Pszczoła, osa czy szerszeń? Skutki użądlenia bywają bardzo różne
Pszczoły, osy, szerszenie i trzmiele to owady, których użądlenia bywają nie tylko bolesne, ale w niektórych przypadkach również niebezpieczne dla zdrowia i życia. Dowiedz się, jak chronić się przed ukąszeniem, jak prawidłowo udzielić pierwszej pomocy oraz kiedy objawy wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.
Spis treści: Jak się chronić przed owadami? Co zrobić po użądleniu? Kiedy sytuacja jest niebezpieczna? Objawy alarmowe – natychmiast wezwij pomoc medyczną (112) Najważniejsze informacje Do najczęściej spotykanych owadów żądlących w Polsce należą pszczoły, osy, szerszenie i trzmiele. Większość z nich nie atakuje człowieka bez powodu – użądlenie zwykle następuje wtedy, gdy owad czuje się zagrożony, zostanie przygnieciony lub sprowokowany. Dla większości osób kończy się to bólem, zaczerwienieniem i miejscowym obrzękiem, jednak u części może dojść do silnej reakcji alergicznej (anafilaksji), wymagającej natychmiastowej pomocy. Jak się chronić przed owadami? Najlepszą ochroną jest spokojne zachowanie i unikanie prowokowania owadów: nie zbliżaj się do uli, gniazd os i szerszeni, nie chodź boso po łąkach czy trawnikach, unikaj gwałtownego odganiania owadów rękami, zachowuj ostrożność przy jedzeniu i piciu na zewnątrz, zwłaszcza latem i jesienią (osy często wlatują do puszek, butelek i siadają na słodkich produktach), noś obuwie oraz ubrania osłaniające ciało podczas spacerów po terenach zielonych. Gniazd os czy szerszeni nie należy usuwać samodzielnie, zwłaszcza przez podpalanie lub zalewanie. Najlepiej skontaktować się z odpowiednimi służbami lub specjalistą. Co zrobić po użądleniu? W przypadku pszczoły żądło często pozostaje w skórze i należy je usunąć jak najszybciej, najlepiej zeskrobując paznokciem, kartą płatniczą lub innym płaskim przedmiotem, zamiast ściskać pęsetą woreczek jadowy. Liczy się szybkie usunięcie, a nie idealna technika. Osy, szerszenie i trzmiele zwykle nie pozostawiają żądła. Następnie: umyj miejsce wodą z mydłem, zastosuj zimny okład lub lód przez materiał, w razie potrzeby użyj preparatu przeciwświądowego lub leku przeciwhistaminowego, obserwuj objawy. Nie ma mocnych dowodów, że soda, ocet, cebula, czosnek czy pompki podciśnieniowe skutecznie neutralizują jad. Mogą działać co najwyżej jako domowe środki łagodzące, ale nie zastępują standardowej pierwszej pomocy. Kiedy sytuacja jest niebezpieczna? Szczególnie groźne są użądlenia: w jamę ustną, gardło, język lub szyję, w okolicę oczu, wielokrotne, u osób z alergią na jad owadów. Objawy alarmowe – natychmiast wezwij pomoc medyczną (112) duszność, świszczący oddech, obrzęk języka, gardła lub ust, zawroty głowy, osłabienie, omdlenie, uogólniona pokrzywka, szybkie narastanie obrzęku. To mogą być objawy anafilaksji, czyli stanu zagrożenia życia. Osoby ze stwierdzoną ciężką alergią powinny mieć przy sobie adrenalinę w autowstrzykiwaczu i użyć jej zgodnie z zaleceniem lekarza. Najważniejsze informacje Większość użądleń jest bolesna, ale niegroźna. Kluczowe są spokój, szybka podstawowa pomoc i rozpoznanie objawów alarmowych. W razie niepewności lub nasilonych objawów lepiej skonsultować się z lekarzem. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Swędzi, piecze i potrafi długo nie dawać spokoju. Ten owad bywa wyjątkowo uciążliwy
Meszki potrafią być znacznie bardziej uciążliwe niż komary. Ich bolesne ukąszenia wywołują silny stan zapalny, a w niektórych przypadkach mogą prowadzić do powikłań i reakcji alergicznych. Dowiedz się, jak skutecznie chronić się przed tymi owadami i co zrobić, gdy dojdzie do ukąszenia.
Spis treści: Gdzie i kiedy można spotkać meszki? Jak się chronić przed meszkami? Co zrobić po ukąszeniu? Jakie choroby przenoszą meszki? Kiedy zgłosić się do lekarza? Meszki to niewielkie, ciemne, garbate muchówki, które potrafią być wyjątkowo uciążliwe, zwłaszcza gdy występują masowo. W Polsce żyje wiele gatunków meszek, a ich ukąszenia bywają bardziej bolesne niż komarze, ponieważ nie tylko nakłuwają skórę, ale także uszkadzają jej powierzchnię i wprowadzają ślinę mogącą wywoływać silniejszy stan zapalny. Gdzie i kiedy można spotkać meszki? Meszki pojawiają się głównie od wiosny do lata, szczególnie licznie w pobliżu rzek, strumieni, terenów podmokłych, lasów, łąk i parków. Mogą występować również w miastach, zwłaszcza w okolicy zieleni i wód. W przeciwieństwie do wielu komarów często są aktywne w ciągu dnia, zwłaszcza przy wilgotnej pogodzie. Jak się chronić przed meszkami? Najlepszą ochroną jest osłanianie skóry i stosowanie repelentów: długie rękawy i nogawki, kryte obuwie, nakrycie głowy, jasna odzież, siatki ochronne na twarz w miejscach bardzo dużego narażenia, repelenty zawierające DEET, ikarydynę (picaridin) lub IR3535. W rejonach szczególnie obfitujących w meszki warto unikać przebywania blisko szybko płynącej wody w godzinach ich największej aktywności. Co zrobić po ukąszeniu? Ukąszenie meszki może powodować: ból, świąd, zaczerwienienie, obrzęk, czasem większą reakcję miejscową. Pomocne mogą być: umycie skóry wodą z mydłem, zimny okład, preparat przeciwświądowy, lek przeciwhistaminowy przy silniejszej reakcji. Należy unikać drapania, ponieważ zwiększa to ryzyko nadkażenia skóry. Jakie choroby przenoszą meszki? W Polsce meszki nie są obecnie uznawane za istotne źródło przenoszenia poważnych chorób zakaźnych u ludzi, ale ich ukąszenia mogą być bardzo dokuczliwe i przy licznych pogryzieniach prowadzić do silnych reakcji alergicznych, dużych obrzęków lub wtórnych infekcji skóry. Szczególnie ostrożne powinny być osoby uczulone oraz dzieci. Kiedy zgłosić się do lekarza? Pomoc medyczna jest wskazana, jeśli po ukąszeniu pojawią się: rozległy obrzęk, gorączka, nasilony ból, objawy infekcji, duszność lub uogólniona reakcja alergiczna. O tym warto pamiętać Meszki zwykle nie stanowią poważnego zagrożenia epidemiologicznego, ale mogą być bardzo uciążliwe, a ich ukąszenia bywają znacznie bardziej dokuczliwe niż komarze. Profilaktyka i ochrona skóry pozostają najskuteczniejszą metodą. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
To nie komar, a potrafi uprzykrzyć lato. Ukąszenie bywa wyjątkowo bolesne
Letni dzień nad jeziorem lub spacer po podmokłej łące – to zazwyczaj chwile relaksu, które w ułamku sekundy może zepsuć jedno, niezwykle bolesne ukąszenie. Ślepaki (bąkowate) to jedne z najbardziej dokuczliwych owadów w Polsce, których atak jest znacznie bardziej dotkliwy niż ukłucie komara. Samice tych dużych muchówek potrafią dać się we znaki zarówno ludziom, jak i zwierzętom. Dowiedz się, gdzie i kiedy są najbardziej aktywne, jak skutecznie się przed nimi chronić oraz jak załagodzić nieprzyjemne skutki ukąszenia, gdy już do niego dojdzie.
Spis treści: Gdzie i kiedy można spotkać ślepaki? Jak gryzą ślepaki? Jak się chronić przed ślepakami? Co zrobić po ukąszeniu ślepaka? Jakie choroby przenoszą ślepaki? O tym warto pamiętać Ślepaki (bąkowate) to duże, silne muchówki, których samice żywią się krwią i potrafią boleśnie kąsać ludzi oraz zwierzęta. W Polsce występuje wiele gatunków bąkowatych, spotykanych głównie od późnej wiosny do jesieni. Charakterystyczne są ich duże oczy, szybki lot i bolesne ukąszenia, które często są bardziej dokuczliwe niż komarze. Gdzie i kiedy można spotkać ślepaki? Ślepaki najczęściej pojawiają się: na łąkach i pastwiskach, w pobliżu jezior, rzek i bagien, na terenach podmokłych, na polanach i obrzeżach lasów. Szczególnie aktywne bywają w ciepłe, wilgotne, parne dni, zwłaszcza latem. Przyciąga je ruch, ciepło, pot oraz wilgotna skóra. Jak gryzą ślepaki? Ślepaki nie kłują jak komary — ich aparat gębowy nacina skórę, dlatego ukąszenie bywa bardziej bolesne i może powodować: ostry ból, krwawienie, zaczerwienienie, obrzęk, świąd. Jak się chronić przed ślepakami? Najlepsze metody ochrony to: długie rękawy i nogawki, kryte obuwie, jasna odzież, unikanie terenów podmokłych w okresach największej aktywności, repelenty przeciw owadom (warto pamiętać, że skuteczność wobec ślepaków może być bardziej zmienna niż wobec komarów). Pomocne może być także szybkie osuszanie skóry po kąpieli i unikanie przebywania blisko zwierząt gospodarskich, które przyciągają bąkowate. Co zrobić po ukąszeniu ślepaka? Po ukąszeniu najlepiej: umyć miejsce wodą z mydłem, zastosować zimny okład, użyć preparatu przeciwświądowego, przy nasilonym obrzęku można rozważyć lek przeciwhistaminowy zgodnie z zaleceniami. Dawne zalecenie przyjęcia „wapna” nie jest dziś standardem leczenia reakcji alergicznych — skuteczniejsze są odpowiednie leki przeciwhistaminowe. Jeśli pojawi się silna reakcja miejscowa, objawy infekcji lub reakcja ogólnoustrojowa, warto skonsultować się z lekarzem. Jakie choroby przenoszą ślepaki? W Polsce ślepaki nie są uznawane za istotne źródło przenoszenia poważnych chorób zakaźnych u ludzi, dlatego stanowią głównie problem uciążliwości i miejscowych reakcji skórnych. Ich ukąszenia mogą jednak prowadzić do wtórnych zakażeń skóry, jeśli miejsce zostanie rozdrapane. O tym warto pamiętać Choć ślepaki zwykle nie są poważnym zagrożeniem epidemicznym, ich ukąszenia bywają bardzo bolesne i dokuczliwe. Kluczowe znaczenie mają odzież ochronna, unikanie miejsc dużego nagromadzenia owadów oraz szybkie łagodzenie objawów po ukąszeniu. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Mały owad, wielka irytacja. Dlaczego ukąszenie komara tak bardzo swędzi?
Komary to jedne z najbardziej uciążliwych owadów, które potrafią skutecznie popsuć wypoczynek na świeżym powietrzu. Dowiedz się, gdzie najczęściej występują, jak się przed nimi chronić za pomocą sprawdzonych metod oraz co zrobić, gdy dojdzie do ukąszenia.
Spis treści: Gdzie i kiedy spotkamy komary? Jak się chronić? Co zrobić po ukłuciu komara? Jakie choroby przenoszą komary? W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków komarów, z których najbardziej znane należą m.in. do rodzaju Culex (np. komar brzęczący) oraz Anopheles (widliszki). Różnią się wyglądem i zwyczajami, ale dla większości osób mają podobne znaczenie praktyczne: ich ukłucia są przede wszystkim uciążliwe, powodując świąd, zaczerwienienie i miejscowy obrzęk. Gdzie i kiedy spotkamy komary? Komary są aktywne zwykle od wiosny do jesieni, szczególnie licznie pojawiają się tam, gdzie mają dostęp do wody i wilgoci – w pobliżu jezior, rzek, bagien, lasów, łąk, ogrodów i miejskich parków. Wiele gatunków jest najbardziej dokuczliwych o zmierzchu i o świcie, choć część może atakować także w ciągu dnia. Jak się chronić? Najskuteczniejszą ochronę zapewniają sprawdzone metody fizyczne i repelenty, a nie „domowe sposoby”. Nie ma wiarygodnych dowodów, że witamina B1 skutecznie odstrasza komary, dlatego nie jest zalecana jako metoda profilaktyki. Olejki eteryczne (np. cytronelowy) mogą działać krótko, ale zwykle są mniej skuteczne niż preparaty medycznie rekomendowane. Najlepiej stosować: repelenty zawierające DEET, ikarydynę (picaridin), IR3535 lub PMD, zgodnie z instrukcją producenta, moskitiery, siatki w oknach i odzież osłaniającą skórę, elektrofumigatory do wnętrz, spirale lub świece odstraszające – wyłącznie zgodnie z zaleceniami bezpieczeństwa. Warto także ograniczać miejsca rozmnażania komarów wokół domu, np. stojącą wodę w pojemnikach. Co zrobić po ukłuciu komara? Miejsce ukłucia komara najlepiej umyć wodą z mydłem, można zastosować zimny okład, preparat przeciwświądowy lub lek przeciwhistaminowy, jeśli świąd jest nasilony. Nie zaleca się rutynowego stosowania spirytusu czy jodyny na nieuszkodzoną skórę, ponieważ mogą dodatkowo podrażniać. Najważniejsze to nie drapać, by zmniejszyć ryzyko nadkażenia. Jakie choroby przenoszą komary? W Polsce nie występuje rodzima malaria od 1963 r., a ryzyko ciężkich chorób przenoszonych przez komary pozostaje niskie, jednak nie można mówić, że jest zerowe. W Europie monitoruje się m.in. wirusa Zachodniego Nilu, dlatego sytuacja epidemiologiczna może się zmieniać. Dla większości osób w Polsce komary pozostają przede wszystkim źródłem dyskomfortu, a nie poważnej choroby. Szczególną ostrożność warto zachować podczas podróży do regionów tropikalnych, gdzie komary mogą przenosić m.in. malarię, dengę, Zika czy chikungunyę. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra Julita z żeńskiego klasztoru śś. Marty i Marii, istniejącego na Grabarce od 60 lat, cicho opowiada o spotkaniach z przyjezdnymi. Myślą, że krzyże wokół cerkwi to cmentarz. Zwykle niewiele wiedzą o prawosławiu. Pytają, jak wygląda spowiedź, czym się zajmują siostry w klasztorze albo – bardzo często – jakie są różnice między katolicyzmem i prawosławiem. Jak w kilku zdaniach opowiedzieć o różnicach narosłych przez wieki między Wschodem i Zachodem? Rozłam, zwany wielką schizmą, nastąpił w 1054 r., kiedy to Rzym i Konstantynopol rzuciły na siebie nawzajem klątwy. Jednak proces oddalania się Kościołów zaczął się dużo wcześniej, a wspomniana data jest raczej symboliczna. Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem W rzeczywistości już w IV w. zaznaczały się różnice między skłonnym do spekulacji teologicznych Wschodem a poświęcającym więcej uwagi prawnym formułom Zachodem. Wschód podążył drogą modlitwy i kontemplacji, uznając za niemożliwe poznanie Boga w jego istocie; Zachód tymczasem skłonił się ku scholastyce – filozofii uzasadniającej dogmaty i prawdy wiary za pomocą rozumu. Do tego dochodziło odmienne rozumienie pierwszeństwa Rzymu. Pozostałe cztery patriarchaty uważały go wprawdzie za primus inter pares, „pierwszego między równymi”, ale jego pierwszeństwo rozumiały jako wyłącznie honorowe. Później pojawiły się kolejne kwestie sporne. – Prawosławie pozostało wierne dogmatom pierwszych Soborów Powszechnych. Nie przyjęło dodanego do Symbolu Wiary słowa filioque, oznaczającego, że Duch Święty pochodzi także od Syna, a nie tylko od Ojca. Nie uznaje też Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ani nieomylności papieża – siostra Julita wymienia główne różnice dogmatyczne między Kościołami. Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Tych odmienności jest dużo więcej – wystarczy spojrzeć na sakramenty. W prawosławiu chrzest polega na trzykrotnym zanurzeniu i odbywa się jednocześnie z bierzmowaniem, po czym dziecko może już przyjąć komunię. Występuje ona pod dwiema postaciami – chleba i wina. Ponadto księża mogą się żenić (ale tylko przed święceniami kapłańskimi) i mieć dzieci. Nie dotyczy to, oczywiście, biskupów – ci są wybierani spośród mnichów. – Głównym zadaniem mnicha jest modlitwa. To on modli się za ludzi zajętych pracą i codziennymi obowiązkami – wyjaśnia siostra Julita. Od 10 lat wypełnia swą misję w klasztorze na Świętej Górze Grabarce. Był on pierwszym utworzonym po II wojnie światowej żeńskim monasterem. W Polsce istniał wówczas tylko jeden klasztor – w Jabłecznej. Dla porównania – w okresie międzywojennym było 11 monasterów męskich i 5 żeńskich. Po wojnie znalazły się za wschodnią granicą lub zostały zlikwidowane. Życie klasztorne odrodziło się dopiero po zmianie ustroju w 1989 r. Mnisi powrócili do nastrojowego Supraśla, Turkowic, powstały klasztory i domy zakonne m.in. w Ujkowicach, Sakach, Wojnowie, Zwierkach, Kostomłotach. Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Do Zwierek mają być w tym roku przeniesione relikwie św. Gabriela. Chłopiec urodził się w tej wsi w XVII w.. Gdy miał sześć lat, pozostawiony bez opieki, zaginął. Martwego znaleziono na pobliskim polu. Po wielu latach przypadkowo naruszono trumnę i okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi, co jest jedną z oznak świętości. Relikwie chłopca, po wielokrotnej zmianie miejsca (były nawet w Muzeum Ateizmu w Mińsku na Białorusi!), spoczywają teraz w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku – tej, którą w 1991 r. odwiedził papież Jan Paweł II. Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność W Polsce żyje ok. 550 tys. wyznawców prawosławia. Choć to skromna liczba przy 38 mln obywateli, stanowią najliczniejszą mniejszość wyznaniową – przed Świadkami Jehowy i protestantami. W granicach Polski prawosławie pojawiło się prawdopodobnie na początku XI w., a na pewno w XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego. Król zagwarantował wtedy poszanowanie wyznania prawosławnym Rusinom zamieszkującym przyłączoną do Polski Ruś Halicką. Ten styk wyznań, kultur i narodowości miał się później okazać przyczyną rozlicznych konfliktów. Kiedy Polska i Litwa zawarły unię, Korona stała się pierwszym w historii katolickim państwem, które miało w swoich granicach dużą społeczność prawosławną. Władysław Warneńczyk wydał pierwszy przywilej, równający w prawach oba Kościoły. Stało się to w 1443 r., a jakieś 50 lat później powstał pierwszy na ziemiach Rzeczypospolitej męski klasztor prawosławny – pw. św. Onufrego, w Jabłecznej nad Bugiem. Obok św. Góry Grabarki i Monasteru Supraskiego, jest dziś najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce. Od ponad 500 lat, czyli od momentu założenia, jest nieprzerwanie prawosławny. Nie przeszedł w ręce unitów, nawet kiedy jego przełożonym został zwolennik unii brzeskiej. Na jej mocy, w 1596 r., większość prawosławnych biskupów uznała zwierzchnictwo papieża. Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Wyznawcy prawosławia byli utożsamiani z rosyjskim zaborcą, a cerkwie uznawano za symbol rusyfikacji. Ujawnił się wówczas paradoks, żywy zresztą do dziś: Rosjanie uważali prawosławnych żyjących w Rzeczpospolitej za Polaków, zaś Polacy – za Rosjan. Antyrosyjskie nastroje spowodowały rozebranie w 1926 r. wielkiego soboru św. Aleksandra Newskiego, stojącego na placu Saskim (dziś Piłsudskiego) w Warszawie. Jego mierząca 70 m dzwonnica była najwyższym budynkiem ówczesnej stolicy. Nieliczni protestowali przeciwko burzeniu świątyni, argumentując m.in., że znajdują się w niej dzieła sztuki, których twórcy nie myśleli o żadnej polityce. Granity i marmury pozostałe po rozbiórce posłużyły do ozdobienia stołecznych gmachów. Zachowane fragmenty cennych mozaik były przez wiele lat przechowywane w Muzeum Narodowym, by ostatecznie trafić do katedry św. Marii Magdaleny w Warszawie. Losy soboru podzieliły cerkwie w innych miastach, m.in. w Lublinie, we Włocławku, Kielcach, Białymstoku. W ramach porządków powrócono do tematu uniezależnienia się polskiego Kościoła prawosławnego od patriarchatu moskiewskiego (sam Piłsudski żądał „samodzielności Cerkwi Prawosławnej“). Większość biskupów opowiedziała się za ogłoszeniem autokefalii, czyli pełnej niezależności od zewnętrznych jurysdykcji. Droga do niej okazała się jednak długa i kręta, na dodatek naznaczona morderstwem. Archimandryta Smaragd Łatyszenko, przeciwny oddzielaniu się od rosyjskiego Kościoła, po dwugodzinnej burzliwej wymianie zdań z metropolitą Jerzym, ówczesnym zwierzchnikiem Kościoła w Polsce, z okrzykiem: – Oto masz, kacie prawosławia! – zastrzelił swego adwersarza. Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Tak powstał Kościół unicki (greckokatolicki), a prawosławie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stało się nielegalne. Po kolejnych kilkudziesięciu latach ponownie zostało uznane, a nawet wprowadzono równouprawnienie wyznań, ale mniej więcej od połowy XVII w. było już tylko gorzej. Prawosławni w Polsce podlegali do tej pory metropolii kijowskiej. Kiedy Moskwa przejęła Zadnieprze z Kijowem, dostali się pod jurysdykcję moskiewską, a car Piotr Wielki otrzymał prawo ingerowania w sprawy Rzeczpospolitej w obronie prawosławia. Nic więc dziwnego, że na ziemiach polskich rosła niechęć do jego wyznawców. Sprawy próbował uporządkować Sejm Wielki. Zgodnie z planem, Kościół prawosławny miał nawiązać kontakt z Konstantynopolem, by stać się niezależnym od Moskwy. Plan został zrealizowany, ale dopiero w... 1924 r.. Wcześniej na przeszkodzie stanął bowiem trzeci rozbiór Polski. Pod zaborami prawosławni stracili niezależność i zostali poddani rusyfikacji. Po I wojnie światowej wyznawcy prawosławia – w liczbie ok. 4 mln – stanowili 12 proc. obywateli Rzeczypospolitej. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – prawdziwy zlepek kulturowy i narodowościowy, który pozostanie cechą charakterystyczną polskiego prawosławia. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r., Kościół uzyskał samodzielność i odrębną organizację. Ale jak bumerang wrócił stary problem. Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Teksty przetłumaczył ks. Henryk Paprocki, opiekun punktu duszpasterskiego na Wilczej, nuty opracowała Anna Siegień, dyrygentka. Zorganizowali chór, sami pieką prosfory – odpowiednik opłatka. Po swoich nabożeństwach składają i przesuwają pod ścianę prosty ikonostas z dwiema ikonami: Matki Boskiej i Chrystusa. Przestawiają też pulpit z ikoną swego patrona, św. Grzegorza Peradze (to jedyny prawosławny święty związany z Warszawą) i rozstawiają krzesła, by mogła się odbyć msza polskokatolicka. – Piękno zbawi świat – stwierdził Fiodor Dostojewski. Jego słowa można odnieść do prawosławnej liturgii. To właśnie liturgia i ikona są znakami rozpoznawczymi prawosławia, przy czym jedno stanowi nieodłączny element drugiego. Gdy prawosławny wchodzi do chłodnego wnętrza kościoła, jest nie mniej zaskoczony jego surowością, niż katolik przepychem przedstawień sakralnych i ornamentów w cerkwi. Ikony i freski oświetlone świecami, zapach kadzidła, śpiew chóru – pozwalają odbierać piękno nabożeństwa różnymi zmysłami. Wzrok nie sięga tylko do ołtarza oddzielonego ikonostasem. Jego rolą – jak pisze Paul Evdokimov w swojej książce „O ikonie” – nie jest jednak zasłanianie, lecz ukazywanie tego, co dla oczu niewidzialne. Umieszczone są w nim w określonym porządku przedstawienia Matki Boskiej i Chrystusa, Ostatniej Wieczerzy, wielkich świąt, aniołów, ewangelistów i proroków. Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Autokefalia została nadana aż dwukrotnie. Tę przyznaną przez Konstantynopol ogłoszono 17 września 1925 r. w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie. Spośród wszystkich prawosławnych Kościołów sprzeciwiła się tylko Moskwa. Polska zerwała wówczas stosunki z tym patriarchatem, które zostały wznowione dopiero w 1948 r. Dziś polski Kościół jest jednym z 15 autokefalicznych na świecie. Należą do nich starożytne patriarchaty: Konstantynopola (teraz to on jest dla Wschodu „pierwszym między równymi”), Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także Bułgaria, Cypr, Grecja, Gruzja, Rumunia, Rosja, Serbia, Albania, Czechy i Słowacja oraz Kościół prawosławny w Ameryce. Po II wojnie światowej, na okrojonych polskich ziemiach, liczba prawosławnych zmniejszyła się do ok. 400 tys. Mimo to nadal stanowili największą po Kościele katolickim wspólnotę wyznaniową. Powojenne straty były jednak dotkliwe: z 10 hierarchów pozostało dwóch, z 1947 świątyń zachowały się 223, przetrwała mniej więcej jedna dziesiąta duchownych. Do tego doszło burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie i akcja „Wisła” – przesiedlenia mniejszości ukraińskiej, grekokatolików i prawosławnych na ziemie odzyskane. Pozostałością po tej akcji jest dziś obecność niewielkich skupisk wyznawców prawosławia na zachodzie Polski. – Bez młodzieży nie ma życia w Kościele – powiedział biskup polskokatolicki Wiktor Wysoczański przed rozpoczęciem prawosławnej liturgii sprawowanej w Warszawie w języku polskim (między tymi wyznaniami właściwie nie istnieją różnice dogmatyczne). Faktycznie, w udostępnionej trzy lata temu przez Kościół starokatolicki niewielkiej kaplicy przy ulicy Wilczej średnia wieku wynosi jakieś 30 lat. Na liturgię przychodzi nawet 80 osób. Mimo że z trudem się mieszczą, chcą wysłuchać nabożeństwa po polsku. – W prawosławną liturgię zaangażowane są wszystkie zmysły: wzrok, węch, słuch, ale najważniejszy jest rozum. Dzięki zrozumiałym słowom on również jest włączony do modlitwy – wyjaśnia Anna Żornaczuk-Łuba. Do Warszawy przyjechała z Wałcza, leżącego koło Piły. To jedno z tych skupisk prawosławia, które powstało po akcji „Wisła”. Nabożeństwa odbywają się tam w języku cerkiewnosłowiańskim. – Nawet gdy korzysta się ze słownika i pozna język cerkiewnosłowiański, liturgia po polsku daje całkiem inne wrażenie, pozwala w pełni zrozumieć pieśni i modlitwy – dodaje. Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Mimo że liturgia zawiera te same elementy co katolicka – m.in. czytanie Listów Apostolskich i Ewangelii – komuś niezorientowanemu trudno to zauważyć, zwłaszcza gdy nabożeństwo jest odprawiane w języku cerkiewnosłowiańskim. Kapłan prowadzi dialog z chórem, wychodzi przez carskie wrota lub drzwi diakońskie, okadza ikony i wiernych. Ludzie stoją w milczeniu, śpiewają jedynie Symbol Wiary i modlitwę Ojcze nasz. Wszyscy często się żegnają – istnieje przy tym spora dowolność, w jakim momencie należy to robić. Złośliwi twierdzą, że prawosławni powinni się żegnać... przed lustrem, bo najpierw podnoszą rękę do prawego ramienia, a później do lewego. Wynika to z kolejności słów „i Świętego Ducha”, podczas gdy u katolików brzmią one „i Ducha Świętego”. Wszyscy żegnają się więc tak samo, tylko inaczej układają palce. Język cerkiewnosłowiański do dziś jest używany w wielu Kościołach prawosławnych na świecie – także w Polsce, chociaż w niektórych parafiach, np. we Wrocławiu, w Białymstoku czy Warszawie, stosuje się także język polski. Cerkiewnosłowiański wywodzi się z najstarszego literackiego języka Słowian – czyli starocerkiewnosłowiańskiego. Jego alfabet stworzyli bracia święci Cyryl i Metody, którzy w IX w. prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Oprócz dwu języków, w polskim Kościele są używane dwa kalendarze: juliański, zwany „starym”, i gregoriański, czyli „nowy”, oficjalny. Ten pierwszy coraz bardziej późni się w stosunku do drugiego – teraz jest to 13 dni (w 3000 r. opóźnienie sięgnie 21 dni). To stąd bierze się dwutygodniowa różnica w datach świąt w Kościołach katolickim i prawosławnym. Wyjątkiem pozostaje Wielkanoc. Podstawę wyliczania jej daty stanowi tzw. paschalia aleksandryjska – specjalne tablice, których założenia zostały opracowane prawdopodobnie w IV w. W tym roku prawosławni będą obchodzić Paschę tydzień po katolikach – rzadko wypada ona w tym samym terminie. – Ikona to okno ku wieczności – mówi ikonograf Grzegorz Zinkiewicz. Ikony – sztuka, kanon i duchowość Słońce wpada przez okna do jego pracowni, ukrytej na małej wsi niedaleko Bielska Podlaskiego. Pod ścianami stoją rozpoczęte prace. Niektóre to dopiero szkice na zagruntowanych lipowych deskach, na innych został już naniesiony kolorowy podkład. Grzegorz Zinkiewicz od ponad 12 lat pisze ikony (jak mówi się o ich malowaniu). Wcześniej, przez cztery lata, uczył się w Policealnym Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim. Oficjalnie otwarte w 1991 r., dokonało rewolucji w polskim prawosławiu: powrotu ikony kanonicznej do domów i świątyń. Coraz częściej zastępuje ona tanie papierowe reprodukcje i olejne obrazy, które pojawiły się w ikonostasach wskutek zniekształcenia kanonu ikony pod wpływem sztuki renesansowej i barokowej. Czym jest kanoniczność? To zgodność z postanowieniami soborowymi i tradycją, pojmowaną jako wierność duchowi pierwotnego Kościoła. Kanon określa symbolikę barw, gestów i wygląd świętych, a także etapy pracy, zabiegi malarskie i materiały, z jakich powinna być wykonana ikona. – Trzymanie się kanonów często jest uważane za skostnienie albo bezmyślne kopiowanie. A przecież dzięki nim ikona pozostaje czytelna, oddaje prawdę. Nie ma w niej miejsca na wyrażanie siebie jako artysty – mówi Zinkiewicz. Nie można zapominać, że ikona jest wspólnym dziedzictwem całego chrześcijaństwa. Jako obraz przeznaczony do kultu przyjęła się w pierwszej połowie V w., a więc na długo przed oddaleniem się Kościołów. Jednak Zachód przyznał ikonie rolę wyłącznie ozdobną. Teraz zaczął odkrywać ją na nowo. Bielską szkołę ukończyło kilka osób wyznania rzymskokatolickiego, które pracują teraz na potrzeby swojego Kościoła. Warsztaty pisania ikon odbywają się np. w Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze oo. Dominikanów w Warszawie. Ikona stała się w ostatnich latach modna, dostrzeżono w niej dzieło sztuki. Trzeba jednak pamiętać, że stanowi ona nieodłączny element prawosławnego nabożeństwa. – Ikona musi żyć w sakralnej przestrzeni, nie może być ozdobnikiem – mówi Grzegorz Zinkiewicz. – Dlatego największą satysfakcję daje mi pisanie ikon do świątyń. Kiedy widzę, jak są okadzane, ludzie je całują, zapalają przed nimi świece, czuję się pożyteczny i spełniony. Działające od dwóch lat Muzeum Ikon w Supraślu mieści się w murach Supraskiego Monasteru Zwiastowania Bogarodzicy. Klasztor z 500-letnią historią to odpowiednie miejsce do eksponowania sztuki sakralnej. Większość ikon przekazanych do muzeum została zatrzymana przez służby celne podczas próby ich przemytu zza wschodniej granicy. Z ponad tysiąca obrazów znajdujących się w zbiorach wystawiono jedną trzecią. Multimedialna ekspozycja obejmuje ikony pisane na desce, metalowe ikony podróżne, plakiety i krzyże. W sezonie placówka przeżywa oblężenie. Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką – Latem odwiedza nas nawet 4,5 tys. osób w ciągu miesiąca – opowiada Ewa Zalewska, pracownik muzeum. – W Krakowie prawosławie jest czystą egzotyką – mówi Tadeusz Krzyżański, który dziewięć lat temu, po przejściu na emeryturę, przeniósł się do Olchówki, wsi na skraju Puszczy Białowieskiej. Oprócz niego mieszka tu tylko jedna katolicka rodzina, reszta to prawosławni. – Znajomi z Krakowa zazdroszczą mi, że obchodzę święta dwa razy – uśmiecha się. Pracował kiedyś w krakowskiej telewizji, ale już po dwóch latach spędzonych w Olchówce poczuł się jak u siebie, zżył się z ludźmi. Wierzy, że miejscowi też go zaakceptowali. – Nu, tak ty uże nasz – usłyszał kiedyś w gwarze od dziadka na ulicy. Przy tej ulicy, parę lat temu, z inicjatywy Krzyżańskiego stanęły krzyże katolicki i prawosławny. Każdy, kto po raz pierwszy je widzi, musi się zatrzymać, mają bowiem wspólną poprzeczkę. Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia – Ekumenizm zaczyna się na samym dole – na ulicy, w sklepie, w banku, wśród prostych ludzi – stwierdza ks. Aleksander Surel, proboszcz prawosławnej parafii św. Mikołaja w Narewce. To jedna z tych kresowych wsi, gdzie na jednym końcu stoi cerkiew, a na drugim kościół. Przed wojną była jeszcze synagoga. Katolikiem jest tu co piąty mieszkaniec, ale na szczęście nikt nikomu nie zagląda w metrykę chrztu. – Kiedy spłonął kościół, w jego odbudowie pomagali prawosławni – mówi ks. Grzegorz Kułakowski, proboszcz rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela w Narewce. W pierwszą niedzielę czerwca obaj księża spotykają się w Olchówce, odległej od Narewki o parę kilometrów. Tego dnia odbywa się we wsi święcenie pól i zagród – tradycja zakazana kiedyś przez władze. W tym roku procesja z chorągwiami po raz szósty wyruszy spod szkoły i na koniec zatrzyma się pod krzyżami. Po drodze wszyscy będą się modlić przed stacjami ustawionymi przez mieszkańców. Bo nie wystarczy być prawosławnym albo katolikiem, żeby zostać zbawionym. Źródło: National Geographic Polska Artykuł po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku na łamach magazynu „National Geographic Polska” Konsultacja: ks. Henryk Paprocki Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Ukryta perełka Podlasia. Jej wizytówką jest niezwykły prawosławny klasztor
Niewielki Supraśl ma wielki urok. Położony nieco na uboczu, otoczony Puszczą Knyszyńską, zachwyca klasztorem, ciszą i klimatem, który trudno znaleźć gdziekolwiek indziej.
W tym artykule: Na wschód od zachodu Monastyrskie genius loci Supraśl – informacje praktyczne Długa historia, dyskretny urok prowincji i twórczy ferment. A do tego wspaniałe położenie – nad rzeką, w otoczeniu lasów. To zresztą na pewno pomogło Supraślowi uzyskać status uzdrowiska. Co więcej, znajdziemy tu dobrą kuchnię, a także wyjątkowe instytucje kulturalne, jak np. dwa teatry: Wierszalin i Łątek. Ten ostatni uważa się za najmniejszy teatr w Polsce. Ale i tak miejscem, które dominuje w lokalnym krajobrazie, jest monastyr męski Zwiastowania Najświętszej Marii Panny. To jemu Supraśl zawdzięcza swoje początki. W 1498 r. wojewoda nowogrodzki i marszałek Wielkiego Księstwa Litewskiego Aleksander Chodkiewicz razem z arcybiskupem smoleńskim Józefem Sołtanem założyli klasztor w pobliskim Gródku. Mnichom nie spodobało się jednak to miejsce. Tamtejszy pałac i jego bujne życie świeckie nie sprzyjały skupieniu, więc zaledwie dwa lata później przenieśli się w dół rzeki Supraśl i osiedli na jej wysokim brzegu, w środku Puszczy Knyszyńskiej. Obok powstała przymonastyrska osada, która rozwinęła się dopiero w XIX w., po tym jak powstały tu zakłady włókiennicze. Wytyczono ulice, zbudowano domy dla tkaczy, kościoły katolicki i ewangelicki, wzniesiono budynki użyteczności publicznej. Supraśl wyrósł na miasteczko przemysłowe konkurujące z nieodległym, ale dużo większym Białymstokiem. Klasztor z czasem rozrósł się do kompleksu gmachów na planie czworokąta, z imponującą cerkwią w jego centrum. Kto tam zajdzie, nie będzie rozczarowany. – Wiesz, nawet na mnie robi wrażenie – stwierdził mój głęboko niewierzący kolega. Na wschód od zachodu Do monastyru nie można wejść ot tak sobie, ale też nie jest on zamknięty na głucho przed resztą świata. Niektórych przyciąga tu czysto turystyczna ciekawość, inni przychodzą do mnichów po wsparcie, poradę. Zwiedzanie kompleksu z przewodnikiem, czyli z jednym z braci, jest podróżą do innego świata. Największe wrażenie robi obronna cerkiew Zwiastowania. Takie świątynie – twierdze w stylu gotycko-bizantyjskim – powstawały kiedyś na pograniczu chrześcijańskiego Wschodu i Zachodu. Z zewnątrz są więc surowe mury i wieże z otworami strzelniczymi, w środku zaś ikony, ornamenty i wspaniałe bizantyjskie freski na ścianach i sklepieniach. Zobaczymy tu sceny z Apokalipsy. A postaci świętych i aniołów przemawiają wszystkie naraz w swoim własnym języku, przenosząc nas na całkiem inną orbitę. Cerkiew Zwiastowania wygląda tak, jakby stała tu od początku istnienia klasztoru. W rzeczywistości jest rekonstrukcją poprzedniczki, którą w 1944 r. wysadzili w powietrze wycofujący się Niemcy. W ponad 500-letniej historii monastyru było to najbardziej tragiczne wydarzenie. Dzieje tego miejsca są zresztą bardzo burzliwe. Klasztor rozkwitał i tracił na znaczeniu, budynki i majątek przechodziły z rąk do rąk, służyły celom religijnym i świeckim. Decydującym momentem dla tego, jak dziś wygląda i funkcjonuje, był zwrot w 1996 r. budynków monastyrskich prawosławnym mnichom. Monastyrskie genius loci Teraz mnisi zajmują tylko część budynków. W innych rozlokowały się instytucje świeckie, nawiązujące jednak do charakteru tego miejsca. Jest więc Muzeum Ikon, którego zbiory należą do największych w Polsce i w którym są eksponowane fragmenty fresków ocalałych ze zburzonej cerkwi Zwiastowania. Jest Muzeum Sztuki Drukarskiej i Papiernictwa, co również nawiązuje do dawnych tradycji supraskiego monastyru. Jego biblioteka i drukarnia były znane w całej Europie, zbiory zawierały wiele cennych rękopisów. W tym słynny Kodeks supraski (łac. Codex Suprasliensis) z początku XI w. Czyli spisany na pergaminie zbiór żywotów świętych i nauk Ojców Kościoła w języku staro-cerkiewno-słowiańskim. Działa tu także restauracja o zaskakującej nazwie Duchowe Łąki. Pomysłodawczyni lokalu zależało na tym, żeby wpasować się w kulturę prawosławia – mimo że restauracja mieści się w świeckiej części zabudowań, to jednak nie da się nie poczuć tu klasztornego ducha. Serwuje więc dania z mnóstwem jadalnych kwiatów – aż się w oczach mieni od kolorów! Czy to się komuś podoba, czy nie, to już kwestia gustu, ale jest szansa, by poczuć niebo w gębie. Supraśl – informacje praktyczne Dojazd Do Supraśla z dworca autobusowego w Białymstoku jeździ miejski autobus nr 500. Bilet normalny: 6 zł, około pół godziny jazdy. Nocleg Dworek Mieldziczówka, ul. Źródlana 24. Kuligi i przejazdy bryczką; od 80 zł za noc. Zwiedzanie Monastyr odwiedzać można o pełnych godzinach; wykupuje się cegiełkę (co łaska). Źródło: National Geographic Traveler Polska Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Skit w Odrynkach to jedyna prawosławna pustelnia w Polsce. Przypomina twierdzę otoczoną fosą
Skit w Odrynkach nieprzypadkowo zyskał miano cudu Polski. Ta wyjątkowa w skali kraju pustelnia zachwyca nie tylko duchową atmosferą, ale także malowniczym położeniem.
W tym artykule: Skit w Odrynkach, czyli jedyna w Polsce prawosławna pustelnia Forteca otoczona wodą Prawosławny skit w Odrynkach – informacje praktyczne Skit w Odrynkach wśród Cudów Polski 2024 W morzu trzcin i szuwarów błyszczą w słońcu cerkiewne kopuły. Wyglądają jak miraż i można by przysiąc, że są złudzeniem, gdyby nie prowadząca w ich stronę drewniana kładka. Ale i ona ma w sobie coś surrealistycznego. Może dlatego, że towarzyszy jej szereg latarni? Skoro ktoś potrzebuje światła na bagnach, musi tam być jakaś cywilizacja. I rzeczywiście jest. Po kilkuset metrach pojawiają się brama i tablica: Skit św. św. Antoniego i Teodozjusza Kijowsko-Pieczerskich w Odrynkach. Skit, czyli prawosławna pustelnia. Jedyne takie miejsce w Polsce. Skit w Odrynkach, czyli jedyna w Polsce prawosławna pustelnia Kładka prowadzi do suchego wywyższenia gruntu pośrodku rozlewisk Narwi. Jest niczym pomost między sacrum a profanum. Za bramą wśród drzew stoją monasterskie zabudowania: kapliczki, cerkwie, cele mnichów, pomieszczenia gospodarcze. Wszystkie rozmiarami dopasowane do skromnej przestrzeni – inaczej jakżeby mogła tyle pomieścić taka mała wyspa! Jeśli trafi się na moment, kiedy nie ma żadnych zwiedzających, czyli zwykle jesienią i zimą, można odnieść wrażenie, że miejsce jest bezludne. Cisza i spokój, prawdziwa pustelnia. Stoją jednak zaparkowane samochody monasterskie, podchodzi przyjazny pies, a po chwili pojawia się także któryś z mnichów. Braci jest trzech, dzielą między siebie obowiązki i trudy życia w tak szczególnym miejscu. Oprowadzają też turystów. Skit został powołany stosunkowo niedawno, bo w 2009 r., ale pierwsze zabudowania – kapliczka św. Antoniego i kapliczka ze źródłem wody – stanęły trochę wcześniej. Inicjatorem był nieżyjący już ojciec Gabriel; jego grób znajduje się zresztą na terenie pustelni. Dlaczego właśnie to miejsce zostało wybrane na skit, skoro w bagiennej dolinie Narwi takich wysepek jest sporo? W pobliskiej wsi Odrynki istniał klasztor, założony prawdopodobnie na początku XVII w. Niewykluczone, że kontynuował on jeszcze wcześniejsze tradycje monastyczne. W tej okolicy przypuszczalnie już wtedy działały pustelnie, stąd pomysł utworzenia tu współczesnego skitu wydawał się uzasadniony. Jego patronami zostali św. Antoni i św. Teodozjusz Kijowsko-Pieczerscy – fundatorzy słynnej Ławry Peczerskiej w Kijowie. Pod ich wezwaniem jest jedna z cerkwi na terenie skitu. Malutka, zbudowana z bali, wygląda, jakby stała tu od wieków, a przecież jest zupełnie nowa. To jej kopuły błyszczą wśród bagien. Była jednak zbyt mała, dlatego postawiono jeszcze jedną – pw. Opieki Matki Bożej. Forteca otoczona wodą Najwięcej turystów jest latem. Przychodzą kładką albo przyjeżdżają autami aż pod bramę skitu, korzystając z drogi usypanej od strony wsi Odrynki. Mnisi bardzo jej potrzebowali, wcześniej jedynym łącznikiem z wioską była kładka. Swój samochód musieli zostawiać na skraju bagna, pakować wszystko na taczkę i przewozić 800-metrowej długości pomostem. Taki kurs w obie strony to naprawdę nie były żarty. Droga ułatwia im teraz funkcjonowanie, chyba że zaleją ją wody Narwi, co zdarza się wiosną i jesienią. Skit jest wtedy niczym forteca otoczona wodą Pustelnia we współczesnych czasach brzmi trochę jak oksymoron. Czy jest wystarczająco przestrzeni dla jej istnienia w tym świecie gęsto zaludnionym, rozpędzonym, głośnym? Mnisi znaleźli odosobnienie w rozległej bagiennej dolinie Narwi. Wokół nie ma szczególnych atrakcji turystycznych, chyba że ukryte w lasach stare groby, cmentarze, krzyże powstańców. Ale odległość do profanum i tak wydaje się zmniejszać. W czasie wakacji zza rzeki niosą się dźwięki imprez letników. Dojazd staje się coraz łatwiejszy. Dziurawą nawierzchnię zastąpił gładki asfalt i aż korci, żeby dodać gazu. Ale uwaga na łosie, zimową porą lubią rosnące w okolicy sosnowe lasy. Samochód warto jednak zostawić we wsi Odrynki. I udać się do skitu na piechotę. Te kilkaset metrów kładki pozwala poczuć, że zmierza się do miejsca trochę jak nie z tego świata. Prawosławny skit w Odrynkach – informacje praktyczne Dojazd Najwygodniej dojechać autem od strony miejscowości Narew. Na skraju wsi Odrynki jest parking, skąd trzeba przejść kawałek do kładki. Nocleg Najlepiej szukać go w okolicy w prywatnych kwaterach. Zwiedzanie Skit jest otwarty dla zwiedzających przez cały rok, w godz. 9–17, latem dłużej. Warto pamiętać, że 15 września to dzień pamięci patronów skitu – może być wtedy dużo ludzi. Skit w Odrynkach wśród Cudów Polski 2024 Przypomnijmy, że Skit w Odrynkach został nagrodzony tytułem „Cudu Polski 2024”w plebiscycie magazynu National Geographic Traveler. Łącznie o miano „nowego cudu” walczyły trzy miejsca z woj. podlaskiego. Wśród nominowanych – oprócz jedynej w kraju prawosławnej pustelni – znalazło się także Miejsce Mocy w Puszczy Białowieskiej oraz Jezioro Płaskie. Pełna lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024: Dolnośląskie – Twierdza Srebrna Góra; Kujawsko-Pomorskie – Pałace w Ostromecku; Lubelskie – Chełmskie Podziemia Kredowe; Lubuskie – Park Dworski w Iłowej; Łódzkie – Centralne Muzeum Włókiennictwa z Łódzkim Parkiem Kultury Miejskiej; Małopolskie – Zamek w Muszynie; Mazowieckie – Wzgórze Tumskie w Płocku; Opolskie – Fabryka Robotów w Mosznej; Podkarpackie – Zamek w Łańcucie; Podlaskie – Prawosławny skit w Odrynkach; Pomorskie – Bory Tucholskie; Śląskie – Bielsko-Biała; Świętokrzyskie – Muzeum Archeologiczne w Wiślicy; Warmińsko-Mazurskie – Lidzbark Warmiński; Wielkopolskie – Pyzdry; Zachodniopomorskie – Darłowo. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Góry w Rumunii – Przewodnik po najpiękniejszych szlakach i atrakcjach
Rumunia to kraj, który zaskakuje różnorodnością krajobrazów i bogactwem kultury. Od majestatycznych Karpat po historyczne zabytki Bukowiny, każdy znajdzie tu coś dla siebie. W tym artykule przyjrzymy się najbardziej malowniczym górom Rumunii, jak Góry Rodniańskie i Marmarosz, oraz odkryjemy unikalne atrakcje, które czekają na turystów w tych regionach.
W tym artykule: Góry w Rumunii – Królestwo Karpat Zabytki i Kultura Bukowiny Praktyczne Porady dla Turystów Podsumowanie – Dlaczego warto odwiedzić góry w Rumunii? Rumunia to kraj, w którym majestatyczne góry spotykają się z bogatą kulturą i historią. W sercu Karpat skrywają się malownicze szlaki i wyjątkowe zabytki, które zachwycają każdego, kto odważy się odkryć ich piękno. W tym artykule zabierzemy cię w podróż po najpiękniejszych zakątkach gór Rumunii, od dzikich i tajemniczych Gór Rodniańskich po historyczne skarby Bukowiny. Góry w Rumunii – Królestwo Karpat Góry Rodniańskie – Najwyższe szczyty i wyjątkowe szlaki Góry Rodniańskie to jeden z najpiękniejszych regionów górskich w Rumunii, który zachwyca nie tylko wysokością swoich szczytów, ale także dziką, nieujarzmioną naturą. Najwyższym szczytem tego pasma jest Pietrosul, wznoszący się na wysokość 2303 m n.p.m. To tak, jakby Rysy, najwyższy szczyt Polski, postawić w okolicach Zakopanego – robi wrażenie, prawda? Pietrosul przyciąga turystów, mimo że droga na szczyt bywa wymagająca i, jak zauważyli podróżnicy, nie zawsze oferuje spektakularne widoki. Szlak na Pietrosul to prawdziwe wyzwanie – od niższych partii, które prowadzą przez gęste lasy, aż po wyższe, gdzie często toniesz w chmurach. Jednak Góry Rodniańskie oferują o wiele więcej – przepiękne widoki, które zapierają dech w piersiach, rozległe łąki i niemal całkowity brak cywilizacji. Idealne miejsce na ucieczkę od zgiełku miasta. Marmarosz – Dzikość i piękno natury Marmarosz to kraina, która charakteryzuje się surowym pięknem i dziką przyrodą. To tu, w Górach Marmaroskich, możesz poczuć się jak w Bieszczadach, ale na wyższym poziomie – zarówno dosłownie, jak i w przenośni. Region ten, oddzielony od Gór Rodniańskich Przełęczą Prislop, jest idealnym miejscem dla osób, które pragną eksplorować mniej uczęszczane szlaki. Plantacje herbaty i malownicze Góry Kaçkar. Oto zielona oaza Turcji W pełnej życia tureckiej prowincji Rize wzgórza pokrywają plantacje herbaty. Życie płynie w rytmie „Sıkıntı yok”, czyli „Nie ma problemu". To właśnie w północno-wschodniej częś... Przełęcz Prislop to ważne miejsce, nie tylko z geograficznego, ale i historycznego punktu widzenia. Oddziela ona Marmarosz od Bukowiny i stanowi doskonały punkt wyjścia do wędrówek po górach. W pobliżu znajduje się cmentarz żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej, gdzie spoczywają także Polacy, walczący w szeregach II Brygady Legionów Polskich. Przełęcz Prislop – Wrota do Karpat Marmaroskich Przełęcz Prislop, na wysokości 1416 m n.p.m., to miejsce, które łączy Marmarosz z Bukowiną. Jest to również popularny punkt wyjściowy dla tych, którzy chcą zdobyć najwyższe szczyty Karpat Marmaroskich. Warto rozważyć biwak w tej okolicy, zwłaszcza że pracownicy parku narodowego wyznaczyli tu kilka miejsc do rozbicia namiotu. Otoczone górami, te miejsca biwakowe oferują wspaniałe widoki i spokój, który trudno znaleźć w innych, bardziej turystycznych częściach Europy. Zabytki i Kultura Bukowiny Wesoły cmentarz w Săpânța – Miejsce, gdzie tradycja spotyka sztukę W Bukowinie, jednym z najbardziej fascynujących miejsc jest Wesoły Cmentarz w Săpânța. To unikalne miejsce, które wyróżnia się na tle innych cmentarzy swoją kolorystyką i specyficzną atmosferą. Niebieskie nagrobki ozdobione są scenami z życia zmarłych oraz zabawnymi, czasem ironicznymi epitafiami. Mimo, że miejsce to stało się popularną atrakcją turystyczną, nadal pełni funkcję cmentarza, a świeże groby przypominają o jego pierwotnym przeznaczeniu. Monastyr Moldovita – Perła Bukowiny na liście UNESCO Monastyr Moldovita, wpisany na listę UNESCO, to kolejna atrakcja Bukowiny, której nie można pominąć. Świątynia pochodzi z XVI wieku i jest ozdobiona malowidłami zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz. Każdy detal jest tu starannie wykonany, co sprawia, że monastyr zachwyca swoją wyjątkowością. To jedno z miejsc, które najlepiej oddaje ducha rumuńskiej Bukowiny – regionu pełnego historii i tradycji. Praktyczne Porady dla Turystów Najlepsze czas na wędrówki po Rumunii Góry Rumunii są dostępne przez większą część roku, jednak najlepszy czas na wędrówki to późna wiosna oraz wczesna jesień. Wiosną przyroda budzi się do życia, a pogoda jest łaskawa, co pozwala cieszyć się wędrówkami bez zbytniego upału. Jesienią zaś, kolory gór są najpiękniejsze, a temperatury wciąż sprzyjają długim spacerom. Co zabierać ze sobą na wyprawy górskie Planując wyprawy w góry Rumunii, warto dobrze się przygotować. Ze względu na dzikość i izolację wielu szlaków, należy zabrać ze sobą wszystko, co potrzebne do przetrwania w warunkach terenowych. Namiot, śpiwór, ciepłe ubrania, zapas jedzenia i wody, a także sprzęt do gotowania są absolutnie niezbędne. Warto także mieć przy sobie mapę, gdyż nie wszystkie szlaki są dobrze oznaczone, a pogoda w górach potrafi zmienić się w mgnieniu oka. Podsumowanie – Dlaczego warto odwiedzić góry w Rumunii? Góry w Rumunii to idealne miejsce dla miłośników dzikiej przyrody i zapierających dech w piersiach krajobrazów. Od majestatycznych Gór Rodniańskich, przez dzikie i piękne Marmarosz, po historyczne zabytki Bukowiny – każdy znajdzie tu coś dla siebie. Dzięki różnorodności szlaków, zarówno początkujący, jak i zaawansowani turyści będą mogli cieszyć się wędrówkami wśród nieskażonej natury. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Niektóre pająki polują zespołowo, a czapla używa parasola. Oto nietypowe strategie łowieckie zwierząt
Napełnić żołądek, oto jest zadanie. Jakim sposobem? Strategie łowieckie są wyspecjalizowane, możliwych metod mnóstwo. Niektóre są całkiem wyrafinowane.
W tym artykule: Strategie łowieckie – oczekiwanie Aktywne zdobywanie pokarmu Zastawianie pułapek Echolokacja Polowanie z narzędziami Drapieżnicy – aktywni myśliwi Widział kto kiedyś brzytwodzioba? Można uwierzyć, że natura pomyliła się i przez przypadek przyprawiła mu asymetryczny dziób. Dolna szczęka jest dużo dłuższa od górnej, jakby wzięta od innego ptaka. Kiedy poluje, szybko leci z otwartym dziobem tuż nad powierzchnią wody z zanurzoną w niej żuchwą, tnąc taflę niczym brzytwa. Gdy natrafi na jakąś rybę – a zdarza się to zdecydowanie częściej niż trafienie w totolotka – natychmiast zamyka dziób na zdobyczy. Spośród trzech gatunków brzytwodziobów na szczególną uwagę zasługuje amerykański. Jego źrenice mają, niespotykaną u ptaków, zdolność zwężania się do wąskich pionowych szpar, co chroni oczy przed ostrymi refleksami słońca odbitymi od powierzchni wody. Na mnie wrażenie robią też strategie łowieckie pluszcza, pękatego czekoladowego ptaka z białym śliniakiem i krótkim, lekko zadartym ogonem. Łatwo go zobaczyć w górach, w kamienistych potokach i strumieniach, które są jego terenami łowieckimi. Ten ptak potrafi nurkować i – uwaga – płynie pod wodą, używając skrzydeł, albo idzie po dnie, szukając owadów i polując na drobne bezkręgowce oraz ich larwy. A przecież nie jest to gatunek typowo wodny, jak na przykład perkozy czy kaczki. Średniowieczne manuskrypty zdradzają sekretny sposób polowania wielorybów Wieloryby wabią ryby do paszczy udając, że to bezpieczne miejsce. Sposób polowania wielorybów obserwowano już tysiące lat temu. Naukowcy przekonali się o tym, studiując średniowieczne man... Strategie łowieckie – oczekiwanie Najprostszą strategią łowiecką jest oczywiście oczekiwanie. Nie wymaga wysiłku, jedynie cierpliwości (oceniając z ludzkiego punktu widzenia), bystrych oczu i refleksu. Co jakiś czas coś wpada do dzioba lub do jamy gębowej, w zależności od tego, do jakiej grupy zwierząt należy łowca. Zimorodek wypatruje zdobyczy w przejrzystej wodzie, siedząc na gałązce zwieszonej nad rzeką czy jeziorem. Kameleon czeka, aż w zasięgu jego długiego, lepkiego języka usiądzie jakiś owad. Szczupak czai się wśród roślin wodnych na przepływającą w pobliżu rybę. Przy tej strategii istotne jest tkwienie w bezruchu i ukrycie się przed wzrokiem potencjalnej ofiary – choćby poprzez wtopienie się w tło dzięki maskującym barwom. Aktywne zdobywanie pokarmu Co zrobić, żeby zwiększyć swój sukces łowiecki? Zamiast na posiłek biernie czekać, można go poszukać. Taką strategię stosuje wiele zwierząt, w tym ssaki wszystkożerne. Lis myszkuje w trawach i zaroślach, licząc na schwytanie gryzonia, żaby albo osłabionego ptaka. Dziki buchtują ściółkę, wyjadając pędraki i korzonki, a jeśli przy okazji trafią na jakieś gniazdo, zjedzą zarówno jaja, jak i pisklęta. Mnóstwo ptaków przegląda załamania kory, gałązek i liści, gdzie ukrywają się owady i ich larwy. To podstawa diety wielu gatunków, między innymi dzięciołów, sikor, pełzaczy. Zastawianie pułapek Innym sposobem na poprawienie wyników łowów jest zastawienie pułapki. Bo skoro i tak się czeka na ofiarę, to dlaczego nie zwiększyć swoich szans? Najlepszym przykładem są tu, rzecz jasna, pająki. Zazwyczaj należą do samotników i nie tolerują innych przedstawicieli gatunku w swoim pobliżu. Jednak wiele gatunków żyjących w tropikach to tzw. pająki socjalne – niewielkich rozmiarów, które wspólnie rozpinają jedną dużą sieć. Dzięki niej mogą schwytać więcej stworzeń i znacznie większych – nawet ptaków czy nietoperzy – niż gdyby działały w pojedynkę. W strefie umiarkowanej zdolnym tkaczem jest tygrzyk paskowany. Jego pajęczynę rozwieszoną w wysokich trawach zdobi finezyjny wzorek w kształcie zygzaka. Służy on wzmacnianiu sieci – tygrzyki żywią się bowiem dużymi owadami takimi jak koniki polne i ważki. Pułapki zastawiają też larwy mrówkolwów. Kopią „wilcze doły” w suchym piasku, najchętniej w wygrzanych słońcem sosnowych lasach. Kiedy mrówka zapuści się niechcący do takiego dołka, ukryty na jego dnie mrówkolew strzela w nią ziarenkami piasku, żeby utrudnić ucieczkę, i strąca na dół. Można wręcz powiedzieć, że to polowanie z użyciem amunicji! Echolokacja Wylatują bezszelestnie o zmierzchu, patrolując otwartą przestrzeń. Chętnie sprawdzają okolice latarni – ich światło wabi mnóstwo owadów, w tym ćmy. Nietoperze namierzają je za pomocą ultradźwięków; to także dzięki nim sprawnie poruszają się w ciemności, omijając przeszkody terenowe. Nie możemy ich usłyszeć, bo zakres ludzkiego ucha mieści się między 16 a 20 000 Hz, zaś nietoperze nadają na częstotliwości od 20 000 do 80 000 Hz, a niektóre nawet jeszcze wyższej. Zjawisko echolokacji do polowania, ale też do porozumiewania się i orientowania w przestrzeni, stosują także walenie. Polowanie z narzędziami Kto powiedział, że używanie narzędzi jest wyłącznie domeną ludzi? Niektóre zwierzęta również je stosują. Sławna badaczka małp naczelnych, Brytyjka Jane Goodall zaobserwowała, jak szympansy sprytnie łowią termity. Wkładają do korytarzy termitier źdźbło. Rozdrażnione owady chwytają takiego intruza, małpa wyciąga trawkę i oblizuje zdobycz. Wśród ptaków wielką zręcznością charakteryzuje się kłowacz kaktusowy, żyjący na wyspach Galapagos i zaliczany do tzw. zięb Darwina. Używa gałązek, patyczków i kolców kaktusów do wydłubywania z drewna larw owadów. Umie przy tym odpowiednio skrócić narzędzie, aby dostosować je do swoich potrzeb, i zdarza się, że wykorzystuje je ponownie. Polowanie z parasolem to specjalność czapli czarnej żyjącej we wschodniej Afryce i na Madagaskarze. Ten ptak wykorzystuje w tym celu własne skrzydła. Brodzi w płytkiej wodzie i co kilka kroków układa je nad głową na kształt parasola. Drobne rybki zwabione cieniem nieświadomie podpływają prosto pod dziób czapli. Widok jednocześnie kilku czy kilkunastu „czarnych parasoli” na zbiorniku wodnym nie jest rzadkością. Drapieżnicy – aktywni myśliwi Wytropić zwierzynę, podejść, a następnie zaatakować – oto kwintesencja polowania i najbardziej zaawansowana strategia łowiecka. Stosują ją między innymi kotowate, wilki, ptaki drapieżne. Pogoń na długim dystansie jest mało opłacalna, stąd wcześniej zwierzęta podkradają się możliwie najbliżej potencjalnej ofiary i dopiero atakują. Stare lub chore osobniki w takiej sytuacji nie mają szans. Taka jest zresztą rola wielkich drapieżników – prowadzenie naturalnej selekcji. Rekordzistami wśród myśliwych są dwa gatunki. Gepard, najszybszy sprinter wśród stworzeń lądowych, podczas ścigania antylop osiąga prędkość około 110 km na godz. W tym szalonym pędzie utrzymanie równowagi ułatwiają mu długi ogon oraz pazury – jako jedyny kot na świecie nie może ich chować. Najszybszym obecnie żyjącym zwierzęciem jest jednak sokół wędrowny. Pikuje na ofiarę z prędkością dochodzącą do 320 km na godz. To się nazywa spaść jak grom z jasnego nieba! W wielu przypadkach strategie łowieckie sąkombinacją kilku metod. Są szperacze i zastawiacze pułapek, oczekiwacze i oszuści, złodzieje, myśliwi i kombinatorzy. Ale tak naprawdę każda strategia jest dobra, jeśli tylko okaże się skuteczna.
Puszcza Białowieska. Skarb polskiej natury
Pobudza wyobraźnię turystów z Europy Zachodniej. Tam pierwotne lasy zostały setki lat temu wycięte i zmienione w pola uprawne. Puszcza Białowieska to dom dla dziesiątek tysięcy gatunków roślin i zwierząt.
W tym artykule: Ile jest żubrów w Polsce? Gdzie żyją żubry w Polsce? Nowy dom dla żubra Gdzie jest Puszcza Białowieska? Była łowiskiem książąt litewskich i polskich królów, a po rozbiorach – rosyjskich carów. Miała więc specjalny status, który zakazywał ludności wycinania drzew, osiedlania się i polowania. Dzięki temu najdłużej w całej Europie przetrwał w niej w stanie dzikim największy europejski ssak – żubr. Najlepiej zachowany fragment puszczy chroni dziś Białowieski Park Narodowy. Tu każdy może zobaczyć, jak wyglądały kiedyś naturalne lasy niżu europejskiego. Zwłaszcza wizyta w obszarze ochrony ścisłej daje obraz pierwotnego środowiska, nietkniętego przez człowieka. Drzewa dożywają tu swego maksymalnego wieku, a przewrócone przez wiatr lub ze starości dają życie innym organizmom oraz nowemu pokoleniu drzew. W strefie ściśle chronionej pracownicy parku nie ingerują w nic, poza uprzątaniem trasy turystycznej, jeśli spadło na nią drzewo. Tu las rządzi się sam. Dla naukowców jest to teren niezwykle atrakcyjny do badań, mogą tu bowiem śledzić przebieg różnych naturalnych procesów. Ile jest żubrów w Polsce? Każdy, kto przyjeżdża do Białowieży, chce zobaczyć żubry. I to nie w zagrodzie, tylko żyjące na wolności. Szanse są spore, ponieważ białowieska populacja liczy dziś blisko 750 sztuk. Krowy i cielęta trzymają się w stadach, młode byki tworzą grupy kawalerskie, a dorosłe samce zwykle chadzają samotnie. Żubry chętnie wychodzą o brzasku na śródleśne polany, gdzie pasą się na trawie. Później chowają się w lesie, żeby w spokoju przeżuwać. To, że można je dziś oglądać w ich naturalnym środowisku, jest cudem, który zdarzył się dzięki zaangażowaniu polskich i zagranicznych naukowców. Po I wojnie światowej los tego gatunku zawisł na włosku – w puszczy został zabity ostatni żubr, pozostały jedynie te trzymane w ogrodach zoologicznych. Policzono je starannie – wyszło zaledwie 54 na całym świecie, przy czym niektóre były mieszańcami żubra i bizona. Następnie wybrano osobniki czystej krwi, które dawały nadzieję na pomyślność hodowli. Niewiele brakowało, by żubr podzielił los tura. Restytucja, czyli przywrócenie gatunku do jego naturalnego środowiska, była prowadzona na terenie Puszczy Białowieskiej, stąd żubr jest dziś mocnym i rozpoznawanym na całym świecie symbolem tego miejsca. Żubra udało się uratować od wyginięcia, ale ciągle należy do gatunków zagrożonych. Mimo że na świecie mamy teraz ponad 5 tys. zwierząt, populacje żyjące na wolności występują na niewielkim obszarze, ponadto są od siebie odizolowane – nie ma między nimi wymiany genów. Przepływ genów jest niezmiernie potrzebny, ponieważ wszystkie żubry pochodzą od zaledwie 12 osobników. Ponadto zbyt małe rozproszenie zwierząt, zwłaszcza zimą, gdy skupiają się w miejscach dokarmiania, sprawia, że łatwiej zarażają się od siebie chorobami i pasożytami. Gdzie żyją żubry w Polsce? Na północnym wschodzie naszego kraju żubry na wolności żyją w pięciu Puszczach: Białowieskiej, Knyszyńskiej, Boreckiej, Romnickiej, Augustowskiej. Potencjał tego regionu jest jednak większy, co znajduje potwierdzenie w wielu projektach wspierających populacje żubrów. Ich celem jest rozszerzenie zasięgu występowania żubra w tej części kraju i zapewnienie mu właściwych warunków do życia. W ramach niektórych projektów są prowadzone prace nad ostoją dla tych zwierząt w Puszczy Augustowskiej. Sprowadzono również żubry do Puszczy Rominckiej. Wbrew pozorom przeniesienie żubrów w inne miejsce nie jest wcale prostą sprawą. Nie chodzi tylko o koszty schwytania, transportu i opieki weterynaryjnej, ale także o konsekwencje pojawienia się tak dużych ssaków w nowym terenie. Nie można ich tak po prostu wpuścić do lasu. Trzeba mieć pewność, że żubry znajdą tam odpowiednie miejsca do odpoczynku, żerowania i wystarczająco dużo wodopojów. W przeciwnym razie będą znacznie częściej wychodzić na tereny rolnicze i wyrządzać szkody na przykład w uprawach rzepaku. Rolnicy, odwrotnie niż turyści, niekoniecznie chcą oglądać żubry na swoich łąkach i polach. Nowy dom dla żubra Z myślą o stadzie w Puszczy Augustowskiej poprawiono warunki życia żubrów, między innymi zrekultywowano istniejące łąki i poletka, aby polepszyć ich jakość, utworzono oczka wodne, ale też przeprowadzono wiele spotkań z miejscową ludnością, by przybliżyć im temat przyszłej ostoi żubrów. Kluczowa jest tak zwana zagroda adaptacyjna – zwierzęta przywiezione z Puszczy Białowieskiej (gdzie populacja jest bardzo liczna) mają oswajać z nowym miejscem, zanim zostaną wypuszczone na wolność. Pierwsze żubry trafiły do Puszczy Augustowskiej w 2018 roku, a w Puszczy Romnickiej od 2021 roku. Tak właśnie zrobiono w Puszczy Knyszyńskiej, w Nadleśnictwie Żednia. Wiosną 2016 r. wypuszczono z zagrody osiem żubrów, by utworzyły nowe stado. W zachodniej części puszczy żyje już populacja licząca ponad setkę osobników, chodzi jednak o to, żeby zwierzęta rozproszyć, by bardziej równomiernie użytkowały środowisko. Część wypuszczanych żubrów ma na szyjach obroże telemetryczne, dzięki którym poprzez satelitę można śledzić trasę ich wędrówek. Telemetria jest prowadzona także w Puszczy Białowieskiej i Puszczy Boreckiej. Poza masą informacji przydatnych do zarządzania populacjami daje ona podpowiedź, gdzie warto na przykład wybudować ogrodzenie, żeby żubry nie wchodziły w szkodę, a w którym miejscu paśnik, by z niego korzystały. Gdzie jest Puszcza Białowieska? Puszcza Białowieska do II wojny światowej w całości leżała na terenie Polski. Później przedzieliła ją granica z Białorusią – najpierw państwowa, a następnie także Unii Europejskiej i Strefy Schengen. W latach 80. przy pasie granicznym strona białoruska wzniosła ogrodzenie z drutu, co uniemożliwia wędrówkę dużym zwierzętom, między innymi żubrom. Na Białorusi znajduje się większa część puszczy – trzy piąte jej całkowitej powierzchni. Cała Puszcza Białowieska jest objęta parkiem narodowym. Cenny przyrodniczo obiekt, wpisany na listę UNESCO, ma oddzielne systemy zarządzania i gospodarowania po obu stronach granicy. Współpraca pomiędzy parkami narodowymi istnieje jedynie na bardzo podstawowym poziomie. Pytanie, czy Polacy i Białorusini postrzegają puszczę jako wspólne dziedzictwo? Czy jest ona międzynarodowym dobrem publicznym i jak to sprawdzić empirycznie? Takie badania, od strony ekonomicznej, zostały przeprowadzone w ramach projektu „Wartość Transgranicznych Obszarów Chronionych Położonych na Obrzeżach Unii Europejskiej". W uproszczeniu – w obu krajach reprezentacyjnym grupom osób zadano pytania ankietowe o chęć ochrony puszczy oraz o gotowość do płacenia na ten cel, zarówno „po swojej stronie", jak i po stronie sąsiada. Wyniki jasno wskazują, że Polacy i Białorusini uważają puszczę za swoje dobro narodowe, nie jest ona jednak międzynarodowym dobrem publicznym. Granica dzieląca puszczę okazuje się bardzo wyraźna, istnieje nie tylko fizycznie, ale także w ludzkich głowach. Im lepiej ludzie będą poznawać drugą stronę, tym większa może być świadomość wspólnego dobra i potrzeby współpracy.
Poznaj jedną z najstarszych technik zdobienia tkanin. Co to jest batik i jak się go robi?
Wystarczy prosty wzór, czasem wręcz banalny, np. kwiaty, liście czy motyle, i jedno-dwa farbowania, żeby powstał obrazek, którego nie powstydzimy się dać w prezencie lub powiesić na ścianie. Taka właśnie jest technika batik, o której więcej w dalszej części artykułu.
W tym artykule: Jak zrobić batik? Od czego zacząć batik? Tjanting – do czego służy? Warsztaty z batiku Jak zrobić batik? Batik to popularna w Azji (głównie Indonezja i Malezja) technika barwienia tkanin przy użyciu wosku. Polega ona na pokryciu gorącym woskiem tych części materiału, które po późniejszym zanurzeniu w barwniku pozostaną niezabarwione. Po wysuszeniu można powtórzy czynność kilkukrotnie. Technika batiku nie wymaga żadnych skomplikowanych narzędzi ani surowców – potrzebne są wosk (pszczeli i parafina), płótno (największym uznaniem cieszą się stare prześcieradła), barwniki, trochę pędzli i, oczywiście, dużo cierpliwości. Ciekawe jest to, że nie da się zrobić dwóch identycznych prac, nawet jeżeli będą wykonywane równocześnie. Wosk ma zawsze trochę inną temperaturę (co sprawia, że inaczej wsiąka w płótno), barwniki nieco inne stężenie i odcień, płótno schnie po ufarbowaniu z różną szybkością. Jednak to krakelura, czyli kolorowe „żyłki” powstające wskutek wnikania barwnika w spękania w wosku, jest tym, po czym rozpoznaje się batik. Starożytne Chiny – kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? Starożytne Chiny były miejscem, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych i najdłużej istniejących cywilizacji. To właśnie dawnym mieszkańcom tego kraju zawdzięczamy wiele wynalazkó... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytne-chiny-kultura-sztuka-i-wynalazki-jak-wygladalo-zycie-w-starozytnych-chinach-fot-china-photos-getty-images-9fcbfd1.jpeg" width="938" height="626" alt="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" title="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" /> Dzięki niej każda praca jest niepowtarzalna. Mieszanie wosku pszczelego z parafiną nie jest przypadkowe. Naturalny wosk jest elastyczny, w odróżnieniu od parafiny – wówczas wosk kruszy się „w sam raz”, dając ładną krakelurę. Od czego zacząć batik? Na płótnie rysujemy wzór i nakładamy wosk na te miejsca, które mają pozostać białe. Później wkłada się płótno do barwnika, np. żółtego, i po wysuszeniu nanosi kolejną warstwę wosku – w tych miejscach, które chcemy, by pozostały żółte. Znowu farbujemy (np. na pomarańczowo), suszymy, woskujemy, wkładamy do kolejnego barwnika i... tak dalej, aż uzyskamy zamierzony efekt. Kiedy zanurzymy pędzel w płynnym wosku i naniesiemy go na płótno (pamiętając, że już nie da się go zdrapać), powinniśmy przypomnieć sobie podstawy plastyki, czyli łączenie kolorów. Żółty z niebieskim daje zielony, niebieski z czerwonym – fioletowy, czerwony z zielonym – brązowy. Jak powstaje ceramika? Nie święci garnki lepią Sztuka ceramiki, nawet uprawiana na poziomie amatorskim, wymaga od adepta olbrzymiej pokory i cierpliwości. Jak powstaje ceramika – o tym piszemy poniżej. Na początku nie jest to proste, ale batik wybacza wiele błędów. Bo kto powiedział, że czerwone kameleony nie mogą mieszkać w fioletowym lesie? Taki obrazek niechcący zdarzyło mi się zrobić na początku mojej przygody z tą techniką. Dziś uważam go za całkiem interesujący. Farbowanie to moim zdaniem najciekawszy moment tworzenia batików. Kiedy płótno nasiąka barwnikiem, wyłania się zeń kolejna „warstwa” obrazu. Równie ciekawe, nawet dla osób unikających kontaktu z żelazkiem, jest prasowanie skończonej już pracy. Wtedy krakelura pojawia się w pełnej krasie, a kolory nabierają intensywności. Tjanting – do czego służy? Spragnieni nowych doświadczeń mogą się zmierzyć z przyrządem stosowanym powszechnie na indonezyjskiej wyspie Jawa, uważanej za kolebkę batiku. Tjanting jest umocowanym na trzonku metalowym pojemnikiem, do którego wlewa się płynny wosk. Wypływa on przez specjalny „dziobek”, co umożliwia rysowanie wąskich linii i drobnych wzorków. Malowanie za pomocą tego przyrządu przypomina ozdabiane wielkanocnych pisanek. Może to właśnie dlatego batik przypadł kiedyś do gustu polskim artystom? Szczególnie popularny był w Polsce w latach międzywojennych, o czym mało kto wie. Wykorzystywano go nawet do zdobienia mebli! Dziś znowu wraca do łask – warsztaty z jego tworzenia organizowane są w różnych ośrodkach kultury. Warsztaty z batiku Gdyby się bardzo uprzeć, pracownię batiku można sobie zorganizować w domu. Ryzykujemy jednak zawoskowanie całej kuchni i przefarbowanie łazienki, dlatego lepszym rozwiązaniem jest działka. Przy słonecznej pogodzie ufarbowane płótno wysycha błyskawicznie, co pozwala szybko nakładać kolejne warstwy wosku. Na wieczór można szykować żelazko i stertę gazet do uprasowania skończonej pracy. Ciekawiej niż samemu robi się batiki w grupie. Warsztaty dają możliwość podpatrzenia, jak bardzo różnie ludzie postrzegają świat, jak łączą kolory i motywy, gdzie szukają inspiracji. Poniżej podajemy kilka adresów, gdzie możemy rozpocząć przygodę z batikiem. „Sztukarnia” – ul. Odolańska 60, Warszawa Akademia „Łucznica” – Łucznica 10 (60 km od Warszawy) Stowarzyszenie Artystów Ceramików „Keramos” – ul. Krasińskiego 29, Warszawa Studio Ceramiki – ul. Toruńska 28, Bydgoszcz Akademia Van Gogh School – Aleja Juliusza Słowackiego 19/1, Kraków
8 najpiękniejszych jaskiń. Miejsca jak nie z tej Ziemi
Korytarze iskrzące się stalaktytami i stalagmitami prowadzą do podziemnej rzeki (jej lustro znajduje się 20 m poniżej wejścia do jaskini). Stąd łódź zabiera turystów na 45-minutową przejażdżkę po jej labiryntach.
Przerwany lot Amelii Earhart. Co się stało ze słynną pilotką?
Miała dwie pasje: latanie i walkę o równouprawnienie. Jako pierwsza kobieta na świecie otrzymała w 1932 r. zaszczytne lotnicze odznaczenie wojskowe. Powiedziała kiedyś, że gdyby miała umrzeć, to chciałaby zginąć w samolocie. Szybko. Wiele wskazuje na to, że stało się zgodnie z jej życzeniem.
Imię i nazwisko: Amelia Earhart Urodzona: 24 lipca 1897 r. Zaginiona: 2 lipca 1937 r. Nazywana przez najbliższych „Meeley” lub „Millie”, Amelia Earhart nie była w dzieciństwie słodką dziewczynką. Ubrana w krótkie spodenki właziła na drzewa i polowała ze strzelbą na szczury. Z wypraw w okolicach swego rodzinnego domu w Atchinson w stanie Kansas przynosiła owady i żaby. Spędzała też czas na zabawie z młodszą o dwa lata i posłuszną jej rozkazom siostrą Grace Muriel „Pidge”. Kiedy Amelia miała siedem lat, zainspirowana roller coasterem widzianym podczas wycieczki do St. Louis, namówiła wujka, by przy szopie na narzędzia zbudował rampę. Zjechała po niej w skrzynce udającej sanki – wyszła z tego z podartym ubraniem, rozciętą wargą i pełnym ekscytacji okrzykiem: – Och, Pidge, to przypomina latanie! Trzy lata po tym wydarzeniu po raz pierwszy zobaczyła samolot. Było to na targach stanowych w Des Moines, gdzie ojciec Amelii, nawiasem mówiąc alkoholik, próbował namówić córki na krótki lot. Amelia spojrzała na rozklekotaną maszynę, po czym zapytała, czy mogą wrócić z siostrą na karuzelę. Jednak to nie zaniedbany dwupłatowiec miał w niej obudzić pasję latania. Stało się to wiele lat później, podczas wizyty na targach lotniczych w Toronto, dokąd Amelia wybrała się z przyjaciółmi. Kiedy jeden z samolotów zapikował, dziewczyna poczuła, że coś w niej drgnęło. – Wtedy tego nie rozumiałam – mówiła później – ale wierzę, że mały czerwony samolot coś mi powiedział, kiedy przelatywał obok. To „coś” wyklarowało się w grudniu 1920 r., gdy wzniosła się kilkaset stóp nad lotniskiem w Long Beach, dokąd zabrał ją ojciec. Wiedziała, że musi latać. Już kilka dni później wzięła pierwszą lekcję. Zmieniła swój image – ścięła włosy na krótko, by wyglądać jak inne kobiety-piloci. Nie wróciła na drugi rok studiów medycznych na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku. Półtora roku później kupiła używany żółty dwupłatowiec „Kinner Airster”, który nazwała „Kanarkiem”. By zarobić na kosztowne hobby, imała się różnych zajęć – pracowała jako fotograf, kierowca ciężarówki wożącej żwir i stenograf w firmie telefonicznej. W październiku 1922 r. pobiła swój pierwszy lotniczy rekord – wzniosła się na 4300 m. Nie była jeszcze wtedy licencjonowanym pilotem – licencję Międzynarodowej Federacji Lotniczej otrzymała kilka miesięcy później, jako 16. kobieta na świecie. Po dwóch latach dała się namówić matce na powrót na studia. Sprzedała samolot, kupiła żółty kabriolet i pojechała na uniwersytet. Ale życie studenckie nie dawało jej swobody, do której się przyzwyczaiła. Przeprowadziła się do Bostonu, tam uczyła angielskiego, później znalazła zatrudnienie w domu pomocy społecznej i była przedstawicielem handlowym firmy Kinner. W lokalnej prasie pisała artykuły promujące latanie i znajdowała czas, aby zasiadać za sterami. Tę odważną i atrakcyjną kobietę zapamiętała pewna osoba, której telefon na zawsze odmienił życie Earhart. Kwiecień 1928 r. Któregoś popołudnia Amelia słyszy w słuchawce telefonu zaskakujące pytanie: Czy chce być pierwszą kobietą, która przeleci nad Atlantykiem? Najpierw myśli, że to żart, ale po wysłuchaniu kapitana Hiltona Raileya, pilota i publicysty, odpowiada krótko: – Tak! Poprzednia kandydatka do tego wyczynu, córka amerykańskiego przemysłowca, wycofała się, uznając go za zbyt ryzykowny, zaoferowała jednak sponsorowanie całego projektu. Zasugerowała też, by znaleźć „odpowiednią dziewczynę”: fotogeniczną, dobrze wykształconą i skromną. Earhart – jedna z niewielu kobiet-pilotów działających w regionie Bostonu, wydaje się spełniać te warunki: wysoka, szczupła, o chłopięcym wyglądzie, bezpretensjonalna i nikomu nieznana. Jest doskonałym żeńskim odpowiednikiem „Lucky Lindy’ego” – Charlesa Lindbergha, który rok wcześniej jako pierwszy człowiek w historii przeleciał samotnie nad Oceanem Atlantyckim. W specjalnej komisji, która ma za zadanie wybrać „Lady Lindy”, zasiada George P. Putnam. Ten nowojorski publicysta, w przyszłości mąż Amelii Earhart, wydał już książkę Lindbergha, teraz chce wypromować pierwszą kobietę, która przeleci nad oceanem. Uważa, że nie będzie to trudne, zważywszy na „lotniczą manię”, jaka opanowała amerykański naród. Earhart pomyślnie przechodzi rozmowę kwalifikacyjną – dostaje szansę pokonania Atlantyku w towarzystwie pilota i mechanika. 17 czerwca 1928 r. Samolot z trzema osobami na pokładzie startuje w Trepassey Harbor w Nowej Fundlandii. Wszystko przebiega zgodnie z planem i następnego dnia, po 20 godz. i 40 min lotu, trzysilnikowy „Friendship” ląduje w Burry Port na wybrzeżu Walii. Pod takim właśnie tytułem – 20 Hrs., 40 Min.: Our Flight in the Friendship – już pod koniec roku ukaże się pierwsza książka Earhart, będąca opisem wrażeń transatlantyckiego lotu. Mimo jej biernego udziału w tym wyczynie (– Byłam tylko bagażem, jak worek ziemniaków – powiedziała później) dziewczyna natychmiast staje się sławna. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych jest witana uroczystą paradą w Nowym Jorku i przyjęciem w Białym Domu. Amelia wykorzystuje sławę do walki o prawa kobiet. Wkrótce zostanie pierwszym prezesem organizacji The Ninety- Nines, zrzeszającej kobiety-pilotów. Kwestia równouprawnienia jest dla niej niezwykle ważna. Już w dzieciństwie zbierała wycinki z prasy mówiące o kobiecych sukcesach w typowo męskich (w tamtych czasach) dziedzinach: reżyserii, prawie, reklamie, zarządzaniu czy inżynierii mechanicznej. 1931 r. Amelia, która nigdy nie była zainteresowana zamążpójściem, staje na ślubnym kobiercu. Jej wybrankiem jest Putnam, który sześciokrotnie prosił ją o rękę. Małżeństwo z publicystą niesie oczywiste korzyści (mąż zadba o jej karierę), ale też wywołuje obawy. Tuż przed ślubem wysłała do niego list, w którym pisała o swej potrzebie wolności i prosiła, by pozwolił jej odejść, gdyby „nie znaleźli razem szczęścia”. Rok po ślubie Putnam publikuje jej drugą książkę, autobiograficzną The Fun of It, i zabiera małżonkę w męczące, wielomiesięczne tournée po Stanach, podczas którego Amelia opowiada o swoich doświadczeniach lotniczych. 20 maja 1932 r. Earhart staje przed wyzwaniem, do którego w tajemnicy przygotowywała się z pomocą męża. Poleci nad Atlantykiem, ale tym razem sama. Chce powtórzyć wyczyn Lindbergha i zamknąć usta tym, którzy kwestionują jej umiejętności pilota. Zamierza też udowodnić, że „kobiety są w stanie zrobić większość rzeczy, które robią mężczyźni”. – Po prostu nie myślę o katastrofach – mówi tuż przed startem. W ciągu pięciu lat, jakie minęły od dokonania Lindbergha, 20 osób, w tym trzy panie, zginęło podczas próby pokonania oceanu. Na pokład zabiera poranne wydanie lokalnej gazety. Kiedy wyląduje w Paryżu, nagłówek potwierdzi datę wylotu z Ameryki. Żywioły jakby sprzysięgły się przeciwko kobiecie siedzącej za sterami jednosilnikowego „Lockheed Vega 5B”. Wieje silny północny wiatr, skrzydła pokrywają się skorupą lodu. Uciekając przed burzą i piorunami, obniża pułap i widzi pod sobą fale Atlantyku. Część urządzeń pokładowych nie działa, nie może określić swego położenia. Już wie, że nie doleci do Paryża. Na szczęście o świcie widzi wybrzeże Irlandii; ląduje na pastwisku w pobliżu Derry. Sława Earhart staje się wręcz przytłaczająca. Dziewczyna jeździ po całej Europie, zbierając należne jej honory i nagrody. Swym wyczynem udowodniła, że już nie jest „Lady Lindy”, lecz samodzielnym pilotem. Nowy Jork wita ją uroczystą paradą. Amelia sugerowała wprawdzie, by pieniądze przeznaczone na tę efektowną imprezę przekazać na zasiłki dla bezrobotnych, ale Ameryka, dotknięta wielkim kryzysem gospodarczym, bardzo potrzebuje bohaterów. Earhart szybko staje się rzecznikiem prasowym amerykańskiego lotnictwa komercyjnego. Zachęca ludzi do podróżowania nowoczesnymi środkami transportu. Rzeczywiście jest to potrzebne, bo wiele osób na wypełnionym spalinami pokładzie cierpi na chorobę lokomocyjną. Jej nazwisko (nie zmieniła go po ślubie) i wizerunek są wykorzystywane przez firmy do promocji walizek, piżam, odzieży sportowej, papierosów. Fakt, że dziewczyna nie pali, nie ma znaczenia. Zna ją przecież cała Ameryka, przyjaźnią się z nią różne osobistości, choćby Eleonora Roosevelt, Pierwsza Dama Stanów Zjednoczonych. Za kilka lat ta znajomość bardzo się Amelii przyda. 1935 r. Earhart zaczyna współpracę z Purdue University, m.in. jako doradca do spraw kariery kobiet (temat ten jest bardzo bliski jej sercu), a także jako konsultant techniczny w Departamencie Aeronautyki. Od uczelni dostaje do dyspozycji doskonale wyposażony dwusilnikowy jednopłatowiec „Lockheed L-10E Electra”. Przestworza stoją otworem, ale w jej życiu od pewnego czasu gości rutyna. – Biję rekord, a później opowiadam o nim na swoich wykładach. Tak zarabiam, aż przychodzi pora na kolejny wyczyn – stwierdza Earhart. Ma świadomość, że o popularność trzeba dbać. Bicie nowych rekordów jest jednak coraz większym wyzwaniem – piloci przelecieli już nad wszystkimi kontynentami i oceanami, okrążyli też kulę ziemską. Nikt jednak nie obleciał Ziemi, trzymając się blisko równika. Earhart chce być pierwsza. To poważny projekt, wymagający dużych nakładów finansowych i starannego przygotowania. Trasa liczy ok. 45 tys. km, z czego duży odcinek prowadzi nad Pacyfikiem. 1 czerwca 1937 r. Earhart i doświadczony nawigator Fred Noonan startują z lotniska w Miami, rzucając wyzwanie czekającym ich trudom i niebezpieczeństwom. Zaczynają okrążać kulę ziemską od wschodu – w kierunku przeciwnym niż pierwotnie planowali. W rzeczywistości jest to drugie podejście do realizacji projektu. Pierwsza próba, podjęta wczesną wiosną, zakończyła się fiaskiem. Earhart z trzema osobami na pokładzie przeleciała wprawdzie pierwszy etap z Oackland do Honolulu, ale podczas kołowania mocno uszkodziła samolot. Maszyna popłynęła do Kalifornii, a naprawa miała potrwać dwa miesiące, co pokrzyżowało plany. Po pierwsze, zmieniły się kierunki wiatrów. Po drugie, tak długo nie mogli czekać członkowie załogi, doskonali specjaliści: Paul Matz, sławny hollywoodzki pilot akrobatyczny, mający być konsultantem technicznym, oraz Harry Manning – nawigator i kapitan okrętu „President Roosevelt”. Pozostał tylko drugi nawigator, Fred Noonan. 29 czerwca Po wielu przystankach w Ameryce Południowej, Afryce, Indiach i Azji Earhart ląduje w mieście Lae w Papui-Nowej Gwinei. Za sobą ma większą część trasy, pozostało jeszcze 11 tys. km nad bezmiarem Pacyfiku. W liście do męża pisze: Pragnę, byś wiedział, że jestem świadoma ryzyka. Robię to, bo po prostu chcę. Kobiety muszą próbować osiągać to co mężczyźni, a ich porażki muszą być wyzwaniem dla innych kobiet. 2 lipca, godz. 10.00 Mocno obciążona „Electra” podrywa się z lotniska w Lae. Z pełnymi zbiornikami i dodatkowym paliwem może przebywać w powietrzu nawet do 27 godz., przy bezwietrznej pogodzie jest w stanie przelecieć do 5880 km. Jednopłatowiec kieruje się w stronę odległej o ponad 4000 km wyspy Howland, leżącej niemal dokładnie w połowie drogi między Australią a Hawajami. To zagubiony na oceanie płaski skrawek lądu długości 2 km i szerokości zaledwie 500 m. – Howland jest tak małą kropką na Pacyfi ku, że każdy środek do jej zlokalizowania musi być dostępny – powiedziała Earhart, zanim zasiadła za sterami. Te środki zostają jej zapewnione m.in. dzięki wsparciu Rooseveltów. U brzegów wyspy stacjonuje kuter „Itasca”, należący do straży przybrzeżnej USA. Jego zadaniem jest kontakt radiowy z załogą samolotu i naprowadzenie jej na wyspę. Dwa inne amerykańskie statki otrzymują rozkaz zapalenia wszystkich świateł – będą kierunkowskazami na trasie lotu. Dodatkowo na wyspie Howland wykonano pasy startowe, które ułatwią lądowanie załodze „Electry”. Wszystko wydaje się zapięte na ostatni guzik. 2 lipca*, godz. 6.14 Amerykanka nadaje komunikat do kutra – „Electrę” dzieli od wyspy 200 mil. O świcie Amelia przekazała wiadomość, że dobre prognozy się nie sprawdziły i samolot leci w deszczu. Mimo że „Itasca” od kilku godzin odbiera wyraźne sygnały od zbliżającego się samolotu, Earhart najwyraźniej go nie słyszy – powtarza bowiem prośbę, by statek podał swoją częstotliwość. * Samolot przekroczył Międzynarodową Linię Zmiany Daty Godz. 7.42 – Musimy znajdować się nad wami, ale nie możemy was zobaczyć. Paliwo się kończy. Nie jesteśmy w stanie skontaktować się z wami przez radio. Lecimy na wysokości tysiąca stóp – przekazuje Earhart załodze kutra. Jest już wyraźnie zaniepokojona, że nie dociera do niej żadna wiadomość ze statku. Godzinę wcześniej znów prosiła, by „Itasca” podał swoją częstotliwość, ale nie dostała odpowiedzi. Godz. 7.58 Earhart ponownie nadaje komunikat, że nie słyszy załogi kutra, po raz kolejny prosi o wysłanie sygnału, który pozwoli namierzyć „Itascę” radiowo. Problem w tym, że załoga statku nie może nadać sygnału na częstotliwości, o którą prosi Amelia. Przesyła więc wiadomość alfabetem Morse’a. Pilotka w końcu go odbiera, ale nie potrafi określić kierunku, z jakiego dociera sygnał. Godz. 8.43 – Jesteśmy na linii [kompasu] 157 337 [stopni]. Powtórzymy ten komunikat. Powtórzymy go na 6210 kilohercach. Czekajcie – nadaje Earhart, która od ponad 20 godz. siedzi za sterami samolotu. Dwie minuty później na tej samej częstotliwości przekazuje następną informację: – Przebiegamy na linii północ – – południe. Po czym zapada cisza. Akcja ratownicza rusza godzinę później – dziewięć okrętów z 4 tys. osób na pokładach i 66 samolotów wojskowych poszukuje Amelii Earhart. Zostaje spatrolowanych 640 tys. km2 oceanu, czyli powierzchnia dwukrotnie większa od Polski. Bezskutecznie. Nie znaleziono nic, co by wskazywało, jaki los spotkał załogę samolotu. Akcja, która pochłonęła 4 mln dolarów i była jedną z największych w historii, jakie podjęto w celu odnalezienia pojedynczego samolotu, jest odwołana 19 lipca. Putnam natychmiast rozpoczyna poszukiwania na własną rękę: na wyspach Feniks, Tabuaeran, Wyspach Gilberta, Wyspach Marshalla i Wyspie Bożego Narodzenia, czyli skrawkach lądu leżących najbliżej Howland. Także bez rezultatu. 5 stycznia 1939 r. Sąd Najwyższy w Los Angeles oficjalnie uznaje Earhart za zmarłą. Nieznane okoliczności zaginięcia i sława Amerykanki stały się wodą na młyn teorii wyjaśniających jej nagłe zniknięcie. Pierwsze głosy pojawiły się już w październiku 1937 r. – australijski brukowiec donosił, że akcja poszukiwania Earhart była tak naprawdę pretekstem dla rządu USA do rozpoznania kontrolowanych przez Japończyków Wysp Marshalla. W filmach i książkach Earhart i Noonan byli przedstawiani jako para szpiegów zamieszanych w spisek rządu USA – mieli zostać złapani przez Japończyków na wyspie Saipan i tam straceni. Teoria spiskowa szybko zyskała popularność. Jedna z bardziej nieprawdopodobnych hipotez głosiła, że Earhart udało się przeżyć – przybrała nazwisko Bolam i została gospodynią domową. Pojawiły się też pogłoski, że pilotka jest jedną z Tokijskich Róż – spikerek japońskich rozgłośni propagandowych. Putnam ponoć osobiście przeprowadził śledztwo w tej sprawie, ale w odsłuchanych nagraniach nie rozpoznał głosu żony. Dramat amerykański Amelia w reżyserii Miry Nair, z Hilary Swank w roli Earhart, to już czyste science-fiction. Tyle teorii i fantazji. Gdzie w rzeczywistości tkwił błąd? Earhart była przecież doświadczonym pilotem, towarzyszył jej jeden z najlepszych na świecie nawigatorów. Pewien amerykański badacz po przeprowadzeniu analiz, m.in. dokumentacji radiowej ostatniego lotu, stwierdził krótko: Słabe planowanie, jeszcze gorsze wykonanie. Załogi statku i samolotu nadawały komunikaty na różnych częstotliwościach i posługiwały się innymi systemami czasu, przesuniętymi względem siebie o pół godziny, co mogło być przyczyną nieporozumień. W tamtych czasach standardowym sposobem łączności w powietrzu był alfabet Morse’a. Earhart go jednak nie znała – podczas lotu miała się kontaktować wyłącznie głosem przez radio. Dlaczego załoga „Electry” nie była w stanie określić kierunku, z jakiego nadchodziły sygnały z kutra, a przez to ustalić jego pozycji? Niektórzy twierdzili, że Earhart nie opanowała obsługi radionamiernika, czyli odbiornika radiowego wyposażonego w antenę kierunkową. Urządzenie weszło do nawigacji w latach 30. XX w., było więc wówczas nowinką techniczną. Jeszcze inni sądzili, że podczas startu w Lae spod kadłuba mocno obciążonej „Electry” oderwała się antena. Nigdzie jej jednak nie znaleziono. Pojawił się też głos, że piloci sami ucięli antenę wielopasmową ze względu na jej bardzo niewygodną obsługę. Do tego dochodziły różne spekulacje: że wiatr w trakcie lotu był silniejszy, niż przewidywano, i paliwo skończyło się wcześniej. Że samolotu nie zatankowano do pełna. Że cienie rozproszonych chmur utrudniały rozpoznanie płaskiej wyspy Howland. Historycy i badacze za najbardziej prawdopodobne przyjmują utonięcie „Electry”. Tak zresztą brzmiał ofi cjalny raport kończący poszukiwania. Kapitan kutra „Itasca” uważał, że stało się to niedługo po tym, jak Earhart nadała ostatni komunikat – przecież już wcześniej mówiła o kończącym się paliwie. Nie odnaleziono jednak wraku, mimo sondowania dna morskiego w różnych miejscach. Istnieje jeszcze jedna teoria: samolot zdołał dolecieć do wysp Feniks, leżących najbliżej wyspy Howland. Przekonana była o tym m.in. matka Amelii, która zresztą nakłoniła Putnama, by prowadził tam poszukiwania. Trzeba dodać, że przez kilka dni po zaginięciu samolotu radiolatarnie na Hawajach, atolu Wake i wyspach Midway odbierały słabe, niewyraźne sygnały, mogące pochodzić z „Electry”, a docierające przypuszczalnie z wysp Feniks. Jeśli Earhart i Noonan zdołali gdzieś wylądować, z pewnością próbowali nawiązać łączność, dopóki nie rozładowały się baterie. Wyspy Feniks znalazły się w 1937 r. w zasięgu oficjalnych poszukiwań. Nie znaleziono jednak samolotu, jedynie na bezludnej wówczas wyspie Gardner (obecnie Nikumaroro) dostrzeżono „ślady wcześniejszego zamieszkania” – zapewne pozostałości po istniejącej tam kiedyś plantacji palm kokosowych. Tę drugą teorię, zwaną „teorią wyspy Gardner”, od lat bada fundacja Tighar (The International Group for Historic Aircraft Recovery). Jej członkowie zorganizowali już 10 ekspedycji, których celem było sprawdzenie, czy Earhart i Noonan rzeczywiście wylądowali i, być może, zmarli na Nikumaroro. Znaleziono pozostałości m.in. damskiego buta i kadłuba samolotu. Ale to, czy pochodzą one z zaginionej „Electry”, udowodnić jest tym trudniej, że od 1938 r. wyspa była zamieszkiwana przez ćwierć wieku. TIGHAR nie daje jednak za wygraną.
Wybraliśmy miss szpetoty! Zobacz zwierzęta świata o oryginalnej urodzie [GALERIA]
No pięknie! – chce się wykrzyknąć. – Co to za brzydactwa? Wybraliśmy najmniej urodziwe zwierzęta świata.
Zobacz najbrzydsze zwierzęta świata >>> Najbrzydsze naszym zdaniem, oczywiście. I warto dodać - rozczulająco brzydkie. Wybór nie był łatwy. Spieraliśmy się w redakcji, jakie stworzenia biją rekordy brzydoty. Okazało się, że sporo jest takich, które jednym się nie podobają, a innych bardziej śmieszą albo brzydzą. Co do kilku nie mieliśmy jednak żadnych wątpliwości – naszym faworytem został uakari szkarłatny. >>>
Białoruś - po drugiej stronie Puszczy Białowieskiej. Pomysł na krótki wypad rowerowy
Gdy się mieszka w Puszczy Białowieskiej, rzut beretem od Białorusi, aż korci, żeby sprawdzić, co jest po drugiej stronie granicy. Właściwie to chyba każdy jest ciekawy, jak funkcjonuje kraj Łukaszenki. Ruch bezwizowy wprowadzony kilka lat temu przez naszego wschodniego sąsiada znakomicie ułatwia zaspokojenie ciekawości. Wsiadamy więc na rowery i jedziemy zobaczyć, jak wygląda tam puszcza i jak się żyje ludziom.
W tym artykule: Domek z piernika Mit Białorusi Wehikuł czasu Granicę przekraczamy w środku lasu, na przejściu Białowieża–Piererow. To właściwie formalność. Należy pokazać komplet dokumentów i nie stroić sobie żartów, o czym mój kolega Radek zdaje się nie wiedzieć – białoruscy celnicy nie wykazują żadnego poczucia humoru. Ich kamienne miny wprowadzają jakiś zgrzyt w moją ciekawość tego kraju, ale okażą się urzędniczą mistyfikacją – na Białorusi spotkamy życzliwych i serdecznych ludzi. Tak jak należało się tego spodziewać, za przejściem nadal ciągnie się las, tyle że tutaj jest to Państwowy Park Narodowy Bieławieżskaja Puszcza. Od polskiej części puszczy oddziela go nie tylko zaorany pas graniczny i wysoka na dwa metry „sistiema”, czyli pilnie strzeżone ogrodzenie z drutu wybudowane w latach 80. ubiegłego wieku. Dzieli go także historia. Białoruska część, zanim została parkiem narodowym i trafiła na listę UNESCO, długo była gospodarstwem leśnym, w którym rządziły piła i siekiera. Ich ślady widzimy, gdy jedziemy szlakiem na południe, w stronę wsi Kamieniuki. Po obu stronach drogi mamy częściowo zmienione przez człowieka puszczańskie grądy, olsy i bory. 3/5 powierzchni Puszczy Białowieskiej leży po stronie białoruskiej. Fot. Shutterstock Wyasfaltowana leśna przecinka prowadzi nas do tutejszych atrakcji. Najpierw urządzamy sobie krótki piknik nad ładnym, choć sztucznym zbiornikiem Liackoje utworzonym na rzeczce Przewłoce. Kiedyś służył zapewne do spławiania drewna. Następnie jedziemy obejrzeć ogromnego Patriarchę, dąb mający według szacunków 600 lat i ślady piły na swojej korze. Przed ścięciem uratowała go blizna od uderzenia pioruna – drzewo z taką wadą zostało uznane za mało wartościowe. Później docieramy do siedziby Dziadka Mroza, bodaj największej atrakcji białoruskiej części Puszczy Białowieskiej. Domek z piernika Dziadek Mróz – białoruski (i rosyjski) świecki odpowiednik św. Mikołaja, który prezenty przynosi jednak nie na Boże Narodzenie, tylko na Nowy Rok – stoi przed swoim domostwem i zabawia żartami turystów. To właściwie jego jedyne zadanie, prócz pozowania do zdjęć. Jest środek lata, więc ma na sobie adekwatny do pory roku ubiór: białą koszulę, długą kamizelę, fikuśne buty i kapelusz. Jego drewniany dom wtapia się w zieleń i wygląda jak zrobiony z piernika. Całkiem inaczej wyobrażałam sobie to miejsce, spodziewałam się kiczu, a sceneria jest zaskakująco baśniowa. Tak bardzo, że szybciutko wracam po aparat fotograficzny, którego – tak, przyznaję się – nie zabrałam z lekceważenia. Za to z pewnością wzięłabym go do innego miejsca, gdyby było dostępne dla turystów. Cztery kilometry na wschód od siedziby Dziadka Mroza stoi dawny pałacyk rządowy Wiskule. Nie prowadzi do niego żaden szlak rowerowy, więc tak jakby go nie było na oficjalnej mapie turystycznej. Pałacyk w stylu „stalinowskim” powstał w latach 50. ubiegłego wieku, bywali w nim wysoko postawieni oficjele dawnego Związku Radzieckiego, ale najważniejsze wydarzenie miało miejsce w 1991 r. Przywódcy republik rosyjskiej, białoruskiej i ukraińskiej zawarli w nim tzw. porozumienie białowieskie, które oznaczało rozpad ZSRR. Tak oto w środku lasu zawaliło się imperium radzieckie. Od tamtego czasu dużo się zmieniło, choćby na samej Białorusi – od dwudziestu sześciu lat twardą ręką rządzi nią Aleksandr Łukaszenka. Bywa czasem w Wiskulach, ale bardzo rzadko, pod jego nieobecność pałacyk stoi pusty. Mit Białorusi Po południu docieramy wreszcie do Kamieniuków, gdzie mieści się siedziba tutejszego parku narodowego, a przy nim hotele, restauracje i zagrody ze zwierzętami. To kombinat turystyczny, który funkcjonuje na szczególnych zasadach. Zwiedzanie jest tu bardzo skanalizowane i ogranicza się do zaledwie kilku obiektów. Regularnie wyruszają stąd autokarowe wycieczki do siedziby Dziadka Mroza, mimo że nie ma on nic wspólnego z ochroną przyrody czy historią Puszczy Białowieskiej. Najbardziej przyrodnicze okazuje się parkowe muzeum, z mnóstwem wypchanych zwierząt. Wśród nich jest prawdziwa rzadkość: dwa jelenie, które sczepiły się porożem w czasie walki i padły, ponieważ nie mogły się od siebie uwolnić. Do muzeum zaglądamy nie tylko po to, żeby je zwiedzić, ale też dowiedzieć się o jakiś nocleg. Uznaliśmy, że na Białorusi z pewnością da się załatwić takie sprawy spontanicznie. I nie myliliśmy się, chociaż nikt z nas nie przypuszczał, że pani z obsługi z własnej woli wykona z dziesięć telefonów i znajdzie nam kwaterę: domek we wsi Biełaja, 6 km od Kamieniuków. Czyli odległość w sam raz na rower. We wsi Kamieniuki warto zobaczyć cerkiew pw. św. Jerzego. Fot. Shutterstock Te 6 km okazuje się prawdziwym off-roadem. Męczymy się na szutrowej drodze pokrytej tarką i luźnym żwirem. Wydaje mi się absurdalne, że w puszczy większość leśnych przecinek została wyasfaltowana, a drogi między wioskami nie są porządnie utwardzone. Rowerami na zmianę zarzuca i telepie, więc posuwamy się w ślimaczym tempie. Mamy czas przyjrzeć się okolicy. Mijamy zagajniki i wioski z drewnianymi domami, między nimi ciągną się ugory pełne ziół. Dziwią mnie te ugory, ale przypominam sobie świetną książkę Oblicza Białorusi autorstwa Leszka Szerepki, byłego ambasadora, który stwierdził, że w polskiej świadomości „cały czas funkcjonuje mit Białorusi jako kraju rolniczego, pełnego lasów i bagien”. W rzeczywistości ponad trzy czwarte Białorusinów mieszka w miastach i o ile lasów faktycznie jest dużo, to większość bagien została osuszona, a tradycyjna wieś wymiera. Przekonujemy się o tym w wiosce, gdzie znajduje się nasza kwatera. Biełaja, czyli Biała, okazuje się tak naprawdę szara – to kolor biedy, niedostatku, opuszczenia. Wiele domów stoi pustych, stara farba łuszczy się z płotów, dachów. Ten skrawek Białorusi, który tu oglądamy, wydaje się prawdziwszy od tego w Kamieniukach czy siedzibie Dziadka Mroza, ewidentnie odmalowanych i ugładzonych na potrzeby turystyki. 500 żubrów - tyle ich żyje w białoruskiej części puszczy. Fot. Shutterstock Wehikuł czasu W drodze powrotnej następnego dnia zatrzymujemy się w Kamieniukach, żeby obejrzeć cerkiew i zajrzeć do sklepu spożywczo-przemysłowego. To okratowany kloc w stylu „sowiecko-peerelowskim”, z klimatem i obsługą nie do podrobienia. W ofercie są m.in. dzieg­ciowe mydła, lniane obrusy, bawełniane koszulki – to co Białoruś ma naprawdę dobrego. I jeszcze nabiał, w tym syrki, czyli pyszne mrożone twarożki. Ostatni przystanek robimy sobie kilka kilometrów przed granicą, nad jeziorem Liackoje. Jest prawdziwie sielsko. Do czasu gdy nagle z łomotem nadjeżdża autokar i na włączonym silniku parkuje obok nas. Wysypują się białoruscy turyści, robią zdjęcia, po czym ruszają dalej. Pewnie do Dziadka Mroza. My też wsiadamy na rowery – musimy zdążyć przed zamknięciem przejścia granicznego, przepustki są ważne do wieczora. Białoruski celnik każe nam wypatroszyć plecaki i sakwy, nie przemycamy jednak ani alkoholu, ani papierosów. Za to zupełnie ignoruje emaliowane wiadro z pokrywką – ot, taka pamiątka z Białorusi – które Michał wiezie na kierownicy swego roweru. Wygląda przez to bardzo swojsko. Po polskiej stronie wiadro wzbudza zainteresowanie. Pogranicznik zagląda pod pokrywę. – Tyle wódki można byłoby przewieźć – śmieje się i puszcza nas wolno. WARTO WIEDZIEĆ Dojazd Do białoruskiej części Puszczy Białowieskiej wjeżdża się bez wizy, ale trzeba mieć paszport ważny przynajmniej sześć miesięcy, przepustkę z tamtejszego parku narodowego i białoruskie ubezpieczenie. Przepustkę można załatwić przez stronę parku npbp.by, w zakładce „bez wizy”, koszt 70 rubli białoruskich od osoby (ok. 125 zł). W tej cenie są bilety wstępu m.in. do Muzeum Tradycji Ludowych i Dawnych Technologii oraz do siedziby Dziadka Mroza. Nocleg Są drogie. Aktualne ceny w hotelach i domkach zarządzanych przez park na stronie npbp.by. Nocleg na kwaterze Ekousadba Lesnaja we wsi Biełaja to koszt ok. 80 zł od osoby. Warto zamówić jedzenie, np. śniadanie (dostaliśmy kaszę z mlekiem i masłem, jaja sadzone i racuchy – doskonałe!). Koniecznie trzeba kupić ziołową herbatkę robioną przez gospodarzy. Można płacić złotówkami i euro. Kontakt: natais1810@yandrex.ru. Jedzenie Koło siedziby parku narodowego działają restauracje i bary. Warto zajrzeć do kawiarni Sosny np. na zimny kwas chlebowy (dwa duże kufle to wydatek niecałego rubla białoruskiego, czyli ok. 2 zł). W samej wsi Kamieniuki koło sklepu spożywczego jest knajpka, jednak ceny są wysokie, a porcje nieduże. Spróbujcie czekolady (najpopularniejsza to Alenka), chałwy słonecznikowej oraz koziniaków – bardzo słodkich batonów z prażonych ziaren sezamu lub słonecznika sklejonych miodem. Spróbujcie draników, czyli białoruskich placków ziemniaczanych. Najlepiej smakują z kwaśną śmietaną. Fot. Shutterstock
Metropolia paradoksów ogromna, kosmopolityczna, miejscami zaniedbana, zjednoczona, przez wiele lat podzielona murem, zaskakująca, nowoczesna, tolerancyjna, tętniąca życiem nocnym i kulturalnym, przyjazna zaprasza.
Dzień 1 Jedźcie do Berlina pociągiem. Dworzec Główny, imponująca przesz-klona konstrukcja, stoi w centrum, zwiedzanie możecie więc zaczynać od razu. Z peronu zobaczycie Reichstag i nowoczesne budynki rządowe ulokowane nad Szprewą. Kładką przejdźcie na drugi brzeg rzeki. Pewnie zaskoczy was widok leżaków i parasoli nad wodą – to jeden z berlińskich „beach barów”. Pierwszy dzień przeznaczcie na zwiedzanie dzielnicy Mitte. Tam znajdują się największe atrakcje – Reichstag, Brama Brandenburska, Wyspa Muzeów i Wieża Telewizyjna. 1 Reichstag Godz. 9.00 Gmach dostojnego XIX-wiecznego niemieckiego parlamentu rozpoznacie po przeszklonej kopule. Jego wnętrze jest jednak zaskakująco nowoczesne – dzięki projektowi znanego brytyjskiego architekta sir Normana Fostera. Chętnych do zwiedzania tego obiektu nie brakuje (wstęp bezpłatny), nastawcie się więc na stanie w kolejce. Po wjechaniu windą idzie się spiralną kładką na samą górę. Z platformy widokowej widać nie tylko miasto, ale też znajdującą się dokładnie pod kopułą salę plenarną z ogromnym orłem na ścianie. 2 Brama Brandenburska Godz. 11.00 W sąsiedztwie Reichstagu znajduje się Brama Brandenburska, wizytówka Berlina. Pięcioprzejazdowy łuk triumfalny stanął w „najpiękniejszej na świecie lokalizacji” (tak stwierdził jej projektant, Carl Gotthard Langhans) w 1791 r. Przechodząc przez bramę od strony Reichstagu, wyjdziecie na prostokątny Pariser Platz, na którym kłębią się dziś turyści z aparatami, parkują dorożki i velotaxi. W tym miejscu zaczyna się Unter den Linden, najbardziej reprezentacyjna, ocieniona lipami ulica Berlina (Linden znaczy lipa). Przywodzi ona na myśl Pola Elizejskie w Paryżu – rozlokowały się przy niej ekskluzywne sklepy, luksusowe hotele (np. niedawno odbudowany 5-gwiazdkowy Adlon) i siedziby ambasad: Francji, Wielkiej Brytanii, USA i Rosji. Kiedy, idąc bulwarem, miniecie po prawej budynek rosyjskiej ambasady i gigantyczny sklep z pamiątkami, pojawi się przecznica – Friedrichstrasse, równie znana i równie droga co Unter den Linden. Przed wojną słynęła z kawiarń i eleganckich sklepów, była jedną z najważniejszych arterii Berlina. Jeżeli z Unter den Linden skręcicie w nią w lewo, dojdziecie do domu handlowego Dussmann z książkami i muzyką z różnych stron świata. Jeżeli zaś pójdziecie w prawo, traficie do domów handlowych Quartiers, w których mieści się m.in. francuska Galeries Lafayette. 3 Gendarmenmarkt Godz. 13.00 Z Friedrichstrasse jest parę kroków na Gendarmenmarkt, bodaj najładniejszy plac Berlina. Wrażenie robią bliźniacze kościoły rozdzielone gmachem sali koncertowej i pomnikiem Fryderyka Schillera. Na rogu Charlottenstrasse i Taubenstrasse znajdziecie sklep z czekoladą. W jego witrynie stoją: ogromny czekoladowy Reichstag, Brama Brandenburska, parowiec i niedźwiedź (symbol miasta). Z Gendarmenmarkt pójdźcie Markgrafenstrasse w kierunku Unter den Linden. Przecinając wielki i pusty Bebelplatz, uważnie patrzcie pod nogi. Pośrodku zobaczycie taflę szkła (ok. 1 x 1 m), a pod nią białe pomieszczenie z pustymi półkami na książki. Przypominają one wydarzenie z 1933 r. – na placu spalono tysiące dzieł uznanych przez hitlerowców za niepożądane, autorstwa m.in. Freuda, Manna i Brechta. 4 Wyspa muzeów Godz. 14.30 Unter den Linden kończy się mostem na odnodze Szprewy wiodącym na wyspę. W XIII w. istniała tu osada, która dała początek dzisiejszemu Berlinowi. Po lewej będziecie mieć Lustgarten – trawnik z fontanną i widokiem na Katedrę Berlińską oraz Stare Muzeum, po prawej – szkielet Pałacu Republiki. Dawna siedziba parlamentu NRD ma zostać rozebrana do końca 2008 r., a w jej miejscu pojawi się zrekonstruowany królewski pałac (Berliner Stadtschloss). Północna część wyspy, zwana Wyspą Muzeów (Museumsinsel), stanowi dziś jeden z najważniejszych na świecie kompleksów muzealnych. Tworzą go: Stare i Nowe Muzeum, Pergamońskie, Bodego i Stara Galeria Narodowa. Zbiory (głównie archeologiczne i dzieła sztuki XIX w.) są tak bogate, że można tam spędzić cały dzień. Największą atrakcję stanowi m.in. popiersie Nefretete w Starym Muzeum (obok; będzie tam do 2009 r.), Brama Isztar (powyżej) i odtworzony ołtarz pergamoński, od którego wzięło nazwę Muzeum Pergamolńskie. 5 Wieża TV Godz. 18.00 Spacer możecie zakończyć na placu Alexandra, pod najwyższą budowlą Niemiec (365 m) – wieżą TV przezwaną szparagiem – lub pobliskim Nikolaiviertel. To kawałek odbudowanego średniowiecznego Berlina z restauracjami i kościołem św. Mikołaja (najstarszy w mieście). – . Pójdźcie uliczką Am Nussbaum (pod orzechem włoskim), która wyprowadzi was pod kościół św. Mikołaja, najstarszy w tym mieście (zamknięty do….). Przed nim stoi fontanna z niedźwiedziem. Kamieniczki wokół kościoła zostały ?????? w latach 80. XX w. ???? W jednej z typowo niemieckiej restauracji …… można zjeść obiad albo deser (oczywiście Apfelstrudel) i kupić pamiątki. Inne zagłębie restauracji barów znajduje się przy …… Wsiadacie w autobus 100 i kierunek Zoologischergarten, do hotelu przy Ku’damm. Berlin by night Życie nocne tego miasta stało się już legendą. Trudno zliczyć wszystkie kluby, bary i puby działające w różnych dzielnicach i otwarte do późna w nocy. Dzień 2 1 Charlottenburg Godz. 8.30 Po wczesnym śniadaniu (np. w hotelu NH Berlin-Kurfürstendamm przy spokojnej uliczce Grolmanstraße) wsiadacie na Kurfürstendamm do autobusu nr 109 (kierunek Flughafen Tegel) i po 15 min wysiadacie na przystanku Luisenplatz/Schloss Charlottenburg. Jeśli obejdziecie lewe skrzydło tego XVII--wiecznego pałacu, zobaczycie zadbane ogrody w stylu angielskim i francuskim. To świetne miejsce (z rana, gdy nie ma ludzi), by naładować akumulatory przed kolejnym dniem zwiedzania. Naprzeciw pałacu, po drugiej stronie ulicy Spandauer Damm, w budynku zwieńczonym kopułą mieści się ciekawe Muzeum Berggruena. Obejrzycie w nim ok. 100 oryginalnych dzieł Picassa (obrazy i rzeźby), a także Henriego Matisse’a i Paula Klee. 2 Ku’damm Godz. 12.00 Autobusem wróćcie na ocieniony platanami Kurfürstendamm zwany Ku’damm. To jakby drugie po Unter den Linden centrum miasta. Po obu stronach ruchliwej ulicy ciągną się butiki, kawiarnie i hotele. Nie brak też zacisznych zaułków, np. jeśli skręcicie w lewo w Grolmanstrasse, dojdziecie do zagłębia restauracyjnego na Savignyplatz (obiad!). Jeżeli pójdziecie w prawo, w Fasanenstrasse, znajdziecie uroczą kawiarnię w ogrodzie i „kameralne” muzeum z pracami niemieckiej artystki Käthe-Kollwitz. 3 Breitscheidplatz Godz. 13.30 Spacerując Ku’damm, kierujcie się na nieco przerażający Kościół Pamięci Cesarza Wilhelma I zwany „spróchniałym zębem”. W 1943 r. trafiła go bomba – ruinę przekształcono w pomnik upamiętniający bezsens wojen. Obok niego stoi ośmioboczna dzwonnica (berlińczycy złośliwie nazwali ją „szminką”) – znajdziecie tam ciekawy sklepik z rękodziełem. Obydwa obiekty stoją pośrodku Breitscheidplatz. Otoczony licznymi barami, restauracjami i fastfoodami plac nigdy nie zasypia. Grają tam uliczni muzycy i rozstawiają się stragany z pamiątkami. Od wschodu zamyka go centrum handlowe Europa Center. W pobliżu znajduje się niesławny (w latach 70. i 80.) dworzec Zoologischer Garten. Teraz stracił znaczenie, ale kiedyś wszystkie ważniejsze pociągi kończyły tu bieg. W 2009 r. nieopodal ma stanąć koło młyńskie średnicy 185 m. 4 Muzeum erotyki Godz. 14.30 Niedaleko Dworca ZOO działa prywatne Muzeum Erotyki. Niespokojne sny można mieć po obejrzeniu „dupereli” w drodze do kasy mieszczącej się na drugim piętrze (niższe kondygnacje zajmuje bogato zaopatrzony sex shop). Goliznę w całkiem innym wydaniu – na czarno-białych zdjęciach autorstwa Helmuta Newtona, znanego fotografa urodzonego w Berlinie – zobaczycie też w Muzeum Fotografii. Z Breitscheidplatz dojrzycie przedziwną konstrukcję zdobiącą trawnik na Tauentzienstrasse (na zdjęciu). Stąd już tylko krok do słynnego domu towarowego KaDeWe. 5 Potsdamer platz Godz. 17.00 Z KaDeWe pójdźcie dalej Tauentzienstrasse do najstarszej w Berlinie stacji metra – U-Bahn Wittenbergplatz. Wsiądźcie do kolejki U 2 (kierunek Pankow) i dojedźcie do Potsdamer Platz. Do upadku muru berlińskiego w 1989 r. stanowił on ziemię niczyją pozbawioną budynków, choć przed wojną był najruchliwszym miejscem w Berlinie. Na placu pozostawiono fragment z liczącego w sumie 155 km muru – dziś chętnie fotografują się przy nim turyści. Na chodniku i jezdni zobaczycie szeroki pas wyznaczający jego przebieg, a jeżeli naciśniecie guzik na metalowym słupku, wysłuchacie (po polsku!) krótkiej historii tego miejsca. Dzisiejszy Potsdamer Platz to centrum handlowe i kulturalne, które da wam wyobrażenie o rozmachu, z jakim przystąpiono do odbudowy i scalania miasta. Stanęły przy nim imponujące dzieła architektury, m.in. kompleks Sony Center będący symbolem nowoczesnego Berlina. Od placu odchodzi Alte Potsdamer Strasse – prawdziwe zagłębie restauracji i sklepów. 6 Pomnik Żydów Godz. 19.00 Z Potsdamerpltaz udajcie się Eberstrasse w kierunku Bramy Brandenburskiej i Reichstagu. Po prawej stronie miniecie pomnik pomordowanych Żydów europejskich – 2 711 betonowych bloków tworzących przedziwny labirynt. Na Dworzec Główny wróćcie nabrzeżną promenadą. Tuż koło Reichstagu, w zakolu Szprewy, zobaczycie dwa nowoczesne gmachy rządowe połączone kładką, która upamiętnia przebiegający tędy mur. Budynki symbolizują zjednoczenie Niemiec. No to w drogę Powierzchnia: 890 km2. Miasto przecinają rzeki Szprewa i Hawela oraz liczne kanały. Zamieszkuje je ok. 3,4 mln osób (ponad 180 nacji). Pierwsze wzmianki o Berlinie pochodzą z 1237 r. Waluta: euro (od 1 stycznia 2002 r.); 1 euro = ok. 4,40 zł. Pociągiem: EuroCity z Warszawy jedzie 6 godz., z Poznania 3 godz. Bilet w promocji (bez możliwości zwrotu i wymiany) kosztuje ok. 200 zł w obie strony - www.intercity.pl, www.pkp. Bardzo sprawna sieć komunikacji miejskiej. Do wyboru są autobusy, tramwaje i metro (najstarsze w Niemczech): U-Bahn oraz S-Bahn (szybkie metro, często biegnie nad ziemią). Bilet jednorazowy na strefę AB na wszystkie środki komunikacji kosztuje 2,10 euro, na krótki przejazd (do trzech stacji) 1,30 euro. Można też kupić Berlin WelcomeCard 2008 – ważna 48 godz. na strefę AB kosztuje 16,50 euro, na strefę ABC (podmiejską, obejmującą m.in. Poczdam i Oranienburg) kosztuje 18 euro - www.BVG.de Statkiem: godzinna lub dłuższa wyprawa po Szprewie (od 8 euro/os.) - www.reedereiwinkler.de, NH Berlin-Kurfurstendamm, Grolmanstrasse 41-43, 10623 Berlin – bardzo dobra lokalizacja, cena od 89 euro za noc - www.nh-hotels.com Hostele i schroniska młodzieżowe – www.bock-auf-berlin.de Królują wieprzowina i ziemniaki. Typowe danie to Bouletten, czyli kotleciki z mielonego mięsa. Nie można wyjechać z Berlina, nie spróbowawszy Currywurst – pieczonej kiełbasy z keczupem i curry, sprzedawanej jako fast food. Obowiązkowo trzeba wypić piwo bez dodatków (np. miejscowy Berliner Kindl) albo z syropem (Berliner Weisse mit Schuss): malinowym lub zielonym z marzanki. Hitem jest ostatnio Bionade – naturalnie fermentowany bezalkoholowy napój owocowy. Na deser: Apfelstrudel – rolada jabłkowa w sosie waniliowym. Joe’s Wirtshaus zum Löwen, Hardenbergstrasse 29 (przy Breitscheidplatz) – ogromne porcje! Ceny: Königsberger Klopse (klopsy w sosie koperkowym) 9,80 euro, piwo (0,4 l) 3,80 euro Franz Diener, Grolmanstrasse 47 – znana i ceniona restauracja z typowo niemiecką kuchnią, np. Bouletten z sałatką ziemniaczaną 4,60 euro. Czynne od 18.00! Kopuła Reichstagu – od 8.00 do północy (ostatnie wejście o 22.00) - www.bundestag.de Wieża Telewizyjna (Fernsehturm) – w godz. 9.00–24.00, dorośli 9,50 euro, dzieci 4,50 euro - www.berlinerfernsehturm.de Wyspa Muzeów – bilet normalny do wszystkich obiektów (także na wystawy czasowe) kosztuje 15 euro, ulgowy 7,50 euro. www.smb.museum – ceny pojedynczych biletów, godziny otwarcia, specjalne ekspozycje (część informacji jest po polsku) Galerie Lafayette, Französische Strasse 23 – pn.–sob. od 10.00 do 20.00 - www.lafayette-berlin.de KaDeWe, Tauentzienstrasse 21-24 – pn.–czw. 10.00–20.00, pt. do 21.00, sb. 9.30–20.00 - www.kadewe-berlin.de Można się wybrać na pchli targ, np. przy Straße des 17 Juni (stacja S-Bahn Tiergarten; sb.–ndz.) lub Bernauer Strasse (Mauer Park, stacja Bernauer Strasse; ndz.). Ambasada RP w Berlinie Lassenstr. 19-21, 14193 Berlin-Grunewald, tel. (0049 30) 2231 30 - www.berlin.polemb.net www.visitBerlin.de www.niemcy-turystyka.pl
Rzeka była kiedyś ważnym szlakiem komunikacyjnym, przy którym wyrastały bogate miasteczka. Dziś znajdzie się tu ciszę i spokój.
Bugiem spławiano niegdyś towary z Wołynia i Rusi aż do Gdańska. Na wodnym szlaku działało wiele portów rzecznych. Jednym z nich był Mielnik – położony na wysokiej skarpie, należy do najstarszych historycznych grodów na Podlasiu. Tu zaczynamy naszą wyprawę w górę Bugu. Czasy świetności miasteczko przeżywało w I połowie XVI w., ale gdy wybudowano most w pobliżu niedalekich Siemiatycz, Mielnik zaczął podupadać. Przed II wojną światową zostały mu odebrane prawa miejskie. Wjeżdżając do Mielnika od strony Siemiatycz, mijamy ruiny kościoła parafialnego Świętej Trójcy. Obok wznosi się Góra Zamkowa, cała porośnięta bzem, który w maju odurza zapachem. Legenda mówi, że lochy stojącego tu kiedyś zamku prowadzą aż do Drohiczyna odległego o 30 km i do wioski Zabuże na drugim brzegu rzeki. Góra jest świetnym punktem obserwacyjnym – widać z niej Bug, a za nim lasy w Parku Krajobrazowym Podlaski Przełom Bugu, ciągnące się po horyzont. W Mielniku działa kopalnia kredy, dlatego prowadzącą do niej ulicę pokrywa biały pył. Krajobraz jest tu surrealistyczny – jasne pagórki wydobytej skały, pośród nich maszyny do eksploatacji surowca, poniżej głębokie białe wyrobisko, a ponad tym wszystkim stoją domki zatopione w zieleni. W Wajkowie asfalt przechodzi w żwirówkę, droga wiedzie nad samym Bugiem. Tu szukamy ładnego miejsca na obozowisko. Odgłosy dzikiej nadbużańskiej przyrody – śpiew polskich cykad (żab), buczenie bąka (jakby ktoś dmuchał w pustą butelkę) i inne, niezidentyfikowane dźwięki mogą przyprawić mieszczucha o bezsenność. Jeśli wyjdzie z namiotu, może się zdziwić, jak bardzo niebo bywa gwiaździste. Widok centrum Niemirowa, ostatniej wsi przed granicą, wywołuje uśmiech na twarzy. To senna wioska z imponującym kościołem, którego nie powstydziłoby się żadne miasto. Piękna barokowo- klasycystyczna budowla pw. św. Stanisława Biskupa stoi w towarzystwie wiejskich zagród przy rozległym placu, który kiedyś był miejskim rynkiem. W Niemirowie kończy się droga. Można zawrócić, ale lepiej przeprawić się promem na drugi brzeg Bugu. Trwa to kilka minut, później przez łąki dojeżdża się do wsi Gnojno. Bocianie gniazda znajdują się tam na co drugim słupie. Nic dziwnego – w starorzeczach Bugu pokarmu nie brakuje. Stąd już tylko kilka kilometrów do Janowa Podlaskiego, prowincjonalnego miasteczka, które jest znane nie ze swoich zabytków, np. zespołu pokatedralnego z kościołem pw. Św. Trójcy, lecz stadniny koni. Stada arabów pasą się na rozległych nadrzecznych łąkach. Następny przystanek robimy w Neplach. Znajdują się tu pozostałości dużego zespołu pałacowego otoczone starym parkiem. Za wsią, obok żwirowni, gdzie swoje norki mają jaskółki brzegówki, stoi wieża widokowa i „kamienna baba“. Tak miejscowi nazywają średniowieczny krzyż pokutny, który jest ponoć zamienioną w kamień dziewczyną przeklętą przez własną matkę. Wieża jest, niestety, spróchniała, trudno więc stamtąd dojrzeć najpiękniejszy na trasie odcinek Bugu zwany Szwajcarią Nepelską. W ujściu wpadającej tam do Bugu rzeczki Krzny utworzono rezerwat „Szwajcaria Podlaska”, przez który biegnie ścieżka przyrodnicza. W Terespolu można się oddalić od Bugu, wybierając drogę na Koroszczyn, Kobylany lub Lebiedziew – we wszystkich znajdują się forty twierdzy w Brześciu, wybudowane w latach 1911–1914. Jeśli kogoś nie interesują zabytki militarne, niech zajedzie na mizar – cmentarz tatarski w Zastawku. Pośród dębów i jałowców stoją obeliski ze znakiem półksiężyca i arabskimi napisami. W Dobratyczach kierujemy się na wschód, by groblą biegnącą nad Bugiem dojechać do Kostomłotów. Stoi tu XVII-wieczna cerkiew pw. św. Nikity – jedyna w Polsce świątynia neounicka, czyli katolicka obrządku bizantyjsko- -słowiańskiego. We wnętrzu „Sanktuarium Unitów Podlaskich” ukazuje się przedziwny mariaż: cerkiewnosłowiańskie napisy i ikonostas plus krzesła ustawione w rzędach niczym kościelne ławki. Energiczny proboszcz barwnie opowiada historię tutejszej parafii. Na południe od Kostomłotów są dwa ważne sanktuaria – katolickie w Kodeniu, z obrazem Matki Boskiej Kodeńskiej, i prawosławny monaster w Jabłecznej, z ikoną św. Onufrego. Według legendy płynąca Bugiem cudowna ikona zatrzymała się pod dębem, przy drodze wiodącej dziś do klasztoru. Przez pięć wieków, jakie minęły od tego wydarzenia, rzeka zdążyła zmienić swój bieg, ale drzewo nadal rośnie. Na jego potężnym pniu wiszą święte obrazki. Wzdłuż Bugu można wędrować jeszcze ok. 150 km aż do wsi Gołębie za Hrubieszowem, gdzie rzeka „przekracza” granicę z Ukrainą. My dojeżdżamy tylko do Sławatycz, skąd pustą drogą mkniemy do stolicy.
Nawet jej zdarza się płakać ze strachu. Nasza rozmowa z Olą Taistrą [GALERIA]
Ola Taistra to jedna z najlepiej wspinających się kobiet w Polsce. O swoich pierwszych chwilach w Tatrach, strachu i ekscytacji oraz apetycie na... Kapitana - opowiada Barbarze Żukowskiej.
Niedawno na swoje konto dodała pierwsze samodzielne kobiece przejście w ciągu jednego dnia całej Metalliki – jednej z najpiękniejszych klasycznych dróg na Mnichu w Tatrach. I na tym nie koniec. Najciekawsze jest to, że Ola jest znana ze swoich przejść sportowych (czyli po już ubezpieczonych drogach) w skałach, a nie z dróg wielowyciągowych jaką jest Metallica. Na przykład w 2012 r. przeszła Cosi fan tutte o trudności 8c+ w Rodellar w Hiszpanii. Było to najtrudniejsze polskie kobiece przejście, które przesunęło Olę do czołówki światowej. Do czego można porównać trudność poruszania się po takiej drodze? – To tak, jakby się szło, trzymając się tylko jednym palcem, po podwieszonej pod sufitem drabinie, w której brakuje większości szczebli – tłumaczyła Ola podczas rozmowy z Travelerem po swoim osiągnięciu w Hiszpanii. Teraz, ku zaskoczeniu wielu osób, zwróciła się w stronę Tatr i dróg wielowyciągowych oraz na tzw. własnej asekuracji. Realizuje projekt "3 Skały", który zakłada przejście, oprócz połączenia dwóch dróg: Metalliki i Misterium w Tatrach [kilka pierwszych wyciągów jest dla nich ta sama], także drogi Era Vella w Hiszpanii (9a) i Hotel Supramonte na Sardynii (8b). Ale na tym nie zamierza poprzestać. Już myśli o wspinaniu się za oceanem – w Yosemite, słynnym rejonie wspinaczkowym w Stanach Zjednoczonych. Barbara Żukowska: Do tej pory dużo czasu spędzałaś na wspinaniu w skałach w Hiszpanii. Co cię sprowadziło w Tatry? Ola Taistra: W zeszłym roku spontanicznie pojechałam na Sardynię, żeby zmierzyć się z drogą Hotel Supramonte. To droga sportowa [z istniejącymi punktami do asekuracji] długości 400 m. Jest uważana za jedną z najpiękniejszych na świecie dróg wielowyciągowych. Moim partnerem wspinaczkowym był Szwajcar Roger Schaeli. Nie udało nam się jej zrobić, ale po tym doświadczeniu przekonałam się, że sportowe wspinanie plus wielka ściana to jest to, co mnie kręci. Zdaniem Rogera mam predyspozycje do wielkich ścian. Na świecie jest wiele świetnych miejsc do wspinaczki wielkościanowej, ale najbliżej jest w Tatry. Z ekonomicznego punktu widzenia to był najlepszy wybór. Po powrocie do Polski od razu tam pojechałam. I od razu rzuciłaś się na najtrudniejszą drogę? Zakochałam się we wspinaniu wielowyciągowym. Po Sardynii wiedziałam, że jestem w stanie pokonać sama wiele wyciągów jednego dnia. Znajomi Słowacy podpowiedzieli mi sportowe drogi w Tatrach, m.in. Metallikę na Mnichu. Nie znałam tych gór, wcześniej tylko raz byłam w Zakopanem na wycieczce szkolnej z podstawówki. Na początku nie wiedziałam nawet, którędy się tam podchodzi ze schroniska w Morskim Oku. Już na Mnichu pogubiłam drogi, pomyliłam wyciągi, przeszłam jeden z nich uważany za najtrudniejszy, nie wiedząc o tym. Ale całej Metalliki nie przeszłam od razu, załamała się pogoda i musieliśmy z moim partnerem wspinaczkowym wycofywać się do schroniska. Uzmysłowiłam sobie wtedy, że w Tatrach może być niebezpiecznie, że przy fatalnej pogodzie z Mnicha można się nie wydostać. Wcześniej nie miałam takich sytuacji. Kiedy w skałach, np. w Hiszpanii, nadciągała burza, w każdej chwili można było zjechać do podstawy ściany. Na drogach wielowyciągowych tak szybko ewakuować się nie da. Nie tylko warunki pogodowe były inne od tych, do jakich jesteś przyzwyczajona, ale też skały. Po raz pierwszy wspinałaś się w granicie. Jak wrażenia? Nie spodziewałam się, że niższym osobom jest tam dużo trudniej się wspinać. Wysoka osoba bez problemu sięgnie do kolejnych chwytów, ale niska już nie i na dodatek nie znajdzie pomiędzy nimi nic, czego mogłaby się złapać. Taka jest specyfika granitowej skały. I to jest problem. Kiedy wybierałam się w Tatry, wszyscy pukali się w głowę i pytali, czy wiem, na co się porywam. Sama później przyznałam, że z moim wzrostem drogi są dużo trudniejsze niż wskazuje ich wycena. Do niektórych chwytów musiałam skakać. Dlatego zrealizowałam w Tatrach jedynie część planu, jaki zakładał projekt „3 skały”. Nie udało mi się zrobić wyciągów z drogi Misterium, a jedynie samą Metallikę. Oprócz Metalliki przeszłaś też w Tatrach kilka łatwych dróg, na których jednak musiałaś sama zakładać punkty asekuracyjne. To dla ciebie także nowość. Jak sobie z tym radziłaś? Dla wspinaczy sportowych zakładanie własnej asekuracji jest wielkim stresem, choć do samej wspinaczki są świetnie przygotowani. Nie ufałam sobie i na łatwych drogach czułam się jakbym się wspinała free solo [bez żadnej asekuracji]. Powtarzałam sobie w myślach, że ja w takich łatwych miejscach nie odpadam. Raz nawet się popłakałam ze strachu. Ale w połowie października w Sokolikach przeszłaś Sekretną rysę, jedną z najtrudniejszych dróg poprowadzonych przez kobietę na własnej asekuracji. Bardzo mi w tym pomogło wielu doświadczonych wspinaczy. Poziom stresu, ekscytacji i emocji był tam tak wysoki, że nigdy czegoś takiego nie przeżyłam wspinając się sportowo. Psychicznie było to bardzo trudne, ciągle nie do końca wierzyłam swojej asekuracji i przez to początkowo nie byłam w stanie uporać się z trudnościami drogi. Przejście Sekretnej Rysy dało mi niesamowite wzmocnienie psychiczne. To mnie rozwija. Nie zamierzasz poprzestać na Tatrach? Jestem zafascynowana wspinaniem na własnej asekuracji. Chciałabym pojechać w Yosemite w USA i tam na łatwych drogach nauczyć się dobrze zakładać własne punkty asekuracyjne. Poza tym najbliższe miesiące planuję spędzić w Hiszpanii na wzmocnieniu formy fizycznej, którą z pewnością wykorzystam w Stanach. Nie ukrywam, że chciałabym w przyszłości zrobić kilometrowej długości drogę na El Capitan w Yosemite. Ktoś, kto zna to miejsce, powie, że jestem szalona. Wiem, że we wspinaniu na własnej asekuracji jestem dopiero na etapie pieluch – nie umiem zakładać punktów, nie umiem też wspinać się w rysach, co tam jest podstawą. Dlatego jest to duże wyzwanie. Ale ja zawsze wysoko stawiam sobie poprzeczkę.
Była "pamiątką po 900 latach obecności chrześcijan i 500 – muzułmanów". Symbolem czego będzie teraz Hagia Sophia?
Prezydent Turcji Erdoğan podpisał dekret przekształcający muzeum Hagia Sophia w meczet Ayasofya. Przypomnijmy historię tej budowli.
- Kościół Mądrości Bożej w Stambule, mimo że zamieniony w muzeum, ciągle rzuca na kolana - pisała kilka lat temu dziennikarka Travelera, Barbara Żukowska. Hagia Sophia ufundowana przez Justyniana I Wielkiego, powstała 1500 lat temu jako prawosławna katedra. W meczet została przekształcona po podboju osmańskim w 1453 roku. By w 1934 roku stać się muzeum i trafić na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2020 roku jesteśmy świadkami kolejnej zmiany - decyzją tureckich władz Hagia Sophia zostaje przekształcona w meczet. Do XV w. budowla nie miała ona sobie równych na świecie: ma ponad 30 m średnicy, od marmurowych posadzek dzieli ją 55 m. Dzięki temu w tonącej w półmroku przestrzeni sylwetki zwiedzających wydają się bardzo małe, a budowla jeszcze bardziej monumentalna. Takie było zresztą założenie budowniczych – świątynia miała olśniewać wielkością i świetnością. "Nie wiedzieliśmy, czy jesteśmy na ziemi, czy w niebie, gdyż zaprawdę nie ma takiego miejsca na ziemi, gdzie by było takie piękno" – pisali do księcia kijowskiego Włodzimierza jego posłowie, gdy ponad 10 wieków temu wyszli z nabożeństwa w Hagii Sophii w Konstantynopolu. Nawet sułtan Mehmed II, który po zdobyciu Konstantynopola przez Turków osmańskich zamienił kościół w meczet, pozostawił wiele z oryginalnego wystroju. Jako że islam nie zezwala na przedstawianie ludzkich wizerunków, mozaiki przykryto, ale ich nie zniszczono. Dodano też tarcze z imionami Mahometa, jego następców i wnuków. A także dobudowano minarety, starając się jednak dopasować je tak, żeby nie zepsuły harmonijnej bryły. Po tym jak została zamieniona w muzeum, odsłonięto chrześcijańskie mozaiki. Zwłaszcza jaśniejące złotem Deesis, przedstawienie Chrystusa z Marią i Janem Chrzcicielem, dawało wyobrażenie o tym, na jak wysokim poziomie stała kiedyś ta sztuka. Zaraz obok można było podziwiać wspaniałą kaligrafię z wersetami z Koranu, finezyjne roślinne zdobienia kolumn oraz ogromne żyrandole. Hagia Sophia przez lata była pamiątką po 900 latach obecności chrześcijan i 500 – muzułmanów, a tym samym świadectwem złożonej historii i swego rodzaju kompromisu. Czego symbolem będzie teraz?
Jego wysokość Tubkal. Trekking na najwyższy szczyt Maroka
Wejście na ten szczyt Atlasu to niemal punkt obowiązkowy w czasie pobytu w Maroku. Jak to zorganizować?
Który to Tubkal? Zadajemy sobie to pytanie, patrząc na nagie rdzawe szczyty wznoszące się w głębi doliny Ait Mizane. Tak jakby sam wygląd góry miał nam zdradzić, czego się po niej spodziewać. Tubkal, najwyższy szczyt całej Afryki Północnej (4167 m), uchodzi za stosunkowo łatwy czterotysięcznik, bez lodowców i ostrych grani, w sam raz na pierwsze doświadczenie z taką wysokością. Większość w mojej ekipie takie doświadczenie akurat już ma, ale dla dwóch osób będzie to nowość. Plan jest w każdym razie prosty – następnego dnia zamierzamy stanąć na wierzchołku Tubkala. Tymczasem dzieli nas od niego kilkanaście kilometrów w linii prostej i niemal 2,4 tys. m w pionie. Za dużo, żeby zrobić całość w jeden dzień, potrzebujemy choćby minimum aklimatyzacji. Nie będziemy oryginalni – jak chyba wszyscy, którzy się tu pojawiają, przenocujemy w schronisku u podnóża góry i dopiero kolejnego ranka zaatakujemy Jego Wysokość Tubkal. Może okaże się dla nas łaskawy. Mijamy ostatnie zabudowania berberyjskiej wioski Imlil, która rozwinęła się dzięki rosnącej liczbie chętnych na zdobycie Tubkala. Ludzie żyją tutaj przede wszystkim z turystyki. Dużo tu hotelików, są też agencje turystyczne i wypożyczalnie sprzętu, m.in. raków i czekanów. My ich nie potrzebujemy, bo jest koniec sierpnia i śniegu w górach nie ma, zimą są jednak niezbędne. Właściciele sklepików z pamiątkami nagabują nas nienachalnie, jakby wiedzieli, że nikt idący w góry nie dociąży się zbędnym gramem. Tego, co mamy w plecakach, i tak nam wystarczy – grube śpiwory, ciepłe ubrania, woda i dużo kremu z filtrem UV. Imlil leży w zielonej dolinie na wysokości mniej więcej 1,8 tys. m. Czasem jest nazywane małym Chamonix. Nie wydaje mi się, żeby ta marokańska miejscowość potrzebowała porównania do francuskich ośrodków, ale rzeczywiście jest bazą wypadową w masyw Atlasu Wysokiego. Ma swój własny klimat. Poczułam go z całą mocą poprzedniego wieczora. Z tarasu hotelu patrzyliśmy na zapadający zmierzch. Nagle z kilku stron dobiegły śpiewy muezinów. Niosły się w dolinie, jedne bliższe, inne dalsze, a my staliśmy w ciemnościach jak zaczarowani. Jakie tam Chamonix, pomyślałam sobie. Oto Maroko! Wysoko, coraz wyżej W drodze na Tubkal nie da się zabłądzić, szlak jest oczywisty. Idziemy noga za nogą, wspierając się na kijkach trekkingowych. Od czasu do czasu mijają nas muły obładowane bagażami turystów, którzy zdecydowali się maszerować na lekko, tylko z małymi plecakami. Na jednym z mułów jedzie turystka. Zastanawiam się, co będzie dalej, jeżeli już teraz nie daje rady iść na własnych nogach? Teren powoli się wznosi. Ostatnim płaskim odcinkiem jest suche koryto rzeki, tej samej, która przepływa przez Imlil. Słońce praży, na szczęście wysokość niweluje jego moc. To nie piekielne 42°C w cieniu, jakie przerabialiśmy w Marrakeszu. W maleńkiej berberyjskiej osadzie Sidi Chamha­rouche z ulgą opadamy na krzesła i zamawiamy świeżo wyciskany sok z pomarańczy. Smakuje jak ambrozja. Można też wypić słodką miętową herbatę, ale niektórzy z nas zaczynają mieć jej dosyć. Odpoczywamy, gapiąc się na imponujący biały głaz wystający ponad dachy zabudowań. Dla miejscowych muzułmanów, cierpiących m.in. na choroby psychiczne, Sidi Chamharouche stanowi cel pielgrzymek. Według lokalnych wierzeń z jednego ze stromych zboczy spadł wielki skalny blok, przygniatając złego dżina. Głaz został pomalowany na biało i zwieńczony chorągiewkami, a tuż obok niego wybudowano świątynię i grobowiec jakiegoś pobożnego człowieka. Przy świątyni z czasem pojawiło się kilkanaście zabudowań i tak powstała osada. Dla nas jest półmetkiem w drodze do schroniska. Za nią ścieżka robi się jeszcze bardziej stroma i kamienista. Znikają cyprysy, za to pojawiają się wielkie zielone poduchy, które przy bliższym kontakcie okazują się sztywne i kłujące. Dolina Ait Mizane coraz bardziej się zwęża. Od jakiegoś czasu idziemy już przez teren Parku Narodowego Tubkalu. Rocznie odwiedza go ok. 40 tys. osób, głównie z zagranicy. I pewnie większość z nich wchodzi na najwyższy szczyt. Po niemal siedmiu godzinach od naszego wyjścia z Imlilu docieramy do schroniska. Za sobą mamy ok. 11 km marszu i przewyższenie 1,4 tys. m. W schronisku nie jesteśmy sami. Słychać języki z różnych krajów, m.in. niemiecki i słowacki. To popularne miejsce. Zaskakująco wcześnie nurkujemy do śpiworów. Pobudka o piątej rano. Oko na Maroko Ból głowy o świcie przypomina mi, że... Nie, to nie efekt dnia następnego. W Maroku bardzo trudno jest zdobyć alkohol, a w schronisku obowiązuje zakaz jego spożycia. Mój organizm doskonale wie, na jakiej wysokości nocowaliśmy (3,2 tys. m), i daje znać, że go nie oszukam. Jemy śniadanie, choć apetyty nieszczególnie dopisują, i szykujemy plecaki do wyjścia. Świt jest bardzo zimny. Naciągamy mocniej czapki na uszy i zaczynamy mozolne podejście. Przed nami zaledwie 2 km w poziomie, za to aż 1 tys. m w pionie – i ten pion zaczyna się zaraz przy schronisku. Ścieżka pnie się ostrymi zakosami po kamienistym, osuwającym się zboczu. Wejście na Tubkal latem nie wymaga żadnych umiejętności technicznych ani sprzętu, ale to nie znaczy, że jest lekko. Co jakiś czas musimy się oprzeć na kijkach i wyrównać oddech. Szczytu jeszcze długo nie będzie widać, pojawi się niemal w ostatniej chwili. Krajobraz jest iście księżycowy, surowy i pozbawiony wszelkiego życia. Otaczają nas suche skaliste szczyty w kolorze rdzawobrązowym, oświetlone ostrym słońcem. Cisza jest absolutna, a dzikość i pustka przejmujące. Mamy szczęście do pogody – nie pada, nie wieje. A potrafi tu naprawdę mocno dmuchać, latem po południu zdarzają się gwałtowne burze. Dopiero gdy docieramy na przełęcz pod szczytem i zbliżamy się do krawędzi skał, atakuje nas lodowaty wiatr. Tubkal jednak pokazuje swój pazur. Wierzchołek wydaje się być już blisko, niestety to tylko złudzenie. Ostatnie trzysta metrów dłuży się niemiłosiernie, brakuje mi sił. Ból coraz mocniej pulsuje w głowie, nie zamierzam jednak odpuszczać. Reszta ekipy różnie – część podobnie jak ja wlecze się w ogonie, ale chłopacy pognali do góry. Jeśli ktoś na szczycie spodziewa się wąskiej ostrej grani, na której trzeba walczyć o przetrwanie, będzie zaskoczony. Wierzchołek jest tak płaski i rozległy, że mógłby być boiskiem piłkarskim. W najwyższym punkcie wieńczy go metalowa konstrukcja – pomalowany sprejami punkt triangulacyjny, który stał się znakiem rozpoznawczym Tubkala. Widoki są wspaniałe. U stóp mamy cały Atlas, Antyatlas i wciśnięty trochę z boku masyw Djebel Saghro. Całkiem niedaleko stąd na południe zaczyna się Sahara. Wydaje mi się nawet, że na horyzoncie widzę jej płowe piaski, ale może to tylko moje pobożne życzenie. Na wierzchołku spędzamy około pół godziny. Większość tego czasu leżę skulona na skałach, powalona potwornym bólem głowy. To właśnie wysokość jest największym wyzwaniem na Tubkalu. W drodze na szczyt nie ma żadnych trudności – ani eksponowanych miejsc, które przyprawiałyby o zawrót głowy, ani stromizn, które zmuszałyby do wspinaczki. Żeby wejść, trzeba po prostu iść.
5 powodów, dla których warto wybrać się zimą na Cypr
Jeżeli zimą zatęsknimy za słońcem, na pewno znajdziemy je na tej wyspie. A oprócz ciepłych promieni czekają też...
1. Owoce morza Prócz słońca nic tak nie poprawia samopoczucia jak dobre jedzenie. Być na Cyprze i nie zjeść rybnego meze to błąd. Zanim jednak wbijemy widelec w pierwsze przystawki, miejmy świadomość, że będzie ich kilkanaście. Więc chociaż wszystko jest pyszne: sałata, oliwki, pasta z bakłażana, kraby, krewetki, grillowana ośmiornica – zostawmy miejsce na ryby, bo później będzie nam żal, że nie jesteśmy w stanie zjeść np. dorady. Rybne meze to na Cyprze klasyk, można też spróbować meze mięsnego (m.in. ser halloumi, kiełbaski i jagnięcina). 2. Lampka wina Do dobrego jedzenia nie może zabraknąć wina. Winnice rozlokowały się na południowych stokach gór Trodos. Chętnie uprawiana jest odmiana winorośli zwana xynisteri. To stary miejscowy szczep o białych owocach, który po latach zapomnienia powrócił do łask. Powstają z niego przyjemne wina, często nagradzane, jak np. te z winnicy Tsiakkas koło Pelendri. Grona xynisteri służą też do produkcji deserowego wina commandaria – jednego z najsłynniejszych cypryjskich produktów, świetnego na prezent – oraz mocnego alkoholu zivania. 3. Góry Trodos Słowiki nie pozwalają ci zasnąć w Platres – pisał Jorgos Seferis, pierwszy grecki laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. To właśnie w Platres – wiosce w górach Trodos, zaczęła się na początku XX w. rozwijać turystyka na Cyprze. Dzisiaj Platres jest największym ośrodkiem wypoczynkowym w górach. Łatwo stąd dojechać do działających tu zimą wyciągów narciarskich. Tutaj zaczynają się szlaki piesze i rowerowe. Blisko też do wioski Agros, gdzie tradycyjne cypryjskie słodycze, m.in. karidati i sudżukos, produkuje pani Niki Agathokleous. Blisko także do jedenastu starych i pięknych bizantyjskich kościołów wpisanych na listę UNESCO. I na Olympos, najwyższy szczyt Cypru, na którym greccy bogowie spędzali ponoć wakacje. Dziś, o bogowie!, można tam wjechać autem. 4. Plaże, dzikie plaże Jeżeli zatęskni się za morzem, najlepiej jechać na półwysep Akamas. To najdzikszy rejon wyspy, w dużej części chroniony przez park narodowy. Dlatego nie ma tu zwartej zabudowy hotelowej. Cypryjczycy na weekendy jeżdżą do miasteczka Latchi. Stąd statki płyną do pobliskich zatoczek, żeby turyści mogli się wykąpać w lazurowej wodzie. W czasie polskiej zimy temperatury na Cyprze osiągają ok. 20 stopni Celsjusza. Upałów nie ma, ale jest przyjemnie. 5. Ceny Koszty urlopu na Cyprze nie muszą być duże, zwłaszcza poza sezonem. Są spore szanse, że trafimy na niedrogie bilety lotnicze właśnie w okresie stycznia i lutego. Tanie loty oferuje Wizz Air i Ryanair. Z Polski to trzy godziny lotu.
"Zjednoczone Emiraty Arabskie to kierunek nie dla mnie". Też tak myślisz? Oto, dlaczego się mylisz
Nasza redaktor Barbara Żukowska zazwyczaj stawia na góry i zimniejsze rejony. Jeśli urlop to aktywny, do tego w okolicznościach całkiem surowej przyrody. Tym razem zdziwiła wszystkich (i samą siebie!). Jej wybór padł na... Dubaj. "Patrzyłam na to oczami dziecka, które nagle znalazło się w bajce" - opowiada. Zobacz dlaczego.
Zobacz GALERIĘ >>> Na wieść, że jadę do Dubaju, znajomi zrobili wielkie oczy. Prócz zaskoczenia – zwykle wybieram kierunek północ – w ich głosie brzmiał też zachwyt. Tak jakby bogactwo tego miasta miało na mnie w jakiś cudowny sposób spłynąć. Jakbym miała spać na pieniądzach i jeść ze złotej zastawy. Rzeczywistość była bardziej prozaiczna. Stołowałam się w hinduskich knajpach, tanich i dobrych. Spałam na zwykłym łóżku z Ikei, bo przyjaciele, do których pojechałam, uparli się, że na łóżku będzie wygodniej niż na samym materacu. I pewnie było, choć tego nie czułam. Padałam wieczorem bez czucia, zmęczona tą kosmiczną metropolią, która kilkadziesiąt lat temu zaczęła wyrastać na pustyni. To miasto wydało mi się wyrazem arogancji wobec świata natury. Jest jak podtrzymywany przy życiu pacjent, w którego kroplówce płyną pieniądze. Wystarczająco szerokim strumieniem, żeby na ogromną skalę odsalać wodę morską, nawadniać miejską zieleń i oświetlać autostrady. Ba, żeby na pustyni utrzymywać pola golfowe, stok narciarski i zbudować najwyższy na świecie wieżowiec. Oglądałam to wszystko z wagonika czerwonej linii metra. Stacja Nakheel – i soczysta zieleń pól golfowych kłuła mnie w oczy. Przystanek Mall of the Emirates – i widziałam bryłę centrum handlowego z przyklejonym do dachu stokiem narciarskim. Stacja Burj Khalifa – i imponujący drapacz chmur strzelał w niebo jak wielka stalowa igła. Dubaj ma dużo łatwo rozpoznawalnych obiektów, jak hotel Burj al-Arab czy wyspy palmy, ale najwyższy budynek na świecie to jest dopiero coś. Kto by nie chciał go zobaczyć? Też chciałam. Ze stacji metra poszłam z tłumem w kierunku, który wskazywały tabliczki. Szklana rura nie miała końca, aż wreszcie wypluła wszystkich w sam środek ogromnego centrum handlowego Dubai Mall. Myślałam, że może tylko ja pomyliłam drogę, ale nie, wiele osób rozglądało się bezradnie. Godzinę później znalazłam wyjście z Malla. Muszę przyznać, że po drodze były pułapki – niezwykła fontanna, gigantyczne akwarium morskie z rekinami. Patrzyłam na to oczami dziecka, które nagle znalazło się w bajce. Zaszłam Burj Khalifę od frontu. A tam uprzejmy pan poinformował, że to teren prywatny Hotelu Armani i dalej iść nie mogę. Ale mogę siąść sobie w kawiarni. Przed kawiarnią zwijano czerwone dywany i ewidentnie porządkowano teren po jakiejś ważnej imprezie. Umknęłam pomiędzy drzewa i fontanny i dalej w stronę metra, niemal wpadając pod koła rolls-royce’a. Co za zaszczyt. To była moja wina, zagapiłam się, choć oczy miałam dookoła głowy. Pomyślałam, że ta rura nieprzypadkowo wypluwa turystów do centrum handlowego. Niech się zajmą zakupami albo niech wjadą na platformy widokowe, zamiast się włóczyć przed Burj Khalifą. Liczy się rozmach Czyż to nie absurd, że w mieście otoczonym pustynią brakuje piasku? Trzeba go importować, bo pustynny jest zasolony, do wznoszenia budynków niezdatny. Co czwarty dźwig budowlany na świecie stoi właśnie w Dubaju. Tu łatwo zrozumieć, dlaczego piasek potrzebny do produkcji betonu staje się na naszej planecie towarem deficytowym. Tutaj powstają od razu całe dzielnice. Rosną nowe drapacze chmur o stylistyce zarezerwowanej u nas dla biurowców, ale tu są blokami mieszkalnymi. Odkryłam to ze zdumieniem, kiedy wśród betonu, szkła i metalu dostrzegłam rozwieszone pranie. W Dubai Marinie rośnie las takich wieżowców. Oglądałam je codziennie z wagonu czerwonej linii metra albo z Sheikh Zayed Road, kiedy wracałam na przedmieścia do domu przyjaciół. Każdego dnia nieodmiennie pozostawałam pod wrażeniem. Sheikh Zayed Road jest główną arterią. Dwunastopasmowa autostrada w wieczornych godzinach szczytu staje się zakorkowaną biało-czerwoną rzeką samochodów. Nie ma jak tego przejść, trzeba gnać do kładki przy metrze. Spod Burj Khalify chciałam dojść na wybrzeże. Sprawdziłam na mapie – 3 km. Szybko zrezygnowałam. Tu wszędzie jeździ się samochodem. Dla piechurów to beznadziejne miasto. Co innego Abu Zabi. Ma nadmorską promenadę i wydaje się być bliżej wody. Absurdalne, bo leży nad tą samą zatoką co Dubaj. Pojechaliśmy tam z zamiarem zwiedzenia pałaców i meczetu. Utknęliśmy w miejscowym skansenie, na plaży z panoramą drapaczy chmur nad lazurową wodą. Pałace obejrzeliśmy z daleka i kiedy zaszło słońce, dotarliśmy do meczetu Sheikh Zayed. Żadna pora nie byłaby lepsza. Pod pastelowym niebem rysowały się ogromne bladobłękitne kopuły i minarety. Woda sadzawek odbijała po tysiąckroć kolumny krużganków. Meczet, śnieżnobiały za dnia, w świetle zmierzchu nabierał miękkości, zatracał realne kształty. Stawał się baśniową rzeczywistością. To było lepsze niż wszystkie pałace razem wzięte. Choć wydane na nie pieniądze pewnie są porównywalne. Meczet, największy w całych Emiratach, został wykonany z ogromnym rozmachem i starannością godną samego Allaha. Słońce nad pustynią W Dubaju jest wszystko, tylko że nie jest dostępne – stwierdziła Marta, nastoletnia córka przyjaciół. Jeśli ktoś tu po prostu mieszka, nie bardzo ma gdzie spędzać czas. Może pójść do centrum handlowego. Na plażę. Do parków rozrywki. Na suki i do Muzeum Dubajskiego mieszczącego się w XVIII-wiecznym forcie Al Fahidi. Ale jak często można tam chodzić? Do muzeum właściwie każdy powinien zajrzeć, żeby się przekonać, jak głęboko korzenie Dubaju sięgają w piasek. Też tam poszłam. Stanęłam w tradycyjnej chacie pod łapaczem wiatru – czworokątną ażurową wieżą z systemem przegród w środku. Poczułam łagodny powiew. Naturalna klimatyzacja działała bez zarzutu. W tym mieście widzi się wielkie pieniądze, ale przez szybę. Odrobina bogactwa spływa jednak na zwykłych mieszkańców, w głównej mierze obcokrajowców – Emiratczykiem jest zaledwie co czwarty mieszkaniec. Są więc klimatyzowane przystanki autobusowe i genialne metro. Nie płaci się podatków. Bogaci dają zatrudnienie mniej bogatym. I chyba na tym polega fenomen tego miejsca – wiele osób znajduje tu zarobek. W Dubaju, jak w żadnym innym miejscu na świecie, tak wiele wody wlewa się w piasek i tak wiele piasku wrzuca w wodę. U wybrzeży wyrastają piaszczyste palmy i inne sztuczne wyspy. Z publicznej plaży koło hotelu Burj al-Arab widać zarys ogromnego hotelu The Atlantis postawionego na czubku palmy Jumeirah. Obok niej już nabiera kształtów The World, sztuczny archipelag o zarysie kontynentów. Sztuczna jest także Dubai Marina – niezwykle widowiskowa nocą – z przekopanym kanałem długości trzech kilometrów ciągnącym się wzdłuż brzegu Zatoki Perskiej, przy którym wybudowano promenady, wieżowce i przystanie dla jachtów. W Dubaju prawdziwa jest tylko pustynia. Zaczyna się tam, gdzie kończą się rurki zraszaczy nawadniających trawniki, kwiaty i palmy. Żeby zobaczyć pustynię, pojechaliśmy na wschód, w stronę Omanu. Na obrzeżach miasta widok zmienił się drastycznie – po horyzont ciągnęły się linie wysokiego napięcia. Jeśli przyjąć, że wodociągi są krwiobiegiem tego kraju, to linie energetyczne stanowią jego system nerwowy. Krajobraz powoli się uspokajał i wreszcie nie było nic prócz wydm. Po rozbuchanej miejskości Dubaju całość wydawała się oazą. Cieszyła brakiem nadmiaru i niesamowitą ciszą. Zatrzymaliśmy się przy jedynym w promieniu kilkudziesięciu kilometrów budynku. To była 2 December Cafeteria. To tak jakbyśmy w Polsce nazwali knajpkę „11 Listopada”. Na początku grudnia Emiratczycy obchodzą swoje święto narodowe – uwolnienie spod brytyjskiego protektoratu i zjednoczenie wszystkich siedmiu emiratów w 1971 r. Kafeteria była blaszaną budą, w której sprzedawano słodką herbatę z mlekiem, i nie zasługiwała na swoją nazwę. Nie miałaby racji bytu, gdyby nie otoczenie. Wokół rozciągała się najbardziej niezwykła na świecie pustynia, z pomarańczowym piaskiem. Zostawiliśmy samochód i poszliśmy w stronę wydmy Big Red i skały Rock 51. O tym, jak bardzo jest to popularne miejsce wśród dubajczyków, świadczyły sterty śmieci pozostawione w czasie weekendowych pikników przy ognisku. Była niedziela, w Emiratach dzień pracujący i pustynię mieliśmy tylko dla siebie. Tylko pozornie wydawała się pozbawiona życia. Po drobnym piasku maszerował chrząszcz. Spłoszył się jakiś ptak. Były też wielbłądy. Obżerały krzewy z kolczastych gałązek. Właściwie każdy krzak miał swego wielbłąda. Dotarliśmy do wysokich skał i stamtąd ogarnialiśmy wzrokiem morze pomarańczowych wydm. Późnym popołudniem coś się nagle zmieniło. Ze wszystkich stron zaczęły nadpełzać białe samochody terenowe. Najpierw kilka, później kilkadziesiąt i w końcu ze dwie setki aut zaparkowały na wydmach. Ciszę przerwało gadanie turystów. Przyjechali obejrzeć zachód słońca na pustyni. A słońce, jak na złość, rozpłynęło się niespektakularnie w szarej chmurze nad horyzontem. Trzasnęły drzwi i białe mrówki popełzły w kierunku drogi. My też ruszyliśmy do samochodu. Każdy, kto nas mijał, otwierał usta ze zdumienia, jakbyśmy byli jakąś dziwną fatamorganą. Jedno auto się zatrzymało i wyjrzał z niego kierowca. – Zgubiliście swoje wielbłądy? – Nie, idziemy do Omanu – zażartowaliśmy. – Ale to w drugą stronę! – roześmiał się. – Macie wodę? Wszystko w porządku? Podziękowaliśmy mu za troskę. Widać Emiratczycy pozostali w głębi duszy ludźmi pustyni, tylko z wielbłądów przesiedli się na samochody. Miasto miraż Dubaj najpierw mnie przytłoczył. Byłam gotowa uciekać z krzykiem, ale samolot miałam dopiero za kilka dni. Później czułam się jak w laboratorium jakiegoś szalonego wizjonera. Świadomość, że spędzę tu krótki czas, pozwalała mi dotrwać do końca eksperymentu. Pod koniec z żalem myślałam o opuszczeniu tego miasta. Jest w szczególny sposób fascynujące. Od strony pustyni Dubaj przypomina Manhattan. Drapacze chmur tłoczą się na horyzoncie. Kiedy jechałam na lotnisko, słońce chyliło się ku zachodowi, a miasto wyglądało jak fatamorgana – szare zarysy budowli na tle wieczornego nieba. Wydawało się, że znikną na zawsze wraz z zapadnięciem zmroku.
Zrób coś szalonego i przenocuj na skale!
Zamień pięć gwiazdek na tysiąc gwiazd. To jedna z rzeczy, które trzeba w życiu zrobić.
To nie był nocleg z namiotem, lecz prawdziwy biwak w górach pod gołym niebem. Na skałę Rotstock (2663 m) w Alpach Berneńskich (Szwajcaria) prowadzi via ferrata – ubezpieczona droga z drabinkami i linami, do których wpina się karabińczyki. Wspinając się nią, miałam pod sobą tylko powietrze, nad sobą – ogromną północną ścianę Eigeru. Przez lata uchodziła za niemożliwą do zdobycia, nazwano ją Ścianą Śmierci. Jej bliskość wprawiała mnie w dygot. Nie ze strachu, lecz z wrażenia, że oto wreszcie zobaczyłam wspinaczkową legendę. Na noc rozłożyliśmy się na szczycie Rotstocka. Z trzech stron ziały kilkusetmetrowe przepaści. Dla bezpieczeństwa wpięliśmy uprzęże do liny rozciągniętej na skale i wpełzliśmy do śpiworów. Było zbyt zimno, żeby zmrużyć oko. Patrzyłam na ośnieżone szczyty, na Eiger i pogodne niebo. Góry były wokół, na wyciągnięcie ręki. Spędziłam noc bezsenną, ale bezcenną. Skała pod rozgwieżdżonym niebem była dla mnie hotelem tysiącgwiazdkowym. Nie zamieniłabym go na żaden inny.
Oto polski raj ornitologów, fotografów i miłośników natury. Wybierz się nad rozlewiska Warty
W ujściu Warty życie wre cały rok. Jedne gatunki tu się lęgną, drugie spędzają zimę.
Kiedyś Warta płynęła kilkudziesięcioma mniejszymi korytami splatającymi się ze sobą niczym warkocze. Współczesny wygląd doliny jest efektem prac melioracyjnych zainicjowanych w XVIII w. przez króla Prus Fryderyka Wielkiego. Powstała sieć wałów, rowów i kanałów, zbudowano przepompownie. Wartę w dużej mierze okiełznano, ale tereny te pozostały bardzo atrakcyjne dla ptaków. Tereny w ujściu rzeki Warty są dla zachodniej Polski tym, czym Bagna Biebrzańskie dla północno-wschodniej części naszego kraju. To ważna ostoja dla migrujących ptaków wodno-błotnych, a także miejsce lęgowe dla wielu gatunków. Nic dziwnego, że ujście Warty znalazło się wśród laureatów plebiscytu Travelera „7 nowych cudów Polski”. Zanim w 2001 r. utworzono Park Narodowy Ujście Warty, obszary te chronił (i nadal chroni, tylko w innych granicach) park krajobrazowy, a jeszcze wcześniej rezerwat „Słońsk”. Nie ma w Polsce ornitologa, który by nie znał tej nazwy; każdy prędzej czy później to miejsce odwiedzi. Przy odrobinie szczęścia ma szansę wypatrzyć ornitologiczne rarytasy – czaplę modronosą, warzęchę, berniklę rdzawoszyją, a także zobaczyć tysięczne stada gęsi, kaczek czy łabędzi krzykliwych. Dla tych ostatnich ujście Warty jest najważniejszym zimowiskiem w Polsce. Sam park narodowy to 80 km2 terenu: mozaika łąk, pastwisk, turzycowisk i trzcinowisk. Spacer po Betonce Wśród ornitologów najsłynniejszą trasą w parku narodowym jest tzw. Betonka, czyli ścieżka przyrodnicza „Ptasim Szlakiem”. Betonka prowadzi od strony wsi Przyborów i Słońsk nad rzekę Postomię, która jest lewym dopływem Warty. Właściwy szlak zaczyna się na moście Wysokińskiego, a kończy na tzw. Czwartym Moście. Choć odległość między nimi nie jest duża (około 2 km), przejście tego odcinka zajmuje miłośnikom ptaków nawet kilka godzin. Ze ścieżki, platformy widokowej oraz czatowni można zobaczyć wszystkie charakterystyczne dla tej ostoi ptaki wodno-błotne: rożeńce, świstuny, płaskonosy, ohary, cyranki, cyraneczki, krakwy, różne gatunki gęsi, w tym berniklę białolicą, perkozy, rybitwy, bataliony, ostrygojady, poza tym ptaki drapieżne, jak chociażby bieliki. Lista tutejszej awifauny jest naprawdę długa, wystarczy powiedzieć, że na terenie parku narodowego swoje gniazda zakłada ponad 170 gatunków, a w sumie zaobserwowano ich tu około 280. Poza różnorodnością imponujące są też liczebności niektórych gatunków. Pod koniec lat 90. na noclegowisku naliczono w sumie 200 tys. gęsi zbożowych i białoczelnych – co jest największą odnotowaną w naszym kraju koncentracją tych ptaków. Nic dziwnego, że w logo Parku Narodowego Ujście Warty widnieje właśnie gęś zbożowa. Betonka nie zawsze jest dostępna. W marcu i kwietniu przy wysokim stanie Odry i Warty rzeka Postomia występuje z brzegów, zalewając osławioną ścieżkę. Wtedy trzeba wybrać trasę alternatywną – równoległą do Betonki „Drogę przez Górki”. W czerwcu jest duża szansa, że idąc tamtędy, usłyszy się śpiewające wodniczki. To gatunek zagrożony w skali świata z powodu m.in. osuszania mokradeł. Wielu ornitologów z Europy Zachodniej przyjeżdża do Polski, żeby móc go obserwować. Wodniczka znalazła się na liście najcenniejszych gatunków w parku narodowym, razem z gniazdującymi tu oharami, gęgawami, płaskonosami i kropiatkami. Rzeczpospolita ptasia A jeżeli ktoś się ptakami nie interesuje? Zaciekawi go historia tego terenu. W Słońsku przez kilka stuleci mieli swoją siedzibę joannici. Na początku XV w. miejscowość została oddana im w zastaw, a później zakon rycerski ją kupił. Do dziś zachował się kościół – teraz parafialny pw. Najświętszej Marii Panny, który pełnił w przeszłości funkcję kaplicy joannitów, a także ruiny zamku przez nich zbudowanego. W Słońsku działa też Towarzystwo Przyjaciół Słońska „Unitis Viribus”. Z ich inicjatywy została powołana Rzeczpospolita Ptasia, która zrzesza miłośników ptaków odwiedzających te tereny. Rzeczpospolita ma swoją konstytucję, kodeks obserwatora i specjalne paszporty. Jej obywatele na corocznym zjeździe wybierają ptaka roku. Teraz został nim podróżniczek. Informacje dla podróżujących Najlepiej dojechać do Dyrekcji Parku Narodowego „Ujście Warty”, która ma siedzibę w Chyrzynie koło Kostrzyna nad Odrą, siedziba władz Parku Krajobrazowego „Ujście Warty” znajduje się natomiast w osadzie leśnej Lipy niedaleko Gorzowa Wielkopolskiego. Najlepiej przemieszczać się własnym autem. Na terenie obu parków wyznaczono liczne szlaki piesze, rowerowe i wodne. Kajaki można wypożyczyć m.in. w Słońsku. Przydatne informacje na temat noclegu można znaleźć na stronie Towarzystwa Przyjaciół Słońska: tps-unitisviribus.org.pl.
Czym się szczyci Szczecin? Oto 9 powodów do dumy
Wszędzie stąd blisko. I na wybrzeże Bałtyku, i do stolicy Niemiec. Trudno sobie wyobrazić lepsze położenie dla miasta.
Warto się w nim zatrzymać nie tylko dlatego, że jest świetną bazą wypadową w okolice. Mimo wojny zachowało się w nim wiele zabytków, m.in. ceglane gmachy Pruskiej Poczty Królewskiej czy Czerwonego Ratusza. W tym ostatnim urzędował jeden z najsłynniejszych nadburmistrzów Szczecina – Hermann Haken. Na przełomie XIX i XX w. z rozmachem przystąpił do rozbudowy miasta, zmieniając jego plan urbanistyczny i wznosząc nowe obiekty. Obecny wygląd, w tym ronda z promieniście odchodzącymi ulicami, Szczecin zawdzięcza głównie jemu. Niezniszczalnym obiektem w czasie bombardowań był schron przeciwlotniczy zbudowany przez Niemców na głębokości piątego piętra. Teraz jest największym cywilnym schronem w Polsce z okresu II wojny światowej i atrakcją turystyczną. Część przejść ciągle pozostaje zamurowana, co rozpala wyobraźnię wielu osób. I ożywia legendę o podziemnym Szczecinie – z mnóstwem tajnych korytarzy, przejść i oczywiście ukrytych skarbów. Za sprawą szerokich ulic oraz bliskości Odry i jeziora Dąbie w tym mieście czuje się przestrzeń. Dąbie jest jedynym słodkowodnym akwenem w Polsce, na który mogą wpływać statki dalekomorskie. W Stoczni Szczecińskiej miały miejsce historyczne wydarzenia, tu po strajkach w 1980 r. zostały podpisane porozumienia sierpniowe. Szczecin zawsze był blisko wody, a chce być jeszcze bliżej. Z wodą Szczecin wiąże swoją przyszłość, czego wyrazem jest wizjonerski projekt Floating Garden 2050. Zakłada on zagospodarowanie wysp, kanałów i rozlewisk Odry i stworzenie pływającego miasta mariny. Poznaj 9 powodów by odwiedzić Szczecin!