajemniczymi okienkami… Dochodzimy do masywnych, drewnianych drzwi. W zbudowanym w XVIII w. domu mieszkała dawniej jakaś rodzina. Wąski korytarz prowadzi do patio, gdzie ustawione są stoliki dla gości restauracji. Pośrodku nieodłączna dla arabskiej architektury fontanna i mnóstwo zieleni. Podziwiamy mozaiki na ścianach, a tymczasem kelnerzy wnoszą kolejne półmiski. Specjały syryjskiej kuchni to głównie jagnięcina i warzywa z dodatkiem najrozmaitszych przypraw. Absolutna rozkosz dla podniebienia… Jest upał, więc zamawiam jeszcze miętę z cytryną i lodem. Na koniec łyk mocnej kawy. Wracamy do Meczetu Umajjadów, od którego prowadzi wejście na XIX-wieczny suk Al-Hamidiyah. Żelazne ażurowe sklepienie góruje nad plątaniną ciemnych uliczek, którymi można krążyć bez końca, wdychając aromat przypraw, ziół i olejków. Jaśminowy czy różany? A może piżmo? Przedzieramy się przez tłum. Mijam sklepiki pełne tradycyjnych strojów i tkanin, ceramiki i wyrobów z miedzi. Po drodze kuszą słodycze – marcepan, orzechy w cukrze, ciasteczka rozmaitych kształtów. Smaki, zapachy, kolory. Sezamie, otwórz się! Gdy docieram do tonących w blasku złota warsztatów jubilerskich, trudno mi zachować silną wolę i rozsądek. Gdy tak krążę po suku, nadciąga wieczór. Targowisko powoli pustoszeje. W świetle księżyca, którego pełna tarcza świeci poprzez sklepienie, nagle rozlega się śpiew muezina. Trafiłam do baśni z tysiąca i jednej nocy… Godzina jazdy dzieli Damaszek od wsi Malula. Leży w górach Kalamoun. To jedno z trzech ostatnich miejsc na świecie, obok sąsiednich wsi Jaba’din i Naj’a, gdzie jeszcze mówi się po aramejsku – w języku Chrystusa. Wąska wyboista droga staje się coraz bardziej kręta i stroma, za to krajobraz coraz bardziej oszałamiający. Jest późne popołudnie i góry przybrały barwę złocistoróżową. Pojawiają się domy. Pobudowane amfiteatralnie, przytulone do siebie, jeden nad drugim. Uliczka, którą jedziemy, pnie się ostro w górę, w końcu docieramy do celu. W niewielkiej zatoczce na wzniesieniu stoją zaparkowane autokary. Zwiedzający tłoczą się w wąskim przejściu do jakby wtopionego w skały klasztoru św. Sergiusza. Tu znajduje się najstarszy na świecie kościół wciąż używany przez wiernych. Zbudowany w IV w. na ruinach pogańskiej świątyni został poświęcony męczennikowi – żołnierzowi rzymskiego cesarza Maksymiliana, który zginął za wiarę w 297 r. Wchodzimy do ciasnego, nisko sklepionego wnętrza. Na ścianach XVI- i XVIII-wieczne ikony, kamienny ołtarz z uniesionymi do góry brzegami sugerujący pochodzenie jeszcze z czasów pogańskich. Właśnie trwa modlitwa. Po raz pierwszy słyszę słowa wygłaszane w języku, którym Chrystus mówił dwa tysiące lat temu. Malula to miejsce o mistycznej atmosferze. Nazwa wioski znaczy „wejście” i pochodzi od przejścia w skale, które cudownie otworzyło się przed św. Teklą, patronką drugiego słynnego klasztoru w tej miejscowości, gdy uciekała przed gniewem ojca, który skazał ją na śmierć, bo została chrześcijanką. Pielgrzymi, którzy odwiedzają klasztor św. Tekli, wierzą, że woda wypływająca tu ze skały zapewnia zdrowie i błogosławieństwo. Święta pomaga wszystkim bez względu na wyznanie. Także muzułmanie przychodzą do jej grobu, wierząc, że wysłucha ich próśb i zostaną one spełnione. Idziemy wąwozem. Droga wije się między pionowymi ścianami, w których czernieją wejścia do jaskiń. Zatrzymuje nas starszy mężczyzna: – „Skąd jesteście? Bolanda? Witajcie! Czy chcecie usłyszeć język aramejski? Co mam powiedzieć?”. Prosimy o modlitwę. Syryjczyk składa ręce i recytuje… Nie wiem, czy jego dzieci umieją mówić po aramejsku, coraz mniej osób zna ten język. Telewizja nadaje programy po arabsku, młodzi mieszkańcy Maluli wyjeżdżają do pracy do Damaszku. Zapada zmierzch. Opuszczamy cichą Malulę i ruszamy z powrotem do tętniącego życiem Damaszku. Jutro czeka nas podróż przez Pustynię Syryjską – do Palmyry. Radio w samochodzie nadaje arabską muzykę – zawodzące, rytmiczne piosenki towarzyszą nam, gdy pokonujemy kolejne kilometry pustyni. Krajobraz jest płaski, połacie żółtawego piasku przysypane kamieniami. Do Palmyry zajeżdżamy wieczorem. A właściwie do Tadmur, bo tak nazywa się miasto zbudowane opodal słynnych ruin. Zostawiamy w hotelu bagaże i wracamy na pustynię, gdzie czeka na nas kolacja u Beduinów. Gdy zajadamy się kebabem i sałatkami, nadciąga wieczór. Piaski i niebo stają się różowe, potem róż przechodzi w fiolet, w końcu całkiem ciemnieje. Pejzaż jak z przygodowego filmu. Nasz kierowca mówi, że noc na pustyni bywa straszna, zwłaszcza gdy nie ma gwiazd. Wyobrażam sobie ten bezmiar absolutnej, bezkresnej czerni… Słynne ruiny zobaczymy rano. To jeden z największych na świecie kompleksów wykopalisk i obowiązkowy punkt programu turystycznych wycieczek, dzięki którym obok rozwija się miasto Tadmur. Palmyra leżała w oazie pośrodku pustyni, na handlowym szlaku między Chinami i Morzem Śródziemnym. Gdy Rzymianie podbili Syrię, miasto rozkwitło. W III w. władzę przejęła Zenobia, królowa równie inteligentna, co ambitna. Uznała, że może nie tylko uniezależnić się od władzy słabnącego Rzymu, ale i podbić to imperium. Legiony cesarza Aureliana pokonały wojska Zenobii, a ją samą w złotych kajdanach zabrano do Rzymu. Gdy Palmyra po raz kolejny przeciwstawiła się cesarstwu, Rzymianie złupili ją doszczętnie. Nigdy już nie odzyskała dawnej świetności. W VIII w. spustoszyli ją Arabowie, a ostatecznego dzieła zniszczenia dokonało trzęsienie ziemi. Obecnie Palmyra to jeden z największych na świecie kompleksów wykopalisk. Ruiny budowli pozwalają wyobrazić sobie, jak miasto wyglądało za czasów swego największego rozkwitu. Z Palmyry ruszamy do Aleppo, drugiego co do znaczenia miasta po Damaszku. Droga znów prowadzi przez pustynię. Mijamy szyby naftowe i gazu ziemnego, kopalnie fosforytów, namioty Beduinów. Najpierw jednak zboczymy na północny zachód, by obejrzeć cytadelę w Ar-Rakka, starożytnym mieście na brzegu Eufratu, założonym przez Aleksandra Wielkiego. Gdy dojeżdżamy do Aleppo, jest już późny wieczór, ale mimo zmęczenia całodzienną podróżą ruszamy do miasta. Krążymy po rozświetlonym, zatłoczonym centrum, zaglądamy w wąskie zaułki, pełne otwartych do późna kawiarni. W jednej z nich odpoczniemy przy kawie i wypalimy sziszę. To rytuał, którego nie można sobie odmówić, będąc na Wschodzie. Rano ruszamy do starego miasta. Aleppo. Halab. Albo Halab ash-shahba, czyli „szare Aleppo”, jak je nazywają Syryjczycy, ze względu na dawniej złociste, a dziś poszarzałe pod wpływem czasu i pogody kamienne ściany domów. Jego symbolem jest cytadela – średniowieczna forteca. Wzgórze, na którym stoi, tworzą warstwy ruin – najwcześniejsze podchodzą sprzed trzech tysięcy lat. Wąskie wejście do twierdzy umieszczone jest pod kątem prostym. Strome korytarze prowadzą raz w lewo, raz w prawo – architektoniczny zabieg, który miał spowolnić ruchy atakujących twierdzę. Tylko pięć minut spaceru dzieli cytadelę od słynnego suku, jednego z najstarszych i najpiękniejszych na Bliskim Wschodzie. Kupcy handlują tu od setek lat. Wchodzimy w półmrok. Słońce przedostaje się przez świetliki w kamiennym sklepieniu. Tłok, gwar, klaksony samochodów dostawczych, zręcznie lawirujących w krętych alejkach. Kiedyś po tym bruku chodziły obładowane towarem wielbłądy… Kupię tu mydełka, z których słynie Aleppo. Wytwarzane są z oliwy z oliwek i olejku z liści laurowych, tradycyjną metodą stosowaną od tysiąca lat. Chcielibyśmy zatrzymać się w Aleppo na dłużej, ale pora ruszać na wybrzeże, do Latakii. To największy port w Syrii i zarazem najsłynniejszy kurort. Starożytne ruiny są jedną z wielu jego atrakcji, ale turystów przyciągają tu przede wszystkim długie piaszczyste plaże i czyste wody Morza Śródziemnego. Bogaci mieszkańcy Aleppo, kiedy chcą uciec przed letnimi upałami w mieście, jadą do swoich willi w Latakii i jej górzystych okolicach. Nasza podróż zbliża się do końca – wracamy do Damaszku. Po drodze, która prowadzi przez zieloną dolinę Al-Ghab, zatrzymamy się jeszcze w Afamii, położonej nad rzeką Orontes. Pozostały z niej ruiny z czasów hellenistycznych, rzymskich i bizantyjskich. W mieście Hama oglądamy nurie – ogromne drewniane koła wodne na Orontesie. Zaopatrywały miasto w wodę i nawadniały pola. Ich średnica dochodzi do 20 m. Największe z nich – al-Muhammadijja– zostało zbudowane w XIV w. Z Hamy niedaleko do Krak deS Chevaliers, największej na świecie średniowiecznej fortecy. Stoi na wzgórzu 2 300 m n.p.m. Była ostatnim w Syrii punktem oporu krzyżowców przeciw Saracenom. Zanim dotrzemy do Damaszku, zatrzymamy się jeszcze w Hims. Tu znajduje się szczególnie cenna dla chrześcijan relikwia – pasek Matki Boskiej. Legenda mówi, że dała go św. Tomaszowi. W IV w. razem z relikwiami apostoła trafił do Syrii. Wchodzimy do nisko sklepionego wnętrza. W tabernakulum stoi złota monstrancja z ułożonym na kłębku waty zwiniętym w kółko skromnym sznureczkiem. Minęło 2 tysiące lat, człowiek chodził po Księżycu, umie rozszczepić atom, próbuje sklonować samego siebie. Tymczasem w maleńkim starym kościele w Syrii leży cienki pasek skręcony z wielbłądziej wełny. W półmroku płoną świece. I nie jest ważny ani atom, ani odkrycie kolejnych galaktyk. W tej cichej kaplicy czas zatoczył koło.