O tej europejskiej wyspie często się zapomina. A właśnie tu znajdziesz przepis na szczęście
Minorka, często nazywana mniejszą i dzikszą siostrą Majorki, to miejsce, w którym można odnaleźć prawdziwy przepis na szczęście. Ta spokojniejsza wyspa Balearów oparła się masowej turystyce, stawiając na ochronę natury i unikalne dziedzictwo historyczne.
Spis treści O czym szepczą kamienie? Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie 219 potraw z nutą historii Pinii szum, ptaków śpiew Wnętrze jest przestronne i okrągłe. W głębi sypialnia, przed nią palenisko i kolumna – kiedyś wspierająca strop, dziś błękit nieba. W kamiennych ścianach zostawiono nisze na lampki (przytulnie!), a przy drzwiach – niewysokie komórki. Może spiżarki? – Może – kiwa głową Isabel. – Ale ta po prawej była raczej… budą – uśmiecha się przewodniczka. Archeolodzy znaleźli tu resztki kości ogryzionej i strawionej przez psa. Jakieś 2,5 tys. lat temu. O czym szepczą kamienie? Podobnych domostw naliczono w Torre d’en Galmés 26. Co wiemy o ich mieszkańcach – poza tym, że pozwalali psom porywać resztki z wieczerzy? – Na pewno zgodnie współpracowali, bo z tak wielkich bloków nie da się budować w pojedynkę. No i kogoś się lękali, bo osadę otoczyli murem – wylicza Isabel, idąc na szczyt pagórka. Widać z niego ciągnącą się do morza równinę spowitą zielenią dzikich oliwek i krępych dębów. Panorama byłaby jeszcze rozleglejsza, gdyby wspiąć się na jeden z trzech talayotów. Budowle te pozostają tajemnicze, choć dały nazwę kulturze prehistorycznej Minorki. – Przypuszcza się, że służyły do obserwowania okolicy. Albo porozumiewania się, bo gdyby rozpalić ogień, to zauważono by go z innych talayotów – opowiada Isabel. – Ale nie wierzę, by tak okazałe wieże miały czysto praktyczne zastosowanie. Równie tajemnicze są taule – kamienne płyty, wysokie na kilka metrów i nakryte poziomym blokiem skalnym. Ta w Torre d’en Galmés się przewróciła, ale taula w Trepucó nadal stoi – obwiedziona, jak inne, murem w kształcie podkowy. Taule wznoszono tylko na Minorce, jest ich ok. 30. Odprawiano przy nich rytuały. Za niektórymi znaleziono wizerunki bóstw i skorupy naczyń, przed nimi ślady palenisk, kości owiec i kóz, odłamki czarek. – Pewnie pozostałości ofiar i ceremonii – opowiada Isabel. – Prawie wszystkie są zwrócone na południe, ku słońcu. Symbolizowały bycze głowy? A może bramę do innego świata? Pytań jest wiele. – Ludzie zaczęli się interesować prehistorią niedawno. Wcześniej prowadzono badania, ale mieszkańcy traktowali budowle jak element pejzażu. Pasterze kryli się w nich przed niepogodą, z kamieni układano murki. Ale ruiny otaczano też szacunkiem, trochę się ich bano. Nazwa taula pochodzi od minorkańskiego słowa „stół”. Mówiono, że to stoły olbrzymów – twierdzi Majo León, archeolożka z Museu Municipal w Ciutadelli. A Isabel dodaje: – Gdy byłam mała, do Torre d’en Galmés przyjeżdżało się na pikniki. Nie było tablic z objaśnieniami ani zabezpieczeń. – Niedawno, jesienią 2023 r., stanowisko wraz z 34 innymi wpisano na listę UNESCO. Na Minorce na 700 km² jest ok. 1400 zabytków prehistorycznych. Największe nagromadzenie w Europie! Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie Zapomniana była też pobliska Illa del Rei (Wyspa Króla). A przecież to na niej Alfons III ukrył wojska, by atakiem zaskoczyć Arabów i w 1287 r. zakończyć ich niemal 400-letnie panowanie nad Minorką. Potem losy wysepki były mniej chwalebne. – Przeklinano ją jako Bloody Island – mówi Isabel. Oba tłumaczenia przydomka – i „krwawa”, i „cholerna” – pasują jak ulał. Mieścił się tu bowiem szpital dla angielskich marynarzy. Przez niemal cały XVIII w. Minorka należała do Brytyjczyków. Opanowali ją równocześnie z Gibraltarem. Obie zdobycze były maleńkie, ale kluczowe dla panowania na morzach. – Bardziej od wyspy interesowała ich ta zatoka: osłonięta, głęboka, długa na 5,5 km. – Isabel spogląda na taflę Port de Maó, jednego z największych naturalnych portów Europy. Po Brytyjczykach zostały na Minorce przesuwane pionowo okna i ciemnozielone okiennice domów w mieście Maó, zamiłowanie do dżinu, kilka nieznanych w innych częściach Hiszpanii słów, jak xoc (kreda) czy faitin (bójka), no i szpital na Bloody Island. – Odkąd zamknięto go w latach 60., popadał w ruinę. W 2004 r. zaopiekowała się nim grupka zapaleńców. Porządkowali teren, urządzili muzeum, organizowali wycieczki. W końcu na wysepkę trafili Manuela i Iwan Wirthowie. I się w niej zakochali – opowiada Lluna. Pracuje w instytucji będącej efektem tego zauroczenia: galerii sztuki współczesnej Hauser & Wirth. Pierwszą wystawę w dawnym szpitalu otwarto w 2021 r. – Nie mamy stałej kolekcji, prezentujemy wystawy czasowe wybitnych twórców z całego świata – ciągnie Lluna. Adjoa Armah wypełniła 12 szklanych baniek piaskiem z minorkańskich plaż: złocistym, rdzawym, popielatym, srebrzystoszarym. Sara Ouhaddou w blokach marsylskiego mydła zatopiła fragmenty ceramiki wykonanej technikami z Al-Andalus – niczym odłamki zapomnianej przeszłości Europy czekające na odkrywców. Przez duże okna w białych ścianach widać poskręcane drzewa oliwne, oleandry, skrzącą się taflę – fragmenty pejzażu obramowane we framugach niczym obrazy. – Architektom zależało, by związać sztukę z miejscem – potwierdza Lluna. Wychodzę do ogrodu, mijam rzeźbę Eduarda Chillidy Elegia dla pustki VI i pachnące słodyczą drzewo figowe, potem stoliki restauracji w cieniu oliwek. Ścieżka wokół wysepki – można ją obejść w kwadrans – wije się pośród skałek, ziół, szorstkich krzewinek. W górze krzyczą mewy, spod nóg czmychają jaszczurki. A z lazuru zatoki sterczą wysepki, cyple, przylądki – labirynt wody i lądu, o który walczyły wszystkie potęgi Morza Śródziemnego. 219 potraw z nutą historii – Minorką władali Kartagińczycy i Rzymianie, Bizantyjczycy i Arabowie, Anglicy i Francuzi. Kim więc jesteśmy? Nie łamiemy sobie głowy, tylko czerpiemy od każdego, co najlepsze –Antoni Aguiló uśmiecha się przekornie i bierze kęs bakłażana z serem, pomidorami i koprem morskim. Bakłażan to dar Maghrebu, pomidor – Ameryki, koper i ser to autochtoni. Pierwszy rośnie na klifach, drugi wyrabia się na wyspie od co najmniej 2,5 tys. lat – tyle liczy sobie znalezione przez archeologów naczynie z resztkami kazeiny. Albergínies plenes to jedno z popisowych dań Pau Sintesa – młodego, ale już nagradzanego szefa kuchni. Przygotował dla nas potrawy bazujące na przepisach swego krajana sprzed 300 lat. – Fra Roger był kucharzem kilku minorkańskich klasztorów i autorem książki Art de la cuina z lat 30. XVIII w. – opowiada Antoni, współzałożyciel stowarzyszenia, które promuje dziedzictwo kulinarne Minorki. Odnaleziona przypadkiem księga zawiera przepisy na 219 potraw. We współczesnych wersjach kilku z nich Pau zawarł po szczypcie historii wyspy. W kulkach z sera z ciecierzycą – nutę czasów, gdy na Minorkę zawijały statki z Grecji czy Włoch. – Zaopatrywały się przed rejsem na Atlantyk, dlatego uprawiano tu sporo zbóż i strączków – opowiada Antoni. W kremie czekoladowym z cytryną – echa mody na przysmak z Nowego Świata. – Fra Roger podaje przepis na langustę w czekoladzie, łączy ją też z pomidorami. Jej słodko-gorzki smak świetnie równoważy kwasowość, jak w tym deserze – przekonuje Antoni, oblizując łyżeczkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/GettyImages-1408753920-55b8cea.jpg" width="1941" height="1545" alt="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" title="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" /> W Art de la cuina nie znajdziemy za to najważniejszego wkładu Minorkanów w gastronomię. – Fra Roger pisał dla kucharzy, nie musiał im tłumaczyć oczywistości – tak Pau wyjaśnia zagadkowe pominięcie przepisu. O jego sławę zadbali Francuzi. W 1756 r. na krótko odbili Minorkę Anglikom. Zwycięski książę Richelieu wydał w Maó bankiet i zachwycił się podanym sosem. – Zachował się list, w którym prosił o przesłanie do Paryża przepisu na salsa mahonesa – twierdzi Antoni. Zaskakująco prostego: jajko, oliwa, odrobina soli. Tyle wystarczy, by przyrządzić… majonez. To właśnie stolicy Minorki zawdzięcza swą nazwę. Pinii szum, ptaków śpiew Fornells także figurowało na kulinarnej mapie wyspy. W zatoce wcinającej się w północne wybrzeże pozyskiwano sól. Dziś z morza czerpie się tu radość. W marinie cumują jachty i kajaki. To znakomite narzędzie do eksplorowania okolicy. Rdzawe klify są tu wyższe i dziksze niż na południu, często dostępne wyłącznie od strony wody. Z miasteczka Fornells wiosłujemy przez szeroką na kilkaset metrów zatokę. Kołyszą nas fale z otwartego morza – długie i łagodne, ale budzące respekt. Spokojną przystań znajdujemy w bezimiennej zatoczce. Nie ma tu plaży; cumujemy do skał i dajemy nura. Migoczą ukwiały i gąbki, ryby czmychają ku kępom morskich traw. – Posydonia to podstawa ekosystemu – wyjaśnia Isabel, gdy gramolimy się z powrotem na kajaki. – Zapewnia schronienie młodym rybom i innym organizmom. Znakomicie pochłania też dwutlenek węgla. Cały ten fragment wybrzeża to morski rezerwat. Nad łanami posydonii pływamy też w sąsiedniej zatoczce S’Arenalet. Jest szersza, ma piaszczyste dno i białą plażę oprawioną w zieleń makii. Siadamy na skałce i mrużymy oczy, wdychamy ziołowo-słoną bryzę. – Mało brakowało, a wyglądałoby to inaczej – mówi Isabel. – W latach 70. chciano wybudować drogę wokół wyspy. Miała prowadzić do plaż, umożliwić inwestycje. Ale wiedzieliśmy już, jak to wygląda na Majorce: że betonuje się plaże, niszczy krajobraz i spokój. Ekolodzy organizowali pikiety, przekonywali, że można pójść inną drogą. Wkrótce umarł Franco, nastała demokracja, władzę przekazano regionom. I postanowiliśmy, że nie chcemy takiej przyszłości – ciągnie Isabel. Projekty szosy i hoteli schowano do szuflady. A całą Minorkę ogłoszono rezerwatem biosfery UNESCO. Patrzę wokół. Dzika plaża, turkus, szum pinii i fal. Esencja śródziemnomorskości – prosta jak przepis na majonez i niezwykła jak legenda o stołach olbrzymów. Jak to dobrze, że najnowszy rozdział opowieści o wyspie Minorkanie napisali po swojemu.
Aragonia łączy dziedzictwo chrześcijaństwa i islamu. Znajdziesz tu bezcenne skarby architektury
Podziwiamy ten zapomniany nieco region niczym gigantyczny fresk sprzed setek lat. Aragonia to wspólne dzieło arabskich, żydowskich i chrześcijańskich mieszkańców.
Spis treści: Matka Boska Pilar Sura dla Maryi Kochankowie z kamienia W labiryncie czerwieni Aragonia – informacje praktyczne Myślisz, że będą jeszcze te bordowe? – zaaferowana nastolatka pyta koleżankę, z którą stoi w długiej kolejce. Bordo to tegoroczna nowość, schodzi jak świeże bułeczki, mimo że jest droższe niż inne kolory. – Weźmiemy po 10 czerwonych i żółtych, 5 niebieskich i jeszcze 5 białych – wyliczają dziewczyny. No i bordowe, jeśli będą. – Są? To prosimy pięć! – cieszą się. Kartka przy ladzie upomina: „Maksymalnie 35 medidas na osobę”. Po 1 euro za sztukę, 2 euro za bordową – w kolorze chusty na fiestę Matki Boskiej Pilar. Matka Boska Pilar Jest koniec września, Saragossa szykuje się na święto patronki. Przypada 12 października, ale zabawa zaczyna się tydzień wcześniej. Będą procesje, parady, piramida z kwiatów, no i medidas. Dosłownie „miarki”, bo wstążki odmierzają po 36,5 cm – wysokość figurki Maryi z bazyliki, przed którą wije się kolejka. Każdą z nich przytknięto do relikwii, dzięki czemu zapewnia ona ochronę osobie, która otrzyma medidę w darze. Wstążki nie można ponoć kupić dla siebie – trzeba ją dostać. Dziewczyny z kolejki mają chyba wielu krewnych i przyjaciół. Najważniejsza jest jednak nie figurka, tylko słup, na którym stoi. – Według legendy Maryja podarowała go św. Jakubowi, który w rzymskiej Saragossie, czyli Cesarii Auguście, miał misyjny kryzys i nawrócił ledwie garstkę osób – opowiada przewodnik Hubert Kurdelski. – W 40 r. aniołowie przynieśli Matkę Boską na chmurze, a ona przekazała apostołowi filar i kazała wybudować wokół niego świątynię – ciągnie, a my oglądamy wyobrażenie tej sceny w barokowej kaplicy z figurką na kolumnie. Słup okrywa zdobna pelerynka – codziennie inna, świątynia ma ich ok. 450 – ale można zobaczyć go na tyłach kaplicy, przez okienko ze złotym napisem: „Tu czci się i całuje filar”. Tysiące ust i dłoni wyżłobiły w jaspisie wyraźne wgłębienie. Badania potwierdziły, że kolumna pochodzi z I w., za to świątynia jest znacznie młodsza. Budowa ciągnęła się w nieskończoność: od XVII stulecia, gdy kult Matki Boskiej Pilar odżył po cudzie kulawego z Calandy (za sprawą Maryi jakoby odrosła mu noga), aż do połowy XX w., gdy ukończono dzwonnice i fasadę. Bardzo szybko za to świątynia stała się kością niezgody. Kapituła sąsiedniej katedry Seo z niechęcią patrzyła na nowy kult, a pilaristas twierdzili, że to ich kościół jest ważniejszy. Gdy w obawie przed rękoczynami odwołano procesję Bożego Ciała, interweniował Watykan i podzielił siedzibę arcybiskupstwa pomiędzy dwie świątynie. Sura dla Maryi Stara Seo jest z kolei owocem zgody ponad podziałami. Jej wnętrze to gotycki rajski ogród z lasem palmowych kolumn i złotymi kiściami zworników, ale największe wrażenie robi zewnętrzna ściana przy uliczce Sepulcro. Mruga do nas ceramicznymi gwiazdkami w odcieniach bieli, zieleni i turkusu, rozsianymi wśród geometrycznych ornamentów z cegły. Gdyby nie gotyckie okna, mogłaby się znajdować w Fezie czy Marrakeszu. Jest wspomnieniem muzułmańskiej Sarakusty. – Arabowie władali Aragonią prawie 400 lat. Gdy w 1118 r. król Alfons I zdobył miasto, dał im wybór: większość elit wyjechała, ale wielu rzemieślników i chłopów nie. W średniowieczu stanowili ok. 20% ludności Aragonii. Mówiono na nich mudéjares: „ci, którzy pozostali” – opowiada Hubert. Tym samym słowem określa się styl architektoniczny powstały z połączenia obu kultur. Ściana katedry to jedno z jego arcydzieł. Trop mudéjaru prowadzi nas z 700-tysięcznej Saragossy na odludną prowincję. – Arabskie dziedzictwo Hiszpanii kojarzy się z Andaluzją, ale i tu, na północnych rubieżach Al-Andalus, mamy bezcenne skarby – przekonuje Eugenia Gallego ze stowarzyszenia Territorio Mudéjar. Stoimy we wsi Torralba de Ribota, przed kościołem San Félix. Fasadę zgodnie zdobią gotycka rozeta i arabskie wzory z cegieł, ale całość przypomina raczej twierdzę. – To kościół warowny – potwierdza Eugenia. – Jesteśmy na niespokojnym pograniczu Aragonii i Kastylii. W razie ataku mieszkańcy mogli się schronić w świątyni i bronić z galerii na piętrze. Surowość fasady jest też typowa dla architektury muzułmańskiej: skromnej na zewnątrz, zdobnej w środku. W nawie mamy więc motywy świadczące o spotkaniu kultur. Ostre łuki to gotyk, tyle że z cegły – a mistrzami w murowaniu byli w Aragonii muzułmanie. Ściany wymalowano w orientalne motywy geometryczne, ale okna w kaplicach podtrzymują aniołowie. Fundatorem kościoła był arcybiskup i rzemieślnicy musieli się dostosować do jego życzeń. Dorzucili jednak coś od siebie. „On jest Bogiem Jedynym, Bogiem Samowystarczalnym. Nie zrodził i nie został zrodzony. Nikt nie jest mu równy” – czytamy 112 surę Koranu wyrytą w kaplicy Matki Boskiej. W labirynt aragońskiego średniowiecza zapuszczamy się ponownie w Calatayudzie. Na tle wieczornego nieba odcina się smukła wieża kościoła św. Andrzeja. W powietrzu śmigają jaskółki spłoszone biciem w dzwony. Zagłębiamy się w uliczkę, zakręcamy raz, drugi, trzeci pośród kolorowych domków. Zza rogu wyłania się budowla z wapienia z dwoma łukowatymi wejściami. Dziś to kaplica Matki Boskiej Pocieszycielki, dawniej najważniejsza z siedmiu synagog miasta, z osobnymi drzwiami dla kobiet i mężczyzn. Dotykamy chropawego kamienia i próbujemy sobie wyobrazić, jak w uliczkach średniowiecznego Calatayudu zmierzający na modlitwę Żydzi mijali się z chrześcijanami wracającymi z kościoła postawionego przez arabskich mistrzów. Kochankowie z kamienia W katedrze Santa María de Mediavilla w Teruelu niczego wyobrażać sobie nie musimy. Są tu biskupi i orzący chłopi, książęta i muzycy, uwijający się cieśle i malarka przygotowująca farby, uliczni żebracy, a także para w łożu. Słowem, XIII-wieczne społeczeństwo w komplecie. I to z inwentarzem, bo na jednej z belek wymalowano konie, byki, kozy, bociany, a nawet smoki. – Nasz sufit to kaplica Sykstyńska mudéjaru – mówi Isabel, przewodniczka po katedrze. Konstrukcję z sosnowych belek, desek i paneli, długą na 23 m i szeroką na 8, szczelnie pokrywają wizerunki ludzi i zwierząt, motywy roślinne i geometryczne oraz inskrypcje w dwóch językach. – Spójrzcie, tu mamy początek modlitwy „Zdrowaś Maryjo” po łacinie – opowiada Isabel. – A tu słowo „moc” wykaligrafowane pismem kufickim, czyli ozdobnym alfabetem arabskim – wskazuje dwie belki dalej. Średniowieczny klimat panuje też na placu w sercu starówki. Teruel stroi się w kolorowe chorągwie i proporce, szykując do obchodów Wyjazdu Diega – bohatera aragońskiej legendy o nieszczęśliwych kochankach. Za kilka dni wystawią ją uczniowie jednej ze szkół; teraz ćwiczą pod murami katedry. Biedny Juan Diego nie otrzyma spadku. By zdobyć fortunę, pięć lat dał mu teść, a młodzian wyjechał, na wojnie żywot wieść – deklamują chłopcy w dresach. Musimy tu czekać, to niewiast jest dola, lecz biadać nam nie trza, my nadziei ostoja – odpowiadają dziewczyny. Ciąg dalszy znają tu wszyscy. Gdy Diego powraca z bajecznym łupem, witają go weselne dzwony – to ojciec zmusił Isabel, by wyszła za innego. Diego błaga ją o ostatni pocałunek, a gdy ukochana odmawia, nie chcąc złamać ślubnej przysięgi, młodzian pada trupem. Nazajutrz, na jego pogrzebie, Isabel postanawia spełnić prośbę, ale gdy dotyka ustami zimnych warg kochanka, jej serce także pęka. Co ciekawe, Isabel i Diego naprawdę mieszkali na początku XIII w. w Teruelu i tu zostali pochowani – w kościele San Pedro, połączeni na zawsze w alabastrowym sarkofagu. Historia nieszczęśliwej miłości inspirowała poetów, dramatopisarzy i malarzy – i nadal inspiruje, zwłaszcza miłośników rekonstrukcji, którzy przybywają na Wyjazd Diega i lutowe Święto Kochanków z Teruelu, by przenieść się do średniowiecza. W labiryncie czerwieni W pobliskim Albarracín nie trzeba żadnych spektakli, by cofnąć się o 700 albo i więcej lat. Miasteczko przycupnęło na skalnej ostrodze ponad meandrem rzeki Guadalaviar. To strategiczna lokalizacja na szlaku przez góry, ale miejsca pod budowę jest tu jak na lekarstwo. Każdy skrawek wykorzystano już dawno temu. Na urwisku rozsiadła się Alcazaba, twierdza emirów z rodu Banu Razin, którzy panowali tu przed tysiącem lat; dalej stoi gotycka katedra, a za nią gąszcz domostw pnie się wysoko na zbocza gór. Wąskimi uliczkami pniemy się i my – z przystanku w dolinie coraz wyżej i wyżej. Kilkusetletnie domy mają po kilka pięter i przesłaniają niebo; z rzeźbionych kołatek, krat i plafonów spoglądają na nas jaszczury i rycerze w przyłbicach. Dopiero gdy wdrapiemy się na zbocze za murami, możemy objąć wzrokiem miasteczko – jedno z piękniejszych w Hiszpanii. Siadamy na skale otuleni zapachem ziół, otwieramy butelkę aragońskiej garnachy, kroimy owczy ser, pogryzamy oliwki. Proste, wyraziste smaki doskonale pasują do pejzażu. Po szafirowym niebie, maźniętym smugami cirrusów i nakrapianym punkcikami kołujących sępów, rozlewają się fiolety i oranże zmierzchu. Stoki i urwiska, a także domy, kościoły i pałace, jarzą się rdzawym blaskiem. W kanionie rzeki wije się zielonozłota smuga topoli, na krytej kaflami dzwonnicy błyska plamka ultramaryny i bieli. Wszystkimi kolorami Aragonii sycimy się bez ograniczeń – i bez kolejki. Tu na pewno żadnego z nich nie zabraknie. Aragonia – informacje praktyczne Dojazd Aragonia nie ma bezpośrednich połączeń lotniczych z Polską. Do Saragossy, stolicy regionu, dojedziecie szybką koleją AVE z Madrytu (1 godz. 20 min, od 39 euro) lub Barcelony (1 godz. 30 min, od 35 euro), do których dolecicie z wielu miast w Polsce. Do Teruelu możecie też dojechać autobusem z Walencji (2 godz., od 14 euro) mającej połączenia lotnicze z Warszawą, Krakowem, Poznaniem i Wrocławiem. Nocleg Hotel Silken Reino de Aragón – w centrum Saragossy, tuż obok ruin rzymskiego teatru i niedaleko bazyliki Matki Boskiej Pilar. Od 80 euro/pokój 2-os. Hotel Monasterio Benedictino mieści się w zabytkowym klasztorze na obrzeżach starówki w Calatayudzie. Od 64 euro/pokój 2-os. Parada del Carmen w Albarracínie (50 euro/pokój 2-os.) w jednym z najwyżej położonych domów w miasteczku. Za 4 euro można zamówić domowe śniadanie. Jedzenie Restauracja Montal w centrum Saragossy specjalizuje się we współczesnej kuchni aragońskiej. Menu zmienia się wraz z porami roku; my trafiliśmy m.in. na wybitne karczochy i lokalny przysmak, czyli ogórecznik. Bistro Clandestina w Saragossie regularnie zdobywa wyróżnienia w konkursach na najbardziej wyrafinowane tapas w Hiszpanii. My spróbowaliśmy kanapeczek w kształcie Matki Boskiej Pilar, m.in. z ikrą i karmelizowanym nori. La Zarola, niedaleko zabytkowej hali targowej w stylu neomudéjar Mercado Central w Saragossie, oferuje 2,5-godzinne kursy gotowania po aragońsku połączone z obiadem lub kolacją. Alizia Casa de Comidas w Albarracínie proponuje autorskie wersje sezonowych aragońskich dań. Nas zachwycił deser z mleka, migdałów i brzoskwiń z Calandy. Źródło: archiwum NG
To jedna z najbardziej zaskakujących krain w Europie – leży zaledwie 300 km od granic Polski
Frankonia, kraina położona w północnej Bawarii, to wyjątkowe połączenie natury, kultury i historii. Wędrując przez Bayreuth, Bamberg i Szwajcarię Frankońską, odkrywamy barokowe rezydencje, legendarne opery i bajkowe formacje skalne, które inspirowały samego Wagnera. To przewodnik po jednym z najpiękniejszych regionów Niemiec.
Spis treści: Bayreuth – teatr iluzji, kaprysy margrabiów i wizje Wagnera Szwajcaria Frankońska – krajobraz jak z opery i baśni Wagnera Bamberg – cesarskie pałace, romańska katedra i dymne piwo tradycji Jak zaplanować podróż do Frankonii Punktualnie o godz. 17 tryska woda. Strumienie kreślą w powietrzu eleganckie łuki – na tle parkowej zieleni, figur rzymskich cesarzy na fasadzie Nowego Pałacu i wieńczącej ją kwadrygi Apollina, zza której bije blask zniżającego się słońca. Spektakl godny boga piękna, ale nasz przewodnik marszczy brwi. – Wiosną, gdy wody jest więcej, wygląda to okazalej – przekonuje. Fontanny Ermitażu działają jednak w rytmie natury, bez wsparcia pomp. – Napędza je grawitacja – wyjaśnia Richard. Tak samo jak w XVIII w. Bayreuth – teatr iluzji, kaprysy margrabiów i wizje Wagnera Z fontanny przy Nowym Pałacu woda spływa kaskadą stawków, by wytrysnąć raz jeszcze przed pustelnią Georga Wilhelma. – Margrabia kazał też zainstalować ukryte sikawki przy Starym Pałacu. Lubił znienacka opryskiwać dworzan – opowiada Richard. Niepoważne jak na władcę księstwa? Cały Ermitaż powstał z myślą o podobnych rozrywkach. Georg Wilhelm i jego małżonka Wilhelmina urządzali w parku oryginalne zabawy, przy pałacyku Fantaisie damy dworu przebierały się za pastereczki, w Teatrze Ruin margrabina wystawiała modne sztuki, a niekiedy sama wkładała kostium. Zaskoczenie, zwodniczość, iluzja – tym 300 lat temu żyło Bayreuth pod rządami Wilhelminy i Georga Wilhelma. Książęca para uczyniła z księstwa artystyczną perełkę, a ukształtowany przez nią styl zapisał się w historii jako bayreuckie rokoko. Pierwsze skrzypce w ekstrawaganckim małżeństwie grała Wilhelmina. Pochodziła z rodu znaczniejszego niż jej mąż. Jako córka króla Prus była szykowana do wydania za następcę angielskiego tronu i odebrała świetne wykształcenie: znała kilka języków, pisała poezję, grała na pięciu instrumentach, komponowała. Ambitne plany matrymonialne spaliły jednak na panewce, a niedoszła królowa Anglii trafiła do prowincjonalnego księstwa. Opera Margrabiów w Bayreuth Ale nie wyszła na tym źle: miała mocną pozycję na dworze, pełny skarbiec i nieograniczoną swobodę. Spożytkowała ją w służbie swej największej pasji: teatru. Wybudowana przez nią Opera Margrabiów też zwodzi i zaskakuje – z zewnątrz wydaje się tak zwyczajna, że można ją wziąć za elegantszą kamienicę. Ale gdy uchylamy drzwi jednej z lóż, otwiera się przed nami świat jak z baśni. Kolumienki, poręcze i empory oplata gęstwa złotych pnączy, pyzate amorki dokazują nad widownią, anioły dmą w trąby, na suficie Apollo rozsiadł się na obłoku wśród muz. Nawet bez scenografii sala jest wymarzoną sceną do spektaklu prestiżu i splendoru. Wilhelmina niewiele o nie dbała – zamiast w książęcej loży siadała w pierwszym rzędzie, jak najbliżej śpiewaków i muzyków. Może wiedziała, że cały ten blichtr to gra pozorów – tak jak zdobiące operę złocenia i marmury, które wykonano z… drewna. Świetność Bayreuth też okazała się iluzją i po śmierci Wilhelminy w 1758 r. ulotniła się jak sen. Artyści wyjechali; opera i skarbiec zaczęły świecić pustkami. Pod koniec stulecia księstwo przyłączono do Prus, wkrótce kupiła je Bawaria. Bayreuth na powrót stało się jednym z wielu prowincjonalnych miasteczek. Kilkadziesiąt lat później okazało się to jego atutem. Willa Wahnfried i Festspielhaus „Cóż za przyjemne odludzie, z dala od zaczadzenia i zgniłego fabrycznego smrodu naszej miejskiej cywilizacji!” – zachwycał się w 1870 r. Richard Wagner. Słynny kompozytor przyjechał do Bayreuth, poszukując miejsca na teatr do wystawienia swego cyklu „Pierścień Nibelunga”. Operę Margrabiów uznał jednak za zbyt małą i zbyt efektowną – marzył mu się skromniejszy teatr, by nic nie odciągało uwagi widzów od jego dzieł. Prywatnie nie był jednak zwolennikiem surowości. Przekonujemy się o tym, zwiedzając jego willę Wahnfried, dziś muzeum kompozytora. Wysoki hol, biblioteka ze złoconym sufitem, wychodzący na ogród salon z żyrandolem i fortepianem Steinwaya. W porównaniu z przepychem rezydencji pobliski Festspielhaus zaskakuje prostotą. Przedsionek z drewna i cegły, jak w dworcowej poczekalni. Sala ogromna, ale prawie 2 tys. miejsc na widowni upakowano gęsto; pod sufitem płótno, jak w namiocie cyrkowym. Wrażenie prowizoryczności nie jest przypadkowe. Wagner zaprojektował najdrobniejsze detale budynku, ale planował zburzyć go po kilku edycjach festiwalu. Do śmierci kompozytora impreza odbyła się jednak tylko dwukrotnie: w 1876 i 1882 r. Mimo to obiekt przetrwał i dziś ciągną tu tłumy. Na listę oczekujących na bilety na letni festiwal, podczas którego wystawiane są wyłącznie inscenizacje 10 oper kompozytora, trzeba się wpisać z kilkuletnim wyprzedzeniem – bez gwarancji sukcesu! Szwajcaria Frankońska – krajobraz jak z opery i baśni Wagnera Białe mury nakryte rudym dachem, schodkowe szczyty, jedna smukła wieża. Średniowieczny zameczek w Gössweinstein jest urokliwy, ale zaskakująco skromny jak na pierwowzór Zamku Graala z „Parsifala” Wagnera. Za to sceneria wokół ma operowy rozmach. Garby gór dźwigają się jak wyspy z morza mgieł w dolinach, z zieleni lasów sterczą jasne zęby skał. Świt, który podziwiamy z urwiska Krezubergu nad miasteczkiem, ma nawet muzyczną oprawę – dźwięki organów z bazyliki św. Trójcy. Jej wieże z piaskowca o miodowym odcieniu jarzą się w pierwszych promieniach słońca złocistym blaskiem. Magiczny świat Szwajcarii Frankońskiej kompozytor miał na wyciągnięcie ręki – i chętnie z tego korzystał. Co chwilę natykamy się tu a to na punkt widokowy Wagnershöhe, a to na Skałę Brunhildy. Kraina ta – ulubiony cel wspinaczy i wędrowców – rozciąga się w trójkącie pomiędzy Bayreuth, Bambergiem a Norymbergą; w wapiennym płaskowyżu woda pożłobiła doliny i jaskinie, rzeźbiąc przy okazji tysiące iglic i maczug. Najsłynniejsze podziwialiśmy we wsi Tüchersfeld, gdzie szachulcowe domy przycupnęły u stóp skalnych grzybów. Ale skalne miasto, przez które schodzimy w dolinę, niewiele im ustępuje. Ścieżka wije się zakosami, lawiruje wśród załomów, urwisk i srebrzystych pni buków, zmuszając nas niekiedy do przeciskania się przez wąskie szczeliny. Na dnie doliny, w Behringersmühle, wita nas wesoły gwizd i kłęby jasnej pary. Wagner skrzywiłby się na widok parowozu, uznając go za symbol zgniłej nowoczesności pośród nieskalanej natury, nam jednak jazda staroświeckim pociągiem bardzo się podoba. Z podestu wagonu patrzymy na zieloną dolinę wartko płynącego Wiesentu – jedną z najbardziej malowniczych w Szwajcarii Frankońskiej. Ze stacyjki w Muggendorfie lipowa aleja prowadzi nas na zbocze. Po chwili odbijamy na ścieżkę; ta wije się pośród omszałych buków i łanów bluszczu, gramoli na skalne grzebienie, odbija na zawieszoną nad doliną wychodnię. Na krzaku dzikiej róży czerwienią się owoce. Mrużymy oczy: samotna baszta zamku Neideck strzeże zakola rzeki w dole. Zieleń gęstnieje – a potem nagle ziemia wybrzusza się, unosząc ze sobą kępę drzew. Kilka metrów w górę dźwiga je wapienny łuk Schwingenbogen. Zadzieramy głowy, by objąć wzrokiem zarwane sklepienie groty i obramowany jego skłonem las. I nagle przypominamy sobie, że już to gdzieś widzieliśmy. Właśnie tak wyglądała grota, w której mityczny Zygfryd przekuł na nowo miecz swego ojca – na ilustracji sprzed półtora wieku, która posłużyła Wagnerowi do zaprojektowania scenografii trzeciej części „Pierścienia Nibelunga” na premierę w Bayreuth. Bamberg – cesarskie pałace, romańska katedra i dymne piwo tradycji Z paryskich tapiserii spoglądają radżowie i wąsaci mandaryni, ukryte pośród palm ary stroszą pióra, na honorowym miejscu złoci się ananas. – To była obsesja XVIII-wiecznej Europy. Jeden owoc potrafił kosztować tyle, co rozpłodowy ogier! – twierdzi nasz przewodnik Hubert. Ale nie chodziło wcale o smak: – Nawet bogacze jedli ananasy rzadko. Ustawiano je raczej pośrodku stołu i podziwiano jako symbol luksusu. Ananasa nie mogło tu zabraknąć, bo luksusowe jest w zasadzie wszystko: wazy z alabastru i stół bilardowy z Włoch, gigantyczne zwierciadła i żyrandole, podłogi z wzorami ułożonymi z klonu, orzecha czy dębu i złote tapety w rajskie ptaki. No i zdobne piece w większości sal – przypominające o tym, że mimo przepychu lokatorzy niemiłosiernie tu marzli. – Zimą temperatura nie przekraczała 7–9 stopni – opowiada Hubert. Nic dziwnego, że gospodarza uwieczniono w futrze. – Gronostaj przede wszystkim podkreślał jego pozycję. Lothar Franz von Schönborn jako jedyny z arcybiskupów Bambergu został cesarskim elektorem. Władający Bambergiem na przełomie XVII i XVIII w. dostojnik zamarzył o godnym lokum. Dokończył budowę Nowej Rezydencji, urządzając w niej oszałamiającą Salę Cesarską. Mierzącą przeszło 20 na 12 m komnatę zdobią wizerunki cesarzy rzymskich i niemieckich, sufit pokrywa monumentalna alegoria dobrych rządów. – Lothar Franz chciał być gotów na wizytę monarchy. Ale nigdy jej nie doczekał, podobnie jak jego następcy. Jedynym cesarzem, który przechadzał się po tej sali, był… Napoleon – śmieje się Hubert, bo to wódz Francuzów przyłączył w 1802 r. biskupie księstwo do Bawarii, kładąc kres jego wielowiekowej historii. O potędze średniowiecznego Bambergu przekonujemy się w archikatedrze św. Piotra i św. Jerzego. Świątynia wznosząca się naprzeciw rezydencji także jest ozdobna – dekoracja jej czterech portali uchodzi za arcydzieło romańskiej rzeźby. Ale cała budowla, konsekrowana w 1111 r., jest surowa, dostojna. Z czterema wieżami mierzącymi po przeszło 80 m wygląda jak górujący nad miastem zamek. Aura solidności towarzyszy nam, gdy schodzimy z katedralnego wzgórza na starówkę. Mieszczańskie kamienice tłoczą się przy brukowanych uliczkach, z gospód pachnie pieczoną wieprzowiną, przed browarem Schlenkerla tłoczą się piwosze z kuflami ciemnego, wędzonego piwa. To bamberski rarytas. I żadna tam kraftowa fanaberia, tylko przejaw przywiązania do tradycji. W średniowieczu słód wędzono, by się nie psuł – i tak już zostało. Piwo jest świetne, a dymny, ziemisty aromat pasuje do stojącego mocno na nogach miasta. Niecałe 200 m dalej przekonujemy się jednak, że i bamberskim mieszczanom nieobca była fantazja. Oto przed nami Stary Ratusz z XV w. – nie dość, że cały w kolorowych freskach, to przycupnął… pośrodku rzeki. Ponoć arcybiskup nie chciał przyznać mieszczanom ziemi, więc ci wzięli sprawy w swoje ręce – i usypali wyspę. To tylko legenda, ale przecież południowe skrzydło budynku, wiszące nad rzeką niczym gigantyczny zegar z kukułką, jest jakby rodem z baśni albo pokazu iluzjonisty. Tak jak bayreuckie pałace i opera, tak jak labirynt zaczarowanych skał. Jak zaplanować podróż do Frankonii Dojazd Z Warszawy, Gdańska, Poznania, Wrocławia, Krakowa i Rzeszowa dolecicie do Monachium liniami Lufthansa, a z Warszawy także LOT-em (od 600 zł w dwie strony). Podróż pociągiem z lotniska do Bayreuth lub Bambergu trwa 3 godz. (od 28 euro w jedną stronę). Przejazd koleją z Warszawy przez Berlin do Bambergu zajmie 8–9 godz. (od 59 euro w jedną stronę); db.de. Transport Transport publiczny w okolicach Bayreuth, Bambergu i Norymbergi, w tym całej Szwajcarii Frankońskiej, należy do sieci VGN. Bilet dzienny za 19,80 euro uprawnia do nieograniczonej liczby przejazdów 2 os. dorosłych i 4 dzieci (lub rowerów – łączna liczba ludzi i jednośladów nie może być większa niż 6) oraz 1 psa. Bilety sobotnie zachowują ważność w niedzielę; vgn.de. Nocleg B&B Hotel, dogodnie położony w centrum Bayreuth (od 350 zł/2 os.). Znakomitą lokalizację u stóp wzgórza katedralnego w Bambergu ma Hotel Am Dom (od 350 zł/2 os.). Świetną bazą do eksploracji Szwajcarii Frankońskiej jest Aparthotel Minderlein w Pottensteinie serwujący śniadania z lokalnych produktów (od 500 zł/2 os.). Jedzenie Popularnego piwa Maisel, a także współczesnej kuchni niemieckiej spróbujecie w restauracji Liebesbier w Bayreuth. Tradycyjna gospoda Goldene Krone w Pottensteinie specjalizuje się w daniach z Frankonii, jak käsespätzle (kluski z serem) czy schweineschäuferle (pieczona łopatka wieprzowa z kapustą). Browar Schlenkerla w Bambergu słynie z wędzonego piwa i pasujących do niego dań: faszerowanej cebuli czy pieczonych kiełbasek. Gasthof Resengörg w Ebermannstadt serwuje znakomite karpie. Źródło: National Geographic Traveler, Germany Travel Nasz ekspert Bartek Kaftan dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler”.
Velo Baltica pełna niespodzianek. Ta trasa odkrywa dzikość polskiego wybrzeża
Rowerowa eskapada z Ustki do Krynicy Morskiej prowadzi pośród zatok, jezior, rzek i mokradeł. Velo Baltica pozwala poznać dziksze oblicze wybrzeża Bałtyku.
Spis treści: Orzechowo – Smołdziński Las Kluki – Łeba Sasino – Dębki Krokowa – Rewa Wyspa Sobieszewska – Krynica Morska Velo Baltica – informacje praktyczne Morze jest bladosrebrzyste, niemal gładkie – i nieskończone. Niebo zasnuł opar mgły i trudno dostrzec, gdzie styka się ono z taflą wody. Słychać tylko delikatny plusk fal i szemranie uchodzącej do Bałtyku rzeczki Orzechowej. Za chwilę do dźwięków tych dołączy bulgot wrzątku i zapach świeżej kawy. Siedzimy oparci o kłodę, przy ustawionej na piasku kuchence. Za plecami mamy wąwóz, nad którym nachylają się siwe pnie buków, hen przed sobą – horyzont, który na próżno próbujemy wypatrzyć. Poza nami jest tu garstka spacerowiczów – rozmawiają półszeptem, jak gdyby nie chcieli zepsuć tej chwili. Wszyscy czujemy, że jest wyjątkowa. To właśnie możliwość przeżycia takich momentów uważamy za największy przywilej wędrownych rowerowych wakacji. A świeżo zaparzona kawa smakuje wtedy lepiej niż kiedykolwiek. Orzechowo – Smołdziński Las Orzechowo dzieli od Ustki kilka kilometrów, ale zdaje się ono leżeć na innej planecie niż popularny kurort. Tam – gwar na deptaku, lody i smażona ryba; tu – wieś w środku lasu i jeden kemping. No i parów pośród buczyny, która zdaje się wraz z rzeczką spływać na plażę i rozlewać na niej świeżą, liściastą aurą. Gdy ruszamy, po chwili znów owiewa nas klasycznie bałtycka woń rozgrzanej żywicy i morskiej bryzy. Słońce rozgania strzępy porannych mgieł, dróżka zanurza się w sosnowy las na wydmach. Podczas wycieczki wzdłuż wybrzeża często korzystamy ze szlaku rowerowego Velo Baltica, ale tu, pomiędzy Ustką a Rowami, poprowadzono go nieco dalej od morza, wybieramy więc czerwony szlak pieszy. Wąska ścieżka kluczy po dywanie igieł, pośród jałowców i mchu. Czasem spowalnia nas piach, czasami trzeba zsiąść i pchać rower. Ale gdy wespniemy się wreszcie na klify, czujemy, że warto! Z wysokości kilkudziesięciu metrów spoglądamy na taflę lśniącą odcieniami lazuru i turkusu. Kwitnące na żółto żarnowce i oślepiająca biel brzóz uzupełniają paletę bałtyckich barw. Mamy ją tylko dla siebie – na plaży w dole nie ma żywego ducha. Na ślady cywilizacji – w postaci malowniczej kładki ponad wąwozem – natykamy się nieopodal Poddąbia. Letniskowa osada w lesie jeszcze nie wybudziła się z przedwakacyjnego snu, podobnie jak sąsiednia Dębina. Trochę gwarniej jest pewnie w Rowach, ale tego nie będzie nam dane sprawdzić. Na klifach zmitrężyliśmy sporo czasu, trzeba przyspieszyć. Przed nami odcinek wzdłuż południowych brzegów Gardna – jednego z dwóch wielkich jezior w Słowińskim Parku Narodowym. Pedałujemy zasłuchani w szelest trzcin, próbując wypatrzyć kryjące się w nich ptaki. Nici z obiadu planowanego w Gardnie Wielkiej – tutejsza oberża jest zamknięta na głucho. Ratują nas drożdżówki ze sklepu, spałaszowane pod lipami nieopodal kościoła. Szosa do Smołdzina prowadzi u stóp Rowokołu. Z najwyższym wzgórzem w okolicy – mierzy prawie 115 m! – wiąże się wiele legend; znaleziono tu ślady grodziska, przedchrześcijańskich miejsc kultu i kościoła. Nas najbardziej cieszą spotkane na łąkach sarny i żurawie. Odprowadzają nas wzrokiem i wracają do poszukiwania kolacji wśród wyzłoconych przez słońce traw. My kolację i nocleg znajdujemy we wsi Smołdziński Las, pośród łąk w otulinie parku. W samą porę! Niebo znów się zaciąga. Dzień żegnamy zaszyci w śpiwory, przy akompaniamencie bębniącego o tropik deszczu. Kluki – Łeba W Klukach kończy się szosa. Za ostatnimi domami rozciąga się bezmiar trzcin i wody. Łebsko to jedno z największych jezior w Polsce – ustępuje tylko Śniardwom i Mamrom – i jedno z płytszych: jego średnia głębokość wynosi 1,5 m. Przede wszystkim zaś jest to ptasi raj, wpisany przez UNESCO wraz z całym parkiem narodowym na listę rezerwatów biosfery. Zaglądamy jeszcze na zabytkowy cmentarz nieopodal Kluk, gdzie pod żeliwnymi krzyżami spoczywają dawni mieszkańcy tych stron, luterańscy Słowińcy, i do skansenu z szachulcowymi chałupami. Ale wkrótce ruszamy dalej: przed nami dawny odcinek Velo Baltiki – przez torfowiska, budzący postrach wśród części rowerzystów (obecnie poprowadzono objazd bitymi drogami). Wolimy mieć zapas czasu na przeprawę. Początkowo jedzie się nieźle, ale potem, zwłaszcza za mostkiem na rzeczce Pustynce, zaczynają się wykroty. Trzeba pchać rowery. Z odsieczą przychodzi kładka, wysoka i długa na dobrych kilkaset metrów. Wokół morze trzcin, z którego wystają krępe olchy. Wdychamy zapach rozgrzanych bagiennych ziół, nasłuchujemy ptaków i mrużymy oczy, by dostrzec szybującego drapieżnika. Nie jest to klasyczny szlak rowerowy, za to świetna ścieżka do samego serca dzikiej przyrody. Za kładką trasa poprawia się. Jedziemy przez las, potem przez łąki, wzdłuż kanału. Po lewej skrzy się Łebsko, na drugim brzegu jaśnieją grzbiety słynnych ruchomych wydm. Za wsią Gać też na naszej trasie pojawia się piach. Leśna droga w kierunku Łeby wije się pomiędzy wydmami a Wielkim Bagnem. Nakrapiane kępkami wełnianki poduchy mchu okalają ciemną taflę, w której przeglądają się dziwacznie poskręcane sosenki. Moczary jak z baśni. Dawniej kopano tu torf – ciekawe, czy o zmierzchu robotnicy snuli gawędy o topielicach? Sasino – Dębki Jej światło od prawie 120 lat wskazuje żeglarzom drogę i ostrzega przed mieliznami; na morzu widać je z przeszło 40 km. Od strony lądu latarnia Stilo najpiękniej wygląda zaś z szosy w Sasinie: czerwono-biała wieża góruje nad ciemną zielenią sośniny na wydmowych garbach. Droga doprowadza do tablicy z nazwą wsi, na której ktoś dopisał: „Koniec świata”. Tak to wygląda: kilka domów, dwie smażalnie, sklep. Tuż za nim urywa się asfalt – i zaczyna przygoda. Kolejnych 30 km to cudowna plątanina leśnych szutrowych dróg. Nadmorski pejzaż nieustannie się tu zmienia. W Lubiatowie zimowe sztormy zabrały prawie całą plażę, w Szklanej Hucie to piasek upomina się o swoje i nieubłaganie zasypuje rzeczkę Bezimienną. Zostawiamy rowery przy jej ujściu do morza i brodzimy w chłodnym nurcie, wdychając zapach kwitnących przy ścieżce dzikich róż. W Białogórze stajemy na gofry – z obłędną bitą śmietaną z mleczarni w Perlinie i domowymi konfiturami. I choć potem zatrzymujemy się jeszcze, by nazbierać w lesie jagód na śniadanie, to do Dębek, gdzie zaplanowaliśmy nocleg, i tak docieramy objedzeni po uszy. Zamiast na rybę idziemy więc od razu na plażę przy ujściu Piaśnicy. W międzywojniu rzeka oddzielała terytoria Polski i Niemiec – jest tu nawet kopia kamienia granicznego. Dziś kajakarze podpływają beztrosko i do jednego, i drugiego brzegu. Zbliża się wieczór, słońce wisi już nisko. Siadamy na korzeniach sosny i patrzymy, jak po niebie i wodzie rozlewają się odcienie różu, purpury i oranżu. Krokowa – Rewa W Krokowej jest neogotycki kościół, kilkusetletni pałac rodziny von Krockow i stacyjka wybudowanej przez nią kolei. Nie ma za to torów – ich śladem wytyczono szlak rowerowy, który prowadzi nas nad Zatokę Pucką. Pedałujemy pośród łąk, bociany brodzą wśród rozlanej szeroko zieleni. Zjazd do doliny Czarnej Wody jest łagodny, podjazd na drugim brzegu – nieforsowny. Mijamy pałac w Kłaninie, gęstą jak namorzyny olszynę Puckich Błot, wiatraki za Łebczem – i już jesteśmy w Swarzewie. Strzelista wieża kościoła mogłaby robić za latarnię morską – a gdyby nawigacja zawiodła, pozostaje modlitwa do XV-wiecznej figurki Matki Boskiej, patronki rybaków i całego polskiego morza. Z przystani widać wstęgę Półwyspu Helskiego. Mierzeja kusi, ale bardziej urzeka nas klimat zatoki – okolonego trzcinami ni to morza, ni jeziora. Skręcamy więc na południe. W Pucku zaglądamy na rynek i zatrzymujemy się w marinie na flądrę w occie. Dodatkowe kalorie przydadzą się za chwilę, gdy będziemy wpychać rowery stromą ścieżką, przeklinając pomysł jechania nadmorskim szlakiem pieszym zamiast wytyczoną w głębi lądu Velo Balticą. Gdy jednak stajemy na krawędzi klifów – Puckiego, a potem Rzucewskiego – przestajemy żałować wyboru. Zatoka mieni się szmaragdem i lazurem, nakrapianym białymi trójkątami żagli. Lipowa aleja prowadzi nas do Osłonina. W plażowym barze zamawiamy smażone szprotki. A przed nami jeszcze Moście Błota – wielkie mokradła w ujściu Redy. W zielonym labiryncie kanałów, przepustów i grobli nie możemy się nadziwić, że tak dzikie ostępy rozciągają się na opłotkach Trójmiasta. Wisienką na torcie okazuje się Rewa, gdzie wąski cypel wcina się na kilkaset metrów w morze. Wstęga piasku smukleje, wypłaszcza się, w końcu znika w zatoce – i ciągnie się dalej jako mielizna, rozcinająca ją na dwoje niewidzialną linią. Po jednej stronie woda jest rozfalowana i spieniona, po drugiej po gładkiej tafli śmigają kitesurferzy. A my stoimy wśród nich – na środku morza. Wyspa Sobieszewska – Krynica Morska Rozbijamy się na szczycie wydmy. Wokół las, a w nim kolorowe namioty, rozsiane na pagórkach. Z kempingu nad morze mamy kilka minut piechotą. Plaża jest szeroka, woda – przyjemnie rześka, w sam raz na wieczorną kąpiel. Schnąc, patrzymy na statki na redzie i migoczące hen w dali światła portu. Czy to możliwe, że nadal jesteśmy w mieście? Tabliczka, którą minęliśmy tuż przed mostem, oznajmiała wyraźnie: „Gdańsk”. Wyspa Sobieszewska to najrozleglejsza dzielnica Trójmiasta, ale jej 36 km2 to głównie lasy i łąki. Na stałe mieszka tu niespełna 3,5 tys. osób. Znacznie więcej jest ptaków – naliczono ich ponad 300 gatunków, głównie w rezerwatach Ptasi Raj i Mewia Łacha. Pierwszy chroni ujście Wisły Śmiałej, drugi – ujście Przekopu Wisły, który pod koniec XIX w. odciął Wyspę Sobieszewską od stałego lądu. Poza rybitwami, sieweczkami czy ostrygojadami upodobały go sobie foki szare. To ich najważniejsza ostoja w Polsce – widywano tu prawie tysiąc osobników naraz! Promem przejeżdżamy do Mikoszewa, na drugi brzeg Wisły. Zaczyna się ostatni etap wycieczki – na Mierzeję Wiślaną. Mijamy popularne Jantar i Stegnę, ale nasz szlak – wspaniały leśny dukt, po którym koła same się toczą – omija budki z kebabem, stragany z pamiątkami i rozdzwonione stoły do cymbergaja. Co jakiś czas przecinamy strumienie wczasowiczów drepczących z parawanami na plażę i znikamy w zieleni. Właściwa mierzeja zaczyna się w Kątach Rybackich. Nazwa zobowiązuje, przystanie rybackie są tu aż trzy: jedna nad Bałtykiem, dwie nad zalewem. Zajeżdżamy najpierw do starszej, na obrzeżach wsi. Pusto, w trzcinach drzemią dwa czy trzy maleńkie kutry. Ale rybą pachnie, bo na trawie suszą się sieci i żerdzie do ich rozstawiania. Zanęceni, zaglądamy do baru U Basi – sandacz w sosie koperkowym dorasta do swojej legendy. Trakt na mierzei wije się wśród omszałych świerków i dębów, przez świeżą buczynę, między parowami zarośniętymi paprocią. W zielonej ciszy słychać kruka. Nagle, za kolejnym zakrętem, wypadamy na otwartą przestrzeń. Nowiutki jeszcze przekop rozcina las na dwoje. Budynek z napisem „Kapitanat Portu Nowy Świat” kształtem udaje pełnomorski statek, ale przy betonowym nabrzeżu kołysze się jedna jedyna żaglówka. Przejeżdżamy przez pusty most i znów przygarniają nas drzewa. Velo Baltica żegna się z nami jednym z najpiękniejszych odcinków: szutrową drogą na krawędzi niewysokiego klifu. Po prawej mamy sosny, po lewej dzikie róże i morską toń. Niebo zasnuła ciężka chmura, w oddali dudni grzmot. Powinniśmy gnać do Krynicy Morskiej, ale nie potrafimy się oprzeć. Zostawiamy rowery i schodzimy na pustą plażę. Od piasku bije alabastrowy blask, srebrzyste trawy ani drgną. Zrzucamy ubrania, zanurzamy się w wodzie, gładkiej i lśniącej jak rtęć pod sinym, elektrycznym niebem. To kolejna z chwil podarowanych przez rower i drogę. Gdy za godzinę będziemy w Krynicy rozstawiać namiot, na rozgrzane sosny spadną krople deszczu. Velo Baltica – informacje praktyczne Trasa Szlak rowerowy Velo Baltica jest fragmentem europejskiej trasy EuroVelo 10 i prowadzi wzdłuż polskiego wybrzeża, od Świnoujścia po Elbląg (z Jantaru do Krynicy Morskiej i Piasków wiedzie jego odnoga). Cały ma ok. 530 km długości, odcinek Ustka–Krynica – ok. 280 km. Nawierzchnia na trasie bywa różna: na Pomorzu Zachodnim dominują asfaltowe ścieżki, na opisanej tu części szlaku sporo jest dróg szutrowych. Zdarzają się też odcinki piaszczyste. W Słowińskim Parku Narodowym wszystkie szlaki piesze są dostępne dla rowerzystów, ale nie wszystkimi da się wygodnie przejechać. W Trójmieście dość długi odcinek miejski można skrócić dzięki pociągom SKM. Noclegi Na całej trasie są dziesiątki miejsc do spania. My nocowaliśmy na kempingach. Polecamy klimatyczny Camp Classic w Smołdzińskim Lesie (60 zł za 2 os.), Kotwicę w Rewie (90 zł za 2 os.) i Orlinek na Wyspie Sobieszewskiej (84 zł za 2 os., camping 96.com). Jedzenie Polecamy wędzarnię ryb U Mieci w Łebie, smażalnię U Zamojskich w Stilo, gofry w Gabi Snack w Białogórze oraz pucką smażalnię Maszoperia i Bar Rybny u Basi w Kątach Rybackich. Źródło: archiwum NG
Oto odcięty od świata archipelag. Znajdziesz tu niezwykłą przyrodę i ciekawe tradycje
Wyspy Fryzyjskie są na przemian omywane przez wodę lub otoczone lądem. Ten odcięty od świata archipelag to kraina niezwykłej przyrody i ciekawych tradycji.
Spis treści: Archipelag Wysp Fryzyjskich Föhr Amrum Wyspy Fryzyjskie – informacje praktyczne Za oknem wagonu pasą się owce. Skubią trawę, łażą to tu, to tam. Miejsca mają w bród. Jak okiem sięgnąć, zielona równina opasana w oddali równie zieloną wstęgą wału. Zbliżamy się powoli do ciągnącego się kilometrami nasypu, celując w jedną jedyną wyrwę – wrota sztormowe. Pociąg przeciska się między stalowymi skrzydłami i wjeżdża wprost na portowe nabrzeże w Dagebüll. Przy kei stoi prom, marynarze klarują cumy. Krzyczą mewy, świszcze wiatr, powietrze pachnie morzem. I tylko morza nie ma. Zamiast fal przy brzegu rozlewa się lśniąca tafla piasku i mułu. Teraz, gdy zmierzcha, mieni się niczym masa perłowa. Przy kei rozcina ją pas toru wodnego – jedyna droga przez labirynt mielizn na widoczną w oddali wyspę Föhr. Właśnie tam popłyniemy rano. Ale skoro morza nie ma, to czy to w ogóle wyspa? Archipelag Wysp Fryzyjskich Föhr należy do archipelagu kilkudziesięciu Wysp Fryzyjskich ciągnącego się od Danii, przez wybrzeże Niemiec, po Holandię i opasującego Morze Wattowe. Ten niezwykły akwen Morza Północnego rozlewa się na obszarze 15 tys. km2, ale jego taflę trudno zmierzyć – bo jest w ciągłym ruchu. Dwa razy na dobę woda opada i odsłania watty, rozległe połacie piaszczystego lub mulistego dna. Podczas przypływu stają się one zdradliwymi mieliznami, ale gdy morze się cofnie, z wielu wysp na sąsiednie można przejść stopą – nie zawsze suchą. Föhr Przynależące do niemieckiego kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn Föhr z całą pewnością jest jednak wyspą. Gdy schodzimy z promu i ruszamy na rowerach przez zielone, mierzące 8 na 12 km wnętrze, jej odrębność i morskość widzimy na każdym kroku. Mijamy tradycyjne, kryte trzcinowymi strzechami fryzyjskie domy z cegły. Nie potrafimy rozróżnić, które zbudowano kilkaset, a które ledwie kilkanaście lat temu – zdradzają to tylko kute z żeliwa daty. Nagrobki przy gotyckich kościołach snują morskie opowieści: wyryto na nich historie kapitanów sprzed wieków i trójmasztowce żeglujące ku wieczności. Związki z morzem widać nawet na łąkach – zgodnie pasą się na nich krowy, dzikie gęsi i mewy. – Wyspiarze rozmawiają między sobą w föhring, używanej tylko tu odmianie języka fryzyjskiego – Pia Littman, kuratorka z Muzeum Sztuki Zachodniego Wybrzeża (MKdW) w Alkersum, wymienia kolejny składnik wyspiarskości. Mieszka na Föhr od pięciu lat i choć pochodzi z tego samego landu, Szlezwiku-Holsztyna, to nadal uczy się lokalnych osobliwości. Miała okazję je poznać, przygotowując wystawę Island Youth fotografa Andreasa Jorna. Na jego zdjęciach widzimy: kenknerów, przebierańców dokazujących w sylwestrową noc, na wpół tajne zebrania haulewjonken, stowarzyszeń kawalerów, dziewczyny w trachtach, tradycyjnych strojach: długich spódnicach, bluzkach, srebrnej biżuterii i przepięknych koronkowych czepcach. – Kilka lat temu tracht wybrano w Niemczech ludowym strojem roku. Tutejsze dziewczyny są z niego naprawdę dumne – podkreśla Pia. Sztuka na Föhr Tę dumę od ponad stu lat utwierdza podziw przyjezdnych. Na przełomie XIX i XX w. na Föhr i inne Wyspy Fryzyjskie przyjeżdżali malarze zafascynowani życiem wiejskich społeczności. Ich dzieła są podstawą zbiorów MKdW. Oglądamy rybaków wyciągających łódź na plażę, kryte trzciną domy, dziewczęta w czepcach plotkujące pod lipą. Skarbem muzeum jest „Dziecięca zabawa na Föhr”. Spory obraz przedstawia odświętnie ubrane dziewczynki i chłopców, pilnujące ich matki, muzykantów ze skrzypcami i akordeonem. Kompozycja jest niemalże fotograficzna, przypomina zdjęcia Jorna z imprez współczesnych nastolatków. – Otto Heinrich Engel znakomicie uchwycił moment i nastrój – Pia chwali kunszt berlińskiego malarza, który jak nikt inny związał swą twórczość z wyspą. – Przyjeżdżał każdego lata, często mieszkał w tym domu. Tutaj też odbyła się uwieczniona przez niego zabawa – rozgląda się po muzealnej sali, która przed stu laty była wnętrzem zajazdu pani Grethjen. Za pierwszym razem sroga gospodyni przyjęła ponoć malarza nieufnie, ale że dzień był deszczowy, zaprosiła go do środka – nawet dziwak z blejtramami pod pachą nie powinien moknąć! Z czasem nabrała do artysty zaufania, a on urządzał w zajeździe wystawy. – Kiek mol, wat Engel malt hed! Zobacz, co Engel zmalował! – dziwili się wyspiarze, oglądając swe kryte trzciną domy, wiatraki i samych siebie. Co ciekawe, na obrazach berlińczyka mniej jest pejzaży. A przecież Morze Wattowe – zwierciadło odbijające barwy nieba – wydaje się stworzone dla impresjonistów. – W XIX w. niemieckich artystów fascynowała Skandynawia. Jeździli malować fiordy, skały, wodospady – wylicza Pia. – A jeśli morze, to wzburzone, rozszalałe. Takie ukazywali je malarze z kolonii artystycznej w duńskim Skagen, gdzie Morze Północne ściera się z Bałtykiem – opowiada. Czyżby otaczające Föhr osuchy (brzegowe równiny) wydawały im się za mało spektakularne w porównaniu z surowością Północy? Przyroda Morza Wattowego – Czasami mam wrażenie, że nie doceniamy tego pejzażu – Bente Timm spogląda na watty z promenady w Wyk, stolicy wyspy. Kieruje tutejszym oddziałem Schutzstation Wattenmeer, organizacji współpracującej z Parkiem Narodowym Morza Wattowego. Poza nią pracują w nim tylko wolontariusze – wyłącznie ze stałego lądu. – Mamy chętnych z Bawarii, Zagłębia Ruhry, Hamburga. Ale z Föhr nikogo! To głównie młodzi ludzie, tuż po liceum albo studenci, więc nic dziwnego, że chcą wyjechać daleko od domu – śmieje się. – Ale może my, wyspiarze, przyzwyczailiśmy się do bliskości morza tak bardzo, że wydaje się nam czymś zwyczajnym. Tymczasem przyroda Morza Wattowego jest wyjątkowa. Osuchy, plaże, wydmy i słone mokradła są domem ponad 10 tys. gatunków roślin i zwierząt. – Wolontariusze regularnie zliczają ptaki albo organizmy żyjące na metrze kwadratowym dna. Patrolujemy też plaże i sprawdzamy, czy nie dzieje się nic niepokojącego – wyjaśnia Bente. – W tym i zeszłym roku mamy dużo wyrzuconych na brzeg muszli. Małże otwierają się i obumierają. Przesłaliśmy okazy do laboratorium i okazało się, że jedną z przyczyn jest wyjątkowo ciepłe lato. Być może temperatura wody staje się zbyt wysoka dla małży. Ciepła woda odpowiada za to ostrygom. I nie jest to dobra wiadomość. – To gatunek z Pacyfiku sprowadzony około stu lat temu, gdy wytrzebiono ostrygi europejskie. Świetnie się zaadaptowały i wypierają rodzime gatunki – Frederik obraca w dłoniach obrośniętą algami kulę z kilkunastu zlepionych muszli. Wycieczka po wattach Stoimy pośrodku morza, dobry kilometr od plaży w Wyk. Frederik, wolontariusz Schutzstation, zabrał nas na wycieczkę po wattach. Obserwujemy ogromne mewy srebrzyste, jeszcze większe mewy siodłate i mniejsze śmieszki – łapkami udeptują muł, wypychając na wierzch małże. Biegusy trzymają się na dystans, drobiąc po twardym piasku, ostrygojady wtykają w dno długie dzioby. – Potrafią otwierać muszle na trzy różne sposoby, a młode uczą się jednego z nich od starszych osobników ze swej populacji – objaśnia Frederik. Gdy docieramy wreszcie do morskiej toni, pytamy o ssaki. – Morświny żyją w otwartym morzu, a foki wolą odludne łachy – słyszymy. Jak wielu przyjezdnych, wypatrujemy większych, efektownych zwierząt – nie wiedząc, że cichych bohaterów Morza Wattowego mamy pod stopami. – Poszukajmy kogoś z naszej Małej Piątki – Frederik wbija w dno łopatę i z bryły mokrego piasku ostrożnie wyjmuje coś na kształt dżdżownicy. Robaki piaskowe nazywają się i wyglądają niepozornie, ale bez nich Morza Wattowego po prostu by nie było. Żywią się materią organiczną i wydalają czyściutki piasek – miliony kopczyków zwiniętych nitek spaghetti na dnie. – Gdyby nie to, morze zamieniłoby się w błotniste mokradło – mówi Frederik. W duecie z wattwurmami pracują sercówki, które zasysają i filtrują wodę. Czmychające nam spod nóg krabiki, raczyńce jadalne, są z kolei źródłem pożywienia dla milionów ptaków – podobnie jak wattschnecke, maleńkie ślimaki w szpiczastych muszelkach. – To nasi rekordziści. Są najliczniejsze: na metrze kwadratowym znajdujemy ich nawet po sto tysięcy. I najszybsze! Uniesione pływami potrafią pokonać w godzinę 5 km – Frederik z pasją opowiada o kolejnym członku Małej Piątki. I tylko ostatniego z gatunków nie udaje nam się wypatrzyć podczas wycieczki. Z garnelami, niedużymi krewetkami, spotykamy się za to na… lunchu. To stały element wyspiarskiego menu. Utersum Po południu ruszamy polną dróżką na południowy zachód Föhr. To najbardziej urozmaicona część wyspy: po prawej zza pagórka sterczą skrzydła wiatraka w Borgsum, po lewej łąki opadają ku wąskiej plaży. Są podmokłe, pocięte kanałami, nakrapiane fioletowymi plamami słonolubnych zatrwianów (popularne tu rośliny kwiatowe z rodziny ołownicowatych) – ozdób letniego pejzażu wysp. W ujściu rzeczki Godel setki mew, siewek i ostrygojadów grzebią w piasku w poszukiwaniu kolacji. Poza nimi i nami nie ma tu żywej duszy. Ludzie, jak zwykle o tej porze, zlecieli się do pobliskiego Utersum. Część obsiadła wał przy plaży, by z zachodniego skraju wyspy obserwować odwieczne morskie misterium – kulę słońca znikającą za horyzontem. Większy gwar panuje jednak w centrum wsi. Trwa festyn, tańczą kobiety we fryzyjskich strojach, czepce kołyszą się w rytm kroków. Gdy skończą, idą do stoiska z napojami i zgodnie zamawiają tradycyjny drink z Föhr, czyli... Manhattan. Przepis na whisky z wermutem przywieźli emigranci, którzy w XIX w. płynęli za chlebem przez Atlantyk – i niekiedy wracali z pełną kiesą i nowymi obyczajami. Tancerki wznoszą toast, kapela intonuje… przebój country zaaranżowany na orkiestrę dętą. „Country roads, take me home, to the place I belong” – śpiewają wszyscy i nie wiemy, który z domów mają na myśli. Jutro to my wyruszymy na zachód – na sąsiednią wyspę Amrum. Amrum Föhr to w zasadzie skrawek łąki pośród płycizn. Gdyby nie wał wzdłuż brzegów, zalewałyby ją zimowe sztormy – a może nawet zatopiły na dobre. Amrum też robi za wał – naturalny i znacznie potężniejszy. Należy do zewnętrznego łańcucha długich i wąskich wysp, które jak poszarpana mierzeja osłaniają watty i płaskie wysepki przed falami Morza Północnego. Doskonale widzimy to ze szczytu tutejszej latarni morskiej, jednej z najwyższych w Niemczech – wraz z wydmą mierzy ponad 60 m. Wieżę w biało-czerwone pasy zbudowano na początku lat 70. XIX w., po serii katastrof na wodach omywających Amrum i sąsiedni Sylt. Nie bez komplikacji – po kilku tygodniach majstrowie zastrajkowali, narzekając na nudę. Cóż mieli na wyspie do roboty? Cztery czy pięć wsi, poza tym tylko morze i piach. A raczej morze piachu – ponad połowa Amrum to wydmy i plaża. Długi na kilkanaście kilometrów złocisty rogal. Pejzaż ten, tak samo jak watty, ciągle się zmienia. Wędrując ścieżynką pośród wydm, patrzymy, jak wiatr nieustannie modeluje obłe pagóry na nowo, przesuwając je ziarenko po ziarenku, a kępy srebrzystych traw i łany wrzosów próbują utrzymać świat w ryzach. Kniepsand Wreszcie zza kolejnego garbu wyłania się szafirowa toń, a chwilę później plaża – największa, jaką w życiu widzieliśmy. Kniepsand też jest w ciągłym ruchu. Ogromna łacha jeszcze kilkaset lat temu była osobnym lądem, aż w końcu, dryfując z pływami, falami i wiatrem, otuliła Amrum piaszczystym kożuchem. Niemal 10 min zajmuje nam przebrnięcie ze skraju wydm na brzeg morza: twardy, wilgotny, nakrapiany setkami muszli. Ruszamy ku południowemu krańcowi wyspy. Wiatr gna po niebie białe obłoki, a po morzu – grzywy fal, które rozlewają się co chwilę i omywają nam stopy. Wittdün Coraz szerzej, choć wydaje się to niewiarygodne, rozlewa się też plaża. Gdy po godzinie marszu odbijamy ku majaczącym w oddali dachom portowego miasteczka Wittdün, do wydm mamy ponad kilometr. Siadamy w barze przy promenadzie, zamawiamy flammküchen z krewetkami, szlezwickie piwo i, mrużąc oczy, spoglądamy w dal. Słońce, mewy, wiatr – cudowne nadmorskie popołudnie. I znów tylko morza brak. Hen na horyzoncie, za bezmiarem plaży, srebrzy się migotliwie jego cienka kreska. Wyspy Fryzyjskie – informacje praktyczne Dojazd Na Föhr i Amrum dostaniecie się promem z Dagebüll w 1–2 godz. Do Dagebüll kursują pociągi z Hamburga. Transport Po wyspach najlepiej poruszać się rowerem. Noclegi Sternhagens Landhaus. Kilkusetletnie fryzyjskie gospodarstwo we wsi Oevenum w sercu Föhr. Domowe śniadania! Jeśli marzycie o nocy pod gwiazdami i z szumem fal w tle, wynajmijcie jeden z pięciu sypialnych koszy plażowych na Föhr (w Wyk, Nieblum lub Utersum). W cenie pościel, lampka, dostęp do toalety. Na Dünencamping Amrum legalnie rozbijecie namiot na wydmach. Do plaży jest stąd kilkaset metrów – i drugie tyle do morza! Jedzenie Namine Witt w Nieblum. Znakomity karmazyn i zupa z siei podawane we wnętrzach 200-letniego domu. Pobliskie Bean’s Kitchen zaprasza na morskie burgery: z marynowanym łososiem i plackiem ziemniaczanym lub matiasem i sałatką. W Im Apfelgarten w Borgsum zjecie sałatki, zupy i lokalne sery, oczywiście pod jabłonią. Do tego tłoczone na miejscu soki i wino z Föhr. Źródło: archiwum NG
Ta wyspa ma wszystko: kurorty, góry, pustynie i łódź podwodną
Podczas podróży z północy na południe wyspy nie mogę się nadziwić, ile krain zmieściło się na tym skrawku lądu. Gran Canaria zadziwia różnorodnością.
Spis treści: Historia Wysp Kanaryjskich Gran Canaria współcześnie Gran Canaria – informacje praktyczne Europę przedstawiono dość precyzyjnie. Półwysep Iberyjski ma właściwy kształt, zgadzają się kontury Wysp Brytyjskich i tylko Skandynawia rozmywa się w labirynt fiordów. Brzegi Afryki zaludniają podobizny ludzi i słoni, bezkres Azji przecinają zębate góry i plamy lasów, wśród których przycupnęły namioty chanów. Daleko na wschodzie kontynent rozpada się w mozaikę wysp Indonezji i niekształtnego Cipangu, czyli Japonii. Za nią otwiera się przestwór oceanu z mityczną Wyspą Św. Brendana. Tuż za nią widać Azory, a potem wzrok zatrzymuje się z powrotem na brzegach Portugalii. Coś tu się nie zgadza... Dopiero po chwili zdaję sobie sprawę, że na globusie Martina Behaima – najstarszym zachowanym do naszych czasów – brakuje obu Ameryk! Niemiecki kartograf ukończył go w 1492 r. – tuż przed tym, jak Kolumb dotarł na Bahamy, Kubę i Haiti, na zawsze odmieniając europejską wizję świata. Historia Wysp Kanaryjskich Kopię globusa podziwiam w Domu Kolumba w Las Palmas. Wystawa opowiada o wyprawach genueńskiego żeglarza, które odesłały dzieło Behaima do gabinetu osobliwości. Przy tym wszystkim warto jednak pamiętać, że to właśnie przedstawiona przez kartografa wizja świata zainspirowała Kolumba do podróży – spodziewał się wszak, że pożeglowawszy na zachód, dotrze do Indii. Gran Canaria była ważnym punktem na mapie jego rejsów, zatrzymywał się tu podczas trzech z czterech wypraw. Z Wysp Kanaryjskich ku Ameryce statki niosły pasaty, a archipelag odegrał kluczową rolę w kolonizacji kontynentu. To stąd do Nowego Świata przywieziono świnie, owce czy kozy, a także trzcinę cukrową i banany. Kanaryjczycy założyli na półkuli zachodniej wiele miast: meksykańskie Campeche, San Antonio w Teksasie, dominikańskie Puerto Plata czy Maracaibo w Wenezueli. Zarówno ludzie, jak i rośliny żeglowali również w przeciwnym kierunku. Ameryce wyspa zawdzięcza pomidory, ziemniaki czy kukurydzę. Gran Canaria współcześnie Gran Canaria do dziś jest miejscem spotkania kultur. – Jedna trzecia z prawie 900 tys. mieszkańców to obcokrajowcy. Na wyspie mówi się 130 językami – opowiada mój przewodnik Stanisław, który reprezentuje stosunkowo nieliczne grono tutejszych Polaków. Spacerujemy po zabytkowym centrum Las Palmas, zaglądamy do przysadzistej XVI-wiecznej katedry, ale dość szybko uciekamy ze starówki do Las Canteras. 3-kilometrowy łuk piasku ciągnie się tu wzdłuż zatoki osłoniętej przez skalistą rafę La Barra. Ocean, tropikalna przyroda, łagodny klimat i świecące przez okrągły rok słońce – to właśnie ta kombinacja przyciąga na Gran Canarię tysiące ekspatów, zwłaszcza z chłodniejszej części Europy: Niemców, Brytyjczyków, Holendrów czy Szwedów. Ogród botaniczny Erik Ragnar Svensson także przybył na Gran Canarię ze względu na przyrodę, choć nie słońce ani ocean mu chodziło. Szwedzkiego botanika zafascynowała tutejsza roślinność. Na początku lat 50. XX w. postanowił założyć ogród botaniczny w miejscowości Tafira Alta. Nazwał go Viera y Clavijo, na cześć XVIII-wiecznego uczonego, który badał przyrodę archipelagu. Sventenius – taką zlatynizowaną wersję nazwiska przyjął naukowiec – podjął jego dzieło i stworzył żywy katalog kanaryjskich roślin. Na 20 hektarach oglądam najróżniejsze ekosystemy archipelagu, którymi można by obdzielić kilka kontynentów. Spaceruję w cieniu sosen kanaryjskich – dawniej porastały ponoć Gran Canarię tak gęsto, że można było przejść po ich koronach z jednej strony wyspy na drugą nie stawiając stopy na ziemi. Zadzieram głowę, by obejrzeć endemiczne palmy, z których gęstego soku guarapo wyrabia się słodki syrop. Podziwiam smocze drzewa z Teneryfy, stąpam ostrożnie wśród kaktusów – przypominających kandelabry cardones czy kwitnących na różowo bejeques del malpaís z Lanzarote. Na koniec docieram do słynnego lasu wawrzynolistnego – reliktu trzeciorzędu, który ostał się tylko na Maderze, Azorach i Wyspach Kanaryjskich. Mijam też grób Sventeniusa. Botanik zginął w 1973 r. w wypadku samochodowym i został pochowany pośród ukochanych roślin. Kamiennego nagrobka pilnują legwany – największe z rdzennych zwierząt archipelagu – które, tak jak przyjezdni, lubią wygrzewać się na słońcu. Objawienia i walki na wyspie Roślinnym tropem ruszam w górę i w głąb wyspy – do miasteczka Teror, które sławę zawdzięcza sośnie. Na mierzącym ponad 40 m drzewie 8 września 1481 r. miała objawić się Matka Boska. Najświętszą Panienkę od Sosny obwołano patronką archipelagu, ale nie uchroniło to drzewa przed powaleniem przez burzę pod koniec XVII w. W jego miejscu wzniesiono barokowy kościół, w którym przechowywana jest figura. Historycy sztuki uznają ją za arcydzieło i przypisują jej autorstwo Jorgemu Fernándezowi, twórcy głównego ołtarza katedry w Sewilli. Ja widzę tylko twarze Madonny i Dzieciątka – resztę skrywa przepięknie wyszywana czerwona szata. Podobnych objawień pod koniec XV w. było na Wyspach Kanaryjskich więcej – Hiszpanie toczyli wówczas wojnę z Guanczami, rdzennymi mieszkańcami archipelagu, i potrzebowali duchowego potwierdzenia podboju. – Konkwista Gran Canarii była wyjątkowo krwawa. Gdy Guanczowie poddali się w 1483 r., przetrwało ich ledwie 3 tys. (z 20 tysięcy) – opowiada Stanisław. – Zostało po nich trochę śladów, choćby nazwa Teror. Wywodzi się ponoć od słowa aterura oznaczającego w języku Guanczów czerwoną ziemię – ciągnie. Rdzawa gleba okazała się bardzo odpowiadać amerykańskim ziemniakom – w okolicach Teroru uprawia się ponad 30 odmian. Kanaryjczycy uwielbiają tutejszy niedzielny targ. – Tłum jest taki, że trudno się przecisnąć. Ludzie przyjeżdżają i po zakupy, i po to, by się pokazać – uśmiecha się przewodnik. Góry na Gran Canaria Nam bardziej niż na pokazaniu się zależy na widokach. Krętą szosą wspinamy się ku szczytom w sercu wyspy. Najwyższy Pico de las Nieves jest niedostępny ze względu na wojskowy radar na wierzchołku, ale mierzący 1813 m n.p.m. Roque Nublo ustępuje mu tylko o nieco ponad 100 m, a pod względem widokowym – ani trochę. Kamienistą ścieżką wędrujemy wśród coraz rzadszych sosen do przypominającego maczugę monolitu. By wejść wyżej, trzeba mieć uprząż, linę i wspinaczkową wprawę – dostrzegamy kilkoro pnących się po ścianie śmiałków. Ale i spod skały, uznawanej przez Guanczów za świętą, widok jest przedni. Na wyzłoconym przez popołudniowe słońce oceanie majaczą sylwetki Teneryfy, La Gomery i El Hierra, w dole zaś zielona niecka kaldery Tejeda, gdzie w niemalże tropikalnym klimacie uprawia się cytrusy, mango czy papaje. Wystarczy jednak, że ruszymy spod Roque Nublo na południe, a pejzaż zmienia się dramatycznie. Omszałe sosny i kasztanowce, przez które wspinaliśmy się od północy, ustępują spalonym słońcem zboczom porośniętym agawami i opuncjami. Uczepione rdzawych zboczy skupiska białych geometrycznych domów kojarzą się z Maghrebem, a potężna rozpadlina Barranco de Fataga nie przypadkiem nazywana bywa Wielkim Kanionem. Kanaryjskie pustynie Z rajskiego ogrodu trafiamy na pustynię. – Północ wyspy jest zdecydowanie bardziej wilgotna – potwierdza Stanisław. – Pada tam średnio nawet przez 80 dni w roku. Na południu dni słonecznych jest zaś 350! Pustynne apogeum krajobraz osiąga nad oceanem – w Maspalomas, gdzie tuż przy plaży rozciągają się wydmy. Są one wspólnym dziełem trzęsienia ziemi – najpewniej tego z 1755 r., odpowiedzialnego za zagładę Lizbony – które naniosło piasek z dna oceanu, oraz wiatru formującego z piachu barchany. Efekt jest iście saharyjski, choć pustynny romantyzm psuje sąsiedztwo ogromnych hoteli i kompleksów apartamentów. Maspalomas to popularny kurort i choć nie jest już imprezowym eldorado (lub piekłem), jak w latach 90., lecz raczej zimowiskiem emerytów z północy Europy, to z architektonicznego punktu widzenia różnica jest niewielka. Lepiej prezentuje się nieodległe Puerto de Mogán. Przypomina nieco śródziemnomorskie miasteczko: hotele są niższe, nad uliczkami zwieszają się bugenwille. Tu kończy się prowadząca z Las Palmas szosa – ale nie kończy się przygoda. Rejs łodzią podwodną W porcie schodzimy po drabince do wnętrza statku. Załoga zamyka właz, rozsiadamy się przy bulajach, po drugiej stronie otwiera się wielki błękit. Z toni wyłaniają się wraki statków i betonowe rafy, wśród nich suną ławice ryb, błyskają smukłe barakudy. – Zanurzamy się na głębokość 24 m – wyjaśnia Daniel, kapitan jedynej na Wyspach Kanaryjskich... turystycznej łodzi podwodnej. – Cały ten podwodny pejzaż dopiero powstaje. W morskim parku celowo zatapiamy różne konstrukcje i wraki, by stworzyć schronienia dla ryb i innych zwierząt. I móc podglądać je do woli – opowiada. Okazuje się, że z Gran Canarii i dziś można wyruszyć w rejs do miejsca, którego nie ma na żadnym globusie. Gran Canaria – informacje praktyczne Noclegi Jeśli chcecie uniknąć tłumów, wybierzcie kameralne miejsca w głębi lądu, jak Casa El Sirocco w Mogán, prowadzone przez pochodzącą z Niemiec artystkę, czy urządzoną w kanaryjskim stylu Fonda de la Tea w Tejedzie. W Las Palmas stylowe noclegi oferuje Downtown House w pięknej kamienicy z lat 20. XX w. przy ulicy D. Navarro 10. Jedzenie Prowadzona przez wenezuelsko-hiszpańską parę restauracja Que Leche proponuje lokalne dania w kosmopolitycznym wydaniu. La Tunera w miasteczku Telde na wschodzie wyspy korzysta wyłącznie z miejscowych składników. Skosztujecie tu m.in. almogrote, czyli pasty z sera, a np. papas arrugadas, ziemniaki w mundurkach w solnej skorupce, serwowane są z mojo (dipem) z czekolady! Atrakcje Rejsy łodzią podwodną w Puerto de Mogán oferuje firma Submarine Adventure. W San Nicolás 11.09 świętuje się El Charco – setki osób rzucają się do laguny, próbując schwytać żyjące w niej ryby. Najhuczniejszą imprezą na wyspie jest karnawał w Las Palmas. Kończy go Pogrzeb Sardynki. Źródło: archiwum NG
Nordland to najmniej znany region Norwegii. Tu sztuka spotyka się z naturą
Jeśli szukasz miejsca, gdzie sztuka spotyka się z dziką naturą, Nordland w Norwegii będzie idealnym celem podróży na rok 2024. Właśnie wtedy Bodø, stolica tego północnego regionu, stanie się Europejską Stolicą Kultury. To pierwsze takie wyróżnienie dla miasta położonego tak daleko na północ, za kołem podbiegunowym, niemal 1200 km od Oslo.
Spis treści: Ceremonia otwarcia i kulturalne wydarzenia plenerowe Kultura Saamów i festiwale kulinarne Finał roku kulturalnego pod znakiem światła Nordland to miejsce, gdzie kontrasty przyciągają turystów przez cały rok. 1 stycznia 2024 roku miasto Bodø pogrążyło się w całkowitej ciemności. Choć blade słońce na chwilę pojawiło się na horyzoncie dzięki zjawisku refrakcji, zostanie ono szybko zasłonięte przez góry. Z kolei w lecie, od 1 czerwca do 13 lipca, słońce nie zachodziło ani na chwilę, co stworzyło unikalne warunki do organizowania różnorodnych wydarzeń kulturalnych. Ceremonia otwarcia i kulturalne wydarzenia plenerowe Oficjalne otwarcie programu Europejskiej Stolicy Kultury odbyło się w lutym 2024 roku. Wydarzenie zaszczyci swoją obecnością królowa Norwegii, Sonja. Na pływającej scenie w kształcie ucha dorsza, nawiązującej do rybackich tradycji Bodø, odbędą się pierwsze pokazy artystyczne. Z kolei na archipelagu Lofoty można będzie poczuć ducha nordyckiej rybackiej przeszłości – po zimowym sezonie połowów wyspy pokrywają się stelażami do suszenia arktycznych dorszy. Wśród innych wydarzeń na świeżym powietrzu warto wspomnieć o paleniu ognisk w noc świętojańską i K-Lab w Kjerringøy, a także europejskim biennale land artu, sztuki tworzonej w plenerze z użyciem naturalnych materiałów. Te unikalne doświadczenia kulturalne z pewnością przyciągną miłośników sztuki i natury. Kultura Saamów i festiwale kulinarne Nordland to również miejsce, gdzie można poznać kulturę rdzennych Saamów – mieszkańców północy Norwegii, Szwecji i Finlandii. W 2024 roku całoroczne wydarzenia kulturalne w Bodø zostaną wzbogacone o saamskie wystawy w miejskim muzeum oraz festiwal saamskich filmów, który odbędzie się w największym na świecie lávvu, tradycyjnym schronieniu przypominającym amerykańskie tipi. Dla miłośników kulinariów Nordland przygotował arcyciekawe atrakcje, takie jak arktyczny festiwal kulinarny w Mosjøen, gdzie szefowie kuchni z całego świata będą dzielić się przepisami na dania z suszonego dorsza czy mięsa renifera. Finał roku kulturalnego pod znakiem światła Koniec roku w Nordland upłynie pod znakiem ciemności, co stwarza idealne warunki do organizacji listopadowego festiwalu świateł. To wyjątkowa okazja, by zobaczyć, jak sztuka światła i cienia harmonizuje z surową, północną naturą. Rok 2024 będzie wyjątkowy dla Nordland, oferując zarówno niezapomniane wrażenia kulturalne, jak i spektakularne zjawiska przyrody. Warto zaplanować podróż do Bodø, by doświadczyć tego osobiście i zanurzyć się w kulturze północy Europy. Źródło: National Geographic Traveler
Wszechświat zobaczysz z Wysp Kanaryjskich. Stamtąd można wyruszyć w kosmiczną podróż
Jedna z rzadziej odwiedzanych Wysp Kanaryjskich zaprasza na wyprawy w głąb ziemi, kosmosu – i czasu. La Palma to idealny kierunek na tegoroczne wakacje.
W tym artykule: Lawa nie bierze jeńców Wyspiarze bez łodzi Las stary jak świat Wielki Wybuch Przez miliony galaktyk Szeroki, popielaty pas rozdziela świat na dwoje. Ostro wrzyna się w rdzawą ziemię, zielone plamy bananów, miasteczka. Skrawki dawnego pejzażu ocalały za niewysokimi stożkami, które tu i tam sterczą z czarnej pustki. A ta ciągnie się hen spod lasów na zboczach gór aż do oceanu, w który wdziera się chropawym wachlarzem. Tłoczymy się przy burcie, patrzymy w milczeniu, zafascynowani i struchlali. Od dwóch godzin żeglujemy stateczkiem wycieczkowym u zachodnich brzegów wyspy La Palma, kołysani długimi falami Atlantyku. Gapiliśmy się na rude klify poznaczone pajęczyną magmowych żył; zajrzeliśmy do morskiej groty, Cueva de la Candelaria, w której piraci i szmuglerzy kryli się przed hiszpańską marynarką; próbowaliśmy sfotografować wynurzające się na moment grzbiety delfinów. Ale żaden z widoków nie zrobił na nas takiego wrażenia co zastygły jęzor lawy. Jesienią 2021 r. spłynął z wulkanu Tajogaite, grzebiąc ponad tysiąc hektarów upraw i zabudowań. Lawa nie bierze jeńców – Nasze banany też szlag trafił, siatki ochronne zarwały się pod ciężarem popiołów – wzdycha Juan Carlos, jeden z członków załogi. Lawa oszczędziła dom jego rodziny w Puerto Naos, ale i tak musieli się przenieść do pobliskiego Los Llanos. – Wszystko przez wyziewy z kanalizacji. Tylko co jakiś czas jedno z nas może zajrzeć do domu i zabrać potrzebne rzeczy – opowiada dwudziestoparolatek. Czy nie bałby się wrócić, gdyby dostali od władz zielone światło? – No co ty? Przecież to mój dom, całe życie tam mieszkam – dziwi się. Tak jak inni Palmeños przywykł do życia w sąsiedztwie wulkanów: w 1949 r. tuż obok wybuchł Cumbre Vieja, 22 lata później Teneguía, na południowym koniuszku wyspy. Każda z erupcji odmieniała pejzaż La Palmy. Płyniemy powoli wzdłuż krawędzi fajany, czyli lawowej delty. Naukowcy prowadzą tam badania. Dla wulkanologów, geologów, biologów to miejsce niezwykłe – obserwują, jak powstaje, krzepnie i ożywa skrawek nowego świata. W oddali majaczy spowity mgiełką wyziewów i pożółkły od siarki Tajogaite. 200-metrowy stożek wyrósł w niespełna trzy miesiące – tyle trwała erupcja. To bodaj najmłodsza góra na Ziemi. Dotąd takie zjawiska znałem tylko z podręczników geografii objaśniających procesy sprzed milionów lat. Tu procesy geologiczne mamy na żywo – z całą ich niesamowitością i grozą. Wakacyjny raj ma dość turystów. Mieszkańcy zaczynają strajk głodowy Mieszkańcy Wysp Kanaryjskich są zmęczeni nadmierną turystyką do tego stopnia, że w piątek rozpoczął się tam strajk głodowy. Protesty i manifestacje mają na celu zwrócenie uwagi na prob... Wyspiarze bez łodzi – Mam je przed oczami: plac z kościołem, domy, aptekę, bary, przychodnię – wylicza Rayco. W Todoque spędził całe życie, mieszkali tam jego rodzice, dziadkowie. – Teraz po miasteczku nie ma śladu. Wszystko przykryła warstwa lawy gruba na dobre 30 m – ciągnie. Dzięki sprawnej ewakuacji nikt nie zginął, ale zabudowania przepadły. – Banany posadziliśmy na nowo i nawet dobrze rosną, popioły użyźniły glebę. Ale nie chodzi tylko o straty materialne. To był nasz dom: społeczność, sąsiedzi, znajomi. Spotykamy się po drugiej stronie wyspy, na wschodnim wybrzeżu. Rayco oprowadza nas po świecie, który też już nie istnieje. El Tendal to najważniejsze stanowisko archeologiczne kultury Benahoarites, rdzennych mieszkańców La Palmy. W jaskini w zboczu wąwozu mieszkało kilkanaście osób. W muzeum oglądamy film ukazujący, jak siali zboże, zbierali małże nad oceanem, wyrabiali gliniane naczynia, rzeźbili z kości ozdoby. – Rdzenne kultury Wysp Kanaryjskich wiele łączy, choć rozwijały się niezależnie. Wyspiarze nie potrafili budować łodzi ani żeglować – opowiada Rayco. Skąd więc wzięli się na archipelagu? – Pochodzili z Afryki Północnej. Na La Palmę przywieźli ich zapewne Rzymianie: albo jako zesłańców ukaranych za bunt, albo robotników, których zadaniem było zbieranie muszli do wyrobu purpury. Benahoarites przeżyli Rzymian o tysiąc lat. Ich światu kres położyli kolejni przybysze z Europy. – Hiszpanie podbili La Palmę jako ostatnią z archipelagu, dopiero w 1492 r. – opowiada Rayco, prowadząc nas do jaskini. – Na wyspie mieszkało wtedy ok. 4 tys. Benahoarites. Niektórzy zginęli w walce, inni zmarli w niewoli albo na przywleczone choroby – ciągnie, gdy stajemy przed pieczarą. Pod skalnym nawisem widać mury z kamieni przypominające domostwa Pueblów z Kolorado. Okazuje się, że to dzieło Europejczyków. – Wielu kolonistów było bardzo biednych. Na La Palmie zamieszkali więc w jaskiniach, dawnych schronieniach Benahoarites – wyjaśnia Rayco. Na resztkach zniszczonego świata zaczęli tworzyć własny. Las stary jak świat Nowi Palmeños odziedziczyli nie tylko domy. – Ta roślina to helecho – Rayco rozchyla liście przy ścieżce. – Benahoarites suszyli jej kłącza i ścierali na mąkę – wyjaśnia. Zwyczaj ten przetrwał aż do XX stulecia, a zbożową potrawkę gofio, kolejny rdzenny przysmak, jada się po dziś dzień. – To palma kanaryjska, jedno z niewielu rdzennych drzew owocowych. A to słodka tabaiba – Rayco podchodzi do krzewinki o mięsistych liściach. – Jej gęsty sok można żuć jak gumę. Tylko nie pomylcie jej z tabaibą gorzką, jest trująca! Okolice El Tendal są wymarzone do botanicznych spacerów. O ile suche południe wyspy obfituje w malpaís, wulkaniczne pustkowia, wilgotna północ kipi od zieleni. Bliżej brzegów rozciągają się uprawy bananów i trzciny cukrowej, sady mango i awokado, gąszcze agaw i opuncji. Wysoko w górach w niebo strzelają smukłe pnie sosen kanaryjskich – cenione przez szkutników, bo odporne na wilgoć i sól. A najbardziej niezwykłe z palmeńskich lasów – laurisilva – zachowały się pośrodku. Z El Tendal docieramy do nich w kilka minut – tyle wystarczy, by otoczenie zmieniło się nie do poznania. Dolina zwęża się, błękit nieba znika za zwieszającą się zewsząd zielenią i strzępami mgieł. Wysiadamy, ruszamy wąską dróżką, ostrożnie stąpając po śliskich kamieniach. Wszystko wokół lśni od wilgoci, krople perlą się na pnączach, pędach i liściach. Wkraczamy do ciasnego parowu, mokre ściany potęgują szum, zza skalnego załomu wyłania się wodospad. Bijącą od niego mgiełkę chciwie spijają ogromne paprocie i skrzypy. Brakuje tylko, by spod liści wychynął łeb prehistorycznego gada! – Lasy wawrzynowe to relikt trzeciorzędu. Zachowały się tylko tu, na Gomerze, Teneryfie i Maderze. W Europie zniknęły w epoce zlodowaceń – wylicza przewodnik. Oszołomieni patrzymy na zachowany niczym w bursztynie skrawek naszego kontynentu – sprzed kilku milionów lat. Wielki Wybuch – Widzicie tę jasną czerwonawą gwiazdę, o tam, w konstelacji Oriona? To Betelgeza. Dzieli nas od niej jakieś 500 lat świetlnych. Jeśli więc ktoś tam, na nieznanej planecie, obserwuje nas przez potężny teleskop, to co widzi? – pyta Aron. – Kolumba? – rzuca ktoś nieśmiało. – Brawo! Hiszpanów rozbijających się po Atlantyku! – śmieje się przewodnik. – Tyle czasu potrzebuje światło, by pokonać dzielący nas dystans – wyjaśnia już na serio. – Patrzenie w gwiazdy jest jak podróż w czasie. La Palma jest do takich podróży stworzona. – To jedno z trzech najlepszych na świecie miejsc do obserwacji astronomicznych, obok Hawajów i pustyni Atakama – mówi Aron. Jako astroprzewodnik oprowadza przyjezdnych po palmeńskim niebie. Jego idealna czerń to zasługa izolacji i tworzącej się regularnie warstewki nocnych chmur, która zatrzymuje światło przy ziemi. A także ochrony mroku usankcjonowanej prawnie już 40 lat temu, najwcześniej na świecie. – Nad La Palmą nie latają samoloty. Nie wolno budować zakładów zanieczyszczających powietrze. Nie można instalować nadajników ani świateł powyżej 1000 m n.p.m., a te niższe muszą być skierowane w dół i mieć żółtawy odcień – wylicza Aron. Czy to uciążliwe? – A skąd! – zaprzecza. – W ciemności wysypiasz się lepiej, a żółtawe światło jest korzystne i dla ludzi, i dla przyrody. Nocne niebo chroni się na La Palmie głównie z myślą o astronomach. Mają tu podniebną republikę uczonych pod szczytem Roque de los Muchachos (2426 m n.p.m.): ponad 20 teleskopów, zaplecze techniczne, internat. Osiedle rozbrzmiewa wieloma językami – badania prowadzą tu nie tylko Hiszpanie, ale też Brytyjczycy, Szwedzi, Holendrzy czy Amerykanie. Dumą ośrodka jest Gran Telescopio Canarias. – Ma największe lustro na świecie, o średnicy 10,4 m! – zachwyca się Aron. Przez miliony galaktyk Nasz teleskop, z lustrem mierzącym 20 cm, przewodnik rozstawił na Llano de las Ventas – jednym z 16 miradores astronómicos, czyli punktów widokowych na kosmos. Jest kwadrans po dziesiątej, w stołecznym Santa Cruz, którego blade światła majaczą w dole, Hiszpanie zasiedli pewnie do kolacji. A my ruszamy na spacer po nieboskłonie. Z zadartymi głowami błądzimy pośród kilku tysięcy widocznych gołym okiem gwiazd. – Niemal wszystkie należą do Drogi Mlecznej – wyjaśnia Aron. – Ale są wyjątki! – kieruje lunetę na konstelację Raka. – Widzicie malutki obłoczek w środku? To Ul, gromada leżąca tuż poza naszą galaktyką. Spoglądam w okular teleskopu. Plamka okazuje się skupiskiem gwiazd. Odlatujemy coraz dalej i dalej: do Ula pokonujemy nieco ponad 500 lat świetlnych, do galaktyki Andromedy już 2,5 mln. Gdyby ktoś spoglądał stamtąd na Ziemię, widziałby Europę nadal porośniętą lasami wawrzynowymi! – A to najbliższa z galaktyk. Dla nas jest punkcikiem, ale przez Gran Telescopio Canarias astronomowie mogą przejrzeć ją na wylot. Jak dotąd odkryli nieco ponad 7,7 mln galaktyk. I to tylko skrawek wszechświata. Szczerze? Nie mieści mi się to w głowie – przyznaje Aron. Mnie też nie. Otulony mrokiem i nocną ciszą wyobrażam sobie, jak w górze, na Roque de los Muchachos, uczeni śledzą najstarsze rozbłyski światła i ślady Wielkiego Wybuchu – wpatrzeni w niebo równie czarne co stożek stygnącej u ich stóp najmłodszej góry na Ziemi. A wszystko na skrawku lądu rzuconym w bezmiar Atlantyku i kosmosu.