Terakotowa Armia miała na wieki strzec chińskiego cesarza i nigdy nie ujrzeć światła dziennego. Stało się inaczej
Terakotowa Armia to zbiór wielobarwnych glinianych figur żołnierzy naturalnej wielkości, stojących na straży cesarskiego grobowca. Po blisko 50 latach od jej odkrycia, wciąż wzbudza wiele emocji zarówno w Państwie Środka, jak i poza jego granicami.
W tym artykule: Kiedy odkryto Terakotową Armię? Co kryje grobowiec pierwszego cesarza Chin? Ile liczy Terakotowa Armia? Kiedy odkryto Terakotową Armię? W okolicach miasta Xi’an w środkowych Chinach (sprawdź także: 5 miejsc, które warto odwiedzić w Chinach), w wykopie pod miejscem, gdzie kiedyś był sad persymonowy, trzy kobiety w średnim wieku pochylają się nad starożytną łamigłówką. Yang Rongrong, pogodna 57-latka z fryzurą na pazia, obraca w dłoni odłamek stwardniałej gliny i wtyka go w miejsce, gdzie pasuje idealnie. Pozostałe kobiety śmieją się i wydają pomruki aprobaty, jakby oddawały się wesołej rozrywce. Yang i jej koleżanki są jednak w pracy. Z niezliczonych kawałków składają liczące 2200 lat tajemnicze wojsko z terakoty, należące do słynnego zespołu grzebalnego pierwszego cesarza Chin, Qin Shi Huanga. Z reguły zamiana sterty skorup glinianych w pełnowymiarowego żołnierza zajmuje Yang i jej koleżankom kilka dni. Dzisiaj jednak dopisało im szczęście: zdołały złożyć figurę w parę godzin. – Nie mam jakichś szczególnych zdolności – zapewnia Yang, która składa takie łamigłówki od 35 lat. W 1974 r. kilku chłopów z jej wioski Xiyang, kopiąc studnię do podlewania sadu, natrafiło na fragmenty ceramiki i rzeźbioną głowę. – Ale chyba nie ma żołnierza, który nie przeszedł przez moje ręce – dodaje. Yang, która pracowała przy składaniu tysięcy figur, przygląda się ostatniemu efektowi dzisiejszej pracy: glinianej głowie osłoniętej folią. Prześwitują przez nią plamy różu i czerwieni. Barwy są jaskrawe i świadczą o tym, jak wspaniale niegdyś wyglądali wojownicy z terakoty. Zagadka starożytnej chińskiej receptury rozwiązana. Pochodzi z księgi sprzed ponad 2300 lat Kao Gong Ji to najstarsza na świecie znana encyklopedia technologii i rzemiosła. Powstała w starożytnych Chinach. Znajdują się w niej opisy, jak wytwarzać przedmioty, takie jak broń czy ins... Co kryje grobowiec pierwszego cesarza Chin? Ceglane jednobarwne figury oglądane dziś przez gości muzeum były kiedyś oszałamiająco kolorową fantazją okrutnego władcy, którego ambicje wykraczały poza królestwo ziemskie. Qin Shi Huang, pierwszy cesarz Chin, człowiek, który zjednoczył kraj, wiele zdziałał dla swego ziemskiego państwa w latach 221–210 p.n.e. Zbudował pierwsze fragmenty Muru Chińskiego, ujednolicił pismo, walutę i jednostki miar. Od jego imienia (Qin) wzięła się nazwa „Chiny”. I przez całe panowanie szykował się do życia pozagrobowego. Nakazał budowę zespołu grzebalnego, który zajmuje 90 km kw. Gliniane wojsko cesarza Qina nie było bezbarwnym, smutnym orszakiem, lecz wielobarwnym widowiskiem krzyczącym czerwieniami, zieleniami, fioletami czy żółcieniami. Niestety, większość tych kolorów nie przetrwała próby czasu – a właściwie zetknięcia z powietrzem po wydobyciu na powierzchnię. Przy pierwszych wykopaliskach archeologowie bezradnie przyglądali się, jak barwy odsłoniętych wojaków blakną w oczach. Po zetknięciu z powietrzem warstwa laki pod farbą już po 15 sekundach zaczynała się fałdować, a złuszczała się po zaledwie czterech minutach. Tak świadectwa sprzed tysiącleci przepadają w czasie nie dłuższym, niż gotuje się jajko na miękko. Dziś są już na szczęście nowoczesne metody konserwacji. Trzy lata wykopalisk na najsłynniejszym stanowisku koło Xi’anu, w tzw. krypcie nr 1, przyniosły ponad setkę żołnierzy z częściowo zachowanymi barwnymi powłokami – czarnymi włosami, różowymi twarzami, czarnymi lub piwnymi oczami. Najlepiej zachowane egzemplarze znaleziono w najgłębszej części krypty, zalanej warstwą błota, które przez 2 tys. lat działało jak utrwalająca młodość maseczka. Ile liczy Terakotowa Armia? Wykopaliska w krypcie nr 1 przerwano nagle w 1985 r., bo doszło do kradzieży głowy jednej z figur. Robotnik, który był sprawcą, został w trybie doraźnym skazany na śmierć. Głowa za głowę. Długą przerwę w wykopaliskach naukowcy chińscy wraz z niemieckimi konserwatorami z państwowego biura ochrony zabytków Bawarii wykorzystali na opracowanie metody utrwalania polichromii. Są to zabiegi z zastosowaniem środka zawierającego politlenek etylenu. I w trakcie najnowszych wykopalisk, gdy tylko ukazywał się jakiś malowany obiekt, robotnicy od razu spryskiwali go roztworem tego środka ochronnego, po czym zawijali w folię mającą utrzymać wilgotność. Fragmenty najbarwniejsze wydobywa się wraz z otaczającą je ziemią i przekazuje do zorganizowanego na miejscu laboratorium, gdzie poddawane są dalszym zabiegom konserwatorskim. Archeolog Shen Maosheng prowadzi mnie do wąskiego wykopu po północnej stronie krypty nr 1. Pokazuje jakieś rozrzucone w czerwonawej ziemi terakotowe przedmioty przypominające wyglądem plecaki. To gliniane kołczany, z których wciąż sterczą strzały wykonane z brązu. Obchodzimy z Shenem świeży rów i oglądamy odkryte właśnie szczątki rydwanu. Zatrzymujemy się przed plastikową płachtą. – Chcesz zobaczyć prawdziwą sensację? – pyta Shen retorycznie. Unosi płachtę i pokazuje mi połamaną, długą na metr tarczę bojową. Drewno spróchniało, ale delikatny wzór na tarczy i żywe kolory – czerwień, zieleń i biel – odcisnęły się w ziemi. Parę kroków dalej leży nietknięty bęben wojskowy, którego skórzana membrana również pozostawiła wspaniały odcisk w glebie, ze szkarłatnymi liniami nie grubszymi niż włos. Te znaleziska wraz z odkrytymi tu odciskami pięknie tkanych jedwabi i tkanin lnianych pokazują, jak wyrafinowana kultura artystyczna kwitła pod rządami dynastii Qin. I jak wielobarwną paletą kolorów mieniły się jej wytwory. Ponieważ tak wiele barw i kształtów odbiło się w glebie (niestety wyszło na to, że dawne farby lepiej trzymają się piasku niż warstwy laki, na którą je nakładano), chińscy konserwatorzy zabytków próbują teraz utrwalać samą glebę. – Traktujemy ją jak wytwór artystyczny – mówi Rong Bo, członek zespołu opracowującego preparat do utrwalania kolorowych odcisków w glebie (który czeka na opatentowanie). Rong podkreśla, że następna trudność polega na znalezieniu możliwej do przyjęcia metody przenoszenia tych kolorów z powrotem na żołnierzy. Chiny: gigantyczny posąg Buddy odkryty pod osiedlem bloków Imponujący, blisko 10-metrowy posąg wykuty w skale odkryto przypadkowo w dzielnicy mieszkaniowej w Chongqing w południowo-zachodnich Chinach. Kamienna postać przypominająca Buddę pozbawiona j... W 2011 roku muzeum uruchomiło dwa długoterminowe programy wykopalisk po dwóch stronach 76-metrowego głównego kurhanu. Do 2017 r. Terakotowa Armia liczyła ponad 8 tys. glinianych żołnierzy, a przebadane zostało niespełna 400 km kw. powierzchni. Tymczasem w krypcie nr 1 Yang zaciąga taśmy trzymające w karbach zrekonstruowanego przez nią żołnierza. Głowa, wciąż owinięta folią, perli się kroplami wilgoci. Naturalne kolory zachowały się dobrze. Figura, ze wszystkimi pęknięciami i rysami, których doznała w ciągu 2 tys. lat pod ziemią, dołączy do eksponatów muzeum. W pierwszych latach wykopalisk w Xi’an konserwatorzy wypełniali zaprawą wszystkie spękania i ubytki terakotowych figur. Dzisiaj, w związku z ewolucją poglądów na konserwację zabytków i historyczną dokładność, po wschodniej stronie krypty powstaje nowa armia, cała w szramach i bliznach. Na każdym posągu wyraźnie widać ogrom pracy włożonej przez Yang. – To nic takiego – uśmiecha się skromnie. I wraz z koleżankami wraca do roboty, z benedyktyńską cierpliwością układając łamigłówkę pod korzeniami starego sadu. Autor: Brook Larmer / Archiwum National-Geographic.pl
Groty Tysiąca Buddów: "Ich znaczenia nie da się przecenić"
Niezwykła skarbnica sztuki stworzonej w oazie na Jedwabnym Szlaku fascynuje badaczy i turystów.
Stosy ludzkich szkieletów na piasku były jak drogowskazy. Xuanzangowi – podróżującemu Jedwabnym Szlakiem w roku 629 n.e. buddyjskiemu mnichowi – bielejące kości przypominały o niebezpieczeństwach czyhających na drodze. Burze piaskowe na pustyni u zachodnich granic chińskiego cesarstwa sprawiły, że mnich błądził i znalazł się na skraju wyczerpania. Upał wywoływał halucynacje, dręcząc go obrazami wojsk na wydmach w oddali. Jeszcze bardziej bał się jednak band rozbójników, którzy napadali na karawany. Na zachód, na dwory Persji i krajów śródziemnomorskich, wieziono jedwab, herbatę i ceramikę; na wschód, do Czangan – jednego z największych miast świata – jechały złoto, klejnoty i konie. Xuanzanga, jak pisał w swoim dzienniku podróży, na duchu podtrzymywało coś, co także wędrowało Jedwabnym Szlakiem – buddyzm. Tą samą drogą napływały inne religie – manicheizm, chrześcijaństwo, zaratusztrianizm, a później islam. Ale żadna nie wywarła tak głębokiego wpływu na Chiny jak buddyzm, który w ciągu trzech stuleci po Chrystusie rozprzestrzeniał się poza granice Indii. A fundamentem tego sukcesu były teksty, które Xuanzang przywiózł z Indii, by przez 20 lat studiować je i tłumaczyć. Pod koniec swej trwającej 16 lat podróży mnich zatrzymał się w Dunhuang, kwitnącej oazie na Jedwabnym Szlaku. Źródło: Flickr/emperornie Około 20 km na południowy wschód od Dunhuang spośród rzeźbionych przez wiatr wydm wyłania się łuk urwiska, które opada ponad 30 m ku korytu rzeki porośniętemu rzędami topoli. W połowie VII w. n.e. w półtorakilometrowej długości skalnym klifie wykuto setki grot. Tu przychodzili pielgrzymi, by pomodlić się o bezpieczny przejazd przez pustynię Takla Makan albo – tak jak Xuanzang – podziękować za szczęśliwą podróż. We wnętrzu – zamiast monochromatycznej martwoty pustyni – feeria barw i ruch. Na ścianach jaśniały tysiące Buddów, we wszelkich kolorach, w szatach lśniących złotem. Apsary (boginki) i niebiańscy grajkowie w zwiewnych, błękitnych sukniach z lapis lazuli płynęli przez sufity grot. Obok subtelnych obrazów nirwany widniały bardziej przyziemne, dobrze znane każdemu z podróżujących Jedwabnym Szlakiem szczegóły: długonosi kupcy ze środkowej Azji w wielkich kapeluszach; zasuszeni hinduscy mnisi w białych szatach; chińscy chłopi pracujący na roli. W najstarszej spośród datowanych grot, powstałej w 538 r., Xuanzang mógł znów zobaczyć bandytów ze szlaku, tyle że tym razem w zupełnie innej sytuacji – zbóje zostali pojmani, oślepieni i nawróceni na buddyzm. Gdy Xuanzang przejeżdżał przez Dunhuang, nie mógł przewidzieć, że jego przekłady buddyjskich sutr będą inspirować artystów z Mogao przez wieki. Nie mógł też wiedzieć, że ponad 1200 lat później jego dzieło doprowadzi do ponownego odkrycia i splądrowania grot. Mógł jedynie zauważyć, że z każdym pociągnięciem pędzla w tych ciemnych pieczarach, w których pracowali artyści o różnym etnicznym pochodzeniu, buddyjska wiara ulegała przeobrażeniu. Cieniutka warstewka olśniewających fresków pokrywa ściany grot wykutych między IV a XIV w. n.e. Przetrwały wojny i grabieże, działanie natury i zaniedbanie ze strony ludzi. Klif, przez wieki na pół zagrzebany w piasku, jest obecnie uznawany za jedną z największych skarbnic buddyjskiej sztuki. Freski, rzeźby i rękopisy umożliwiają wgląd w wielokulturowe społeczeństwo, które przez tysiąc lat kwitło na szlaku łączącym Wschód z Zachodem. Chińczycy nazywają te groty „Mogaoku”, czyli „niezrównanej piękności”. Spośród 800 wyciosanych w skalnej ścianie pomieszczeń 492 pokrywają przepiękne freski o łącznej powierzchni ponad 46 tys. m˛. To 40 razy więcej niż w Kaplicy Sykstyńskiej. Wnętrza zdobi też ponad 2000 rzeźb. A jeszcze niewiele ponad sto lat temu, do czasu pojawienia się poszukiwaczy skarbów, w jednej z komór spoczywały dziesiątki tysięcy starożytnych manuskryptów. Bez względu na to, czy wybierali dłuższą, północną drogę, czy też bardziej uciążliwe, południowe przejście, wszyscy wędrowcy musieli trafić do Dunhuang. Karawany przywoziły do miasta egzotyczne towary, pachnące dalekimi krajami. Jednak najcenniejszym dobrem, które dostarczały, były idee – artystyczne i religijne. Nic dziwnego, że artyści z Mogao ilustrując je, nasycili freski różnorodnymi cudzoziemskimi elementami – od pigmentów po metafizykę. – Groty są wehikułem czasu dla Jedwabnego Szlaku – mówi Fan Jinshi, dyrektor Akademii Dunhuang, która nadzoruje badania, prace konserwatorskie i ruch turystyczny w Mogao. Żwawa, 71-letnia archeolog pracuje w tym miejscu od 47 lat, odkąd w 1963 r. przyjechała tu jako absolwentka Uniwersytetu Pekińskiego. Mówi, że większość pozostałych obiektów archeologicznych na Jedwabnym Szlaku została pochłonięta przez pustynię lub zniszczona przez kolejne imperia. Ale groty Mogao przetrwały niemal nietknięte: – Ich znaczenia nie da się przecenić – twierdzi Fan. Freski zawsze były wrażliwe na wietrzenie, a od kilku lat są także obiektem połączonego ataku sił natury i fali turystów. Aby zachować Mogao, Fan zwerbowała do pomocy specjalistów z różnych krajów Azji, Europy i z USA. Ta międzynarodowa współpraca jest godną kontynuacją wspaniałej historii grot. Na początku była wizja światła. Pewnego wieczoru w 366 r. n.e. wędrowny mnich o imieniu Yuezun ujrzał tysiąc złotych Buddów świecących na ścianie urwiska. Natchniony tym obrazem, wydrążył w skale celę do medytacji. Za nim wkrótce podążyli inni. Pierwsze groty nie były większe od trumny. Niebawem monastyczne społeczności zaczęły kuć większe, na zbiorowe obrzędy. Zdobiono je wizerunkami Buddy. To od tych najwcześniejszych pochodzi nazwa Groty Tysiąca Buddów. Jeden ze szczytowych okresów rozwoju sztuki w Mogao przypada na siódme i ósme stulecie, gdy Chiny były państwem potężnym i otwartym. Jedwabny Szlak tętnił życiem, a Dunhuang podlegało władzy chińskiej stolicy. W okresie panowania dynastii Tang artyści pokrywali całe ściany grot drobiazgowymi scenami z buddyjskich legend w zdecydowanie chińskim stylu. Te fantastyczne obrazy odtwarzały rzeczywistość poprzez naturalistycznie oddane kolor i ruch. Później Państwo Środka zaczęło się zamykać, żeby w XIV w., w okresie dynastii Ming, całkowicie odciąć się od świata zewnętrznego. – W przeciwieństwie do wyznawców buddyzmu w Indiach Chińczycy chcieli znać wszystkie szczegóły życia wiecznego – mówi Zhao Shengliang, historyk sztuki z Akademii Dunhuang. – Feeria barw i ruch służyły ukazaniu pielgrzymom piękna raju zwanego Czystą Krainą i przekonanie ich, że istnieje ona naprawdę. Od czasu do czasu Dunhuang doświadczało bardziej ziemskiego zamętu. Mimo że miasto podbijały konkurujące ze sobą chińskie dynastie, miejscowe rody arystokratyczne i obce imperia (w latach 781–847 Tybet), w Mogao wciąż tworzono sztukę. Zamiast zacierać ślady po poprzednikach, kolejni władcy finansowali nowe groty i ozdabiali je własnymi wizerunkami w pobożnych pozach. Przez wieki rzędy bogatych fundatorów u podstawy większości fresków przybierały coraz pokaźniejsze rozmiary, aż w końcu zaczęły przyćmiewać postaci świętych. W 695 r. cesarzowa Wu Zetian zleciła wykonanie największej rzeźby w obrębie kompleksu, 35-metrowego posągu siedzącego Buddy. U schyłku X w. Jedwabny Szlak zaczął tracić znaczenie. Co prawda kuto jeszcze i malowano kolejne groty (np. w 1267 r., w okresie panowania Mongołów, powstała sala z erotycznymi tantrycznymi freskami), niemniej w miarę jak odkrywano nowe drogi morskie i budowano szybsze statki, lądowe karawany zaczęły znikać. Ponadto Chiny utraciły kontrolę nad długimi odcinkami Jedwabnego Szlaku, a swój marsz przez góry Azji Środkowej rozpoczął islam. Na początku XI w. kilka spośród tzw. zachodnich prowincji (współczesny Xinjiang na dalekim zachodzie Chin) przeszło na islam. W Mogao buddyjscy mnisi złożyli dziesiątki tysięcy rękopisów i malowideł w bocznej komorze przylegającej do jednej z większych grot. Czy mnisi obawiali się inwazji islamu? Nie mamy pewności. Jedno nie ulega wątpliwości: komora znana obecnie jako Grota nr 17 albo Grota Biblioteczna została zapieczętowana, a wejście do niej zamurowano i zamaskowano freskami. Sekretny schowek pozostawał zamknięty przez 900 lat. Ukośna szrama wyżłobiona przed wiekami przez gnany wiatrem piasek wciąż widoczna jest na zewnętrznej ścianie Groty 17. Do końca XIX w., gdy taoistyczny kapłan Wang Yuanlu sam się mianował strażnikiem świątyń, wiele opuszczonych pieczar zasypał piasek. W 1900 r., gdy robotnicy uprzątnęli wydmę, Wang odnalazł ukryte drzwi prowadzące do małej groty wypełnionej zwojami. W nadziei pozyskania dotacji wręczył kilka manuskryptów miejscowym notablom. Ale otrzymał tylko nakaz zapieczętowania zawartości groty. Dopiero następne spotkanie z Zachodem przyniosło ujawnienie sekretów groty i zaalarmowało chińskich patriotów. Na początku 1907 r. do Dunhuang dotarł Aurel Stein, węgierski naukowiec pracujący dla brytyjskiego rządu i British Museum, który w drodze przez pustynię Takla Makan kierował się opisami sporządzonymi w VII w. przez Xuanzanga. Wang nie pozwalał cudzoziemcowi obejrzeć zwojów z Groty Bibliotecznej, aż usłyszał, że Stein też jest wielbicielem Xuanzanga. Okazało się, że wiele z rękopisów to wykonane przez Xuanzanga przekłady buddyjskich sutr. Stein całymi dniami zjednywał sobie zaufanie Wanga, a nocami wynosił zwoje z groty. W końcu opuścił Dunhuang z 24 skrzyniami rękopisów i pięcioma innymi, wyładowanymi malowidłami i artefaktami. Był to jeden z najbogatszych zbiorów, jakie udało się zdobyć w całej historii archeologii. Steina kosztował on zaledwie 130 funtów szterlingów. Za ten wyczyn zyskał w Anglii tytuł szlachecki, a w Chinach – fatalną opinię. Kolekcja Steina ukazywała wielokulturowy świat, o wiele bogatszy, niż można było sobie wyobrazić. W tekstach zidentyfikowano niemal tuzin języków, w tym: sanskryt, turecki, tybetański, a nawet judeoperski. Wiele ksiąg skopiowano na używanym papierze. Umowa kupna- sprzedaży niewolników, raport z porwania dziecka, a nawet przeprosiny za zachowanie w stanie nietrzeźwym pozwalały wejrzeć w codzienne życie na Jedwabnym Szlaku. Jednym z najcenniejszych obiektów była Diamentowa sutra – pięciometrowej długości zwój wydrukowany za pomocą drewnianych klocków w roku 868, niemal sześć wieków przed Biblią Gutenberga. Niebawem śladami Steina podążyli inni: Francuzi, Rosjanie, Chińczycy i Japończycy. W 1924 r. do grot przybył amerykański historyk sztuki Langdon Warner, poszukiwacz przygód, który mógł być pierwowzorem postaci Indiany Jonesa. Ich piękno oczarowało go. Jak później pisał: Nic tylko wzdychać z zachwytu. Nie przeszkodziło mu to jednak w przyłączeniu się do dewastacji pieczar. Wyrąbał ze ścian tuzin fragmentów fresków i zabrał z Groty 328 wspaniały posąg klęczącego na jednym kolanie bodhisattwy z epoki Tang. Wprawdzie dzieła te znajdują się pod fachową opieką Muzeum Sztuki przy Uniwersytecie Harvarda, lecz okaleczone freski i puste miejsce po posągu to przykry widok. Niektórzy przedstawiciele chińskich władz, śladem Egipcjan i Greków, domagają się zwrotu artefaktów z Mogao. Tymczasem zagraniczni kustosze argumentują, że ich muzea ocaliły wspomniane skarby. Gdyby bowiem nie trafiły do ich placówek, zapewne zostałyby zniszczone w czasie wojen i rewolucji, które przetoczyły się przez Chiny w XX w. Fan Jinshi nie zamierzała zostać strażniczką grot. W 1963 r., gdy jako 23-letnia dziewczyna z Szanghaju zgłosiła się do Akademii Dunhuang, nie myślała, że wytrzyma na tej placówce przez rok, a co dopiero całe życie. Źle znosiła miejscowe jedzenie i brak bieżącej wody. Potem przyszła rewolucja kulturalna roku 1966, kiedy to reżim Mao niszczył świątynie, zabytki kultury i obce symbole w całych Chinach. Groty Mogao stanowiły naturalny cel. W placówce Fan też wrzało. Pracownicy podzielili się na rewolucyjne odłamy, które spędzały czas na wzajemnym oskarżaniu się i przesłuchiwaniu. Ale mimo konfliktów wszyscy zgodzili się co do jednego: groty Mogao powinny pozostać nietknięte. – Zabiliśmy gwoździami wejścia – wspomina Fan. Niemal pół wieku później Fan siedząc w swoim gabinecie dyrektora Akademii Dunhuang, wskazuje widoczny za oknem klif. – Groty są niszczone przez: piasek, wodę, sadzę, sól, owady, światło słoneczne i turystów. Aby powstrzymać inwazję piasku, który kiedyś zasypał część grot, amerykański Getty Conservation Institute ustawił pochyłe płoty na wydmach powyżej urwiska. Dzięki temu prędkość wiatru zmalała o połowę, zaś piasku było o 60 proc. mniej. Dziś w tym samym celu sieje się tam pustynne trawy. W 2006 r. liczba turystów odwiedzających Mogao przekroczyła pół miliona. A wilgoć ich oddechów może uszkodzić freski szybciej niż cokolwiek innego. Obecnie ruch turystyczny ograniczono do 40 grot, z których 10 rotacyjnie udostępnianych jest zwiedzającym. Akademia rozpoczęła też wieloletni program digitalizacji wszystkich 492 obiektów. Marzeniem Fan jest stworzenie trójwymiarowych obrazów grot – nie w Mogao, lecz w centrum turystycznym, które ma powstać w odległości 24 km. – Dzięki temu zachowamy je na zawsze – mówi Fan. tekst: Brook Larmer, 2010
Choć mamuty dawno wymarły - znów się na nie poluje. Tym razem dla skamielin
Prehistoryczni łowcy polowali na mamuty dla mięsa. Dzisiaj w rosyjskiej Arktyce poszukiwanym trofeum są cenne mamucie ciosy
Przez pięć miesięcy Karol Gorochow tropił prehistoryczną zwierzynę po bezludnych wyspach Morza Wschodniosyberyjskiego, brnąc w śniegach po 18 godzin na dobę. Jest przemarznięty i wyczerpany. Głód doskwiera mu tak, że poluje nawet na mewy. Wygłodzone były też atakujące jego obozowisko dwa niedźwiedzie polarne. Gdy je zastrzelił, okazało się, że miały zupełnie puste żołądki. Gorochow, 46-latek o rzadkiej rudawej brodzie, wyruszając codziennie rano w tundrę, mija dziewięć mogił. Przypuszcza, że spoczęli na tej wyspie jacyś uciekinierzy z sowieckiego łagru. Gorochowowi zaczyna brakować czasu. Lato się kończy, po wyspie Kotielnyj hulają zamiecie – w końcu to aż 1000 km za kołem podbiegunowym. Gorochow szuka tylko jednego – ciosów mamuta. Szczęśliwie czuje swędzenie dłoni i palców. – To dobry znak – powie później. Włochate olbrzymy, które w plejstocenie przemierzały licznie północną Syberię, wyginęły 10 tys. lat temu, choć ich niewielkie stadka na wyspach przetrwały dłużej. Ostatnie osobniki wymarły mniej więcej 3700 lat temu. Ciosy mamutów są spiralnie wygięte, a ich długość może przekraczać 4 m. Coraz więcej ich wyłania się z topniejącej wiecznej zmarzliny, pozwalając przeżyć wielu mieszkańcom podbiegunowych obszarów Syberii. Gorochow, jeden z pionierów poszukiwań mamucich kości, od dekady przeczesuje te najbardziej niegościnne obszary świata. Ufając w znak swędzących palców, wyostrza uwagę i po chwili niemal potyka się o wystający z ziemi czubek ciosu. – Bywa, że pojawia się wprost przed oczami, jakby cały czas człowieka ku sobie prowadził – mówi. Wydobycie znaleziska z zamarzniętego gruntu wymaga czasem doby wytrwałego kopania. Ten egzemplarz okazał się gruby jak pień, ważył 70 kg i był zachowany niemal idealnie. Przed zabraniem kości Gorochow wrzuca do dołu po niej srebrny kolczyk. To ofiara dla miejscowych bóstw. Jeśli bezpiecznie dostarczy znalezisko do domu, dostanie za nie ponad 60 tys. dolarów. Gorochow przyszedł na świat 5 maja 1966 r. Imię dostał po Karolu Marksie, który też urodził się 5 maja. W latach 60. XX w. handel mamucią kością praktycznie nie istniał. Gorochow pamięta, że jako dziecko widywał wystające z urwisk nad rzeką Janą butwiejące ciosy. Było to opodal Ust-Janska, jego rodzinnej rybackiej wioski. W ZSRR prywatna przedsiębiorczość była zabroniona. Poza tym miejscowi uważali, że nie należy ich ruszać, bo to przynosi pecha. Wierzyli, że pochodzą od jakichś gigantycznych stworzeń ryjących pod wieczną zmarzliną niczym krety. Ale Gorochowa prehistoryczne ciosy zafascynowały. Wychowywał się w Jakucji, oficjalnie zwanej Republiką Sacha. Region bogaty w surowce naturalne, dorównujący powierzchnią Indiom, zamieszkuje obecnie mniej niż milion ludzi. W dzieciństwie słyszał tutejszą legendę: stwórca Ziemi, przelatując nad Jakucją, zmarzł tak bardzo, że upuścił wiele ze swoich skarbów: złoto, srebro, diamenty, ropę naftową. Ale większe wrażenie na Gorochowie zrobiły opowiadania szkolnego nauczyciela o XVII-wiecznych odkrywcach, którzy handlowali kością mamucią. Po latach znalazł w bibliotece książki ze zdjęciami z wypraw, które tu docierały w początkach XX w.: brodaci mężczyźni na wyspie Kotielnyj, przy nich zakrzywione ciosy dużo od nich wyższe; łodzie zanurzone po skraj burt pod ciężarem kości. – Wciąż się zastanawiałem, czy jeszcze tam jest – wspomina. Nikt, nawet Gorochow, nie wyobrażał sobie, że mamucie ciosy staną się ostatnią deską ratunku dla gospodarki regionu, który zaczął pustoszeć po upadku radzieckich kopalni i zakładów przemysłowych. Liczba ludności ułusu ust-janskiego, który obejmuje obszar tundry o powierzchni trzech Szwajcarii, w ciągu ostatnich 50 lat zmniejszyła się z 80 do 8 tys. Dzisiaj setki, a może nawet tysiące Jakutów zajęło się polowaniem na mamucie kości – podążając szlakami przodków, znoszą te same co oni surowe warunki i tropią te same paleolityczne stworzenia. Ale mamucią „gorączkę złota” napędziły nie prehistoryczne, lecz zupełnie współczesne czynniki: upadek ZSRR, zakaz międzynarodowego handlu kością słoniową i związany z nim ogromny popyt na jej zamienniki. Wzrost temperatury pod koniec ostatniego zlodowacenia przypieczętował los mamutów: wskutek zalewania skurczyły się obszary trawiaste. Stada wielkich zwierząt utknęły uwięzione na wyspach, na których dzisiaj ich szczątków szuka Gorochow. Współczesne ocieplenie powoduje z kolei topnienie wiecznej zmarzliny, w której przechowały się te szczątki, co ułatwia zadanie poszukiwaczom. Pierwsze dobrze zachowane osobniki mamutów znaleziono w tundrze w XIX w., dzisiaj jest tych znalezisk coraz więcej. We wrześniu 2012 r. na półwyspie Tajmyr pewien 11-latek natknął się na dobrze zachowanego młodego osobnika mamuta – zauważył kończynę wystającą z na wpół rozmarzniętego błota. Największy jednak wpływ na handel mamucią kością ma prosperity, jaką przeżywają Chiny. Blisko 90 proc. wszystkich ciosów mamucich pozyskanych na Syberii – 60 ton rocznie, jak się ocenia, choć rzeczywista ilość jest prawdopodobnie większa – trafia właśnie tam. Ta gwałtowna zwyżka popytu niepokoi naukowców, którzy martwią się utratą cennego materiału do badań: w mamucim ciosie, niczym w pniu drzewa, zapisały się informacje o pożywieniu zwierzęcia, klimacie, warunkach środowiskowych. Nawet Jakuci zastanawiają się, na jak długo wystarczy tego nieodnawialnego surowca. W wiecznej zmarzlinie Syberii nadal tkwią miliony kości, ale coraz trudniej je znaleźć. Liczono na to, że kość z mamucich ciosów wypełni lukę między popytem a podażą na kość słoniową, a to zmniejszy presję na słonie afrykańskie. Handel kością mamucią jest dozwolony, choć słabo kontrolowany. Kość z ciosów mamuta od słoniowej można łatwo odróżnić po widocznych na przekroju przecinających się liniach, tzw. prążkach Huntera-Schregera. Ceny kości mamuciej i słoniowej są zbliżone. Wciąż jednak nie ma oznak, że azjatycki popyt na kość słoniową zelżał. Przeciwnie, odstrzał słoni afrykańskich zwiększył się wyraźnie. W 2012 r. w Hongkongu celnicy skonfiskowali rekordową ilość nielegalnej kości słoniowej – 5,5 tony. Sytuację komplikuje to, że kość słoniowa (nielegalna) i ta z ciosów mamutów (legalna) często lądują w tych samych zakładach przetwórczych w Chinach. Ani jeden z poszukiwaczy mamucich ciosów, których poznałem w czasie wyprawy na północ Jakucji, nigdy nie podróżował poza obszar podbiegunowej Syberii. Mimo to wszyscy dobrze wiedzą o chińskim popycie, który doprowadził do podwojenia w ostatnich latach cen kości mamuciej. W Jakucku, stolicy regionu, za towar pierwszego gatunku płaci się obecnie 900 dol. Za chińską granicą cena jest dwukrotnie wyższa, a misternie rzeźbiony cały cios mamuci jest wart majątek. W sklepie z antykami w Hongkongu widziałem trzymetrowy okaz pokryty rzeźbionymi scenami bachanaliów wyceniony na 1,1 mln dolarów. Gdy mówiłem łowcom, że mieszkam w Pekinie, wszyscy prosili mnie o jedno: kontakt do chińskiego kupca. Poszukiwania trwają w całej Jakucji. W osadzie Kazaczje, ośrodku handlowym nad Janą, łowcy przygotowują się do wypraw w tundrę na skuterach śnieżnych, wodolotach, a nawet pojazdach gąsienicowych. Gdy wraz z ekipą poszukiwaczy grzebiemy w błocie na brzegu lodowcowego jeziora, widzimy, jak z lodowatej wody wynurza się przemarznięty młodzieniec w kombinezonie płetwonurka i masce – jeszcze jeden łowca szukający przewagi nad pozostałymi. Dalej nad Janą dwóch mężczyzn trzyma strażackie węże i kieruje strumień wody pod ciśnieniem na ścianę poczerniałego lodu na skraju lodowca, wypłukując z niej mamucie ciosy, kości i całe zwłoki. Przywiózł mnie tutaj, do Mus Chaja, przedsiębiorca zatrudniający poszukiwaczy, który dowodzi swoim stateczkiem z 400-kilogramowego stosu mamucich ciosów. Wiezie towar w górę rzeki, na sprzedaż, ale przedtem chce obejrzeć lodowe groty, gdzie ekipa rosyjskich i południowokoreańskich naukowców pozyskuje miękkie tkanki mamutów w nadziei znalezienia komórek nadających się do sklonowania. Kilka lat wcześniej temu właśnie przedsiębiorcy udało się znaleźć kilkadziesiąt ciosów w jednej lodowej jaskini. Ale dziś jego ludzie są zawiedzeni. Przez całe lato zdobyli zaledwie dwa ciosy. To nie wystarczy na utrzymanie rodzin przez zimę. – Okolica jest już ogołocona – mówi jeden z łowców. – Dlatego wszyscy wyruszają na wyspy. Gorochow należał do pierwszych, którzy niespełna 10 lat temu zdecydowali się przetrwać cały letni sezon na bezludnych Wyspach Nowosyberyjskich na Oceanie Arktycznym. Zainspirowały go stare fotografie widziane w bibliotecznej książce. Chcąc się dostać na wyspy, trzeba pokonać wiosną 50 km zamarzniętego morza, a potem czekać na wyspie, aż morze znowu zamarznie, co nastąpi za pół roku. Można też wrócić wcześniej łodzią, ale fale osiągają tu nawet 5 m wysokości. Nawet na stałym lądzie nie jest bezpiecznie – Gorochow kiedyś błąkał się po tundrze osiem miesięcy, nim odnalazł drogę do domu – ale wyspy są jeszcze gorsze. Poszukiwaczy nękają tam głód, wyczerpanie, niedźwiedzie polarne (latem ubiegłego roku zmarło czterech kolegów Gorochowa). No i rosyjscy pogranicznicy. Przylatują śmigłowcami, wypędzają łowców z wysp za brak zezwoleń, niszczą sprzęt i konfiskują kość. – Wyspecjalizowaliśmy się w ukrywaniu i maskowaniu w tundrze – mówi Gorochow. Ale ciosy są warte ryzyka. Po dwóch wyprawach na Wielką Wyspę Lachowską, gdzie na nadbrzeżnych urwiskach znalazł kilka wybitnych egzemplarzy, Gorochow przeniósł się na wyspę Kotielnyj, jeszcze bardziej oddaloną. Nawet dziś, gdy depczą mu po piętach setki nowych poszukiwaczy, zachowuje przewagę. – Zajmuję się tym tak długo, że mam już instynkt paleontologa – mówi. Na Kotielnym zwrócił uwagę, że zmarzlina każdego lata topnieje, a potem zamarza i kości mamucie spoczywające w głębszej warstwie lodu zostają wypchnięte na powierzchnię. – Co roku pojawiają się nowe – mówi. Dochodzi północ, jesteśmy w domu Gorochowa nad rzeką Janą, 80 km na południe od jej ujścia do Morza Łaptiewów. Zachodzące wrześniowe słońce barwi horyzont na pomarańczowo; na tej szerokości geograficznej horyzont będzie się żarzyć całą noc. Po chwili zaczynają tańczyć po niebie zielone światła zorzy polarnej. Poszukiwacz, który właśnie wrócił do Ust-Janska po pięciomiesięcznej wyprawie na wyspy, prowadzi mnie do drewnianej szopy za domem. Ma tam ponad 20 mamucich ciosów. Jedne owinięte są w białe płótno, inne – w tym 70-kilogramowy egzemplarz znaleziony na Kotielnym – tkwią zanurzone w wodzie w dużej aluminiowej wannie. – Ciosy pozostawione na powietrzu mogą popękać – wyjaśnia Gorochow. – Muszę o nie dbać. To moja przyszłość. W tej wannie jest plon łowów Gorochowa z całego lata – 500 kg mamucich ciosów. Większość trzyosobowych ekip przynosi zaledwie połowę tej ilości, a są tacy, co przez pięć miesięcy wędrują po tundrze i wracają z pustymi rękami. Gorochowa stać dziś na działanie w pojedynkę. Ma odpowiedni sprzęt: łódź, skuter śnieżny, telefon satelitarny, GPS. Większość łowców kości pracuje za stałe wynagrodzenie lub jest na prowizji stanowiącej ułamek zysków. Tegoroczny zbiór Gorochowa to majątek: od 150 do 300 tys. dolarów. Ale łowca nie ma zamiaru sprzedawać towaru na miejscu. Poczeka na zimę, aż rzekę skuje lód. Wtedy przetransportuje łup w górę jej biegu, a potem szosą do Jakucka, gdzie ceny są o 40 proc. wyższe. Żona Gorochowa, Sardaana, i ich pięcioletnia córeczka czekają na niego w Jakucku. Nie widział się z nimi pół roku. – Jak wrócę, żona najpierw będzie mnie głaskać po brodzie, a nazajutrz zażąda, bym ją zgolił – mówi. Prawdopodobnie to była jego ostatnia wyprawa. – Od 10 lat nie widziałem prawdziwego lata. Wyjechałbym do jakiegoś ciepłego kraju, jak Indie czy Wietnam – marzy. Gorochow nigdy nie wyjeżdżał z Jakucji. W temperaturze pokojowej poci się obficie, jak inni w upale. Ale niewykluczone, że plany wyjazdowe trzeba będzie odłożyć z jeszcze jednego powodu. – Wprawdzie żona zawsze mi mówiła, żebym z tego zrezygnował, ale jak zobaczy, ile znalazłem tego lata, pewnie wypchnie mnie na poszukiwania jeszcze raz. Syberyjski skarb Mamuty żyły na Syberii licznie, ale wyginęły mniej więcej 10 tys. lat temu. Powodem były ocieplenie klimatu i prehistoryczni łowcy. Współczesna zmiana klimatu i poszukiwacze kości wydobywają ich szczątki. W okresie zlodowaceń poziom morza był niższy i istniało połączenie lądowe między Azją i Ameryką Północną. Mamuty mogły wtedy dostać się na Wyspy Nowosyberyjskie, obecnie oddzielone od stałego lądu morzem. Warto wiedzieć: - Tysiące Jakutów podąża szlakami przodków, znosząc te same co oni surowe warunki i tropiąc te same paleolityczne stworzenia. Brook Larmer
"Chcę, żeby się uczyły i wyjechały stąd." Prawdziwa cena złota
Cena złota mierzona w dolarach i cierpieniu – nigdy dotąd nie była tak wysoka.
Jest opętany żądzą złota, jak wielu jego inkaskich przodków. Juan Apaza schodzi w głąb tunelu na wysokości 5 100 m n.p.m., ponad najwyżej położonym miastem świata La Rinconada. Wpycha do ust zwitek liści koki, który pomoże mu pokonać głód i zmęczenie. 44-letni górnik haruje przez 30 dni w miesiącu w wydrążonej pod lodowcem kopalni w peruwiańskich Andach. Od materiałów wybuchowych, toksycznych gazów czy zawałów stropu zginęło wielu jego towarzyszy. Dzisiaj, ostatniego dnia miesiąca, Apaza odbierze wynagrodzenie, które jest wielką niewiadomą. Górnicy przez cztery godziny pracują tylko dla siebie i mogą wówczas wynieść tyle skały, ile uniosą. Biorą w ten sposób udział w prastarej loterii zwanej cachorreo. Wynoszony przez nich legalnie worek kamieni może skrywać albo niezłą sumkę w złocie, albo (co zdarza się znacznie częściej) nie jest wart prawie nic. Apaza ciągle czeka na łut szczęścia. – Może dzisiaj będzie wielki dzień? – uśmiecha się, błyskając złotym zębem. By zwiększyć swoje szanse, złożył już w pobliżu wejścia do kopalni „opłatę należną Ziemi” – butelkę pisko, miejscowego alkoholu, a pod skałę wepchnął kilka liści koki. Parę miesięcy wcześniej szaman złożył w ofierze na szczycie świętej góry podarowanego przezeń koguta. Teraz wchodząc do tunelu, modli się do bóstwa, które włada górą i całym jej złotem. – To nasza Śpiąca Królewna – górnik skinieniem głowy wskazuje esowaty kształt na śnieżnym polu wysoko ponad kopalnią. – Bez jej błogosławieństwa nie znaleźlibyśmy żadnego złota. Moglibyśmy w ogóle nie wyjść stąd żywi. Z pewnością nie jest to Eldorado. Tym niemniej te błyszczące, przykryte lodowcem pokłady leżące 5 km nad poziomem morza przyciągają ludzi od ponad 500 lat. Jednymi z pierwszych byli Inkowie – oni w lśniącym metalu widzieli „krople potu Słońca”. Potem przybyli Hiszpanie, gnani żądzą złota i srebra, która doprowadziła do podboju Nowego Świata. Lecz dopiero teraz, kiedy cena kruszcu poszybowała w górę (w ciągu ostatnich ośmiu lat wzrosła o 235 proc.), do La Rinconady napłynął tłum ludzi. Blisko 30 tys. przybyszów zmieniło samotne obozowisko poszukiwaczy w miasto slumsów. Dziś roi się tam od marzycieli. Są żądni bogactwa i nie zważają na jego cenę – zrujnowane środowisko i własne zdrowie. Żaden z pierwiastków chemicznych nie rozpalał i nie drażnił ludzkiej wyobraźni tak jak ten połyskujący metal o symbolu Au. Złoto nie jest nam niezbędne do życia, a jego praktyczne zastosowania są bardzo ograniczone. Jednak gęstość i kowalność oraz blask uczyniły zeń jedno z najbardziej pożądanych dóbr, symbol piękna, bogactwa i nieśmiertelności. Od faraonów (którzy żądali, by grzebano ich w „ciele bogów”), przez poszukiwaczy z 1849 r. (którzy trawieni szaloną złotą gorączką zbudowali amerykański Zachód), po finansistów (którzy uczynili złoto fundamentem światowej gospodarki) – przez wieki społeczeństwa przypisywały złotu wręcz mityczną moc. Chorobliwe uczucie, jakie człowiek żywi do złota, nie powinno było przetrwać do naszych czasów. Niewielu ludzi jeszcze wierzy, że złoto może dać życie wieczne, a wszystkie państwa świata (USA jako ostatnie, w 1971 r.) odstąpiły od walutowego parytetu złota, który John Maynard Keynes wyśmiał jako „barbarzyński relikt”. A jednak blask tego metalu nie słabnie, niepewna sytuacja światowej gospodarki tylko go podsyca. Cena kruszcu, która 10 września 2001 r. wynosiła 271 dolarów za uncję, w marcu 2008 r. osiągnęła 1 023 dolary i niewykluczone, że ten rekord też zostanie pobity. Złoto powraca do tradycyjnej roli bezpiecznej lokaty na ciężkie czasy. W 2007 r. popyt przewyższył produkcję górniczą o 57 proc. – Złoto zawsze miało taką magię – mówi Peter L. Bernstein, autor książki Historia złota: Dzieje obsesji. – Jednak nigdy nie było oczywiste, czy to my posiadamy złoto, czy złoto posiadło nas. Inwestorzy lokują majątek w nowych, zabezpieczonych złotem funduszach, lecz dwie trzecie popytu na kruszec wciąż stanowi biżuteria. Światowa sprzedaż złotych ozdób osiągnęła w 2007 r. rekordowy poziom 53,5 mld dolarów. Powab złota jest ogromny, jednak społeczne i środowiskowe koszty jego wydobycia nigdy dotąd nie były tak wysokie. Złota jest niewiele. W całej historii wydobyto go zaledwie 161 tys. ton – ilość z trudem wystarczającą do wypełnienia dwóch pływackich basenów olimpijskich rozmiarów. Z tego ponad połowę pozyskano w ciągu ostatnich 50 lat. Najbogatsze złoża świata są na wyczerpaniu, a nowych odkrywa się niewiele. Nie ma już długich na 160 km pokładów złota w RPA czy kalifornijskich samorodków rozmiarów wiśni. Większość nadających się do eksploatacji złóż jest uboga i ukryta w odległych zakątkach planety. Są jak zaproszenie do dewastacji środowiska, a chętnych do przyjęcia go nie brakuje. Na jednym biegunie ogarniętych gorączką złota są masy biednych robotników, których drogi prowadzą do niewielkich kopalń, takich jak La Rinconada. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego (UNIDO) rzemieślniczym górnictwem zajmuje się 10–15 mln ludzi – od Mongolii po Brazylię. Prymitywnymi metodami produkują ok. 25 proc. światowego uzysku złota. Zapewniają utrzymanie 100 mln osób. Praca ta pozwala im przeżyć, choć często też zabija. W ciągu ostatnich 10 lat w Demokratycznej Republice Konga powszechne stały się terror i torturowanie górników stosowane przez zbrojne ugrupowania, które walczą o kontrolę nad kopalniami i szlakami transportu złota. W indonezyjskiej prowincji Borneo Wschodnie siły rządowe wespół z ochroną angielsko-australijskiej spółki wydobywczej przymusowo wysiedliły drobnych górników i spaliły ich wioski, żeby zrobić miejsce dla wydobycia na wielką skalę. Śmiertelnym zagrożeniem dla zdrowia drobnych górników jest też rtęć, której większość z nich używa do oddzielania złota od skały. UNIDO szacuje, że trzecia część rtęci uwalnianej przez człowieka do środowiska jest produktem „rzemieślniczego” pozyskiwania złota. Na drugim „biegunie wydobywczym” znajdują się olbrzymie kopalnie odkrywkowe. Używają gigantycznych rozmiarów maszyn i dostarczają trzy czwarte światowej produkcji kruszcu. Wskutek ich działań powstaje więcej odpadów na kilogram pozyskanego złota niż przy eksploatacji jakiegokolwiek innego metalu. Drążone przez nie głębokie dziury widać z kosmosu, a drobiny wydobywanego z nich metalu są tak mikroskopijne, że na główce szpilki może się ich zmieścić i 200. Nawet we wzorcowych kopalniach, jak Batu Hijau w Indonezji (własność korporacji Newmont), gdzie na złagodzenie negatywnego wpływu na środowisko przeznaczono 600 mln dolarów, nie da się przeoczyć brutalnej kalkulacji: uzyskanie jednej uncji złota (tyle trzeba na ślubną obrączkę) wymaga wydobycia 250 ton skał i rudy. Nur Piah dorastała na indonezyjskiej wyspie Sumbawa, słuchając opowieści o olbrzymich ilościach złota ukrytych pod górskimi lasami równikowymi. To były baśnie. Pewnego razu jednak geolodzy z amerykańskiego Newmont Mining Corporation odkryli dziwny zielony kamień nieopodal drzemiącego wulkanu 12 km od domu Nur Piah. Zielony jak mech odcień skały oznaczał, że zawiera miedź, która czasem występuje ze złotem. Wkrótce kompania Newmont rozpoczęła budowę kopalni Batu Hijau, co znaczy „Zielona skała”. 24-letnia wówczas Nur Piah, licząc na pracę telefonistki, odpowiedziała na ogłoszenie kompanii poszukującej „operatora”. W ofercie zaznaczyła, że ma miły głos. Gdy przybyła na szkolenie, szef wskazał jej... kabinę Caterpillar 793, jednego z największych pojazdów ciężarowych na świecie. Mierząca sześć metrów wysokości i 13 m długości maszyna była większa od rodzinnego domu Nur Piah. Same koła były dwukrotnie wyższe od dziewczyny. – Wystraszyłam się tego potwora – wspomina. Kolejnego szoku doznała, gdy ujrzała pierwszy wykop kopalni. – Oni zdarli skórę z Ziemi – mówi. – Pomyślałam sobie: Czymkolwiek ta siła jest, musi być niezmiernie potężna. 10 lat później Nur Piah sama stała się częścią tej siły. Matka dwojga dzieci owija wokół twarzy różową chustę, po czym uśmiecha się nieznacznie, podkręcając obroty silnika o mocy 2 337 koni mechanicznych. Z hukiem wjeżdża do odkrywki Batu Hijau. Jej wywrotka należy do złożonej ze 111 maszyn flotylli, która co roku wyrywa z ziemi blisko 100 mln ton skał. Gdzie się podział 550-metrowy wulkan, który stał tu przez miliony lat? Nie ma po nim śladu. Przestrzeń, którą niegdyś zajmował, przeobraziła się w szeroki na 1,5 km dół, który sięga 105 m poniżej poziomu morza. Zanim złoża w Batu Hijau się wyczerpią (za jakieś 20 lat), dziura osiągnie 450 m p.p.m. Nur Piah nie przejmuje się środowiskiem. – Myślę tylko o mojej pensji – mówi. Mimo to pewna rzecz nurtuje Nur Piah. W ciągu 10 lat pracy w Batu Hijau nigdy nie widziała nawet okruchu złota, w wydobywaniu którego bierze udział. Inżynierowie nadzorujący proces wykrywają jego obecność w związkach miedzi. Jako że złoto wysyłane jest do hut za granicą w formie miedziowego koncentratu, nikt na Sumbawie nigdy nie ogląda ukrytego skarbu przeobrażającego wyspę. Wzrost cen złota i wyczerpywanie się zasobów w USA, RPA oraz w Australii skłaniają największe kompanie górnicze do dalszej eksploracji. Trudno znaleźć bardziej aktywnego poszukiwacza niż Newmont, gigant z siedzibą w Denver, który obecnie prowadzi wydobycie metodą odkrywkową na pięciu kontynentach, od nizin Ghany po górskie szczyty Peru. Przyciągana profitami z operacji w krajach rozwijających się (niższe koszty, mniej regulacji prawnych) kompania stworzyła tam dziesiątki tysięcy miejsc pracy. Jednocześnie stała się przedmiotem oskarżeń m.in. o niszczenie środowiska i przymusowe przesiedlenia wieśniaków. W związku z tym w Batu Hijau, gdzie Newmont dysponuje większością udziałów, podjęła przedsięwzięcia wspierające rozwój regionu, programy ekologiczne. – Jak to jest, że aktywiści tysiące kilometrów stąd podnoszą wrzawę, a żaden z mieszkańców okolic kopalni nie narzeka? – pyta Malik Salim, w Batu Hijau dyrektor ds. kontaktów zewnętrznych. – To złoto wszystkim pada na mózg. Większość mieszkańców Sumbawy to rolnicy i rybacy. Mieszkają w drewnianych chałupkach postawionych na palach; ich życie właściwie pozostało nietknięte przez nowoczesny świat. Ale już w środku dżungli, na terenie należącym do kopalni Batu Hijau, powstało osiedle w amerykańskim stylu dla 2 z 8 tys. pracowników firmy. Gładko wybrukowane ulice, bank, międzynarodowa szkoła, nawet centrum nadawcze zakładowej telewizji. Do restauracji z widokiem na luksusowe pole golfowe przybywają swoimi SUV-ami całe rodziny, żeby spędzić razem wieczór i zjeść darmową pizzę. Przy tej samej ulicy jest też hala do koszykówki. Wyższe ceny skupu i zaawansowane technologie umożliwiają kompaniom górniczym opłacalną eksploatację mikroskopijnych drobin złota. W Batu Hijau, by oddzielić złoto i miedź od skały, Newmont stosuje wyrafinowaną technologię flotacji, która nie jest toksyczna, w przeciwieństwie do „ługowania hałdy” cyjankiem – metody stosowanej przez kompanię w innych kopalniach. Tak czy inaczej, żadna technologia nie sprawi, że olbrzymie ilości odpadów produkcyjnych w magiczny sposób znikną. W 16 godzin w Batu Hijau gromadzi się więcej odpadów niż masa całego złota wydobytego przez człowieka od zarania dziejów. Część to odpady skalne, których hałdy tworzą góry o płaskich wierzchołkach usypane w miejscu dziewiczego lasu. Resztę stanowią odpady flotacyjne – powstające w czasie obróbki chemicznej ścieki odprowadzane rurami na dno morza. Metody „podwodnej utylizacji” odpadów flotacyjnych już się nie stosuje w większości krajów wysoko rozwiniętych, bo zanieczyszczone metalami ścieki są groźne dla środowiska morskiego. Newmont nie wykorzystuje tej metody nigdzie poza Indonezją. Cztery lata temu do indonezyjskiego sądu trafiło oskarżenie spółki zależnej Newmont o wpompowywanie zanieczyszczeń do morza w sąsiedztwie nieczynnej już kopalni „Zatoka Buyat” na wyspie Celebes (Sulawesi). Pięciu pracowników firmy na miesiąc trafiło do więzienia. W 2007 r. Newmont uwolniono od wszystkich zarzutów. Krytycy twierdzą, że sąd ugiął się przed lobby przemysłu górniczego. Jednak spółka broni metody podmorskiej utylizacji. – Składowanie na lądzie byłoby tańsze, ale bardziej szkodliwe dla środowiska – argumentuje Rachmat Makkasau, dyrektor produkcji w Batu Hijau. Ścieki z kopalni są odprowadzane 3,4 km od brzegu i zrzucane na głębokości 125 m, poza krawędź stromego stoku, którym opadają ponad 3 000 m. – Na takiej głębokości możemy zaszkodzić tylko jakimś „morskim insektom”. Głębiny oceanu mają niewielu obrońców; ma ich jednak las deszczowy. Dział ochrony środowiska przedsiębiorstwa Newmont przedstawia metody rekultywacji hałd. Otóż są one przykrywane trzymetrową warstwą gleby, w której zapuszcza korzenie nowa dżungla. Dziewiczego lasu deszczowego oczywiście nie da się już odtworzyć, a kompanii dziesięć lat po rozpoczęciu operacji zaczyna brakować miejsca na kolejne hałdy. Trzy lata temu wystąpiła więc o wznowienie pozwolenia na wykarczowanie następnych 32 ha puszczy. Ekolodzy zaś ostrzegają przed niemal całkowitym wyginięciem kakadu żółtolicej na Sumbawie. Dżakarta jeszcze nie podjęła decyzji. Na ograniczonej przestrzeni ciężarówki w Batu Hijau utykają w korkach, przez co spada wydajność produkcji. Newmont ostrzega, że jeżeli nie otrzyma dodatkowego terenu, będzie musiał zwolnić setki indonezyjskich pracowników. Batu Hijau miała być wzorcową kopalnią. Newmont lubi podkreślać korzyści, jakie przyniosła Indonezji: 391 mln dolarów wpłaconych przez firmę w 2007 r. w formie lokalnych opłat i podatków; ponad 8 tys. miejsc pracy dla Indonezyjczyków; 600 mln dolarów (wg Newmont) wydanych na zminimalizowanie szkód w środowisku naturalnym. Do tego jeszcze ponad 3 mln rocznie na rozwój lokalnej infrastruktury. To może niewiele w porównaniu z rocznymi dochodami kompanii, niemniej wystarcza, by pięciu wsiom położonym najbliżej kopalni zapewnić: energię elektryczną, ośrodek zdrowia, system irygacyjny i inwestycje rolne. Ale nie wszyscy miejscowi są zadowoleni. Poza granicami pięciu subsydiowanych wiosek kopalnia obudziła w ludziach zazdrość (nie wszyscy dostali tam pracę) i frustrację (bo napływ pieniędzy w postaci pensji wypłacanych przez kompanię podniósł lokalne koszty utrzymania). Jeden z wybuchów niezadowolenia nastąpił w 2006 r. Ktoś spalił obóz geologów na wschodzie Sumbawy, wstrzymując prace badawcze w miejscu planowanej nowej kopalni. Władze lokalne i rządy prowincji, których uprawnienia zwiększyły się po upadku dyktatury Suharto w 1998 r., teraz zaczynają dochodzić swoich praw i próbują przejąć części udziałów kopalni. Chcą też uzyskać prawo głosu przy podziale dochodów z produkcji. – Za rządów Suharto, kiedy podpisano te kontrakty, nie mieliśmy wpływu na nasz los – mówi przedstawiciel miejscowej Rady Ludowej Manimbang Kahariyai. – Musimy zabezpieczyć swoją przyszłość. Co pozostanie z naszej przyrody, gdy kopalnia zakończy działalność? Nur Piah bardziej koncentruje się na tym, co jest, niż na tym, co będzie. – Tak wielu ludzi zależy ode mnie – mówi. Jej mąż trochę zarabia, handlując drewnem, lecz ich dwukondygnacyjny betonowy dom we wsi Jereweh został zbudowany z pensji Nur Piah – 650 dolarów miesięcznie. Na jednej ze ścian powiesiła wielkie malowidło przedstawiające żółtą ciężarówkę Caterpillar 793. Praca Nur bywa niebezpieczna. Manewrowanie gigantycznym pojazdem przez 12 godzin jest szczególnie stresujące podczas deszczu – opowiada. – Wtedy strome drogi w odkrywce stają się śliskie. Wieczorem, po długim dniu pracy, uśmiecha się z zadowoleniem, gdy sześcioletnia córka zasypia na jej kolanach. Drugie imię dziewczynki? – Higrid. Pochodzi od angielskiego high-grade („wysokiej klasy”) – tak się mówi o najlepszym gatunku rudy w kopalni. Złote ozdoby kolejno opuszczają aksamitne pudełeczka. Nagavi, 23-letnia panna młoda, córka właściciela plantacji kawy w indyjskim stanie Karnataka, od dziecka podziwiała uroczystości ślubne towarzyszące połączeniu zamożnych indyjskich rodzin. Ale dopiero w dniu jej własnego, aranżowanego ślubu z jedynym synem właściciela innej plantacji Nagavi w pełni czuje, jak boleśnie piękna jest ta złota tradycja. Zwykle ubrana w dżinsy i T-shirt dziewczyna przed ceremonią przeobraża się w kapiącą złotem księżniczkę. Kunsztowny złoty stroik do włosów waży dwa i pół kilo i ciągnie głowę do tyłu. Ale trzy złote naszyjniki i tuzin bransolet działają jak przeciwwaga. Zawinięta w 5,5-metrowe sari, tkane z nici maczanej w złocie, Nagavi powoli wychodzi z domu. Stara się utrzymać równowagę, gdy – w tradycyjnym geście pożegnania – rzuca garść ryżu nad głową. Złote skarby, które Nagavi ma na sobie – oraz biżuteria i liczne sari wypełniające bagażnik wiozącego ją na ślub SUV-a – nie są tradycyjnym posagiem. Wśród plantatorów kawy pod miastem Ćikmangalur (inaczej niż w licznych biedniejszych częściach kraju) konkretne żądania finansowe ze strony rodziny pana młodego uważa się za niestosowne. – To jest moja część, którą wkładam w dorobek rodziny – mówi Nagavi, wpatrując się w wartą miliony dolarów biżuterię. Jak na każdym indyjskim weselu, złoto ma pokazać, jaką wartość panna młoda wnosi do związku. – Jeśli masz córki, musisz zacząć gromadzić oszczędności w złocie od dnia ich narodzin – mówi C.P. Ravi Shankar, ojciec Nagavi. – Ważne, by dobrze wydać je za mąż. W żadnym innym kraju świata złota obsesja nie jest tak głęboko zakorzeniona w kulturze. Choć w zamieszkanych przez miliard ludzi Indiach dochód na mieszkańca wynosi 2 700 dolarów, od dziesiątków lat są one liderem w rankingu nabywców złota. W 2007 r. zakupiono tam 773,6 tony tego kruszcu, co stanowiło 20 proc. światowego rynku i ponad- dwukrotnie przewyższało udział każdego z dwóch największych konkurentów: Chin (363,3 tony) i USA (278,1 tony). Same Indie produkują mało złota, lecz masa metalu zgromadzonego przez obywateli tego kraju sięga 18 tys. ton – ponad 40 razy więcej niż ilość przechowywana w skarbcach ich banku centralnego. Stosunek Hindusów do złota nie wynika po prostu z umiłowania rozrzutnego stylu życia czy rosnącej zamożności. Wśród muzułmanów, hindusów, sikhów czy chrześcijan złoto gra główną rolę w przełomowych etapach ich życia. W Indiach co roku odbywa się 10 mln ślubów. Złoto nadaje im widowiskowość i stanowi ważną część kulturowej transakcji między rodzinami i pokoleniami. – Jest zapisane w naszym DNA – mówi K.A. Babu, kierownik sklepu jubilerskiego w mieście Koczin. – Złoto oznacza powodzenie w życiu. Widać to szczególnie podczas święta Akshaya Tritiya, najlepszego, według hinduskiego kalendarza, dnia na zakup złota. Liczba złotej biżuterii nabywanej wówczas przez mieszkańców Indii (w 2008 r. – 49 ton) istotnie przewyższa zakup kruszcu jakiegokolwiek innego dnia na całym świecie, często wywołując skok cen metalu. Centrum konsumpcji złota mieści się na południowym krańcu Indii, w stanie Kerala. Choć mieszka tam zaledwie 3 proc. Hindusów, Kerala szczyci się 7–8-procentowym udziałem w krajowym rynku złota. Co ciekawe, region ten – jako jeden z niewielu na świecie – ma marksistowski, demokratycznie wybrany rząd. Historia Kerali od wieków splata się ze złotem. Był tam jeden z głównych portów handlowych. Już Rzymianie złotymi monetami płacili tam za pieprz, kardamon i cynamon. Podobnie Portugalczycy, Holendrzy, Anglicy. Ale tutejsi historycy twierdzą, że to lokalna rewolta przeciwko hinduskiemu systemowi kastowemu (zanim ona nastąpiła, obywatele z niższych kast mogli przyozdabiać ciała wyłącznie wyrobami ze szlifowanych kamieni lub kości) oraz masowe przejścia na chrześcijaństwo lub islam zmieniły złoto w wykraczający poza dobro materialne symbol niezależności i możliwości awansu społecznego. W długiej historii Kerali nigdy nie było większego głodu złota niż obecnie. Wzdłuż szosy z lotniska do Koczinu stoi ciąg billboardów z wizerunkami kobiet przyozdobionych złotą ślubną biżuterią. Wszyscy najwięksi sprzedawcy detaliczni złota w Indiach pochodzą z Kerali. Tłumy gapiów blokują trzykilometrowy odcinek ulicy Mahatmy Gandhiego, głównej arterii Koczinu, przystając przy 13 wielkich wystawach jubilerskich. (Co pomyślałby o tym ascetyczny Mahatma?) Chociaż wśród wyższych kast oraz młodszych konsumentów z Delhi czy Bombaju złoto zaczynają zastępować mniej rzucające się w oczy (i droższe) materiały, jak platyna czy diamenty, w Kerali przywiązanie do tego metalu trwa. I to niezależnie od wzrostu zamożności (dzięki emigracji zarobkowej do Zatoki Perskiej) i wykształcenia mieszkańców (stan Kerali szczyci się zaledwie 9-procentowym wskaźnikiem analfabetyzmu). Mimo urzędowego zakazu żądania posagu tradycja ta silnie zaznacza się w większości ślubnych ceremonii w Indiach, a w Kerali przeważającą częścią przekazywanych przez rodzinę panny młodej dóbr jest zazwyczaj złoto. – Dorastamy w złotej atmosferze – mówi Renjith Leen, redaktor The Week, ogólnokrajowego magazynu z centralą w Koczinie. Kiedy w Kerali rodzi się dziecko, babka macza złotą monetę w miodzie i umieszcza kroplę złotego płynu na języku noworodka – na szczęście. We wszystkich istotnych momentach pierwszych sześciu miesięcy życia, od chrztu po strawienie pierwszego kęsa stałego pokarmu, dziecko otrzymuje dary: złote kolczyki, naszyjniki, pasy. Gdy malec ukończy trzy lata, wykształcony członek rodziny na jego języku kreśli złotym pieniążkiem słowa, aby obdarzyć go elokwencją. Żadna z tych ceremonii nie daje jednak wyobrażenia, jak mocno złoto wpisane jest w gospodarkę Indii. – Złoto jest podstawą naszego systemu finansowego – mówi Babu, kierownik sklepu z biżuterią. – Ludzie uważają je za najlepszą formę zabezpieczenia. Gromadzenie złota jako międzypokoleniowego rodzinnego skarbu na trudne czasy to stary hinduski zwyczaj. Podobnie jak pożyczki w nagłej potrzebie pod zastaw biżuterii, a potem jej wykup, oferowane też przez banki komercyjne. Próba odejścia od tej praktyki w latach 90. XX w. doprowadziła do zamieszek i samobójstw pogrążonych w długach klientów, a w końcu do rządowego nakazu kontynuowania tradycji. A jednak wielu rolników z Kerali woli „prywatnych finansistów”. Zapewniają szybkość transakcji i są łatwo dostępni. George Varghese prowadzi interes w swoim domu, trzy godziny na południe od Koczinu. Ten łysiejący mężczyzna po siedemdziesiątce twierdzi, że w ciągu miesiąca obraca około pół milionem dolarów w złocie; suma jest jeszcze większa w porze żniw lub ślubów. To niemal idealny interes, bo nawet przy odsetkach rzędu jednego procenta dziennie, jakie stosuje się w pożyczkach krótkoterminowych, rzadko się zdarza, by zastaw nie został wykupiony. Żaden Hindus nie chce rozstać się ze swym złotem. – Nawet gdy cena metalu sięgnęła tysiąca dolarów za uncję, nikt nie sprzedał swojej biżuterii – mówi Varghese. – Ufają, że jej wartość będzie rosnąć. Ceny kruszcu idą w górę, więc biednym hinduskim rodzinom coraz trudniej gromadzić złoto na posag i wiano. Odkrywa to ciemną stronę tradycji. W sąsiednim stanie Tamilnad chęć powiększenia rodzinnego skarbu doprowadziła do przemocy (rodzina pana młodego bije pannę młodą za zbyt skromne wiano) i selektywnych aborcji (by uniknąć finansowego obciążenia związanego z wychowaniem córki). Nawet w Kerali presja bywa dla ubogich zbyt wielka. Rajam Chidambaram, 59-letnia wdowa mieszkająca w slumsach Koczinu, niedawno znalazła kawalera chętnego do poślubienia jej jedynej 27-letniej córki. Ale rodzina pana młodego zażądała posagu, na który jej absolutnie nie stać: 25 suwerenów, czyli w sumie 200 g złota (8 lat temu warte było 1 650 dolarów, a dziś – ponad 5 200). Chidambaram, pracująca jako sprzątaczka, ma tylko dwa kolczyki i nosi je na sobie. Złoty naszyjnik poszedł na pokrycie rachunków za pobyt w szpitalu jej nieżyjącego już męża. – Musiałam przystać na te żądania – mówi kobieta, ocierając łzy. – Jeżeli odmówię, córka na zawsze zostanie w domu. W końcu miejscowi „finansiści” udzielili Chidambaram pożyczki na posag. W ten sposób zapewne uniknęła wstydu staropanieństwa córki, ale została obarczona długiem, z którego spłatą będzie się borykać do końca życia. Rosemery Sánchez Condori ma zaledwie 9 lat, lecz skóra jej rąk wygląda jak wytarta tapicerka. Taki jest los dziewczynki, która łupie kamienie w andyjskim słońcu. Od kiedy przed ośmiu laty zachorował ojciec pracujący w peruwiańskich kopalniach La Rinconady, matka haruje, zbierając kamienie w pobliżu kopalń i rozbijając je na drobniejsze kawałki w poszukiwaniu przegapionych okruchów złota. W czasie szkolnych wakacji Rosemery czasem pomaga matce. Dla dziewczynki, której rodzina żyje z dnia na dzień, jej praca jest też powodem do dumy: – Ostatniego lata znalazłam dwa gramy złota. Wystarczyło na moje książki i mundurek! W małych kopalniach na całym świecie poszukiwanie złota jest zajęciem rodzinnym. Szacuje się, że spośród 12–15 mln drobnych górników 30 proc. stanowią kobiety i dzieci. W La Rinconadzie mężczyźni znikają w głębi wznoszącej się ponad miastem góry, a ich żony, ubrane w tradycyjne długie spódnice i meloniki, siadają przy kupkach odrzuconej skały, wystukując dwukilogramowymi młotkami synkopowy rytm. Czasem przychodzą z dziećmi, bo nie mają z kim ich zostawić. Do pracy zmusza je loteryjny system wynagrodzeń w kopalni ich mężów oraz ich zachowanie. Przynajmniej mogą być pewne, że te sześć czy osiem gramów złota (warte ok. 200 dolarów), które znajdują każdego miesiąca, pójdą na potrzeby rodziny, zamiast trafić do obskurnych barów i burdeli. Tylko złoto – źródło pożądania i destrukcji – mogło stworzyć miejsce tak jaskrawych kontrastów, jakim jest La Rinconada. W odosobnionym i niegościnnym mieście na wysokości 5 100 m n.p.m. nawet tlenu nie ma pod dostatkiem, a jednak rozwija się ono w szalonym tempie. Podróżni zbliżający się do La Rinconady od strony wysokich równin najpierw dostrzegają błysk dachów poniżej wspaniałego lodowca, udrapowanego niczym welon wokół górskiego szczytu. Potem dochodzi do nich smród. W dół zbocza zrzuca się śmieci, a ulice zalane są fekaliami i ściekami przemysłowymi. Mimo gwałtownego rozrostu miasta (liczba dziurawiących lodowiec sztolni w ciągu sześciu lat skoczyła z 50 do ok. 250) w La Rinconadzie brak wodociągów, kanalizacji, poczty, nie ma nawet posterunku policji. Najbliższy znajduje się o godzinę drogi w dół. La Rinconada to miejsce, które żyje, najzupełniej dosłownie, ponad prawem. Wzrost cen złota i elektryfikacja w 2002 r. spowodowały gwałtowny rozwój miasta. Tradycyjne, napędzane siłą mięśni nóg młyny do kruszenia skały ustąpiły miejsca niewielkim elektrycznym maszynom. Górnictwo jednak nie stało się przez to bardziej ekologiczne – przeciwnie, teraz więcej rtęci i innych toksycznych substancji przedostaje się do środowiska. Ale La Rinconada nigdy przedtem nie produkowała tak dużo złota. Szacunki wahają się od dwóch do dziesięciu ton rocznie, co daje 60–300 mln dolarów. Nikt naprawdę nie wie, bo dużo z tego złota oficjalnie nie istnieje. Złoto to główny towar eksportowy Peru, obecnie piątego producenta kruszcu na świecie. Wielkość wydobycia – 187,5 ton – jest ośmiokrotnie większa niż w 1992 r. Jednak w La Rinconadzie nikt nie liczy dokładnie, ile złota opuszcza tutejsze kopalnie. Wynika to po części z tego, że ich zarządcy rutynowo zaniżają wartość produkcji, by uniknąć podatków. – Wszyscy jesteśmy bankrutami! – żartuje jeden z nich. – Albo przynajmniej tak mówimy. Znika też część nieprzerobionej rudy. 19-letni górnik Leo z uśmiechem przyznaje, że 1,9 g kruszcu, które wymienia na gotówkę w jednym ze sklepów, pochodzi z kamieni wyniesionych z magazynu. Strażnikiem składu jest jego ojciec. – Robimy to cztery albo pięć razy w tygodniu, po czym dzielimy się zyskiem – mówi Leo. – Nikt się jeszcze nie zorientował. Oficjalnie nie istnieje też wielu górników z La Rinconady. Nie mają regularnych wynagrodzeń, tylko „loterię” w postaci wynoszonych na plecach jednego dnia w miesiącu worów kamieni. Niektórzy zarządcy kopalń nawet nie zawracają sobie głowy zapisywaniem nazwisk zatrudnionych. Ten półniewolniczy stosunek pracy umożliwia szefowi szybkie wzbogacenie się. Kierownik jednego z większych przedsięwzięć w La Rinconadzie twierdzi, że jego kopalnia w ciągu trzech miesięcy produkuje 50 kg złota, co daje ponad 5 mln dolarów rocznie. Pracownicy z przysługującego im co miesiąc cachorreo wyciągają średnio 10 g złota, co daje ok. 3 tys. dolarów rocznie. Dysproporcja jest rażąca, lecz górnicy się nie buntują. Wydaje się, że naprawdę wolą znikomą szansę dużej wygranej raz w miesiącu od monotonii pewnych, lecz bardzo niskich zarobków oraz ubóstwa rolników. – To okrutna loteria – mówi Juan Apaza, wspomniany na wstępie górnik ze złotym zębem. – Ale daje nam nadzieję. W tym miejscu reguły gry o przetrwanie są brutalne. Przeciętna długość życia w La Rinconadzie wynosi zaledwie 50 lat, czyli 21 lat mniej niż średnia krajowa. Śmiertelne wypadki w kopalniach są na porządku dziennym. Ich główna przyczyna to prymitywne materiały wybuchowe w rękach niedoświadczonych lub pijanych górników. Zdarzają się też zatrucia tlenkiem węgla. W Peru bezpieczeństwo w kopalniach regulują surowe przepisy, lecz mało kto ich przestrzega. – Spośród 200 tutejszych górniczych przedsiębiorstw tylko pięć wymaga pełnego zestawu środków bezpieczeństwa – mówi Andrés Paniura Quispe, inżynier BHP jednej z tych kilku firm, które dbają o standardy. Niestety, od pracowników wymagają zakupu odpowiedniego sprzętu na własną rękę. Górnicy bliskość śmierci oswajają refleksyjnym fatalizmem. Mawiają Al labor me voy, no sé si volveré, czyli: Idę do pracy, nie wiem, czy wrócę. Śmierć w kopalni jest nawet postrzegana jako dobry znak dla pozostałych przy życiu. Ofiary z ludzi, praktykowane w Andach przez stulecia, wciąż są uważane za najlepszy sposób obłaskawienia góry. Według lokalnych wierzeń proces chemiczny, w którym góra wchłania ludzki mózg, prowadzi do wyniesienia rudy złota bliżej powierzchni, ułatwiając jej wydobycie. Lecz bogowie pewnie nie są szczęśliwi: ścieki i śmieci na ulicach to drobnostka w porównaniu z tonami rtęci uwalnianej do środowiska w procesie oddzielania złota od skały. UNIDO szacuje, że na każdy gram złota pozyskanego w ramach małoskalowej eksploatacji przypada 2–5 g rtęci. To szokujące dane, zważywszy że zatrucie rtęcią powoduje ciężkie uszkodzenia układu nerwowego i wielu organów ciała. Według ekologów rtęć z La Rinconady i pobliskiego górniczego miasteczka Ananea zatruwa wody aż po odległe o 250 km jezioro Titicaca. Ojciec Rosemery, Esteban Sánchez Mamani, pracuje tu od 20 lat, choć obecnie rzadko wchodzi do kopalni z powodu chronicznej choroby, która wyssała z niego siły i podniosła ciśnienie krwi. Sánchez do dziś nie jest pewny, co to za schorzenie – pojedyncza wizyta u lekarza nie dała odpowiedzi. Przypuszcza jednak, że jest to skutek skażenia środowiska. – Wiem, że te kopalnie zabrały mi całe lata – mówi przygarbiony czterdziestolatek. – Nie znamy innego życia. Los całej rodziny zależy teraz od rudy, którą żona Sáncheza, Carmen, przytaszczy z góry. Mężczyzna spędza większość dnia, siedząc na podłodze rodzinnej kamiennej chaty i roztłukując skałę na drobniejsze kawałki. Odłamki połyskujące drobinami złota trzyma w niebieskiej filiżance. Rosemery odrabia zadanie domowe na worku ryżu i zasypuje mnie pytaniami o życie poza La Rinconadą: – Czy w twoim kraju żujecie liście koki? Hodujecie alpaki? Chociaż chodzi dopiero do pierwszej klasy, już zdecydowała, że chce zostać księgową i mieszkać w USA: – Chcę wyjechać daleko stąd. Rosemery przyłącza się do ojca, który z dwoma workami rudy (tygodniowa porcja) wybiera się do malutkiego młyna. Za każdym razem odżywa w nim nadzieja na fortunę. A przynajmniej że wystarczy złota, by jego dwoje dzieci mogło dalej chodzić do szkoły. – Chcę, żeby się uczyły i wyjechały stąd – mówi. Ojciec i córka obserwują, jak młynarz gołymi rękami wprowadza ciekłą rtęć do drewnianej kadzi, a skażone odpady wyrzuca do strumienia pod szopą. Dziesięć metrów niżej jakaś dziewczynka napełnia wodą butelki. Oczy wszystkich utkwione są w srebrzystym samorodku wielkości wiśni w ręku młynarza. Rtęciowa otoczka skrywa złoto. Ale ile? Wepchnąwszy samorodek do kieszeni, Sánchez idzie pod górę, do punktu skupu. Kupiec, jeden z kilkuset w mieście, palnikiem gazowym usuwa rtęć – przez rurę wydechową do chłodnego powietrza przedostaje się toksyczny gaz. W tym czasie Sánchez, miętosząc czapkę w dłoni, chodzi tam i z powrotem po izbie. Po 10 minutach z płomienia wyłania się maleńkie ziarenko złota. Sánchez marszczy brwi. Samorodek waży zaledwie 1,1 g. Kupiec wręcza Sánchezowi sumę, która – po odliczeniu zapłaty dla młynarza – przyniesie rodzinie niecałe 20 dolarów. – Więcej szczęścia następnym razem! – rzuca handlowiec na pożegnanie. Może w przyszłym miesiącu. A może jeszcze za miesiąc. Sánchez wie, że na tym podniebnym lodowcu szczęście to jedyna rzecz, na którą może liczyć. Brook Larmer, 2009
Wyzwoliwszy się z izolacji, Birma utknęła w martwym punkcie, miotając się między represjami a reformami.
W rangunie trwa właśnie magiczna godzina, w której niszczejące centrum miasta skąpane w ostatnich promieniach słońca, chłodniejszych niż w ciągu dnia, zachęca mieszkańców do wyjścia z domów. Grupka dzieci ze śmiechem biegnie do sklepu po świeży sok z trzciny cukrowej. Kobiety głośno targują się ze sprzedawcą ryb. Na ulicy mężczyźni ubrani w T-shirty i longyi, typowy birmański sarong, rozsiedli się na chodniku, z ukontentowaniem żując betel. Zabawowa atmosfera wkrótce się kończy. W regionach tropikalnych zmrok zapada szybko, a przerwy w dostawach prądu – zmora Birmy – nadają miastu niepokojący charakter. Wszystkie okna w rozpadającym się budynku rządowym z czasów kolonialnych gasną jak na zawołanie. Alejkę przed domem rozświetla jednak niebieskawa poświata telewizorów zasilanych przenośnymi generatorami prądu. Kupcy stojący pod drzewami są niemal niewidoczni, ale na ich oświetlonych świeczkami straganach znajduję bukiety z kwiatów bananowych i stosiki betelu do żucia. A obok równo ułożone w drewnianym pudełku pirackie DVD. Welcome to the Hotel California – słyszę słowa wypowiedziane doskonałym angielskim przez kogoś, kogo twarzy nie mogę dostrzec. Trzech młodych mężczyzn siedzących na plastikowych taboretach wybucha śmiechem w reakcji na to niezwykłe powitanie. Sprzedawca płyt DVD, chudy 29-latek w okularach, uśmiecha się do mnie szeroko. Mimo że jego edukacja zakończyła się na czwartej klasie, mówi po angielsku, używając wyrażeń zaczerpniętych z hollywoodzkich filmów i starych podręczników gramatyki. Trzej kumple, Tom, Dick i Harry, jak sami siebie nazywają, spotykają się co dzień, by poćwiczyć angielskie idiomy. Dzisiejszego wieczora, siedząc tu w ciemnościach, przyjaciele pytają mnie o wyjaśnienie jakiegoś skomplikowanego wersu ze starego hitu The Eagles. Pięćdziesięciomilionowy naród przez większość XX w. żył pod rządami wojskowej junty. Tatmadaw, czyli armia, była jedyną instytucją zdolną scalić rozczłonkowane państwo w przededniu uzyskania niepodległości od Wielkiej Brytanii. Udało się tego dokonać, lecz kosztem była wieloletnia izolacja kraju, a powrót na arenę międzynarodową jest powolny. Izolacja Birmy, pogłębiona obowiązującymi przez 20 lat sankcjami gospodarczymi nałożonymi przez państwa Zachodu, z pewnością miała wpływ na dzisiejszy obraz kraju zastygłego w czasie, z jeziorami spowitymi mgłą, starożytnymi świątyniami i mieszanką tradycyjnych kultur nieskażonych nowoczesnością. Przyspieszyła też jednak upadek kraju nazywanego niegdyś „klejnotem Azji”. Służba zdrowia i system edukacji w Birmie są w rozsypce. Na utrzymanie 400-tysięcznej armii idzie jedna czwarta budżetu kraju. Ponadto, z powodu brutalnego prześladowania opozycji i tłumienia buntów grup etnicznych, Birma zyskała status światowego pariasa. Mimo rozpaczliwej sytuacji pojawiła się nadzieja na zmiany. W listopadzie zeszłego roku odbyły się pierwsze od 20 lat wybory parlamentarne, zapowiadające nastanie nowego rozdziału w życiu kraju nazywanego eufemistycznym terminem „demokracja nacechowana dyscypliną i rozwojem”. Wyborom towarzyszyły liczne przypadki oszustw i zastraszania, ale i tak zaowocowały one pierwszym w pełni cywilnym rządem od 50 lat. Choć wieloletni przywódca dyktatury Than Shwe oficjalnie przeszedł na emeryturę w kwietniu, jego następcą został generał Mein Sein, który zamienił mundur na garnitur. Jeżeli jednym z celów wyborów było uzyskanie większego poparcia w kraju i za granicą, to inny z pewnością stanowiło wymazanie z pamięci narodu poprzednich wyborów z 1990 r. W tamtym głosowaniu, zorganizowanym dwa lata po tym, jak wojsko zabiło setki uczestników antyrządowych manifestacji, junta nie uznała druzgocącej wygranej głównej partii opozycyjnej, Narodowej Ligi Demokratycznej (NLD). W czasie kolejnych dwóch dekad więziła kluczowe postaci opozycji, a jej liderkę Aung San Suu Kyi osadziła w areszcie domowym. Lady, jak się o niej mówi w Birmie, zachęciła partię NLD do bojkotu listopadowych wyborów, do których sama nie mogła stanąć z powodu przedłużonego aresztu. Udział w tak niesprawiedliwej elekcji, twierdziła, oznaczałby okazanie poparcia rządowi, który w 2007 r. ponownie zastosował ostateczne środki, otwierając ogień do protestujących mnichów buddyjskich, a rok później nie udzielił pomocy ofiarom cyklonu „Nargis”. W tym kataklizmie śmierć poniosło około 140 tys. ludzi, a niemal milion straciło dach nad głową. Nie wszyscy podzielili jednak zdanie Suu Kyi. Niektórzy opozycjoniści uważali, że przejście z rządów wojskowych na cywilne, mimo oczywistych wad, jest ich ostatnią szansą na pozostanie w politycznej grze. Kilka dni po wyborach z 2010 r., w których zdecydowane zwycięstwo odniosły partie popierane przez armię, pojawiło się kolejne światełko w tunelu: zapowiedź uwolnienia Suu Kyi. 65-letnia laureatka Pokojowej Nagrody Nobla 15 z 21 ostatnich lat spędziła w areszcie. Wizja Lady wolnej, otoczonej młodymi zapaleńcami, jawiła się jako zwiastun nowej ery w dziejach kraju. Suu Kyi jednak nie daje się zwieść iluzjom. – Społeczeństwo przeszło transformację – powiedziała zaskoczona wszechobecnością telefonów komórkowych, istnieniem Twittera i Facebooka, podczas wywiadu przeprowadzonego w lutym. – Nic nie zmieniło się jedynie w polityce. Kuszące byłoby potraktować przypadek Birmy jako prosty moralitet o walce dobra ze złem. Ale Lady oraz generałowie nie są jedynymi bohaterami tej opowieści. Zarówno w obozie wojskowym, jak i wśród opozycji pojawiają się głosy, na razie ciche i nieśmiałe, opowiadające się za większą elastycznością rządu i reformami. Wielkim problemem jest fakt, że jedna trzecia ludności kraju, zamieszkująca ponad połowę jego terytorium, to mniejszości narodowe. – Jeśli wykluczy się z politycznego równania mniejszości etniczne, kraj rozpadnie się na kawałki – powiedział mi zagraniczny dyplomata. Birma, wciśnięta klinem między Chiny a Indie, znowu stała się pionkiem w geopolitycznej partii szachów. Mimo że rządy USA i innych krajów zachodnich utrzymują sankcje jako karę dla birmańskich władz za łamanie praw człowieka, Chiny, Tajlandia i kilka innych państw azjatyckich zapewnia stały dopływ środków. Magnesem jest udział w eksploatacji birmańskich zasobów naturalnych – ropy i gazu, drewna, kamieni szlachetnych, minerałów oraz hydroenergii. Zagraniczne inwestycje wartości miliardów dolarów rocznie złagodziły skutki embarga Zachodu, lecz wzmogły niezadowolenie społeczne w niektórych etnicznych regionach najbogatszych w towary eksportowe. Choć nie można powiedzieć, że represyjna władza wojskowych się chwieje, Birma niezaprzeczalnie wybudza się z wieloletniej hibernacji. Bosy iluzjonista zawiązuje sznur wokół szyi ochotnika, a widownia zamiera w oczekiwaniu. Rzędy wpatrzonych w występ chłopców i dziewcząt ciągną się w głąb zniszczonego pomieszczenia aż do drzwi wejściowych. Po drugiej stronie ulicy mężczyźni zgromadzeni w herbaciarni też starają się popatrzyć na przedstawienie. Birma jest krajem przesyconym magią, w którym animistyczne duchy, zwane natami, zamieszkują każde drzewo banianowe, a do pomocy przy podejmowaniu ważnych decyzji wzywa się astrologów. Magik wie jednak coś, z czego nie zdają sobie sprawy dzieci na widowni – że niektórzy z mężczyzn podglądających pokaz zza okna to nie przypadkowi widzowie, ale szpiedzy policji. Ale to nie jest zwyczajny pokaz iluzjonisty. W pierwszym rzędzie, z jaśminowym wiankiem na głowie, siedzi Lady, czyli Aung San Suu Kyi. Właśnie trwają obchody Dnia Dziecka w centrali partii NLD w Rangunie, które połączono ze świętowaniem rocznicy urodzin ojca Suu Kyi, bohatera niepodległościowego Birmy, gen. Aung Sana, zamordowanego w 1947 r. Wszystkie oczy zwrócone są ku iluzjoniście, który owija sznurem nogi, ramiona i tułów ochotnika, a nawet przewleka go przez ubranie. Jakaś dziewczyna rzuca spojrzenie Suu Kyi, która mruga do niej porozumiewawczo. Ochotnik na scenie nie jest prawdziwym więźniem, zdaje się mówić. Magik wykrzykuje zaklęcie i jednym pociągnięciem zrywa sznur, a ten rozplątuje się, uwalniając chłopca z więzów. Salę wypełniają oklaski, a Suu Kyi odchyla głowę i wybucha śmiechem. Gdyby tylko wszystko było tak Proste! Nawet po uwolnieniu Suu Kyi wciąż jest skrępowana niewidzialnymi sznurami. Światową ikonę walki o wolność pętają nie tylko ogromne oczekiwania ludzi. Jej partia jest w stanie rozkładu. Z powodu bojkotu wyborów została wykluczona z życia politycznego, przez co każde zebranie jej członków narusza miejscowe prawo o zgromadzeniach. – Nawet organizując dzisiejszy Dzień Dziecka, łamiemy prawo – mówi Win Htein, jeden z najbliższych współpracowników Suu Kyi. Suu Kyi dokładnie widzi tajniaków siedzących w herbaciarni naprzeciw jej biura, po drugiej stronie ulicy, nieopodal centrum Rangunu. – Nie wiem, dlaczego chce im się jeszcze za mną chodzić – wzdycha. Mimo lekkiej nostalgii za okresem odosobnienia, kiedy miała czas na lekturę i myślenie, Suu Kyi rzuciła się w wir pilnych spraw i spotkań z dyplomatami, dziennikarzami, przedstawicielami mniejszości. Jak dotąd ci, z którymi Suu Kyi chciałaby się spotkać najbardziej, czyli generałowie, ignorują jej zaproszenia do rozmów. Sankcje mogą być kluczowym rozdaniem dla Suu Kyi. Wielu zagranicznych obserwatorów, w tym sekretarz stanu USA Hillary Clinton, uznaje je za nieskuteczne, w dużej mierze z powodu braku skrupułów Chin i innych państw prowadzących interesy z rządem birmańskim. – Jesteśmy otwarci na kompromis – stanowczo mówi Suu Kyi. Jednak po dwóch dekadach poświęceń nie zamierza wnioskować o złagodzenie sankcji. Chyba że w zamian rząd pójdzie na poważne ustępstwa, zaczynając od uwolnienia 2 tys. więźniów politycznych. – Skoro sankcje nie spełniają swej roli, dlaczego reżimowi i jego poplecznikom tak zależy na ich zniesieniu? – pyta retorycznie Lady. Zdaje się, że władza zazdrości Suu Kyi jedynej rzeczy, której rządowi nigdy nie udało się zdobyć – wiarygodności w oczach świata. Gdy przybywam do Naypyidaw w poszukiwaniu informacji o birmańskich przywódcach, uderza mnie martwota: gładkie dziesięciopasmowe drogi z wypielęgnowaną roślinnością na rondach są praktycznie puste, pojazdów niewiele. Wzdłuż szos stoją rzędy oznaczonych kolorystycznym kodem rządowych domów mieszkalnych bez śladu dzieci. W idealnej replice pagody Szwedagon nie modli się ani jeden mnich. Ten widok bardzo przypomina opuszczony plan filmowy, dopóki nie dojedzie się do niedostępnej dla zwykłych strefy wojskowej, w której rezydencję ma Than Shwe. To tam, za turkocącymi wojskowymi furgonetkami i obszernym terenem przeznaczonym na parady, stoi symbol reżimu: masywne pomniki trzech najbardziej czczonych królów Birmy. Witamy w Domostwie Królów, jak dosłownie można tłumaczyć nową nazwę stolicy Birmy, oficjalnej od 2005 r. przedziwnej utopii zbudowanej na strachu i arogancji. Than Shwe, były urzędnik pocztowy, który doskonalił swoje umiejętności w departamencie wojny psychologicznej birmańskiej armii, świadomie przyjął rolę równą dawnym birmańskim władcom. Spodobała mu się do tego stopnia, że podwładni, zwracając się do niego i jego żony, zmuszeni są używać starożytnego birmańskiego języka królewskiego. Władców Birmy cechowała skłonność do budowy coraz to nowych stolic dla przypieczętowania ich dziedzictwa. W ten sposób powstały m.in. pagody w Pagan i pałac królewski w Mandalaj. A teraz mamy Naypyidaw. Nowa stolica może sprawiać wrażenie bezdusznej, ale w oczach władców nieufnych wobec własnych poddanych jest majstersztykiem obronnego planowania przestrzennego. Obawiając się nieuchronnego ataku w Rangunie, Than Shwe przeznaczył kilka miliardów dolarów na budowę miasta w środkowej Birmie, w bezpiecznej odległości od terenów zagrożonych huraganami i rozruchami. W zasadzie, zgodnie z projektem, Naypyidaw nie miało być miastem, ale kompleksem oddzielnych stref. Ministerstwa, niegdyś ściśnięte w zatłoczonym Rangunie, stoją teraz w słusznej odległości od siebie, a dostęp do nich możliwy jest wyłącznie ściśle chronionymi drogami. Strefa wojskowa jest niczym bańka mydlana uwięziona w innej bańce, niedostępna dla nikogo poza najwyższej rangi oficerami i jak mówi się nieoficjalnie, wyposażona w siatkę podziemnych schronów. W mieście wzniesionym przez robotników dostających mniej niż dolara dziennie generałowie nie skąpili na swoje zachcianki: olimpijskie boisko do piłki nożnej, zoo z klimatyzowanym wybiegiem dla pingwinów, park safari, liczący 194 ha „ogród zabytków” z miniaturami najważniejszych budowli Birmy. Są tam nawet drewniane domostwa, do których z okazji specjalnych wydarzeń wprowadza się ludność etniczną w narodowych strojach, czyniąc z tego miejsca kuriozalne ludzkie zoo. Nowa stolica poszła jednak na pewne ustępstwo na rzecz demokracji: wzniesiono w niej kompleks parlamentu złożony z 28 zwieńczonych pagodami budynków wyrastających ponad dwiema atrapami wiszących mostów. Gdy w lutym parlament zebrał się, by odbyć pierwszą od 22 lat sesję, 659 nowych posłów zagoniono do tego samowystarczalnego miasteczka i trzymano w izolacji od reszty świata przez kilka tygodni. Ani media, ani obserwatorzy nie byli dopuszczeni do udziału w sesjach plenarnych, a posłowie otrzymali zakaz korzystania z komórek i poczty elektronicznej. – To było śmieszne i smutne zarazem – powiedział mi biznesmen z Rangunu. – Posłowie mieli pracować nad wzmocnieniem demokracji, ale żeby mogli tego dokonać, ograniczono im wolność jak więźniom. Głęboko w Górach w północno-wschodniej Birmie młoda kobieta w bambusowym kapeluszu idzie wzdłuż brzegu rzeki w kierunku świętego miejsca u zbiegu dwóch rzek, który dał początek Ayeyarwadzie (znanej reszcie świata jako Irawadi). Miejsce to jest czczone przez wiernych wszystkich wyznań, jednak najsilniejszy związek czują z nim przedstawiciele grupy etnicznej Kaczin. Rodzina kobiety z tego plemienia przychodzi do miejsca zbiegu rzek z darami w pierwszy poranek każdego nowego roku. – To odwieczna tradycja – wyjaśnia. Ale już wkrótce wszystko to zniknie. Za zakolem rzeki chińscy robotnicy kładą fundamenty pod 152-metrową zaporę, pierwszą i największą z siedmiu planowanych. Hydroelektrownia Myitsone o mocy 6 tys. MW będzie dawać więcej prądu niż wszystkie dziś istniejące siłownie. W 2019 r., gdy budowa dobiegnie końca, spiętrzona woda zaleje teren większy niż Nowy Jork, niszcząc kilkanaście wsi, w tym Tang Hpre, w której mieszka kobieta Kaczin. Z brzegu rzeki wskazuje mi biały znak na pobliskim pagórku. – Poziom wody podniesie się do tej wysokości. Czy wyobrażasz sobie życie w takim zagrożeniu? Nie tylko ludność Tang Hpre jest zdruzgotana budową zapory. – Sprawa tamy zjednoczyła lud Kaczin – mówi generał Gun Maw z rebelianckiego ugrupowania Niezależna Armia Kaczinu (KIA). Wraz z milicjami z innych grup etnicznych KIA odmówiła podporządkowania się birmańskiemu wojsku, które chciało przekształcić je w straż graniczną. – Przez kilka miesięcy prosiliśmy władze, by wyjaśniły, co stanie się z wyprodukowanym tu prądem, lecz nie otrzymaliśmy odpowiedzi – mówi 49-letni szef rebeliantów. – Pewnie to Chiny mają na niego chrapkę. Domysły są słuszne, bo większość wytworzonej energii trafi bezpośrednio do Chin. Spośród wszystkich państw zainteresowanych eksploatacją birmańskich zasobów naturalnych najagresywniejszą postawę prezentują Chiny. Część z niemal 10 mld dolarów bezpośrednio zainwestowanych w kraju poszła na budowę rurociągów do przesyłu ropy i gazu z wybrzeża Birmy bezpośrednio do granicy z Chinami, z pominięciem niesławnej z powodu piractwa cieśniny Malakka. Do stanu Kaczin, do którego należy 950 km nabrzeża, ściągają chińskie firmy w poszukiwaniu złota, nefrytu i drzewa tekowego. Jak powiedział mi jeden z aktywistów mniejszości Kaczin: – Chińczycy nie spoczną, póki nie wyssą z nas wszystkich soków. Birmański rząd nakazał 1,4 tys. mieszkańców wioski Tang Hpre wyprowadzkę do nowego miejsca odległego o 16 km od ich domów w związku z budową tamy. Sprzeciw był jednogłośny. Seria wybuchów bombowych w zeszłym roku spowodowała opóźnienie prac. Gadatliwy sprzedawca płyt dVd nagle zamilkł. Tom i jego dwaj kumple rozprawiali w ciemności o sławie Rangunu, o jego różnorodności etnicznej, o scenie hip-hopowej, o rozpadającej się kolonialnej architekturze – aż rozmowa nieuchronnie zeszła na przyszłość. – Jestem zdenerwowany – powiedział Tom. Niedawne przerwy w dostawie prądu uszczupliły jego i tak mizerne dochody. Teraz zanosi żonie i córce około 50 dol. miesięcznie, a praca na czarno powoduje, że żyje w ciągłym napięciu. Mimo opłacania się mundurowym ostatnio ledwo zdołał umknąć przed policyjną obławą. Gdyby nie jego, jak powiedział, rącze stopy, mógłby trafić do więzienia, a towar zostałby zarekwirowany. Chwilę później, żując betel, Tom zdradzi mi swoje największe marzenie: chciałby wyjechać za granicę. Nie on jeden ma takie ambicje. Co roku dziesiątki tysięcy birmańskich pracowników fizycznych wyjeżdża do Singapuru i Malezji, gdzie mogą zarobić ponad 300 dol. miesięcznie. Dick, pracujący dorywczo jako nauczyciel języka angielskiego, mówi, że stara się o pracę sprzedawcy w Singapurze. Tomowi marzą się Stany Zjednoczone. Nawet przy jego entuzjazmie do poznawania zawiłości języka angielskiego, brak wyższego wykształcenia i środków finansowych drastycznie zmniejsza szanse Toma na otrzymanie wizy. Mimo to zdaje się być tak zafiksowany na punkcie emigracji (a może przemawia przez niego betel?), że nagle puszczają mu hamulce i wykrzykuje: – Pod tą dyktaturą żyjemy jak świnie chrumkające w ciemności! Pod koniec wieczoru Tom pakuje swoje DVD i wraz z przyjaciółmi idzie spacerkiem na przystanek autobusu. – Sytuacja u nas trochę się poprawiła. Wszyscy mamy już telefony komórkowe, więc możemy utrzymywać kontakt ze światem zewnętrznym – mówi Harry. Tom zdaje się nie słuchać kolegi i wskakując do autobusu, odwraca się do mnie i z uśmiechem na ustach rzuca buntowniczo na pożegnanie: – Do zobaczenia po powstaniu!
Życie 2 mld ludzi zależy od rzek zasilanych przez lodowce znajdujące się w górzystym sercu Azji. A te powoli się kurczą.
Bogowie muszą być rozwścieczeni. Jia Son, rolnik z Tybetu, nie znajduje innego wytłumaczenia tragedii, która dotknęła jego wioskę w chińskiej prowincji Junnan. – Zakłóciliśmy naturalny porządek rzeczy – uważa 52-letni pobożny buddysta. – A teraz bogowie się mszczą. Ciepłym letnim popołudniem Jia Son wspiął się ponad 2 km po ścianie wąwozu wyżłobionego przez lodowiec Mingyong w świętej górze Kawagebo, której szczyt tonie w chmurach na wysokości 6740 m. W okolicy nie ma nawet śladu lodu, a płynąca dołem rzeka niesie zwały mułu. Przed stu laty jęzor lodowca sięgał wioski Mingyong, jednak od tamtego czasu systematycznie się wycofuje. W ostatniej dekadzie tempo jego odwrotu znacznie się zwiększyło – co rok znikał lód o powierzchni piłkarskiego boiska. Jak na starożytną masę zmarzliny to olbrzymie przyspieszenie. – Jeszcze 10 lat temu lód był wszędzie – opowiada Jia Son, przedzierając się przez porośnięte krzakami kamienne osypisko. Wskazuje ścieżkę wydeptaną w zboczu przez jaki, widoczną jakieś 60 m nad dnem doliny: – Lodowiec czasem przykrywał tę dróżkę, więc na położone wyżej pastwiska musieliśmy prowadzić zwierzęta przez zwały lodu. Zakole rzeki odsłania wreszcie czoło lodowca. Pochodząca zeń woda była niegdyś tak czysta, że służyła jako symbol Buddy w rytuałach religijnych. Dziś jest zamulona i nie nadaje się do picia. Na obszarze ponad kilometra gładka kiedyś powierzchnia lodowca jest pełna dziur i szczelin. W pęknięciach widać poblask zielononiebieskiego lodu, jednak one same zwiastują kłopoty. – Skoro umiera święty lodowiec, to jakie są nasze szanse? – pyta Jia Son. To pytanie słychać teraz na całej planecie, nigdzie jednak nie brzmi ono donośniej niż na rozległych obszarach Azji czerpiących wodę z Dachu Świata. Wyżyna Tybetańska, największy i najwyższy płaskowyż na Ziemi, sięgający średnio 3 km wysokości i otoczony wysokimi górami, jest geologicznym gigantem. Poza regionami podbiegunowymi właśnie tu znajduje się największe skupisko lodu na kuli ziemskiej, a jedynie w granicach Chin naliczono 37 tys. lodowców. Z uwalnianej z nich wody narodziły się największe rzeki Azji – Jangcy, Huang He, Mekong i Ganges. Miały one wpływ na historię tych regionów, stały się źródłem wierzeń religijnych i stanowiły kręgosłup ekosystemu. Od śniegu i lodu z wyżyny zależy życie 2 mld ludzi w 12 krajach – od jałowych równin Pakistanu po odległe o 5000 km metropolie północnych Chin. Prawie jedna trzecia ziemskiej populacji. Dach Świata silniej niż inne miejsca na kuli ziemskiej odczuwa zmiany klimatu. Na Wyżynie Tybetańskiej temperatura rośnie dwa razy szybciej niż średnia wzrostu na całej planecie w ostatnim stuleciu, która wynosi 0,74°C. To zjawisko okazało się bezlitosne dla lodowców. Jak mówi Lonnie Thompson, glacjolog z Uniwersytetu Stanowego Ohio, przez tysiąclecia lodowce stanowiły „azjatyckie konto wodne” – olbrzymi magazyn pojawiającego się regularnie śniegu i lodu (zasoby), równoważony corocznymi odpływami (wypłaty). Topnienie lodowców ma szczególne znaczenie przed rozpoczęciem i po zakończeniu pory deszczowej, ponieważ dostarcza olbrzymich ilości wody zasilającej Jangcy (która nawadnia ponad połowę upraw ryżu w całych Chinach), Ganges oraz Indus (kluczowe dla rozwoju rolnictwa w Indiach i Pakistanie). Niestety, w ciągu ostatniego półwiecza równowaga została nieodwracalnie zachwiana. Chińscy naukowcy, stale obserwujący 680 lodowców na Wyżynie Tybetańskiej, twierdzą, że 95 proc. z nich traci więcej lodu niż go przyrasta co roku, a największe ubytki pojawiają się na południowych i wschodnich krańcach wyżyny. – Te lodowce tracą masę na całej powierzchni – twierdzi Thompson. Od lat 70. pokrywa lodowa na wyżynie skurczyła się o 6 proc., a w Tadżykistanie i północnych Indiach w ciągu ostatnich pięciu dekad straty sięgnęły odpowiednio 35 i 20 proc. Co prawda po zachodniej stronie wyżyny – w masywie Karakorum – są lodowce, które nawet teraz zwiększają swoją powierzchnię, ale jest to spowodowane obfitymi opadami śniegu – a zatem i chłodem – na wysokościach, gdzie śnieg i lód są mniej podatne na niewielkie wzrosty temperatur. Choć naukowcy wciąż spierają się o powody i rozmiar tego zjawiska, większość zgadza się z opinią, że lodowce zanikają. A najgorsze dopiero przed nami. Im więcej ziemi odsłonią roztopy, tym więcej światła słonecznego będzie absorbować jej powierzchnia w miejscach, w których wcześniej je odbijała. Tym samym temperatura będzie rosnąć jeszcze szybciej. Niektórzy klimatolodzy są zdania, że skutkiem będzie wzrost siły azjatyckich monsunów, powodujących coraz potężniejsze burze i powodzie w Bangladeszu i Birmie. Chińscy badacze uważają, że jeśli obecna tendencja się utrzyma, to do roku 2050 może zniknąć 40 proc. lodowców na Wyżynie Tybetańskiej. Yao Tandong, glacjolog z China Institute of Tibetan Plateau Research, nie ma wątpliwości: – Nie sposób powstrzymać topnienia lodowców, które zachodzi na tak olbrzymią skalę. A to doprowadzi do katastrofy ekologicznej. Ocieplenie klimatu wywiera wpływ na mieszkańców Wyżyny Tybetańskiej, a zwłaszcza jej północnego krańca. Wysychają łąki i mokradła, a wieczna zmarzlina, która topniejąc, nawadniała je wiosną i latem, wycofuje się coraz wyżej. Zniknęły tysiące jezior. Pustynia pokrywa już jedną szóstą powierzchni wyżyny. Nie ma gdzie wypasać zwierząt i mieszkającym tam ludziom coraz trudniej związać koniec z końcem. Dla odmiany na południowej krawędzi wyżyny trzeba sobie radzić z nadmiarem wody. Dzięki wezbranym po roztopach rzekom powiększył się obszar upraw i wydłużył okres ich wzrostu. Wiążą się z tym jednak ukryte koszty. W Mingyong woda zmyła górną warstwę gleby; w innych miejscach wezbrane rzeki częściej powodują groźne powodzie i osunięcia gruntu. W górskich pasmach od Pakistanu po Bhutan powstały tysiące polodowcowych jezior, w każdej chwili grożących wylewem. Jednym z najbardziej niebezpiecznych jest położone na wysokości 5000 m Imja Tse, przecinające szlak prowadzący na szczyt Imja Tse. 50 lat temu nie było tu żadnego zbiornika. Dziś powstał akwen zasilany wodami z roztopów, długi na półtora kilometra i osiągający głębokość 90 m. Jeśli kiedyś pokona ograniczające je moreny, zaleje wioski Szerpów w pobliskiej dolinie. Kryzys obejmujący całą planetę widać tu jakby w miniaturze. Obfitość wody produkowanej przez kurczące się lodowce grozi osuszeniem azjatyckich rzek. W zależności od lokalnych warunków może się to wydarzyć za 10, 30 czy 50 lat, jednak skutki tego zjawiska będą katastrofalne. Eksperci przewidują dotkliwe braki wody, prądu, spadek produkcji żywnościowej i związaną z tym masową emigrację, w wyniku której azjatyckie potęgi mogą stanąć w obliczu konfliktu. Namiot nomadów odcina się od zielono-brązowego tła niewielką plamą bieli. Na wysokości 4270 m aż po krańce horyzontu rozciąga się suchy step. Na widok zbliżającego się pojazdu z namiotu wyłaniają się dwaj mężczyźni. Ich długie czarne włosy powiewają na wietrze. Ba O i jego brat Tsering należą do nomadów, którzy od tysiąca lat spędzali swoje stada na letnie pastwiska w górnym dopływie Jangcy i Huang He. [nowestrony] W namiocie żona Ba O podtrzymuje ogień, co jakiś czas dorzucając doń suszone łajno jaka, a jej czteroletni synek bawi się kłębkiem owczej wełny. Lu Ji, nestorka rodu, ubija mleko jaków na ser. Na kufrze w głębi pomieszczenia stoi niewielki buddyjski ołtarzyk: czerwony młynek modlitewny, kilka poplamionych tybetańskich pergaminów oraz parę świec z łoju jaka, które nigdy nie powinny zgasnąć. – Zawsze żyliśmy w taki sposób. I nie chcemy tego zmieniać – mówi Ba O. Ale to już chyba nie będzie możliwe. Trwający od dziesięcioleci wzrost temperatur, pogłębiony przez nadmierną eksploatację pastwisk powoduje zagładę łąk i obraca step w pustynię. Źródła wody wysychają, a Bang O musi pokonać 50 km górzystego terenu, by odprowadzić stada na letnie pastwiska. I nawet tam nie ma zbyt wiele trawy. – W dawnych czasach rosła tak wysoko, że można było pogubić owce. Dziś nie sięga im powyżej kopyt – żali się pasterz. Rodzinne stado skurczyło się z 500 do 120 zwierząt. Sprzedaż reszty owiec i przeprowadzka do rządowego obozu dla przesiedleńców wydaje się nieunikniona. Walkę z ociepleniem klimatu azjatyckie rządy wolały zostawić krajom przemysłowym, odpowiedzialnym za większość emisji dwutlenku węgla do atmosfery, dlatego zmiany w tym regionie zachodzą stopniowo i powoli. W pustynnym Ladakhu pomiędzy północnymi Indiami a Pakistanem, w całości uzależnionym od topniejących lodowców, emerytowany inżynier Chewang Norphel zbudował proste obwałowanie z kamieni, które zatrzymuje jesienią wody z lodowców. Zamarzają one ponownie i można je wykorzystać na wiosnę. Nepal opracował również automatyczny system monitoringu, który sygnalizuje zbliżające się wylewy jezior oraz technologię umożliwiającą ich wysuszenie. W Bangladeszu, zalewanym monsunowymi powodziami, dzieci mogą chodzić do „pływających szkół”, w których nauka odbywa się na łodziach w delcie rzeki. W Chinach, gdzie mieszka 40 razy więcej ludzi niż np. w Kanadzie, a wody jest o wiele mniej, rozpoczęto bezprecedensową kampanię. Na północ od Wyżyny Tybetańskiej, w pustynnym okręgu Sinkiang, Chińczycy chcą zbudować 59 zbiorników, które zatrzymają i zmagazynują wodę z roztopów. W całym Tybecie rozstawiono baterie artyleryjskie, a wystrzeliwany przez nie jodek srebra ma sprowokować opady deszczu. W prowincji Qinghai rząd stopniowo odcina dostęp do wyniszczonych terenów trawiastych, licząc na to, że uda się je przywrócić do pierwotnego stanu. Wokół karłowatych krzewów porastających pustynniejący teren rozciągnięto druciane siatki, które mają chronić resztki życia roślinnego przed ostatecznym wywianiem. Wzdłuż drogi prowadzącej do Madoi stanęły dwa rzędy nowych domów – wioska przesiedleńcza dla tybetańskich nomadów. Stanowi ona część zakrojonego na olbrzymią skalę kontrowersyjnego programu, który ma na celu odciążenie stepów położonych w pobliżu źródeł trzech najważniejszych chińskich rzek – Jangcy, Huang He i Mekongu – gdzie mieszka prawie połowa z ponadpółmilionowej społeczności koczowników z prowincji Qinghai. Dziesiątki tysięcy ludzi musiały zrezygnować z tradycyjnego stylu życia, a reszta, w tym również Ba O, prawdopodobnie pójdzie w ich ślady w najbliższym czasie. Mieszkańcy solidnych, dotowanych przez rząd domów otrzymują także niewielkie coroczne zasiłki. Wegetują w zawieszeniu, uzależnieni od rządowej zapomogi. – 400 dolarów, które przyniosła sprzedaż zwierząt, już się rozeszło. Hodowla naszych stad nie miała żadnej przyszłości, ale tutaj również jej nie widzimy – skarży się 33-letnia Jixi Lamu. Jej mąż szuka jakiejkolwiek pracy, która nie wymaga kwalifikacji. Matka siedzi na łóżku, przesuwając palcami paciorki modlitewne. Na buddyjskim ołtarzyku po drugiej stronie pokoju wypaliły się wszystkie świece. W Delhi, położonym zaledwie 290 km od himalajskich lodowców, zbliża się południe. Temperatura zdążyła już sięgnąć 40°C. Chaya, 25-letnia żona miejscowego wróżbity, spędziła dziś siedem godzin w kolejce po wodę. Tak wygląda codzienne życie w tej 16-milionowej i wciąż rozrastającej się metropolii. Można sobie wyobrazić, co będzie się tu działo, gdy tybetańskie lodowce stopnieją. Dzień Chai rozpoczyna się na długo przed wschodem słońca. Wyrusza wtedy z pięciorgiem dzieci wąskimi uliczkami slumsów w dzielnicy zwanej Nehru Camp, niosąc plastikowe pojemniki na wodę. Gdy o świcie usłyszała wiadomość, że kran z bieżącą wodą jest otwarty, natychmiast tam pobiegła. Teraz słońce jest coraz wyżej, ale jej pojemniki wciąż są puste. Musiała jednak wrócić do domu, żeby choć chwilę odpocząć. Nagle słychać krzyki – ktoś dostrzegł beczkowóz. Chaya zrywa się na równe nogi i natychmiast dołącza do ludzkiego kłębowiska wypełniającego ulicę. Kilkunastu chłopców wspina się na niebieską cysternę i pompuje wodę. Po paru minutach beczkowóz jest pusty. Chaya dotarła zbyt późno. Zapotrzebowanie na wodę w Delhi codziennie przekracza możliwości dostaw o ponad miliard litrów, a jej niesprawiedliwy rozdział i nieszczelna infrastruktura, powodująca 40-procentowe straty, pogarszają sytuację. Ponad dwie trzecie wody dostarczanej do miasta pochodzi z Jamuny i Gangesu, zasilanych przez himalajskie lodowce. – Za pięć, dziesięć lat ludzie zaczną się stąd wyprowadzać z powodu braku wody – twierdzi Diwan Singh, działacz ekologiczny z Delhi. Napięcie łatwo przeradza się we wrzenie. W pobliżu jednego z ostatnich działających kranów z bieżącą wodą, otwieranego codziennie na zaledwie godzinę, jakiś mężczyzna uderzył w twarz kobietę, która przedarła się przez tłum blokujący ulicę, chcąc wepchnąć się bez kolejki. Tym razem skończyło się na kłótni i szukaniu winnych, jednak niedawno w pobliskich slumsach pobito na śmierć nastolatka, który próbował ominąć kolejkę. Aby zaspokoić potrzeby olbrzymiej i wciąż rosnącej populacji, Chiny, Indie i Pakistan muszą zwiększyć produkcję żywności. Zmiany klimatyczne i ubytki wody w ciągu najbliższych trzech dekad mogą jednak doprowadzić do zmniejszenia plonów o 5 proc. – Wokół wspólnych źródeł będą narastać napięcia, pojawią się nieporozumienia w społecznościach rolników, pomiędzy rolnikami a mieszkańcami miast. To będzie dramatyczny konflikt między potrzebami ludzi i środowiska – twierdzi Peter Gleick, ekspert do spraw gospodarki wodnej i szef kalifornijskiego Pacific Institute w Oakland. – Jestem przekonany, że to może doprowadzić do wybuchu przemocy. Prawdziwym wyzwaniem będzie próba powstrzymania konfliktów międzynarodowych. Już dziś w środkowej Azji pojawiają się obawy, że ubogie kraje, w których znaczną część powierzchni zajmują lodowce (Tadżykistan, Kirgistan), pewnego dnia zaczną odcinać dopływ wody swoim wzbogaconym na ropie i gazie, lecz spalonym słońcem sąsiadom – Uzbekistanowi, Kazachstanowi i Turkmenistanowi. Pokój pomiędzy Indiami a Pakistanem może być w przyszłości tak samo zależny od dostępu do wody, jak od broni atomowej, ponieważ oba państwa czerpią zapasy z zasilanego lodowcami Indusu. Najważniejsze pytania dotyczą jednak Chin, kontrolujących źródła wszystkich ważnych rzek w regionie. Wybudowanie tamy na Mekongu spowodowało protesty w Indochinach. Jeśli Chińczycy wciąż będą próbowali zmienić bieg Brahmaputry, Indie mogą to odebrać jako prowokację i w tym samym miejscu, gdzie oba kraje toczyły wojnę w 1962 r., dojdzie do nowego konfliktu. Mieszkańców Nehru Camp geopolityka niewiele obchodzi, bo dni upływają im na poszukiwaniu wody. Po południu zostaje otwarty jeden z kranów w pobliżu slumsów i Chaya wraca do domu, niosąc na głowie pełen 40-litrowy pojemnik. Woda jest brudna, gorzka i nie ma jak jej przegotować. Dzieci mogą jednak wreszcie zjeść swój pierwszy posiłek: kromkę chleba i kilka łyżek gotowanej soczewicy.