Fryderyk August I to zapomniany „król” Polski. Został władcą dzięki Konstytucji 3 Maja
Fryderyk August nie jest dziś zaliczany w poczet władców Polski. Zniknął z kart historii i z pamięci Polaków, choć sami chcieli go na króla. Stało się tak, bo był „tylko” porządnym administratorem, a naród czekał na bohatera.
W tym artykule: Kim był Fryderyk August? Skutki Konstytucji 3 Maja Niewielkie znaczenie władcy Sytuacja Księstwa Warszawskiego Oszczędny król Działania propagandowe Ucieczka z kraju czy ruch strategiczny? Władca traci poparcie Negocjacje i sojusze Fryderyk August zrzeka się tytułu Rządy wymazane z kart historii Ostatnim królem Polski wcale nie był Stanisław August Poniatowski. I to nie tylko dlatego, że władcami Królestwa Polskiego zostali po kongresie wiedeńskim rosyjscy carowie. Przecież między Stanisławem Augustem a carami ktoś zasiadał na tronie Księstwa Warszawskiego! Nie Napoleon i nie książę Józef Poniatowski. Tym władcą był dziś zapomniany Fryderyk August, król Saksonii z dynastii Wettynów, wnuk Augusta III. Czy słusznie został przez Polaków wyrzucony z pocztu władców? Kim był Fryderyk August? „Formalnie nie był królem Polski, tylko władcą Księstwa Warszawskiego. Ale to było państwo polskie z polskimi: konstytucją, armią, urzędami itd., nawet jeśli moderowanymi na francuskie. Co więcej, sam monarcha dokonał wielkiego wysiłku, bo (z poczucia obowiązku i przyzwoitości wobec poddanych) nauczył się języka polskiego. Inna rzecz, że krępował się go używać” – opowiadał dr Andrzej Nieuważny, specjalista od epoki napoleońskiej. „Powody oczywistego zapomnienia są co najmniej dwa – stwierdza z kolei prof. Andrzej Chwalba z Uniwersytetu Jagiellońskiego. – Po pierwsze, trudno pamiętać o kimś, kto o nas zapomniał. Był trzykrotnie w Księstwie Warszawskim. Niczym się nie zapisał poza tym, że z radością oddał władzę polskim nowym elitom. Powód drugi: był monarchą kraju niesuwerennego, zależnego od Paryża. Częścią francuskiej Europy i stale niespełnioną nadzieją na więcej”. Jeszcze inne argumenty wysuwa pasjonat Tomasz Maciej Klauza, organizator Muzeum Wojen Napoleońskich w Witaszycach: „Myślę, że zapomnienie Fryderyka Augusta jako władcy Polski wynika z kilku powodów. Najważniejszy to ten, że był Sasem, czyli Niemcem. To w propagandzie porozbiorowej, a szczególnie w PRL grało najważniejszą rolę. Dodatkowy argument stanowiła próba usprawiedliwienia upadku I Rzeczypospolitej zrzucaniem częściowej winy na czasy saskie”. Klauza podkreśla też, że „w szkole nie podaje się podstaw wiedzy, dlaczego Sas był księciem warszawskim. A przecież jest to konsekwencja naszej dumy narodowej – Konstytucji 3 maja. Znoszono w niej wolną elekcję i powoływano Wettynów na tron”. Skutki Konstytucji 3 Maja „Dynastia przyszłych królów polskich zacznie się na osobie Fryderyka Augusta, dzisiejszego elektora saskiego, którego sukcesorom de lumbis [naturalnie poczętym – przyp. red.] z płci męskiej tron polski przeznaczamy” – głosił punkt VII wspomnianej Konstytucji 3 maja. Czyli Fryderyk August szykowany był na następcę Stanisława Augusta Poniatowskiego jeszcze „za życia” Rzeczypospolitej szlacheckiej. Mało tego. To Sasowi już w 1771 r. konfederaci barscy proponowali objęcie władzy w miejsce „króla Stasia”. Jednak Fryderyk August takiej woli nie wykazał. Podobnie 20 lat później, po przyjęciu przez Sejm Konstytucji 3 maja, gdy pojawiła się bardziej realna szansa na polski tron. Jak pisze prof. Henryk Kocój w pracy o Sasie, jego decyzja była wtedy negatywna z kilku powodów: militarnej słabości Saksonii i Polski, nacisku Rosji, braku rozeznania w planach Prus i Austrii, oporu saskiej opinii publicznej, krytycznego stosunku samego władcy do niektórych postanowień konstytucji. Sytuacja zmieniła się, gdy w 1807 r. Napoleon powołał Księstwo Warszawskie. Jego konstytucja głosiła: „Korona książęca warszawska jest dziedziczną w osobie króla saskiego, jego potomków, dziedziców i następców, podług porządku następstwa ustanowionego w domu saskim”. Zdaniem dr. Nieuważnego Bonaparte świadomie nawiązywał do dawnej unii polsko-saskiej i politycznego testamentu Rzeczypospolitej szlacheckiej, jaką stanowiła Konstytucja 3 maja. I choć Sas był „tylko” księciem warszawskim, to miejscowe elity uważały księstwo za wstęp do odbudowy państwa polskiego. Więc Fryderyka Augusta uznawały de facto za polskiego króla. Był też tak nazywany w pamiętnikach z epoki, np. u Kajetana Koźmiana. Niewielkie znaczenie władcy To wszystko dowodziłoby, że pod względem prawnym i moralnym saski monarcha jak najbardziej zasługiwałby na umieszczenie w poczcie polskich władców. Pamiętamy przecież w nim o czeskich Przemyślidach czy książętach piastowskich, wśród których nie brakowało nieudaczników, a nawet postaci wręcz groteskowych. Problem w tym, że Fryderyk August mentalnie nie pasował do zadania, jakie stawiali przed nim Polacy. Według biografa Juliusza Willaume był to „pracownik wytrwały, lecz powolny, z trudem zdobywający się na decyzję, w życiu kierował się fatalizmem przypominając pod tym względem swego brata ciotecznego Ludwika XVI”. „Fryderyk August został wyznaczony przez Napoleona na władcę Księstwa Warszawskiego, jednak jego wpływ na zachodzące nad Wisłą wydarzenia był niemal symboliczny” – podkreśla Rafał Małowiecki, autor cenionych książek o epoce napoleońskiej. Istotnie, władca był w swoim księstwie raptem trzy czy cztery razy. Niezbyt przypadł poddanym do gustu. „Względna obojętność Polaków wynikała z dwóch rzeczy. Po pierwsze. doświadczenia saskie sprzed 1764 r. nie były już po rozbiorach dobrze wspominane. Druga rzecz: to był człowiek zamknięty w etykiecie, który chciał panować »po staremu«, nawet jeśli otwierał się na nowe czasy” – podkreślał dr Nieuważny. Jego zdaniem Fryderyk August był rozsądny, ale brakowało mu charyzmy. Sytuacja Księstwa Warszawskiego Władca ten dobrze rozumiał, że Saksonia musi dopasować się do systemu napoleońskiego, inaczej zginie lub osłabnie. Dlatego, choć najpierw był sprzymierzeńcem Prus, po klęsce pod Jeną w 1806 r. przeszedł pod skrzydła Napoleona. Dzięki niemu elektor saski mógł się koronować na króla, dostał też Księstwo Warszawskie. W efekcie, choć w praktyce zależny od Francji, Fryderyk August stał się na europejskiej arenie władcą o niepoślednim znaczeniu. Jak szacował dr Nieuważny, Saksonia liczyła wtedy ponad 2 mln mieszkańców, zaś Księstwo Warszawskie (po zdobyczach w 1809 r.) 4,3 mln, co w sumie stanowiło potencjał zbliżony do jednej czwartej Francji. Księstwo Warszawskie, choć demograficznie i militarnie mocniejsze od Saksonii, miało jednak kłopoty gospodarcze (efekty blokady kontynentalnej, zmiany celne, sumy bajońskie do spłacenia Francji). Właśnie na tym aspekcie skupiał się praktyczny Fryderyk August. I to w czasach, gdy Stanisław Staszic wołał o „króla-bohatyra”, Sas zajmował się palącymi kwestiami administracyjnymi, finansowymi etc. A kiedy Polacy sarkali „Księstwo warszawskie, a pieniądz pruski / Wojsko polskie, król saski, a kodeks francuski”, on w Warszawie wypędzał benonitów z powodu antyfrancuskiego zajścia w ich kościele i z wiernopoddańczym zapałem zmieniał nazwę ul. Miodowej na Napoleona. Oszczędny król Kochany przez Sasów, przez Polaków traktowany był coraz chłodniej. „Na Uniwersytecie Jagiellońskim zapamiętano go, gdy podczas uczonego wykładu natychmiast zasnął. Czyli jest w obszarze co najwyżej, i to lokalnej, anegdoty” – komentuje prof. Andrzej Chwalba. Sarkano też z powodu rzekomego skąpstwa władcy. Jednak publicysta i polityk Kajetan Koźmian wspominał to inaczej: „Jechał, jak widziałem, w lecie w otwartym pojeździe, w płaszczyku płóciennym na mundurze kadeckim, w kapeluszu, którym z uśmiechem kłaniał się biegnącemu i wołającemu »vivat!« pospólstwu. Byli tacy, co taki wjazd króla znajdowali zbyt skromnym i przypisywali go wygórowanej oszczędności. Wystawa Polakom zawsze się podoba i ujmuje. Odpowiadali im rozsądniejsi: dziękujcie Bogu, że macie takiego króla, który dla siebie żałuje wydatków, dlatego siedem milionów należącej mu ze skarbu pensji nie dotyka się i zostawia ją na potrzeby kraju; nie otacza go służba ugalonowana i bogata”. Działania propagandowe Sas nie zapominał też o prostych symbolach i działaniach propagandowych. Nową monetę Księstwa Warszawskiego zdobiło oczywiście polsko-saskie godło i wizerunek monarchy. Fryderyk August, wzorem swego dziada Augusta III, zarządził też naprawę kolumny Zygmunta. Odpowiedni dokument stanowił: „Za panowania Fryderyka Augusta Króla Saskiego Książęcia Warszawskiego, Rząd tegoż Xięstwa dostrzegłszy, iż Statua Króla Zygmunta III przez ruszenie się Postumentu z miejsca swego pochyliła się, rozkazał uczynić tego reperacją, iakoż po zdjęciu Statuy i dorobieniu Postumentu z nowego marmuru oraz wyreparowaniu Gzemsu Kolumny Piedestału i Gradusów Statua ta w swojem mieyscu na powrót obsadzona została w roku 1810 dnia 24 listopada”. Co z tego, skoro ewidentnie nie był „królem-bohatyrem”. Niechętni mu Polacy rozdmuchali to podczas wojny Księstwa z Austrią w 1809 r. W polskich szkołach, nawet jeśli wspomina się o Fryderyku Auguście, to w kontekście tego, że uciekł wtedy z kraju. Natomiast książę Józef dzielnie stawiał czoło Austriakom pod Raszynem. Prawda nie jest jednak taka prosta. Ucieczka z kraju czy ruch strategiczny? Po pierwsze, także rodzinna Saksonia władcy została zaatakowana. Po drugie, Fryderyk August wydał odpowiednią odezwę do Polaków. Pisał m.in.: „Bierzcie się tedy do broni zemścić się napaści [na] Waszego Wskrzesiciela, Króla was kochającego i waszych swobód”. Po trzecie, 59-letni wówczas władca chyba trafnie ocenił swoje predyspozycje. „Nikt nie oczekiwał od starego króla saskiego, że będzie stał na czele armii. Uciekł przed Austriakami do Frankfurtu nad Menem, ale z Drezna, nie z Warszawy. Stamtąd zagrzewał do oporu tak saskich, jak polskich poddanych. Wycofał się na zaplecze, to normalna rzecz. Władysław Jagiełło też dowodził z górki, a nie z pierwszego szeregu. Nie jest rolą starego króla udawanie podporucznika. To był człowiek ze sprawami wojennymi niezwiązany i nie miał w tym kierunku ambicji” – argumentował dr Nieuważny. Podkreślał, że gdyby Sas dostał się do niewoli, stałby się elementem politycznego szantażu, więc w gruncie rzeczy zrobił mądrze! Nie da się jednak ukryć, że polscy żołnierze nie mieli o swym monarsze najwyższego zdania. „Z pewnością nie był osobą, za którą gotowi byli przelewać krew. W pamiętnikach z epoki bardzo rzadko możemy znaleźć jakiekolwiek wzmianki o Fryderyku Auguście. Nasi rodacy za naczelnych wodzów zawsze uważali Napoleona i księcia Józefa Poniatowskiego – podkreśla Rafał Małowiecki, autor książek o kampaniach napoleońskich. – Król saski może był dla nich kimś więcej niż nieistotną marionetką, ale z pewnością jego osoba nie była postrzegana jako łącznik pomiędzy Księstwem Warszawskim a Rzecząpospolitą Obojga Narodów”. Władca traci poparcie Na korzyść Fryderyka Augusta działa jednak fakt, że w obliczu wojny Napoleona z Rosją zgłosił akces do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. I to wbrew pełnemu rezerwy stanowisku Bonapartego. Zawiązano konfederację pod koniec czerwca 1812 r. na sesji Sejmu Księstwa Warszawskiego, w celu restauracji Królestwa Polskiego (mającego objąć kolejne ziemie odzyskiwane podczas wojny z Rosją) oraz odnowienia związków z wyzwalaną Litwą. Jednak mimo poparcia konfederacji Fryderyk August przestał już być dla Polaków idealnym kandydatem na „prawdziwego” króla. Także Napoleon uważał, że „król saski jest człowiekiem zacnym, ale to starzec bez energii”, więc chętnie dałby Królestwu Polskiemu „innego zupełnie króla”. W tej atmosferze i sam władca, lękając się o przyszłość tronu w Warszawie i zazdrosny o swą władzę, sprzeciwiał się ambitnym inicjatywom Konfederacji Generalnej. Negocjacje i sojusze O ciekawym wątku w sprawie następstwa tronu w Warszawie wspomina „Encyklopedyja powszechna” Orgelbranda z 1862 r.: „Mówią, że księżniczka [Maria Augusta Nepomucena, córka Fryderyka Augusta – przyp. red.], która zawsze z ojcem i z matką zwiedzała Warszawę, kochała się w księciu Józefie Poniatowskim i że najdroższem było jej życzeniem wyjść za księcia. Podobno nie byli od tego i rodzice. Z tą myślą wiązała się myśl druga. Król Saksonię oddałby braciom i potomstwu ich z męskiej linii podług praw kardynalnych Saksonii. Księstwo Warszawskie miał oddać córce, jako wybranej infantce polskiej. Księżniczka męża swego wyniosłaby na tron; taki los uśmiechał się księciu Józefowi i przez niego dynastia Poniatowskich, o której marzył czasami król Stanisław August, może by się utrzymała na tronie”. Jednak nie było na to szansy. Wielka Armia Napoleona poniosła klęskę, a Fryderyk August – by utrzymać się u władzy i ograniczyć straty Saksonii – zaczął lawirować i negocjować. Czyli robić coś, czego Polacy (przyzwyczajeni do honorowej śmierci u boku sojusznika, niczym książę Józef w falach Elstery) szczerze nienawidzą! Fryderyk August nie zdradził wprawdzie Napoleona, ale jako praktyk otwarty był na różne opcje. Przez moment Saksonia zaczęła skłaniać się ku Austrii. Ostatecznie jednak opowiedziała się po stronie koalicji napoleońskiej. I zaczynała w niej podczas feralnej „bitwy narodów” pod Lipskiem w październiku 1813 r. Niestety, sascy żołnierze, mając strzelać do Prusaków i Austriaków, do swych niemieckich ziomków po drugiej stronie, zmienili front. Powiadomiony, że jego wojsko przechodzi na stronę koalicji antynapoleońskiej, Fryderyk August wysłał pismo, aby „wypełniało ściśle swe obowiązki”. Dowódcy zrozumieli to dwuznacznie i kontynuowali swoją zdradziecką robotę. To przyczyniło się w pewnym stopniu do porażki Napoleona. Fryderyk August zrzeka się tytułu Po ostatecznej klęsce Francji Fryderyk August stał się jedynie pionkiem w rękach zwycięskich mocarstw. Trzymany pod kluczem docenił wtedy, ile znaczył dla Polaków. „W starości mojej wielką odebrałem naukę. Szkoda, że już za późno z niej skorzystać. Przez lat blisko 50 pracowałem nad szczęściem Sasów, wydobyłem ich z długów, kraj zakwitnął. Jakąż odbieram wdzięczność? Opuściło mnie wojsko i cywile. W Ks. Warszawskim nie pozwolił mi czas, bardziej jeszcze wojny, nic dla Polaków uczynić, przecież wierni i wdzięczni, jak gdybym ich dobrodziejstwami okrył” – stwierdził. Jego refleksja sama w sobie zasługuje na pamięć potomnych. Ponoć car Aleksander groził mu, że jeśli nie zechce abdykować, to zostanie sprowadzony do Rosji. I tam umrze jak pewien inny król (czyżby miał na myśli Stanisława Augusta Poniatowskiego?). Ważyły się też losy samej Saksonii, po której ziemie wyciągali ręce Prusacy. W efekcie w 1815 r. Fryderyk August zrzekł się tytułu księcia warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim na tronie w Warszawie mieli zasiadać Romanowowie – carowie. Prof. Andrzej Chwalba uważa, że Sas zasługuje na zapomnienie. „Nie pamiętamy i nie chcemy też pamiętać o królach polskich z dynastii Romanowów” – argumentuje. Biograf pechowego władcy Juliusz Willaume przywoływał jednak oceny, że „Fryderyk August wbrew wszelkim oczekiwaniom wywiązał się poprawnie z roli monarchy konstytucyjnego”. Oraz że „łagodny, pracowity, rozsądny, byłby jednym z najlepszych monarchów, gdyby nie okoliczności!”. Historyk ten podkreślał, że mimo wszystko razem z czasami Księstwa Warszawskiego Sas pomógł wyrwać narodowego ducha Polaków z odrętwienia, co w przyszłości zaowocowało odzyskaniem niepodległości. Co więcej, Fryderyk August o Polsce nie zapomniał. W 1824 r., trzy lata przed swoją śmiercią, władca Saksonii odmówił wydania Rosjanom niewygodnego dla nich gen. Karola Kniaziewicza, jednego z przywódców polskiej emigracji. Rządy wymazane z kart historii Dziś próżno jednak szukać w naszym kraju choć drobnego śladu po monarsze, który przez osiem lat łączył swe losy z Polakami. Brak go np. w Muzeum Wojen Napoleońskich. Jego szef Tomasz Maciej Klauza tłumaczy: „Nie ma ekspozycji ukazującej postać Fryderyka Augusta, ale przy oprowadzaniu wycieczek zawsze podkreślamy, że tworzenie księstwa odbywało się z poszanowaniem polskiej tradycji i z odwołaniem się do czasów I Rzeczypospolitej, czego konsekwencją była jego nominacja”. Dziś, gdy często powtarza się „warto być przyzwoitym”, jakoś razi fakt, że Sas – może pechowiec, nieudacznik i biurokrata pozbawiony energii, ale na pewno człowiek przyzwoity – nie może doczekać się obiektywnej oceny. W Ślesinie pod Koninem stoi łuk triumfalny wzniesiony prawdopodobnie na cześć Fryderyka Augusta. Ale ponieważ książę warszawski nie jest postacią zbyt popularną, łuk nazywa się „bezpiecznie” Bramą Napoleona. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Ali Chamenei, zwany też Ali Khamenei: człowiek, który trzymał w garści Iran
Islamska Republika Iranu to religijna dyktatura powołana po antyzachodniej rewolucji w 1979 roku. Do niedawna rządził tam Najwyższy Przywódca, duchowny i teolog Ali Chamenei (Ali Khamenei). Kto go zastąpi?
W tym artykule: Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Nie zrozumiemy Iranu oraz władzy, jaką sprawował tam ajatollah Ali Chamenei (Ali Khamenei), bez znajomości historii tego kraju. Sięga ona bardzo głęboko w przeszłość. Pierwszym prawdziwym państwem na tym terenie był starożytny Elam, który powstał prawie 4,5 tys. lat temu. Jego stolica Suza jest jeszcze starsza, bo liczy ponad 6 tys. lat! Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Przez kolejne wieki na terenach Iranu – czyli ziemiach między Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską – funkcjonowały imperia: Medów (bijących się z Asyryjczykami), Persów (toczących wojny m.in. z Grekami), Partów (zaprzysięgłych przeciwników Rzymian), Sasanidów (walczących z Bizancjum). Przez ten czas zmieniły się zwyczaje i podejście do religii. Na przykład w VI w. p.n.e. powstał tam zaratusztrianizm, który za panowania Sasanidów w III w. n.e. ogłoszono religią państwową. Inne wyznania znajdowały się, w zależności od widzimisię władców, na cenzurowanym. W VII i VIII wieku państwo Sasanidów zostało podbite przez Arabów, a w kraju zapanował islam. Ostatecznie w swojej odmianie zwanej szyityzmem, co spowodowało konflikty z sunnitami – muzułmanami stanowiącymi większość w sąsiednich krajach. Iran, w dawnych wiekach zwany Persją, musiał walczyć m.in. z mongolskimi koczownikami Tamerlana (1336–1405) i Turcją. Do tego dochodziły konflikty z europejskimi mocarstwami: Wielką Brytanią i Rosją. Kraj rozrywały walki zewnętrzne, znajdował się częściowo pod obcą okupacją. Dla mieszkańców, pamiętających o wielkiej przyszłości, było to poniżające. Zasiadający od 1925 roku na perskim tronie szach Reza Pahlavi przekształcał na wzór zachodni prawo, dopuścił kobiety do prac w urzędach, a mężczyznom nakazał nosić zachodnie stroje. W trakcie II wojny światowej nie wydawał się jednak aliantom wystarczająco antyniemiecki, więc w 1941 roku w wyniku interwencji radziecko-brytyjskiej abdykował, a na tronie zastąpił go syn: Mohammad Reza Pahlawi. Chciał on dalej modernizować i westernizować kraj. Wielu Irańczyków przekonał. Jednak szach coraz brutalniej represjonował też opozycję, co wzmacniało siły tradycjonalistów i nastawiało ich tym bardziej negatywnie do Zachodu. To doprowadziło do wybuchu irańskiej rewolucji islamskiej. Okoliczności te opisał Ryszard Kapuściński w słynnym reportażu „Szachinszach” (1982). Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei W 1979 roku Pahlawi został obalony. Z emigracji we Francji wrócił przywódca religijnie nastawionej opozycji – ajatollah (czyli wielki teolog) Ruhollah Chomejni (Chomeini). Został on dożywotnim Najwyższym Przywódcą powołanej wówczas Islamskiej Republiki Iranu. Po jego śmierci w 1989 roku, funkcję tę irańscy duchowni z tzw. Zgromadzenia Ekspertów przyznali 50-letniemu wtedy Alemu Chamenei (Khamenei), sprawującemu władzę do dziś. Dla niewtajemniczonych już nazwiska Chomejni i Chamenei mogą się mylić. Na dodatek obok funkcji Najwyższego Przywódcy w Iranie istnieje też urząd prezydenta. Jest on drugą osobą w państwie, a wybiera się go w wyborach powszechnych. Ali Chamenei sprawował tę funkcję za życia Chomeiniego, od 1981 do 1989 roku. A zaczynał dość skromnie. Chamenei urodził się w 1939 roku jako syn szyickiego duchownego pochodzenia azerskiego i perskiej matki. Wychowywał się w Meszhedzie, drugim co do wielkości mieście Iranu, ważnym ośrodku pielgrzymkowym i akademickim. Ukończył studia z prawa islamskiego i teologii. To na uczelni poznał Chomejniego, który stał się jego mentorem. Gdy ten musiał w 1964 roku uciekać za granicę przed służbami szacha, Chamenei został w kraju. Był silnie związany z opozycją. Władze kilkakrotnie go aresztowały, a w 1975 roku zesłały do miasta Iranszahr w Beludżystanie. Region ten miał opinię niebezpiecznego, na dodatek żyło tam wielu sunnitów, którzy częstokroć poniżali szyickiego duchownego. „Przyjaciele zapamiętali go z tamtych czasów jako spokojnego, wrażliwego, wyciszonego poetę oraz zdolnego tłumacza z języka arabskiego, dobrze posługującego się też angielskim i tureckim” – pisze Marek Kęskrawiec w cenionym reportażu „Czwarty pożar Teheranu”. Nic dziwnego, że Chamenei nie zapowiadał się na następcę Chomejniego. „Choć w rewolucję angażował się od samego początku, a w czerwcu 1981 roku odniósł poważne rany w zamachu bombowym mudżahedinów [z marksistowskiej Organizacji Bojowników Ludowych Iranu; przyp. red.], nie zaliczał się do ścisłej elity duchowieństwa. Nie był wtedy nawet ajatollahem. Jego wybór na następcę Chomeiniego uznawano raczej za kompromis niż symbol uznania dla wyjątkowych talentów. Chamenei stanowił wygodną opcję dla innych ajatollahów. Nie bali się, że zdominuje ich tak jak Chomeini. Swoją pozycję musiał dopiero zbudować” – podkreśla Kęskrawiec. Władzę Chamenei miał ogromną. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych, do jego dyspozycji pozostawała elitarna Gwardia Rewolucyjna. Miał w ręku media i sądy, kierował polityką zagraniczną, to de facto od niego zależały też losy irańskiego programu atomowego. Dla prezydenta (do którego dymisji może zresztą doprowadzić w razie potrzeby) pozostawiał sprawy gospodarcze, politykę w parlamencie itp. Chamenei stał się symbolem twardej postawy duchownych, niezgadzających się na liberalizację polityki. Wielokrotnie dochodziło do spięć Iranu z USA – kiedyś popierającymi szacha, a przez to uważanymi przez Chomejniego i Chameneiego za Wielkiego Szatana. Począwszy od kryzysu z amerykańskimi zakładnikami w ambasadzie w Teheranie, po spór wokół irańskiego programu atomowego i oskarżenia o wspieranie przez Iran organizacji terrorystycznych, wojna wisiała na włosku. Dlatego Teheran intensywnie szukał sojuszników wśród krajów antyzachodnich, takich jak Rosja, Chiny i Wenezuela. Kiedy podczas pandemii Polska przekazała Iranowi w geście solidarności transport szczepionek, Chamenei kazał zwrócić 820 tys. dawek, ponieważ wyprodukowano je w USA. „Nie ufam im” – powiedział o amerykańskich i brytyjskich preparatach w 2021 roku. Iran postawił na szczepionki chińskie, rosyjskie i indyjskie. Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Konstytucja Islamskiej Republiki Iranu z 1989 roku nie pozostawia wątpliwości, że podstawą życia kulturalnego, społecznego, politycznego i ekonomicznego są normy islamskie. To teokracja, religijna dyktatura, w której fundamentem jest Koran i tradycja. Poza muzułmanami z innych niż szyici prądów, w kraju swoje religijne rytuały mogą jednak odprawiać zaratusztrianie, żydzi (niezależnie od bardzo napiętych stosunków z Izraelem, którego władze w Teheranie po prostu nie uznają) oraz miejscowi chrześcijanie. Turyści często są zaskoczeni, że społeczeństwo irańskie wcale nie jest zamknięte. Mieszkańcy przychylnie nastawieni są do gości z zagranicy, dumni z zabytków, tradycji i przyrody. Nie ma alkoholu, dyskotek, golizny i par całujących się w miejscach publicznych. Jednak w Teheranie młodzi ubierają się nowocześnie i atrakcyjnie. Spod często tylko niedbale narzuconych kobiecych chust widać eleganckie fryzury i perfekcyjny makijaż. Dziennikarze opisują, że w domowym zaciszu furorę robi fikuśna bielizna. A po kryjomu pełne ręce pracy mają chirurdzy plastyczni – zajmujący się nawet rekonstrukcją błony dziewiczej. Jest też sposób na ominięcie zakazu seksu pozamałżeńskiego: to tzw. małżeństwo tymczasowe (sigheh), które u szyitów można zawrzeć na papierze nawet tylko na pół godziny. Chamenei na to przyzwalał. Jeśli jednak poczuł, że jego władza jest realnie zagrożona, potrafił być bezwzględny. Gdy Irańczycy zwietrzyli szansę na zliberalizowanie kraju za rządów prezydenta Mohammada Chatamiego (1997–2005), ich złudzenia szybko zostały rozwiane. Na ulice wyszły patrole strzegące islamskiej moralności. Jak pisze Kęskrawiec, „w publicznych miejscach wymierzano kary chłosty, zdarzało się nawet, że dziewczynom, które przyłapano na chodzeniu w sandałach bez skarpet, za to z pomalowanymi paznokciami – wkładano bose nogi do wiader z karaluchami”. Podczas ulicznych starć, do których dochodziło także w kolejnych latach, wiele było ofiar śmiertelnych. Tylko podczas wielkich protestów w latach 2019–2020 zginęło, według różnych szacunków, od trzystu do półtora tysiąca Irańczyków. Demonstrowali przeciw złamanym obietnicom, korupcji, drożyźnie, bezrobociu, zakłamaniu kleru i manipulacjom władz. Niektórzy wzywali nawet do ustąpienia Najwyższego Przywódcy. Do kolejnych protestów dochodziło później. Władze podkreślały, że stoją za nimi wrogie kraje – zwłaszcza USA (Wielki Szatan) i Arabia Saudyjska (sunnici). Chamenei zapewnił w irańskiej telewizji, że wrogowie znów się zawiodą, podobnie jak wiele razy w przeszłości. 1 marca 2026 roku Amerykanie ogłosili, że Najwyższy Przywódca został zabity podczas ataku armii USA na Iran. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Od oficera KGB do mrocznego cara Rosji. Tak rosła potęga Władimira Putina
Władimirowi Putinowi przypisuje się wiele brutalnych decyzji i zbrodni. Rosyjski przywódca cieszy się niemal absolutną władzą, a jego pozycja wydaje się niezagrożona. By umocnić swój wizerunek, zadbał o staranną korektę faktów z przeszłości.
W tym artykule: Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Zakłamana przeszłość Władimira Putina Jak zginęli twórcy biografii Putina Mroczny car Putin idzie po władzę Kiedy w 2022 roku świat zobaczył Władimira Putina udzielającego audiencji za gigantycznym stołem i rozkazującego bezwzględnie niszczyć Ukrainę podczas „operacji specjalnej”, wielu polityków było skonsternowanych. Wszak kilkanaście lat temu kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nazwał go „demokratą”. A świat chciał wierzyć w to bardziej, niż niedoszłemu prezydentowi USA senatorowi Johnowi McCainowi, który w 2016 roku nazwał rosyjskiego przywódcę mordercą i bandytą. Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Do Putina lgnęły zachodnie gwiazdy. Z dumą fotografowali się z nim francuski aktor Gerard Depardieu i amerykański gwiazdor kina akcji Steven Seagal. Na Youtube bez trudu można znaleźć film z imprezy charytatywnej z 2010 roku, gdzie rozluźniony Putin śpiewa nowoorleański standard rhythm-and-bluesowy „Blueberry Hill”, a oklaskują go uśmiechnięci od ucha do ucha: Sharon Stone, Goldie Hawn, Kurt Russell, Kevin Costner, Alain Delon, wspomniany Gerard Depardieu, Vincent Cassel i tylko mniej rozochocona Monica Bellucci. To był wieczór poświęcony zbieraniu funduszy na dzieci dotknięte chorobą nowotworową. Dziś Władimir Putin wysyła wojska, które mordują, gwałcą i porywają dzieci na Ukrainie. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. Celebrytów oklaskujących go w 2010 roku można oczywiście zrozumieć. Występ był ponoć nieoczekiwany, zaś Putin: nie wysłał jeszcze wagnerowców do Syrii (wojna domowa wybuchła tam w 2011 roku), nie zaczął zupełnie bezczelnie podtruwać swoich wrogów w kraju i za granicą (Nawalny: 2020 rok, Skripal: 2018), nie znalazł się w cieniu podejrzenia po śmierci demokratycznego działacza Borisa Niemcowa (2015), nie zajął jeszcze Krymu (2014), nie sprokurował wojny w Donbasie i nie zaczął topić Ukrainy we krwi i ogniu. Aczkolwiek przecież śpiewał sobie i gwiazdom „Blueberry Hill” już lata po: inwazji na Gruzję (2008), wojnach w Czeczenii (1999–2009), gdzie u władzy postawił zbrodniarza Ramzana Kadyrowa, otruciu byłego podpułkownika KGB/FSB Aleksandra Litwinienki (2006), który próbował ujawnić prawdę o śmierci niezależnej dziennikarki Anny Politkowskiej (2006), zamachach na antuputinowskiego miliardera Borysa Bieriezowskiego (ostatecznie odszedł z tego świata w 2013), próbie otrucia dioksynami ukraińskiego przywódcy Wiktora Juszczenki (2004), budzącym wiele wątpliwości odbiciu zakładników w Biesłanie (2004) i moskiewskim teatrze na Dubrowce (2002), tragedii okrętu podwodnego Kursk (2000), podczas której Putin wykazał się skrajnym brakiem empatii i lekceważeniem matek marynarzy, serii tajemniczych zamachów na budynki mieszkalne w Rosji (1999), prawdopodobnie sprokurowanej przez tajne rosyjskie służby, a mającej uzasadnić operacje wojskowe w Czeczenii i Dagestanie. Pomimo tego wszystkiego świat chciał widzieć w Putinie rozsądnego i obliczalnego partnera, męża opatrznościowego Rosji. Demokratyczny Zachód udawał, że nie słyszy, gdy w przypływie szczerości rosyjski przywódca pokazywał swoją prawdziwą twarz. Władimir Putin przyznawał, że kto raz został czekistą, będzie już nim do końca życia. A rozpad ZSRR w jego opinii był największą katastrofą geopolityczną XX wieku. Jednak nastawieni na lukratywne biznesy z Rosją przywódcy tylko wzruszali ramionami. Zakłamana przeszłość Władimira Putina Zdaniem psychologów, na charakter i zachowanie Putina może rzutować jego przeszłość. Otacza ją mnóstwo mistyfikacji i przekłamań. Putin na początku swojej kariery rozpuścił informację, jakoby jego dziadek gotował dla Lenina i Stalina. Prawda jest zupełnie inna. „Spirydon Putin przez całe życie gotował w sanatoriach, w tym w sanatorium dla członków partii – i tyle. I owszem, mogli być wśród nich i Nikita Chruszczow, następca Stalina, i Wiaczesław Mołotow, bo tak powiedział w wywiadzie wujek Władimira Putina, Aleksander. I może raz albo dwa został poproszony, żeby ugotować coś na bankiet, na którym gościem był Stalin. Może nawet przez jakiś czas pracował na którejś jego daczy? Może był kucharzem, którego Kreml zapraszał do pracy przy dużych bankietach? Albo zastępował tam kogoś? Tego się już nie dowiemy. Ale ja pewien jestem jednego. Połowa jego życiorysu jest wyssana z palca” – pisał w „Rosji od kuchni” Witold Szabłowski, który dokładnie zbadał tę sprawę. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. „Historia Spirydona Putina to chyba najpiękniejszy przykład, jak – od kuchni – działa rosyjska propaganda. Nieważne, czy historia jest prawdziwa, czy nie. Ważne, że ludzie w nią wierzą. Dziadek, którym zachwycił się Rasputin, a który potem gotował i dla Lenina, i dla Stalina, był dla Władimira Putina świetnym chwytem reklamowym przed wyborami, bo łączył w swojej biografii epoki, do których Rosjanie – mimo całego zła, które się wtedy stało – mają sentyment. »Skoro liderzy ZSRR ufali mojemu dziadkowi, wy możecie zaufać mnie« – zdawał się mówić Władimir Putin". Sprawa dziadka przykrywa być może tajemnicę jeszcze większą. Chodzi o pochodzenie Putina. Podważono bowiem fakt, że urodził się w 1952 roku, a jego rodzicami byli Władimir Spirydonowicz Putin i Maria Iwanowna Szełomow. Dziennikarze zebrali dowody, jakoby urodził się dwa lata wcześniej, a jego matka to Wiera Nikołajewna Putin, pochodząca ze wsi na Uralu. Zakochała się w mężczyźnie, który – jak się okazało – wiódł podwójne życie. Zaszła z nim w ciążę, podczas gdy był już żonaty. Dlatego odeszła od oszusta, a synka zostawiła pod opieką dziadków. Zabrała go po trzech latach, gdy żyła już w Gruzji z innym mężczyzną. Brutalny ojczym bił jednak chłopca i wyzywał od bękartów, więc po kolejnych kilku latach dziecko wróciło pod dach dziadków. Ci zaś wysłali go do swego krewnego Władimira Spiridonowicza Putina, byłego enkawudzisty. Tam nastoletni Władimir zaczął udawać jego syna. Może nawet pod jego wpływem zdecydował się na karierę w KGB. Jak zginęli twórcy biografii Putina Dowody na tę wersję wydarzeń sprawdzali podczas kampanii prezydenckiej Putina w 2000 roku znany biznesmen Zija Bażajew oraz dziennikarz i wydawca Artiom Borowik. Niestety, obaj zginęli w katastrofie lotniczej. Pytania związane z rodzicami Putina i samym wypadkiem pozostały nierozwiązane. „Dlaczego wynajęty przez Ziję Bażajewa samolot o numerze 87440 zamieniono nocą na maszynę o numerze 88170, właśnie tę, która się rozbiła? Dlaczego część lewego skrzydła zniknęła bez śladu albo jeszcze na lotnisku, albo już w transporcie do Instytutu Techniki Lotniczej, gdzie miała być poddana badaniom? Dlaczego nie można ustalić, kto tamtej nocy zbliżał się do samolotu? Dlaczego pilotom, mimo prawidłowo wykonywanych manewrów, nie udało się przeciwdziałać przechyłowi w lewo? Czym ten przechył został spowodowany?” – pyta w książce „Wowa, Wołodia, Władimir” wieloletnia korespondentka w Rosji Krystyna Kurczab-Redlich. Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu" Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozj... „Z ustaleń ekspertów wynika, iż część lewego skrzydła samolotu pokryto płynnym mazutem o specjalnym składzie opracowanym w laboratoriach KGB pod koniec istnienia ZSRR. Substancja ta zmienia strukturę przedmiotu, na którego powierzchni się znajduje, i udaremnia jego funkcje. To tłumaczyłoby dziwne zachowanie się lotek lewego skrzydła i utratę sterowności maszyny”. Mroczny car Putin idzie po władzę Zupełnie natomiast nie krył się Putin ze swoją przeszłością w tajnych służbach. Wręcz uznawał, że przydaje mu to autorytetu. Stwierdził, że były prezydent USA George Bush senior przed wielką karierą polityczną „nie pracował w pralni, lecz był agentem CIA”. Zanim trafił do KGB, Putin ukończył studia prawnicze na uniwersytetu w Leningradzie. Był już po trzydziestce, gdy odezwało się do niego KGB (do którego sam zgłosił się jeszcze jako nastolatek) i wysłało na przeszkolenie. Od 1985 roku służył przez pięć lat na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, pod płaszczykiem służby dyplomatycznej werbując tajnych współpracowników. Po zjednoczeniu Niemiec wrócił do Leningradu. Natomiast po upadku ZSRR nabrała tempa jego kariera polityczna. Najpierw został zastępcą mera Petersburga. Potem dostał pracę w administracji rosyjskiego prezydenta Borysa Jelcyna. W latach 1998–1999 szefował nawet Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, która po upadku ZSRR została następczynią KGB. To otworzyło mu drogę nie tylko do urzędu prezydenta, lecz także do zaprowadzenia dyktatury. Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ] Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków Nie ma dnia, który nie dostarczałby dowodów, że wolność słowa i prawa człowieka w Rosji Putina nie istnieją. Nabotoksowany dyktator, uganiający się za młodszymi kobietami i mający nieślubne dzieci, nie jest także wzorcowym ojcem rodziny. A jednak Rosjanie go kochają. Bo przywrócił im dumę z potęgi kraju, którego znów boi się cały świat, jak za czasów ZSRR. Nie śmieszy ich wizerunek macho prezydenta, gdy fotografuje się z dzikimi drapieżnikami, jeździ półnago konno albo lata z żurawiami. Nie przeszkadza im nawet, że wiele rejonów Rosji tkwi w nędzy, a tymczasem dyktator z Kremla zgromadził gigantyczny majątek. Liczba miliardów, jakie ma Putin, trudna jest do oszacowania, aczkolwiek zliczanie tej fortuny nie ma sensu. Jak bowiem stwierdził dla TVN24 rosyjski niezależny publicysta Anton Oriech, „Miliardy nie są mu do niczego potrzebne. On i tak ma wszystko, co zechce, bo należy do niego cała Rosja. Jak kiedyś do cara”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Ta, która pomaga odejść. Accabadora to jedna z najbardziej przerażających funkcji w historii Sardynii
Sardyńskie „czarne wdowy” od wieków pobudzają wyobraźnię mieszkańców wyspy. Ich obecność wiązano z ostatnimi chwilami życia chorych i słabych. Accabadora stała się symbolem jednej z najbardziej przerażających ról w lokalnej tradycji.
W tym artykule: Zabójcze kropidło Kim była femmina accabadora? Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W historii wojen znano wiele przykładów skracania cierpień śmiertelnie rannym przyjaciołom i wrogom. Służył do tego tak zwany coup de grâce, cios łaski. W średniowieczu wyspecjalizowanym do tego orężem była mizerykordia, czyli krótki wąski sztylet. To jednak dotyczyło świata rycerzy i warunków wojennych. Co jednak praktykowano wśród prostego ludu? Tropy wiodą na Sardynię. Zabójcze kropidło W 2009 roku włoscy badacze w końcu zidentyfikowali roślinę, której w starożytności używali jako trucizny potomkowie Fenicjan mieszkający na Sardynii. „Badania, przeprowadzone pod kierunkiem chemika Giovanniego Appendino z Universita degli Studi del Piemonte Orientale dowodzą, że była to Oenanthe crocata – ziele z rodziny selerowatych, należące do rodzaju kropidło. Ten gatunek występuje wyłącznie na Sardynii, kilka innych gatunków kropidła można znaleźć również w Polsce”, donosił serwis Nauka w Polsce. Preparat z tej rośliny wywoływał u zażywającego specyficzny wyraz twarzy. W starożytności nazywano ten grymas, od nazwy wyspy, sardonicznym. „Starcom, którzy już nie potrafili zatroszczyć się o siebie, lub przestępcom podawano trujący napój, wywołujący na ich twarzy efekt szerokiego, przerażającego uśmiechu z wyszczerzonymi zębami. Następnie ofiary strącano ze skały lub bito na śmierć”, wyjaśniano na łamach Nauki w Polsce. Lecz nie był to jedyny sposób cichego zabijania na Sardynii. Niezwykła faraon Egiptu. Wszystkie zagadki królowej Hatszepsut i jej świątyni Świątynia królowej Hatszepsut to jedna z największych atrakcji turystycznych Egiptu. Egiptolodzy i inżynierowie nieustannie pracują nad jej rekonstrukcją. W kolejnym podcaście National Geog... Kim była femmina accabadora? „Jeszcze w latach 20. XX wieku działalność »medyczną« prowadziły tam znachorki określane mianem femmina accabadora czyli »służebnice śmierci«. Kobiety te, przeważnie wdowy, przeprowadzały eutanazję na osobach będących w terminalnym stadium choroby, na ich prośbę albo na prośbę rodziny chorego”, pisze w eseju „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna" dr Joanna Narodowska z Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Femmina accabadora używały do zabójstw m.in. drewnianego młotka. Narzędzie takie wystawione jest w etnograficznym Museo Galluras mieszczącym się w sardyńskim Luras. Oczywiście nie zawsze potrzebny był młotek, czasem wystarczała zwykła poduszka. „Co ciekawe, znachorki nie były uważane przez społeczność lokalną za przestępców, ich praktyki rozważane były w kategoriach aktów litości i miłosierdzia”, podkreśla dr Narodowska i zaznacza, że „popularność korzystania z usług znachorek wiązała się z utrudnionym dostępem do profesjonalnych usług medycznych (obszary wiejskie) oraz folklorem i kulturą Sardyńczyków”. Jednak nie brak głosów, że owe „służebnice śmierci” to nie więcej niż tylko mit. Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W 2015 roku czasopismo „La Nuova Sardegna” przekonywało, że termin accabadora pojawił się pierwszy raz w roku 1835. Miał połączyć w sobie ówczesne wiejskie plotki oraz dawne doniesienia o uśmiercaniu starców powyżej 70. roku życia. „Operację przeprowadzono w absolutnej ciszy, poza kilkoma modlitwami-egzorcyzmami, po usunięciu z pokoju bliskich, symboli religijnych i amuletów, które mogłyby uniemożliwić duszy opuszczenie ciała i lot do nieba”, opisywał dziennikarz „La Nuova Sardegna”, jak wyobrażano sobie praktyki femmina accabadora począwszy od XIX wieku. Pytanie, czy po tym rytuale dochodziło do zabójstwa – najczęściej z użyciem wspomnianego młoteczka – czy „służebnice śmierci” po prostu towarzyszyły umierającym w ostatnich chwilach, uśmierzając ich cierpienia jedynie w sensie metaforycznym. Nie ma bowiem klarownych dowodów na potwierdzenie mrocznych plotek. Na dodatek praktyki te stałyby w sprzeczności z naukami Kościoła katolickiego, przez wieki stanowiącego na wyspie potężną siłę. Czy więc tradycja „służebnic śmierci” w ogóle istniała? Jednak trzy lata później, w roku 2018, o istnieniu tego procederu w przeszłości przekonywał w dokumencie „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci” cały szereg świadków i badaczy. Sardyński dziennikarz i regionalista Piero Bardanzellu wspominał zawsze ubraną na czarno „ciotkę Domenicę", która w razie potrzeby wyświadczała śmiertelną przysługę znajomym. Choć o litościwym zabijaniu z biedy i braku możliwości właściwej opieki nad obłożnie chorymi zaczęły powstawać książki i filmy, nie wszyscy są przekonani o istnieniu femmina accabadora. Tak czy inaczej, czarne wdowy z Sardynii budzą lęk i wywołują dreszcze. ŹRÓDŁA: Joanna Narodowska, „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna”, w: Magdalena Ickiewicz-Sawicka [red.], „Kultura a medycyna ludowa”, Wydawnictwo Pogranicze, Sejny 2019, Igor Rakowski-Kłos, „Wstrząsający dokument Accabadoras. Panie łaskawej śmierci. Czy mamy prawo zabijać swoich bliskich z litości?”, Manlio Brigaglia, „Eutanasia: accabadora da rottamare. La genesi di un falso mito”, „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci" (2018), reż. Fabrizio Galatea Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Był polskim Indianą Jonesem. Zbadał najbardziej tajemnicze miasto Oceanii
Zdrajca, pechowiec i odkrywca. Jan Kubary to jedna z najbardziej niezwykłych i niejednoznacznych postaci polskiej etnografii. Jego pełne przygód życie zakończyło się w tajemniczych okolicznościach na odległej wyspie.
W tym artykule: Pechowy powstaniec i zdrajca Jak Jan Kubary został etnografem Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Zadośćuczynienie za zdradę Jan Kubary (1846–1896) urodził się w Warszawie, w rodzinie o mieszanych korzeniach polsko-węgiersko-niemieckich. Jak wielu młodych ludzi, dał się ponieść rewolucyjno-patriotycznej atmosferze. Wstąpił do konspiracji, a od stycznia 1863 roku działał w powstańczej partyzantce. Najwyraźniej przerosło to nastolatka. – Po upływie tygodnia uciekł do Prus, przechodząc granicę w okolicach Myszyńca. Niebawem znalazł się u krewnych w Berlinie, skąd za radą wuja wrócił do Warszawy i zaczął uczęszczać do gimnazjum – opisywała historyczka prof. Franciszka Ramotowska. Pechowy powstaniec i zdrajca Nie oznaczało to jednak końca związków Kubarego z powstaniem styczniowym. Działał w podziemiu, podejmował się misji, wciąż popadał jednak w konflikty. W efekcie po raz kolejny uciekł do Prus, a następnie do Drezna. „W stolicy saskiej zaszedł w życiu Kubarego niezrozumiały epizod, mianowicie zwrócił się do poselstwa rosyjskiego i złożył tam szczegółowe zeznania co do roli, odegranej przez siebie w powstaniu. Obiecywał na przyszłość wiernie służyć rządowi, w zamian za to żądając jedynie prawa powrotu do kraju. W zeznaniach, składanych później przed komisją śledczą, tłumaczył się, że uczynił to, dowiedziawszy się o ogłoszeniu amnestii. Czy tak było w istocie, trudno dojść. Być może uczynił to za namową swych krewnych z Berlina, u których bawił czas pewien pomiędzy pierwszym a drugim pobytem w Dreźnie” – stwierdzał badacz epoki prof. Janusz Iwaszkiewicz w książce „Wielka prowokacja”. To było sprzeniewierzenie się zasadom, ale gdyby Kubary tylko na tym zakończył! Został szpiegiem na carskim żołdzie. Latem 1864 roku wysłano go do Paryża, by śledził polską emigrację i werbował współpracowników. Odnowił tam znajomość ze swoim gimnazjalnym kolegą Aleksandrem Zwierzchowskim mającym szerokie kontakty. Ów przygotował prowokację. Pod pozorem tworzenia w kraju nowego Rządu Narodowego ściągał z zagranicy do Polski i wydawał w ręce carskiej policji patriotycznych działaczy emigracyjnych. W swoim zaprzaństwie zdystansował nawet Kubarego. Obaj agenci jednak skonfliktowali się. Kubary donosił na Zwierzchowskiego, być może nawet ostrzegał przed nim polskich emigrantów. W efekcie sam trafił nad Wisłą do carskiego aresztu. Na krótko jednak. Pod groźbą zsyłki na Sybir wrócił do kolaboracji. Jak Jan Kubary został etnografem – Kubary wysługiwał się jeszcze carskiej tajnej policji do 1868 roku. Terenem jego szpiegowania była Szkoła Główna, w której został studentem. W tymże 1868 roku opuścił Warszawę, by w dalekich podróżach na Wyspy Mikronezji zdobyć sławę naukową etnografa. Zwierzchowski natomiast wyjechał w 1865 r. do krajów zachodnich, a potem na Bałkany, gdzie przez długie lata nieźle zarabiał jako agent tajnej policji carskiej, zbierając informacje o działalności swoich rodaków – relacjonowała prof. Franciszka Ramotowska. Czy Kubary miał wyrzuty sumienia? Na pewno nie był szczęśliwy, zupełnie się pogubił. „Całe moje życie, licząc od roku 1863, było tylko boleścią” – pisał w liście pożegnalnym do matki. W Niemczech podejmował się dorywczych prac. Nie ukończył bowiem żadnych studiów w Warszawie, liznął tylko nieco medycyny w Szkole Głównej, nie miał też doświadczenia zawodowego. Postawił jednak wszystko na jedną kartę. Uciekł od swojej przeszłości dosłownie. Zatrudnił się u bezwzględnego kupca Johanna Cesare’a Godeffroya w Hamburgu. Kubary miał udać się na słabo poznane wyspy Oceanii, by zbierać tam rzadkie eksponaty dla muzeum historii naturalnej, które wymarzył sobie niemiecki handlarz. Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Kubary zaczął na Samoa, potem przyszedł czas na inne wyspy. Wszystkie pełne były osobliwości. Na przykład na Yap Kubary zetknął się z największymi monetami świata. Były to wapienne dyski z otworem w środku, zwane przez miejscowych rai. Najmniejsze mają kilkanaście centymetrów średnicy, największe: ponad trzy metry. Z kolei na wyspie Ponape (Pohnpei) Kubary eksplorował tajemnicze ruiny Nan Madol (Nanmatal). Na kompleks ten składa się blisko 100 sztucznych wysepek z monumentalnymi budowlami z ogromnych bazaltowych bloków. Powstały jakieś 900 lat temu. Nan Madol zamieszkiwała miejscowa arystokracja – dynastia Saudeleurów – zmieciona w tajemniczych okolicznościach w XVI wieku przez niejakiego Isokelekela, nazywanego synem boga piorunów. Miasto zarosło, uważano je za umarłe, za siedlisko duchów. Kubary się nie przestraszył. Odkrył i szczegółowo opisał kilkanaście grobowców królewskich. Robił zdjęcia, zbierał opowieści, kolekcjonował eksponaty. Potem zapakował skarby – w tym ponoć niesamowicie osobliwe czaszki z królewskich grobów – w 100 skrzyń i na pokładzie szkunera „Alfred” odpłynął w stronę Samoa. Niestety, 19 września 1874 roku nieopodal atolu Jaluit burza roztrzaskała szkuner. Skarby przepadły, a Kubary znów popadł w kłopoty. Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy o... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/santa-maria-nina-i-pinta-statki-pierwszej-wyprawy-kolumba-komputerowa-rekonstrukcja-getty-images2-2a920b8.jpg" width="938" height="503" alt="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" title="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" /> Zadośćuczynienie za zdradę Wrócił do pracy. Zbierał i wysyłał eksponaty. Korespondował z polskimi magazynami, a nawet sporadycznie gościł na polskich ziemiach pod zaborami. „Może odbiciem tej tęsknoty za krajem, chęcią rehabilitowania się wobec niego i ekspiacji za popełnione zbrodnie było umieszczanie cennych prac naukowych w czasopismach polskich. Naukowa działalność Kubarego cieszyła się dużym uznaniem w świecie naukowym, szczególnie niemieckim, a jednak autor nie wahał się pisać swych prac w języku polskim. Świadectwem pragnienia utrzymania kontaktu z krajem i jego nauką był również udział Kubarego w Lwowskich Zjazdach Przyrodników i lekarzy polskich w roku 1875 i 1894. Pamiątką po Kubarym są piękne okazy ptaków z Wysp Żeglarskich przesłane w roku 1874 matce do Warszawy, a nabyte następnie przez hr. Konstantego Branickiego do gabinetu Zoologicznego Uniwersytetu Warszawskiego” – stwierdzał prof. Janusz Iwaszkiewicz. Kubary osiadł na Ponape. W październiku 1896 roku znaleziono go tam martwego. Miał 50 lat. Nie wiadomo, czy zmarł z przyczyn naturalnych, czy został zabity lub popełnił samobójstwo. Może ścigały go duchy z przeszłości, znad Wisły i z Nan Madol? Kilka lat temu miejsca związane z Kubarym na Ponape odwiedziła i opisała w książce „Na krawędzi raju” podróżniczka Katarzyna Piec. Zetknęła się wówczas m.in. z relacją, że podróżnik popełnił samobójstwo po tym, gdy dowiedział się, że zdradza go żona. Źródła: Janusz Iwaszkiewicz, „Wielka Prowokacja: rzekomy rząd narodowy 1865 r.”, Wydawnictwo Rój, Warszawa 1928, Katarzyna Piec, „Na krawędzi raju”, Sorus, Poznań 2020, Franciszka Ramotowska, „Wielka prowokacja 1864 r. w świetle nowych źródeł archiwalnych”, w: „Przegląd Historyczny” nr 1/19733, Konrad Wypych, „W cieniu fe”, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1969 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Bośniacy na Mazurach w XVIII wieku. Skąd się wzięli i dlaczego budzili popłoch?
W służbie pruskiego króla pojawili się w 1745 roku żołnierze, którzy na Mazurach kojarzyli się jak najgorzej: z Tatarami ze szwedzkiego potopu. Nazwano ich Bośniakami.
Spis treści: Kochanek z kindżałem Walczą i werbują Zagadka niewidomego historyka Mazury stanowiły wtedy część Prus, połączonych unią personalną z Brandenburgią. W czasach kryzysu Rzeczypospolitej szlacheckiej, Prusy zrzuciły zwierzchnictwo polskich królów i zaczęły się militaryzować. Za czasów Fryderyka II były już potęgą. Władca lubił chodzić ubrany w mundur, przez co nazywano go królem-żołnierzem lub królem-sierżantem. W roku 1745 swoje usługi zaofiarował mu Stefan Serkis – rotmistrz jednostki kawalerii służącej saskim królom Polski, który postanowił ze swoimi ludźmi walczyć pod innym sztandarem. Zapewne chodziło o pieniądze, ponieważ dowódcę tego znano ze skłonności do hazardu. Jego żołnierze nie byli niewiniątkami, lecz najemnikami. Tworzyli oddział lekkiej jazdy, uzbrojony w lance, typowy bardziej dla Polaków, Ukraińców, Tatarów lub przybyszów z Bałkanów, niż dla wojska pruskiego. Dlatego nazywano ich Bośniakami. Fryderyk II uznał, że lansjerzy mu się przydadzą. Zarówno na froncie (trwała akurat II wojna śląska), jak też do funkcji policyjnych czy patrolowania granic. Tak narodził się Regiment Bośniacki w pruskiej armii. W połowie XVIII wieku wchodził w skład większego Pułku Huzarów. Kochanek z kindżałem Chociaż początkowo twierdzono, że wojacy Serkisa byli wyłącznie lub w przeważającej mierze muzułmańskimi Bośniakami, nie okazało się to prawdą. Sam dowódca był przecież przechrzczonym Albańczykiem, chorąży Ali to z pochodzenia Turek lub Pers, a chorąży Wittkowitz – polski Tatar. Postacią najbardziej malowniczą – i zarazem budzącą największy strach – stał się jednak porucznik Osman. Ten gorliwy muzułmanin przechadzał się po pruskich miasteczkach półnago, z wielkim kindżałem za pasem. Można sobie tylko wyobrazić, jak reagowali na niego miejscowi, wśród których dobrze pamiętano jak w roku 1656 Prusy Królewskie spustoszyli Tatarzy u boku wojsk polsko-litewskich (nam znani z „Potopu” Henryka Sienkiewicza, gdzie komendę sprawował nad nimi Kmicic-Babinicz). Palono wtedy miasta i wsie. Mnóstwo mieszkańców Prus, także polskojęzycznych, zginęło. Tysiące trafiły do tatarskiego jasyru. To była trauma, o której pamiętano przez pokolenia. Nic dziwnego, że Osman budził lęk. A chociaż był porucznikiem w pruskim wojsku, miał żyłkę… handlowca. Jak pisze Jerzy Madzelan, egzotyczny oficer „biegle mówił i pisał po niemiecku. Więcej czasu niż swoim żołnierskim obowiązkom poświęcał podobno swym pasjom handlowym. Kupował i sprzedawał wszystko: konie, złoto, broń, jedwab. Bycie gorliwym wyznawcą Allaha nie przeszkadzało porucznikowi w paraniu się lichwą”. Niestraszni mu byli ani przeciwnicy, ani dłużnicy. Kłopoty sprowadziły na niego dopiero sprawy sercowe. „Sprawił bliźniaki swojej chrześcijańskiej pokojówce, która za stosunki z muzułmaninem wtrącona została do więzienia w Ełku. Orientalny kochanek był bliski szaleństwa, a gdy wieść o nieszczęśliwej miłości dotarła do króla Prus, ten nakazał uwolnienie dziewczyny. Po kolejnej awanturze z przełożonym gorącokrwisty Osman zdecydował się na powrót do Turcji” – pisze Jerzy Madzelan. Walczą i werbują Tymczasem jednostka trafiała na kolejne fronty: uczestniczyła w wojnie siedmioletniej (1756-1763) i o sukcesję bawarską (1778-1779). W szczytowym okresie liczyła 1000 żołnierzy. Wtedy jej żołnierze byli już Bośniakami naprawdę tylko z nazwy, nie z pochodzenia. Łączyły ich: nie-pruskie korzenie, umiejętności jeździeckie i charakterystyczny czerwony mundur z czarną futrzaną czapą. W czasach pokoju Bośniacy stacjonowali w Prusach Książęcych w Ełku i w Gołdapi. Znani byli z gorącej krwi, czasem popadali w konflikt z prawem. Kiedy w Rzeczpospolitej wybuchło powstanie kościuszkowskie, jednostkę postawiono w stan gotowości. Dowodził nią wtedy generał-porucznik Johann Heinrich von Günther. Naczelnik insurekcji, Tadeusz Kościuszko, zlecił powstańczym oddziałom działania dywersyjne na terenie Prus. Sprawa wyglądała poważnie. Na wieść o tym znany duchowny protestancki Tymoteusz Gizewiusz przestraszony kazał rodzinie uciekać z regionu, bo spodziewał się, że polscy powstańcy to krwawi rewolucjoniści jak Francuzi. Ze zdziwieniem skonstatował potem w liście do znajomego, że powstańcze wojska jednak nie plądrują, nie gilotynują i nie wieszają. Powstańcy przekroczyli granicę, von Günther kontratakował. Doszło m.in. do nierozstrzygniętej walki o Kolno. Według jednych źródeł, po bitwie pruski dowódca zarządził egzekucję jeńców. Inne źródła twierdzą, że nie było tam nienawiści, a Bośniacy (wśród których byli też Polacy) potrafili dzielić się z powstańcami żywnością. Zagadka niewidomego historyka Już o upadku powstania kościuszkowskiego i po III rozbiorze Rzeczypospolitej bośniacki korpus został rozszerzony o Tatarów, dawniej służących w wojsku polskim. Następnie przemianowano Bośniaków na Pułk Towarzyszy, aby dzięki temu łatwiej rekrutować do jednostki drobną polską szlachtę. Jednostka zmieniała swój charakter, skład i nazwę. Jej najstarszą historię znamy dzięki niezwykłemu historykowi – Ludwigowi Baczko (1756–1823). Jego ojciec pochodził z Chorwacji i służył właśnie w jednostce Bośniaków. Ludwig urodził się i wychował w Ełku, potem wyjechał na studia prawnicze do Królewca. Gdy miał 21 lat i kończył właśnie naukę, stracił wzrok z powodu ospy. Kontynuował jednak działalność naukową: wydał kilkutomową historię Prus, pisał traktaty filozoficzne, powieści i artykuły. Przygotował także do druku dziennik z podróży na wschód, aż nad Morze Azowskie, swojego syna – kawalerzysty. Jak zapewnia Baczko, początkowo w jednostce Bośniaków faktycznie zdarzali się muzułmanie. Pozostaje jednak do dziś zagadką, gdzie ich grzebano? Na chrześcijańskim cmentarzu było to niemożliwe. Podobno w czasach kochliwego porucznika-handlowca Osmana zdarzały się pochówki na małej wyspie na rzece Gołdap. Śladów po tym jednak nie znaleziono. Źródła: Franz Genthe, „Die Bosniaken in der Preußischen Armee, Ein Beitrag zur Geschichte der Bosnischen Lanzenreiter in den Armeen fremder Mächte”, w: „Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina”, Wiedeń 1907 Jerzy Madzelan, „Opowieści brokowskie. Bośniacki regiment” Jan Modzalewski, „Obszernie o Bośniakach” Rudolf Reicke, „Briefe von Timotheus Gisevius an Ludwig Ernst Borowski”, Königsberg 1900 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Warszawski pogrom alfonsów. Dlaczego strajkujący robotnicy zaatakowali przestępców?
W 1905 roku robotnicy rzucili się na kryminalistów i zdemolowali ich interesy. Czy powodował nimi tylko gniew na przestępców, którym folgowały władze carskie?
Spis treści: Rewolucja 1905 r. Bezkarni bandyci Zemsta na przestępcach Cień nad krucjatą Był rok 1905. Imperium Rosyjskie chwiało się pod wpływem nieoczekiwanych klęsk w wojnie z Japonią, a zacofanym państwem targały wewnętrzne konflikty. Rewolucja wisiała w powietrzu. W marionetkowym Królestwie Polskim ferment był jeszcze większy, bo poza żądaniami ekonomicznymi w grę wchodziły aspiracje niepodległościowe Polaków. Rewolucja 1905 r. W Petersburgu styczniowy marsz tysięcy Rosjan pod Pałac Zimowy z petycją wzywającą cara do zmian w polityce zakończył się rzezią, która przeszła do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. Na polskich ziemiach pod rosyjskim zaborem do strajku wezwały Polska Partia Socjalistyczna oraz Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Na ulicach, pod fabrykami i kościołami lała się krew, carscy kozacy nie znali litości. W odwecie rewolucjoniści wzięli na cel rosyjskich notabli i żandarmów. 26 marca 1905 roku 19-letni Stefan Okrzeja, członek Organizacji Bojowej PPS, przeprowadził atak bombowy na posterunek carskiej policji na warszawskiej Pradze. Schwytany, został skazany na śmierć i powieszony na stokach Cytadeli. Miasto wrzało. 1 maja na ulicach polskich miast doszło do starć demonstrujących robotników z policją. I wtedy nagle, pod koniec maja, w tej rewolucyjnej atmosferze pojawił się nowy wątek. Oto wzburzeni robotnicy wzięli na cel warszawskie domy publiczne i zaczęli atakować alfonsów: od Miłej po Koszykową, od Smoczej po Nowy Świat. Bezkarni bandyci Powołując się na badania historyków, prof. Adam Leszczyński pisze, że „liczbę kobiet utrzymujących się z prostytucji w Warszawie szacowano na kilkanaście tysięcy”. Z tego problemu i z rozpleniania się nieuleczalnej wówczas kiły władze carskie niewiele sobie robiły. „W najgorszej sytuacji były prostytutki zarejestrowane, z tzw. czarnymi książeczkami (czyli formalnie uprawiające ten zawód). Znajdowały się one całkowicie we władzy sutenera i kiedy nie chciały pracować, alfons wzywał policję, która mogła zamknąć nieposłuszną kobietę do aresztu. Prostytucja przybierała wiele form: od luksusowych utrzymanek jednego opiekuna po robotnice, które nierzadko uprawiały ją okazjonalnie – dorabiając do niskich płac – albo oddawały się w zamian za różne usługi czy drobne prezenty” – pisze prof. Leszczyński. Ten dramat narastał przez lata. W 1905 roku Janusz Korczak, wówczas 26-letni pisarz i publicysta, pisał w czasopiśmie „Głos”: „Przed czterema laty w domu 46 przy ulicy Kruczej, na parterze od frontu, na prawo z bramy, znajdował się magazyn kapeluszy damskich. Szyld był tylko osłoną. W owym magazynie dziesięcio-, dwunastoletnie dziewczęta używane były do zbrodniczych praktyk. Opowiedział mi o tym adwokat przysięgły J. S. w następującymi słowach: – Kolega mój, lekarz prowincjonalny, zachęcony został do udania się tam, jeśli »pragnie ujrzeć coś ciekawego«. Na zapytanie jego, »czy kapelusik już gotów«, wprowadzony został do sąsiedniego pokoju i tu znalazł dwie dziewczynki, które uczyniły mu propozycję. »Ja wam pokażę«, zawołał oburzony. Wówczas otworzyły się drzwi sąsiedniego pokoju, i ukazał się w nich drab jakiś o groźnej postawie. »Co nam pokażesz«, zapytał. Lekarz wyjął rewolwer i tyłem wycofał się z pułapki”. Alfonsi czuli się bezkarni. „Wspomnienia robotników i doniesienia prasowe wskazują z kolei na to, że pogrom alfonsów był eskalacją narastającego konfliktu między półświatkiem Warszawy a robotnikami, w większości sprzyjającymi ruchom lewicowym. W miesiącach poprzedzających wypadki majowe złodzieje nękali robotników w dniach wypłaty, przestępcy pobytowi ściągali do miasta w celu rozbicia strajków, a sutenerzy porywali z fabryk strajkujące robotnice i umieszczali je w miejscowych domach publicznych. Członkowie półświatka bezkarnie terroryzowali ludność dzielnic robotniczych” – pisze dr Aleksandra Jakubczak w naukowym opracowaniu o tym, jak doszło do eskalacji konfliktu między członkami półświatka a robotnikami. Zemsta na przestępcach Co było iskrą, która doprowadziło do „pogromu alfonsów”? Korczak, podaje za ówczesną prasą: „Na weselu żydowskim zebrano dla nowożeńców kilkadziesiąt rubli. Nagle wszedł na salę alfons czy nożowiec, zabrał pieniądze i poszedł. Wydaje się to nieprawdopodobne: jakim prawem wszedł, jakim prawem wziął pieniądze, czy mógł sądzić na chwilę bodaj, że mu to ujdzie bezkarnie? Odpowiadam: mógł sądzić, że mu to ujdzie bezkarnie”. Prof. Leszczyński pisze natomiast: „Przyczyny zajść nie są znane. »Kurjer Warszawski« podawał dwie wersje. Wedle pierwszej grupa sutenerów porwała narzeczoną ubogiego pracownika żydowskiego zakładu rzeźniczego, a kiedy ten odszukał ukochaną i zażądał jej uwolnienia, porywacze ranili go nożami. Wtedy koledzy rzeźnika zaplanowali zemstę. Wedle drugiej wersji do jednego z licznych lupanarów, mieszczących się na ulicach Zielnej, Chmielnej i innych sąsiadujących z Marszałkowską, trafiła porwana młoda Żydówka. Opowiedziała o swym losie klientowi, młodemu żydowskiemu robotnikowi, który poszedł do sutenerów przesiadujących w piwiarniach i kawiarniach przy zbiegu Marszałkowskiej i Świętokrzyskiej i zażądał uwolnienia dziewczyny. Został zakłuty nożem, a jego koledzy zaprzysięgli go pomścić”. Zajścia trwały kilka dni. 24 maja żydowscy robotnicy uzbrojeni w siekiery, noże, kije i drągi ruszyli na sutenerów na warszawskim Lesznie. Skoro podczas wcześniejszych starć nie mieli problemów z biciem policyjnych szpicli i zdrajców, tym bardziej nie znali litości dla kryminalistów. Atakowali ich na ulicach, w lupanarach i knajpach, w których przesiadywali. Bili przestępców do nieprzytomności, wielu trafiło do szpitali. Także dzień później, 25 maja, głównym celem były prowadzone przez Żydów domy publiczne. Powiązane zresztą z zorganizowanymi grupami przestępczymi, porywającymi kobiety i sprzedającymi prostytutki aż do Buenos Aires. „Tego samego dnia wieczorem do zamieszek dołączyli chrześcijanie. W przeprowadzanych przez nich atakach na domy rozpusty uczestniczyli: młodzież szkolna i robotnicy, w tym kobiety. Ramię w ramię chrześcijanie i Żydzi burzyli lupanary na Wielkiej, Sadowej, Chmielnej, Świętej Barbary, Wspólnej i Widok, gdzie – jak się zdaje – znajdowały się zarówno żydowskie, jak i chrześcijańskie domy rozpusty” – pisze dr Aleksandra Jakubczak. „Następnego ranka, już około jedenastej rano, wszystkie burdele w Warszawie zostały doszczętnie zniszczone. Wówczas, kiedy wydawało się, że tłum wykonał swój plan i nie pozostało więcej lupanarów do zburzenia (z wyjątkiem tych chronionych przez żandarmerię), uwaga robotników skierowała się na lokale prywatne. Wtargnięto do mieszkań bogatych kobiet lekkich obyczajów, m.in. baronowej de Riss na Nowym Świecie. Przez okna budynków ostentacyjnie wyrzucano luksusowe meble, lustra i fortepiany, a także drogie ubrania. Nie uchroniły się także biedniejsze prostytutki, których mieszkania oznaczano na znak hańby”. Cień nad krucjatą Czasem dochodziło do pomyłek, gdy przez dewastowano mieszkania niewinnych, samotnie żyjących kobiet. Zdarzały się grabieże, bo z chaosu zaczęli korzystać także kryminaliści. Ostatecznie do końca maja zamieszki wygasły. Pięć osób zginęło na miejscu, dziesięć zmarło w szpitalach, wiele przedstawicieli półświatka zostało pobitych i trafiło do szpitali. Zniszczono mnóstwo „siedlisk rozpusty”, w tym 150 mieszkań. A jednak nad tymi wydarzeniami ciąży pewne podejrzenie, którego trop można znaleźć nie tylko w pracach naukowych, lecz i w serialu „Polowanie na ćmy”, stworzonym na podstawie powieści Wacława Holewińskiego „Pogrom 1905”. Otóż wydaje się, że ta krucjata przeciw alfonsom i w obronie moralności mogła zostać sprowokowana przez same władze carskie. Wedle tej hipotezy, chodziłoby im o to, aby zmienić punkt ciężkości rewolucyjnych protestów. Pokazać rewolucjonistów jako niebezpieczny motłoch, a jednocześnie wzniecić nastroje antysemickie. Ataki żydowskich robotników na żydowskie lupanary w ich dzielnicy mogły bowiem wzbudzić w całej Warszawie przekonanie, że to tylko Żydzi stoją za „siedliskami rozpusty” i czas z nimi wszystkimi się rozliczyć. A to mogło doprowadzić do powtórki z niesławnego pogromu warszawskiego z 1881 roku. Ta prowokacja jednak się nie udała, więc wojska rosyjskie stłumiły „pogrom alfonsów”. Warto jednak zauważyć, że pod wpływem warszawskich wydarzeń zaatakowano sutenerów także w Łodzi, Lublinie i Białymstoku. W tym ostatnim mieście rok później doszło do pogromu Żydów, inspirowanego przez władze rosyjskie. Carat nie cofał się przed niczym, by osłabić rewolucyjny ferment i skłócić niezadowolonych poddanych Imperium. Byle opóźnić reformy przestarzałego, brutalnego systemu rządów. Źródła: Aleksandra Jakubczak, „»Pogrom alfonsów« jako eskalacja konfliktu między członkami półświatka a robotnikami”, w: „Przegląd Historyczny”, nr 109/2018 Aleksandra Jakubczak [red.], „Pogrom domów publicznych w Warszawie”, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2022 Janusz Korczak, „Przeciw rozpuście” Adam Leszczyński, „Pogrom cór Koryntu”, w: „Ale Historia”, 20 kwietnia 2015 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Gwiazda starego kina, która została agentką walczącą z hitlerowcami
Mieczysława Ćwiklińska to słynna aktorka, która działała w organizacji Muszkieterowie. Walczyła przeciw Niemcom, wykorzystując swoje kontakty, pieniądze i aktorski talent. Jednak jej szef zginął z rąk Armii Krajowej, a ona po wojnie milczała w sprawie swej konspiracyjnej działalności. Dlaczego?
Spis treści: Konspiracja aktorek Tajemniczy Muszkieterowie Niebezpieczna gra W obliczu śmierci Milczenie jest bezpieczeństwem Urodziła się w Lublinie w roku 1879 jako Mieczysława Trapszo. Już na początku kariery aktorskiej przyjęła jednak nazwisko Ćwiklińska. Nie było to nazwisko po mężu ani zmyślony pseudonim sceniczny. Mieczysława przyjęła panieńskie nazwisko swojej babki. To jednak najmniejsza z tajemnic jej życia. Jedna z najciekawszych dotyczy działalności gwiazdy podczas II wojny światowej. Konspiracja aktorek W momencie wybuchu Ćwiklińska wojny była już doskonale znana polskiej widowni ze scen teatralnych, a także filmów. W tym z takich przebojów kinowych jak „Czy Lucyna to dziewczyna?” (1935), „Antek policmajster” (1936), „Dodek na froncie” (1936), „Trędowata” (1936), „Pani minister tańczy” (1938), „Znachor” (1938) czy „Profesor Wilczur” (1938). W trakcie okupacji niemieckiej pracowała w Warszawie w kawiarni „U Aktorek” wraz z innymi przedwojennymi gwiazdami. Przedstawicielkami (Krystyna Zelwerowicz, Zofia Lindorfówna, Elżbieta Barszczewska, Maria Gorczyńska, Maria Zarębińska) i przedstawicielami (Jerzy Leszczyński, Marian Wyrzykowski, Witold Lutosławski, Mieczysław Fogg) środowiska artystycznego. Wiele z tych osób zaangażowanych było – wcześniej czy później – w antyhitlerowską konspirację. W lokalu dość swobodnie rozmawiano na tematy polityczne, ponieważ sprawnie wystrzegano się niemieckich szpicli. „W takich kawiarniach bywali też Niemcy. Wbrew dość częstej negatywnej opinii o teatrach jawnych, łatwiej można było spotkać Niemca w kawiarni niż pod koncesjonowanymi przez okupanta scenami. Dlatego, że mieli zakaz przychodzenia na spektakle wystawiane przez polskich »podludzi«” – wyjaśnia Marek Teler, autor książek o losach i życiowych wyborach polskich aktorów podczas II wojny światowej. Dlatego Ćwiklińska i jej koledzy musieli być bardzo ostrożni. „Natychmiast zauważano nowe twarze i wystarczyło mrugnięcie okiem Oli Leszczyńskiej czy Mariana Wyrzykowskiego, by z tematu klęski pod Stalingradem przejść w rozmowie na temat wygórowanych cen wędzonych śledzi” – zaobserwował włoski dziennikarz Alceo Valcini, sympatyzujący z Polakami. Większość patriotycznego środowiska artystycznego z kawiarni „U Aktorek” miała kontakty z ZWZ/AK. Jednak Ćwiklińska związała się z inną organizacją: Muszkieterowie (inaczej „Mu”, „Nurki”, „Żupany”). Tajemniczy Muszkieterowie Początkowo zachowywali niezależność od ZWZ/AK. Współpracowali blisko z brytyjskim wywiadem, ale też nawiązali kontakty z internowanym na Węgrzech marszałkiem Edwardem Śmigłym-Rydzem. Szefem Muszkieterów był inżynier Stefan Witkowski. Rzutki wynalazca i biznesmen, który przed wojną miał na koncie prace nad szybką łodzią motorową (mającą przepłynąć z Warszawy do Nowego Jorku w 70 godzin!), uniwersalnym silnikiem (zasilanym rozmaitym paliwem), rewolucyjnymi źródłami energii czy zagadkowymi „promieniami śmierci”. Niewiele z tego wyszło, ale Witkowski zyskał ogromne znajomości wśród inżynierów i wojskowych oraz w wyższych sferach. Podczas wojny dla Muszkieterów działali m.in.: hrabina Klementyna Maria Mańkowska (działająca rzekomo dla Abwehry, ale z polecenia przełożonych i za zgodą wywiadu brytyjskiego), konstruktor Antoni Kocjan (w późniejszym czasie rozpracował hitlerowski ośrodek badań rakietowych w Peenemünde i pociski V–2) legendarny już Kazimierz Leski (szpieg występujący w rożnych wcieleniach, pod rozmaitymi nazwiskami). Z Muszkieterami współpracowała także słynna Krystyna Skarbek – Polka działająca dla brytyjskich tajnych służb, zwana „ulubioną agentką Churchilla”. Była ona bliską przyjaciółką Teresy Łubieńskiej, sekretarki Witkowskiego. Jak Ćwiklińska trafiła do tej organizacji? Jak pisze Jerzy Rostkowski w monografii „Świat muszkieterów. Zapomnij albo zgiń”, znała Witkowskiego już przed wojną. W czasie okupacji ludzie Witkowskiego pomogli ponoć byłemu mężowi aktorki – księgarzowi żydowskiego pochodzenia Marianowi Steinsbergowi – w ucieczce do Szwajcarii na podstawie sfałszowanych dokumentów. Niestety, policja szwajcarska złapała go i odesłała do Warszawy, gdzie Steinsberg zmarł w 1943 roku w getcie. Niebezpieczna gra Ćwiklińska uczyła ponoć Witkowskiego, jak zmieniać tożsamość i wcielać się w rozmaite postaci. Miała szerokie znajomości, mogła znakomicie służyć jako kurier. Do celów konspiracyjnych wykorzystywano także jej willę „Irambo” w Podkowie Leśnej. W tej podwarszawskiej miejscowości Muszkieterowie mieli wręcz swoją nieoficjalną siedzibę. Willę i działki posiadała tam także m.in. wspomniana wcześniej Teresa Łubieńska. Ponadto Ćwiklińska była cichą współwłaścicielką rodzinnego biznesu Trapszów: firmy Mira, mieszczącej się w Warszawie na ulicy Wspólnej. Zajmowano się tam wyrobem gaśnic. Stanowiła dobry punkt kontaktowy, ale nie tylko. Badacze historii Muszkieterów sugerują, że butle gaśnic świetnie nadawały się do przerzutu dokumentów i sprzętu. „Jak wynika z badań Adriana Sandaka, Witkowski był w czasie okupacji dyrektorem przedsiębiorstwa Mira (pod fałszywym konspiracyjnym nazwiskiem Kaniewski), o czym świadczy warszawska księga adresowa firm z 1942 roku. Należał do jej zarządu. U Trapszów pracował również brat partnerki Witkowskiego, inżynier Stefan Fałęcki” – zwraca uwagę Marek Teler. W obliczu śmierci Kariera Muszkieterów właściwie skończyła się wraz z kłopotami Witkowskiego. Chociaż wcześniej odznaczony Orderem Virtuti Militari, popadł w niełaskę komendanta głównego Armii Krajowej gen. Stefana Roweckiego „Grota” oraz polskiego rządu na uchodźstwie w Londynie. Zarzucano Witkowskiemu dwuznaczne gry wywiadowcze z Niemcami, wręcz kolaborację. Prawdopodobnie nie przysłużyły mu się także kontakty z Rydzem-Śmigłym, którego antysanacyjny rząd gen. Sikorskiego w Londynie nie tolerował. We wrześniu 1942 r. Witkowski zginął z rąk egzekutorów Armii Krajowej. Ćwiklińska od niego się nie odsunęła. Według dziennikarza i badacza tematu Dariusza Baliszewskiego (zm. 2020) to ona wykupiła ciało Witkowskiego od Niemców, a następnie była jedynym uczestnikiem jego pogrzebu. „Informacja trudna do zweryfikowania, cała dokumentacja cmentarna uległa zniszczeniu podczas powstania warszawskiego” – komentuje to Adrian Sandak w książce „Muszkieterowie 1939–1942”. Jerzy Rostkowski podejrzewa, że na łapówkę dla Niemców Ćwiklińska sprzedała dwie z trzech posiadanych działek w Podkowie Leśnej. Milczenie jest bezpieczeństwem Ćwiklińska uniknęła kłopotów. Podczas powstania warszawskiego schroniła się w Podkowie Leśnej, potem jakiś czas przebywała w Zakopanem. Inni członkowie i współpracownicy Muszkieterów mieli więcej problemów. Teresa Łubieńska – po przejściu przez Pawiak, Auschwitz i Ravensbrück – została w 1957 roku zasztyletowana na londyńskiej stacji metra. Sprawcy nigdy nie ujęto. Przyjaciółka Łubieńskiej, Krystyna Skarbek, zginęła na emigracji w 1952 roku, pchnięta nożem przez odrzuconego amanta. Kazimierz Leski spędził wiele lat w stalinowskim więzieniu. A to tylko wierzchołek góry lodowej. Z Ćwiklińską było inaczej. „Prócz kilku przesłuchań, uniknęła kłopotów. Dlaczego stanowiła wyjątek? Czyżby pomogło jej wielkie, znane w całej Polsce nazwisko? Otóż nie. Nazwisko nie chroniło ani przed gestapo, ani komunistycznym resortem bezpieczeństwa. Nie mogło stanowić również tarczy przed długimi rękami skrytobójców. Bezpieczeństwo zapewniło Mieczysławie Ćwiklińskiej... milczenie. Jej własne milczenie. Po wojnie nigdy z nikim nie rozmawiała na temat swej muszkieterskiej przeszłości. Mimo usilnych starań nie udało mi się ustalić, gdzie pochowała wyrwanego z łap gestapo Witkowskiego. Strzegła tych tajemnic do śmierci. Może kiedy dotarły do Polski informacje o tragicznej śmierci Skarbek i Łubieńskiej, sławna Ćwikła zorientowała się, że właśnie milczenie zagwarantuje jej spokój? Może również została ostrzeżona? (...) Czyżby usłyszała kiedyś słowa szeptane skrycie wielu innym Muszkieterom i członkom ich rodzin: »Zapomnij albo zgiń!«?” – pisze Jerzy Rostkowski. Po wojnie Ćwiklińska zagrała jeszcze w słynnej „Ulicy granicznej” (1948) oraz epizod w „Nikodemie Dyzmie” (1956) z Adolfem Dymszą w roli tytułowej. Zmarła w 1972 roku. Pochowana została na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim. Źródła: Tomasz Mościcki, „Warszawskie sezony teatralne 1944–1949”, Fundacja Historia i Kultura, Warszawa 2016 Jerzy Rostkowski, „Świat muszkieterów. Zapomnij albo zgiń”, Sonar, Tarnów 2014 Adrian Sandak, „Muszkieterowie 1939–1942”, Wydawnictwo Libra PL, Rzeszów 2022 Marek Teler, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci”, Bellona, Warszawa 2021 Alceo Valcini, „Golgota Warszawy 1939–1945”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973 Michał Wójcik, „Miasto szpiegów”, Rebis, Warszawa 2025 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Mistrz Eckhart: średniowieczny teolog oskarżony o herezję. Czy to on wywołał w Europie dżumę?
Mistrz Eckhart był mistykiem, mającym potężny wpływ na średniowieczne duchowieństwo. Kościół oskarżył go o herezję, a pewna książka wplatała go w zbrodnię przeciw ludzkości.
Spis treści: Wymazywanie siebie Mistyczki na cenzurowanym Oddalenie od doktryny Mistrz i Matylda Uwaga, mroczny spojler! W roku 1327, kiedy rozgrywa się powieściowa kryminalna akcja w słynnym „Imieniu róży” Umberto Eco, w realnym świecie toczyła się inna afera. Nie w nieznanym opactwie benedyktynów w Italii, lecz w Niemczech. Sprawa rozgrywała się wokół niejakiego Eckharta von Hochheima, lepiej znanego jako Mistrz Eckhart. Ten niemiecki myśliciel, urodzony około roku 1260 w arystokratycznej rodzinie, wszechstronnie wykształcony, został prawdziwą gwiazdą katedry teologii na paryskiej Sorbonie. Jego wysoka pozycja na prestiżowym uniwersytecie przekładała się na posłuch w całym chrześcijańskim świecie, ale też na zazdrość innych duchownych. To doprowadziło do dramatu. Wymazywanie siebie Był jednym z czołowych przedstawicieli chrześcijańskiej mistyki, głoszącej możliwość duchowego zjednoczenia z Bogiem przez wiarę. „Tradycja mistyczna, która przyznawała intuicji religijnej prymat nad racjonalną wiarą, po raz pierwszy nabrała określonych kształtów w XII wieku, w augustiańskim klasztorze św. Wiktora w Paryżu. Później zakorzeniła się mocno w szerokich kręgach ludności” – pisze Norman Davies w swojej „Europie”. „Na czele wybitnych przedstawicieli mistycyzmu stali św. Bonawentura (ok. 1217–1274), niegdyś generał zakonu franciszkanów i autor wpływowego dzieła Itinerarium mentis in Deum; wikariusz generalny zakonu dominikanów w Czechach »Meister« Johan Eckhart (1260–1327) ze Strasburga, który miał ponoć twierdzić, że stworzenie świata jest dziełem jego małego palca; Flamand Jan van Ruysbroeck (1294–1381) […]; Anglik Walter Hilton (zm. 1396) […] oraz – przede wszystkim – Thomas Hemerken z miejscowości Kempen w pobliżu Kolonii, znany światu jako Tomasz a Kempis (ok. 1380–1471), autor traktatu Imitatio Christi”. Eckhart głosił, że Boga odnaleźć można „wymazując siebie”, zapominając o własnym ego. „Gdy człowiek kocha, w jego miłości nie ma dwóch, lecz tylko jeden i zjednoczenie, w miłości jestem też bardziej Bogiem niż samym sobą” – twierdził. Mistyczki na cenzurowanym Eckhart radził każdemu wiernemu: „Najpierw niech się wyrzeknie, porzuci samego siebie, a tym samym porzuci wszystko inne. Wierzcie mi, jeśli ktoś porzucił królestwo, a nawet cały świat, a zachował siebie, ten nie porzucił niczego. Ale jeżeli się wyrzeknie siebie, wszystkiego się tym samym wyrzeka, choćby nie wiem co posiadał: królestwo, zaszczyty itd.”. Pisał po łacinie, kazania głosił po niemiecku. Zaczął mieć olbrzymi wpływ nie tylko na dominikanów i dominikanki, ale także na inne zakony oraz na mistyczki należące do stowarzyszenia beginek. Ruch ten zakładał, że chrześcijanie powinni żyć w prostocie i skromności, bez oglądania się na pośrednictwo i bogactwo Kościoła. Nie dość, że kobiety, to pozwalały sobie jeszcze na wolnomyślicielstwo i krytykę Kościoła – dla wielu wysokiej rangi duchownych to było nie do przyjęcia. Beginki i begardzi (członkowie podobnych męskich stowarzyszeń) zaczęli trafiać do więziennych cel, na sale tortur i na stosy jako heretycy. Odium, jakie na nich ciążyło, nie pozostało bez wpływu na Eckharta. Oddalenie od doktryny Zarzucano niemieckiemu myślicielowi, że jego filozofia oddala się od katolickiej doktryny i idzie w stronę panteizmu. Nie ma w nim osobowego Boga, lecz Bóg jest tożsamy ze światem, zaś świat jest Bogiem. To pachniało herezją. Przeciw Eckhartowi wystąpili niektórzy jego współbracia. Cesarz stanął w jego obronie. Jednak Mistrz musiał też bronić się przed trybunałem papieskim w Awinionie, gdzie miał mniejsze wpływy niż w Niemczech. Inkwizytorzy postawili mu sto zarzutów, potępili lub uznali za podejrzane kilkadziesiąt ustępów z jego pism. Ostatecznie filozof zmarł w Awinionie, zanim papież ogłosił orzeczenie w jego sprawie. Dziś Kościół katolicki traktuje nauki Eckharta z mniejszą podejrzliwością, powoływał się na niego m.in. papież Jan Paweł II. Wiadomo, że jego myśl wpłynęła także na Jona Fossego – norweskiego pisarza, laureata literackiej nagrody Nobla za rok 2023. Mistrz i Matylda O powracającej popularności średniowiecznego mistyka świadczy też fakt, że stał się inspiracją dla bestsellerowej powieści francuskiego autora Antoine’a Sénanque’a „Krzyże z popiołu”, porównywanej z „Imieniem róży”. Intryga zasadza się m.in. na najbardziej kontrowersyjnych aspektach działalności kaznodziei. „Na kartach powieści próbuję wyobrazić sobie spotkanie Mistrza Eckharta z beginką Matyldą, postacią stworzoną na kanwie życiorysów innych sióstr. Duchowe oczarowanie kobietą poddało ostatecznie ciężkiej próbie teorię czystego oderwania” – opowiadał autor w wywiadzie dla „Tygodnika Powszechnego”. Jak zaznaczył Sénanque, szczególną uwagę zwrócił na ostatnie chwile Mistrza: „Kres życia Eckharta owiany jest tajemnicą. Dominikanin zaginął, nigdy nie odnaleziono jego ciała, nie wiadomo, gdzie został pochowany. Większość encyklopedii przyjmuje jako datę śmierci lata 1326–28”. Idąc tym tropem, autor postanowił pobudzić wodze wyobraźni: „Pisząc o nim i jego filozofii sprzed 1326 r., trzymałem się faktów. Wszystko, co zdarzyło się potem, jest czystą fikcją – czyli moim wyobrażeniem na temat tego, jak mogły wyglądać ostatnie lata jego życia”. Uwaga, mroczny spojler! W powieści Sénanque’a udręczony przez Kościół i zdradzony przez przyjaciół Eckhart ukrywa się, po czym wywiera okrutną zemstę. Przykłada swoją rękę do epidemii wywoływanej przez pałeczki dżumy (Yersinia pestis). Zaraza zwana czarną śmiercią krążyła po świecie w latach 1340–1368. W Europie plaga ta doprowadziła do śmierci milionów ludzi: w zależności od miejsca zmarło od 20 do 80 proc. populacji. Według historyków, epidemia zaczęła się w środkowej Azji, skąd dotarła nad Morza Czarne. Tam, podczas oblężenia Kaffy (Teodozji), genueńskiej kolonii na Krymie, Tatarzy zastosowali dżumę jako broń biologiczną. Przerzucali oni katapultami trupy zadżumionych zmarłych z własnego obozu na stronę obrońców. Wywołali panikę, natomiast miasta nie zdobyli, ponieważ tatarska armia sama była już osłabiona. Jednak choroba, wraz ze statkami z Kaffy, rozniosła się po całej Europie. Jak się okazuje, nie było to jedyne źródło: historycy wspominają także o rejsach z innych miast zajętych przez Tatarów oraz o roli karawan ciągnących na zachód z Azji. Mistrz Eckhart nie był potrzebny, by dżumę rozprzestrzenić. Jego zemsta na świecie pozostaje literacką fikcją. Źródła: Mistrz Eckhart, „Dzieła wszystkie”, tom V, Wydawnictwo W drodze, Poznań 2020 Szymon Łucyk, „Antoine Sénanque: napisałem powieść przygodową o życiu Mistrza Eckharta” Antoine Sénanque, „Krzyże z popiołu”, Znak Horyzont, Kraków 2024 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Jak Rzymianie złupili Jerozolimę? Co ukradli ze Świątyni Salomona?
Oblężenie Jerozolimy przez Rzymian pochłonęło dziesiątki tysięcy ofiar. Świątynia Salomona została spalona, a skarby rozkradzione.
Spis treści: Syn cesarza pod Świętym Miastem Sanktuarium w płomieniach Los łupów z najazdu Jerozolimę wielokrotnie oblegały i zdobywały rozmaite wojska. Jeden z bardziej pamiętnych ataków nastąpił w trakcie antyrzymskiego I powstania żydowskiego w latach 66–73 n.e. Judea była wówczas już od stu lat w orbicie wpływów Rzymu. Izraelici buntowali się przeciw Imperium z wielu przyczyn, m.in. w wyniku demonstracyjnej ekspansji politeizmu (sami wierzyli w jednego Boga), ale też z przyczyn ekonomicznych. Oblężenie Świętego Miasta trwało od 10 maja do 26 września 70 roku n.e. Jego kulminacją było zdobycie centrum metropolii ze słynną Świątynią Jerozolimską. Syn cesarza pod Świętym Miastem Pod koniec sierpnia roku 70, jak odtwarza współczesny historyk Simon Sebag Montefiore w swojej biografii Świętego Miasta, „Tytus, syn cesarza rzymskiego Wespazjana, dowodzący czteromiesięcznym oblężeniem Jerozolimy, rozkazał całej swojej armii przygotować się do szturmu na Świątynię o świcie. Nazajutrz wypadał ten sam dzień, w którym pięćset lat wcześniej Babilończycy zniszczyli Jerozolimę. Tytus dowodził armią składającą się z czterech legionów – łącznie 60 tys. rzymskich legionistów i żołnierzy miejscowych oddziałów posiłkowych, którzy aż się rwali, żeby zadać decydujący cios krnąbrnemu, lecz złamanemu miastu. W obrębie jego murów żyło w strasznych warunkach około pół miliona głodujących Żydów”. Jerozolima, jak pisze Montefiore, wyglądała wówczas straszliwie: „Tysiące zwłok rozkładały się na słońcu. Zaduch był nie do zniesienia. Sfory psów i szakali pasły się ludzkim mięsem. W poprzednich miesiącach Tytus rozkazał krzyżować wszystkich jeńców i zbiegów. Codziennie krzyżowano pięciuset Żydów. Góra Oliwna i skaliste wzgórza wokół miasta były tak zatłoczone krzyżami, że brakowało miejsca do stawiania nowych i drewna do ich robienia”. Sanktuarium w płomieniach Szczególną uwagę Rzymian przyciągała monumentalna Świątynia. Wzniesiona została około 10 roku p.n.e. przez niesławnego (za sprawą m.in. Nowego Testamentu), acz bardzo sprawnego króla Judei Heroda Wielkiego. Powstała na ruinach starszych budowli, w tym pół-legendarnej Świątyni Salomona. Znajdowały się tam największe relikwie i skarby Żydów. Świątynia Jerozolimska przyćmiewała wszystkie inne budowle swoim splendorem. We wschodzącym słońcu krużganki i złocone bramy wręcz oślepiały blaskiem. Jak opisuje Montefiore, kiedy obcy przybysze widzieli pierwszy raz Świątynię, wydawała im się jak góra zasypana śniegiem. Podczas zażartych walk ten pełen przepychu gmach stanął w płomieniach. Pomimo szalejącego ognia, do wnętrza wszedł zwycięski Tytus, chcąc skonfrontować zasłyszane legendy z rzeczywistością. Przestąpił m.in. próg Świętego Świętych, serca jerozolimskiego sanktuarium, gdzie według przekazów historycznych i legend miała niegdyś znajdować się Arka Przymierza. „Pilnie oglądał każdy szczegół wnętrza, a wszystko, co tam zobaczył, było znacznie piękniejsze, niż głosiła sława po cuǳoziemskich krajach o tym krążąca, natomiast całkiem zgodne z tym, co mu luǳie miejscowi z uniesieniem rozpowiadali” – pisał Józef Flawiusz, żydowski historyk, który porzucił powstanie i przyłączył się do Rzymian. Tytus chciał jak najwięcej uratować, lecz ciężko było już zapanować nad bitewnym amokiem jego żołnierzy. „Potężniejsza okazała się wściekłość żołnierstwa, ich nienawiść ku Żydom i szał bojowy. Większość zaś rwała się naprzód niesiona naǳiejami zdobycia bogatych łupów, albowiem mniemali, że jeśli na zewnątrz tyle złota świeciło, to chyba wnętrze bęǳie istnym składem rozmaitych skarbów. Tymczasem w owej chwili, kiedy Cezar [Tytus] wybiegł z Przybytku, aby wojska rozszalałe powstrzymać, jeden z żołnierzy, co wtargnęli do środka, podłożył ogień pod zawiasy bramy w ciemności. Kiedy więc niespoǳianie płomienie zaczęły się także z wnętrza Przybytku dobywać, woǳowie z Cezarem cofnęli się i nikt już żołnierzy od szerzenia pożogi nie powstrzymywał” – relacjonował Józef Flawiusz w swojej „Wojnie żydowskiej”. Los łupów z najazdu Przybytek spłonął. Nie wszystko jednak z niego przepadło. Podczas swojego triumfu w Wiecznym Mieście, Tytus pokazał część zrabowanych świątynnych skarbów: złoty stół, złoty świecznik i zwoje ze świętymi pismami żydowskimi. Z opisu Józefa Flawiusza wynika, że jeden z kapłanów oraz skarbnik, w zamian za ułaskawienie, wyciągnęli ze skrytek i wydali Tytusowi także szczerozłote świeczniki, czasze i misy, zasłony oraz szaty arcykapłańskie z cennymi klejnotami, a także zapasy tkanin i kadzideł. O Arce Przymierza nikt nie wspomniał, nie widać jej także wśród obiektów upamiętnionych na rzymskim Łuku Tytusa (chociaż widać tam niezidentyfikowaną skrzynię na drążkach, niewyglądającą jednak tak, jak Arka). Skarby zrabowane przez Tytusa trafiły do Świątyni Pokoju (Templum Pacis) na rzymskim Forum Wespazjana. Tam kilka pokoleń później padły ofiarą pożaru, a po kilku stuleciach – najazdu Wizygotów na Wieczne Miasto w 410 roku. Ich kolejne losy są wielką niewiadomą i zrodziły szereg spiskowych teorii dotyczących takich miejsc jak m.in. francuskie Rennes-le-Château. Źródła: Józef Flawiusz, „Wojna żydowska”, Fundacja Nowoczesna Polska, Simon Sebag Montefiore, „Jerozolima. Biografia”, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2011 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Mieszko I mógł nazywać się inaczej. Naukowcy badają jego prawdziwą tożsamość
Czy kronikarze celowo zmienili imię Mieszka I, by dopasować je do postaci ze Starego Testamentu? Coraz więcej badaczy uważa, że to nie przypadek, a świadomy zabieg.
W tym artykule: U Ibn Jakuba pojawia się imię Meszek U Widukinda jest to już Miszach Problemem było tłumaczenie imienia Gall Anonim podaje imię Mesko Mieżka zmienił się w Mieszka Wystarczy zajrzeć do książek poświęconych początkom państwa polskiego albo nawet tylko zerknąć na fora internetowe im poświęcone, aby przekonać się, że temat imienia Mieszka I to studnia bez dna. „Nie wiemy, jak w oryginale brzmiało imię Mieszka. Nie mamy nawet pewności, czy to było słowo słowiańskie, czy innego pochodzenia. Lingwiści i historycy od ponad stu lat się spierają, co też mogło oznaczać” – tłumaczy prof. Przemysław Urbańczyk, archeolog i mediewista z Polskiej Akademii Nauk. W książce „Mieszko I tajemniczy” próbował rozwikłać m.in. tę zagadkę. Kluczowe były dla niego dwa najstarsze znane zapisy imienia Mieszka – arabski z relacji Ibrahima ibn Jakuba (965) i łaciński z dzieła Widukinda (968). Zawiodły go do Starego Testamentu. U Ibn Jakuba pojawia się imię Meszek Ibrahim ibn Jakub był Żydem z Tortosy, podróżnikiem wysłanym przez Arabów z misją handlowo-szpiegowską na wschód Europy. Tu poznał imię tajemniczego „króla północy”, władcy państwa, z którego w przyszłości wyrośnie Polska. Ibn Jakub zapisał je w postaci spółgłosek „Mškh” (mszkh). W arabskim, podobnie jak w hebrajskim, przy pisaniu nie stosuje się samogłosek, są one domyślne. O jaki więc wyraz mogło chodzić? Pojawiła się koncepcja, że o Mashaqqah (maszakka), ale wyraz ten oznacza „plagę”, „trudność”, „kłopot”. Odrzucono więc tę możliwość. „Historycy uznali, że Ibrahim ibn Jakub nie mógł Mieszkowi nadać imienia Problem” – mówi prof. Urbańczyk. Sam poszedł inną drogą, kierując się pewną dedukcją: „Spróbowałem sobie wyobrazić Ibrahima ibn Jakuba, który pojawia się w roku 965 na Słowiańszczyźnie (a dokładnie w czeskiej Pradze) i tam słyszy imię o trudnej wymowie. Nie mówi mu ono zupełnie nic, a jakoś musi je zapisać. A każdy człowiek ma jednak skłonność, by próbować porównać rzeczy nowe z czymś, co zna. Wpadłem na to, że mógł użyć arabskiego terminu »Meshekh« (Meszek). Otóż Meszek to nazwa ludu wywodzącego się od biblijnego Jafeta, syna Noego. Ludu, który miał zaginąć gdzieś na północy, i którego przez długi czas poszukiwali historycy i geografowie arabscy, żydowscy, a także chrześcijańscy (wszak starotestamentowe opowieści są dla nich wspólne). Ta nazwa Ibrahimowi ibn Jakubowi doskonale pasowała. Przed wyjazdem na północ prawdopodobnie przygotował się merytorycznie, może nawet sam szukał ludu czy króla Meszek. Dlatego zapisał niezrozumiałe imię w postaci starotestamentowej. Dla czytelnika z tamtej epoki informacja, że na północy rządzi król Meszek, byłaby całkowicie zgodna z wykładnią biblijną”. No tak, ale oryginalne zapiski Ibrahima się nie zachowały. Zostały tylko przytoczone w „Księdze dróg i królestw” al-Bekriego z XI w. Skąd możemy być pewni, że przy przepisywaniu ich nie zmieniono? „Jest argument za tym, że ten pierwotny zapis został zachowany. Taki sam, tylko hebrajski, zapis »Mšk« mamy na opisanych w tym języku monetach Mieszka Starego dwieście lat później” – przekonuje prof. Urbańczyk. U Widukinda jest to już Miszach Zdaniem badacza na podobnej zasadzie powstał enigmatyczny łaciński zapis „Misaca”/„Misaco” w „Rerum gestarum Saxonicarum libri tres” saskiego kronikarza Widukinda. „Pochodzi niemal z tego samego okresu, co relacja ibn Jakuba. Jest różnica tylko kilku lat. Wyobraziłem sobie, że również Widukind i kronikarze sascy, gdy po raz pierwszy usłyszeli imię władcy słowiańskiego, nie potrafili go wymówić, powtórzyć ani zapisać. Dla Sasa, który dziwne imię słowiańskie ma zapisać po łacinie – to łamigłówka zupełnie niezwykła! Uznałem, że podobnie jak Ibrahim ibn Jakub, Widukind próbował odwołać się do Biblii. I mamy tam starotestamentową opowieść o Miszachu, którego władca babiloński Nabuchodonozor mianował gubernatorem” – tłumaczy Urbańczyk. Powstaje pytanie, dlaczego Widukindowi imię Mieszka skojarzyło się z Miszachem, a nie z Meszkiem, jak Ibrahimowi. Otóż Widukind zapisał swoją wersję ok. 968 r. Wtedy to nasz władca wysłał do cesarza Ottona I do Rzymu delegację z mieczem, który odebrał pokonanemu cesarskiemu krewniakowi Wichmanowi – warchołowi, na dodatek najeżdżającemu słowiańskie ziemie. W odpowiedzi na to poselstwo cesarz posłał Mieszkowi – nieznanemu potencjalnemu sojusznikowi – biskupa misyjnego Jordana. Kronikarz mógł wytłumaczyć sobie i czytelnikom tę sytuację jako powtórzenie historii ze Starego Testamentu. Cesarz (król Nabuchodonozor) przygarnia nieznanego sobie władcę (Miszacha) i mianuje swoim chrześcijańskim przedstawicielem (gubernatorem) na północy. Zdaniem prof. Urbańczyka takie symboliczne powtórzenie to całkowicie normalny sposób myślenia dla ludzi wczesnośredniowiecznych. To dlatego w źródłach saskich pojawił się zapis „Misaco” czy nawet „Misacho”. Problemem było tłumaczenie imienia Wynikałoby stąd, że ludzie z dwóch różnych środowisk intelektualnych – z jednej strony muzułmańsko-żydowskiego, z drugiej chrześcijańskiego – aby jakoś przetłumaczyć przedziwne imię naszego władcy, dokonali jego przełożenia na terminologię i sytuacje sobie znane. „Z kronik forma łacińska wróciła do Polski, gdzieś w czasach Bolesława Chrobrego, i pojawiła się na monecie wybitej w drugiej dekadzie XI w. dla jego syna Mieszka II. Zapisane jest na niej »Misico«. To też wersja, która pojawiła się wcześniej w Saksonii. I to z niej po latach przekształceń dostaliśmy naszego Mieszka: po wtórnym zeslawizowaniu, spolonizowaniu imienia zapisanego wcześniej po łacinie” – wyjaśnia prof. Urbańczyk. Czyżby pierwotne imię zostało przekształcone w zapisach arabsko-żydowskich i łacińskich, i dopiero na tej podstawie powstało znane nam dziś imię? Zdaniem prof. Urbańczyka możemy więc być pewni, że Mieszko I nie nazywał się Mieszko, jakkolwiek brzmi to paradoksalnie! Mediewista prof. Henryk Samsonowicz ma jednak zastrzeżenia do koncepcji prof. Urbańczyka: „Przecież późniejsze źródła, które wymieniają wyraźnie imię Mieszka, na pewno nie chciały podciągnąć go pod imię ze Starego Testamentu. Stąd mam pewne wątpliwości co do tej hipotezy”. Pozostaje też pytanie zasadnicze. Jak brzmiało imię Mieszka w rzeczywistości i co faktycznie oznaczało? Gall Anonim podaje imię Mesko Gall Anonim, pierwszy kronikarz tworzący na polskich ziemiach, użył na początku XII w. wersji imienia „Mesco”/„Mesko”. Znał już wcześniejsze zapisy łacińskie, lecz ich nie powtórzył. Może taki zapis wydał mu się bardziej adekwatny. Zdaniem prof. Urbańczyka najciekawsze wydaje się coś innego: „Gall Anonim przytoczył legendę, że Mieszko przez 7 lat od urodzenia był ślepy. To ciekawe, jeśli powiązać to z koncepcją prof. Andrzeja Bańkowskiego, że w kwestii brzmienia imienia władcy trzeba oprzeć się na wyrazie »Mьžьka« zapisanym w źródle staroruskim. Oznaczało właśnie kogoś, kto niedowidział”. „Mьžьka” pojawił się w tzw. latopisie ipatijewskim, mówiącym o Mieszku III Starym. Jak podkreśla badacz, jest to najstarszy ruski zapis tego imienia, który część językoznawców uważa za wersję najbardziej odpowiadającą ówczesnej „polszczyźnie”. Mieżka zmienił się w Mieszka Niemniej wszystkie elementy układanki zaczynają się łączyć! Nieprzetłumaczalnego dla odwiedzających Słowiańszczyznę zagranicznych przybyszów, niedowidzącego „Mieżkę” zastąpił – w zależności od obcego źródła – podobnie brzmiący biblijny Meshekh-Meszek lub Misacho-Miszach. Potem imię wracało w różnych łacińskich formach, które z czasem Polacy przełożyli jako „Mieszko”. Co na to inni naukowcy? „Pierwotne brzmienie imienia jest dla mnie tajemnicą. I Przemysław Urbańczyk ma całkowitą rację, próbując je rozszyfrować. Dobrze, że stawia pewne nowe pytania, które już teraz spowodowały lawinę rozmaitych rozważań. Kto pyta, nie błądzi” – podkreśla prof. Henryk Samsonowicz. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Tajemnica Skomanda, wodza Jaćwingów. Gdzie na Mazurach schował swój srebrny skarb?
Walczył z Krzyżakami, szukał schronienia na Litwie, potem zmienił front. Czy pogański wódz Skomand pozostawił po sobie skarb, podobny do srebrnych jaćwieskich precjozów znajdowanych na Mazurach?
Spis treści: Srebro między burakami Historia i polityka w tle Zjednoczeni przeciw Krzyżakom Zmiana frontu Przemytnicy i poszukiwacze Był 8 grudnia 1929 roku, gdy „Gazeta Lubelska” szczegółowo opisała odkrycie, którego dokonano w zupełnie innym miejscu. Aż 330 kilometrów na północ od Lublina, w granicach – wówczas – zupełnie innego państwa. W niemieckich Prusach Wschodnich, na zachód od Ełku, koło mazurskiej miejscowości Skomętno, gdzie znaleziono srebrne średniowieczne precjoza. Srebro między burakami „Cenne odkrycie archeologiczne. Przypadkowo znaleziono w polu grobowiec wytępionego przez Krzyżaków szczepu Jadźwingów” – głosiły nagłówki. Odkrycia dokonał przypadkiem mazurski rolnik nazwiskiem Jezierski. Wyciągając z kopca buraki, natrafił w ziemi na tajemniczą urnę, przygniecioną kamieniem. „Rozbiwszy wieko szczelnie zamkniętej puszki, rolnik zdziwił się niemało, spostrzegłszy w niej niemałe klejnoty i kości spalone w proch” – pisała gazeta. Był tam srebrny naszyjnik, bransoletki i spinki zdobione motywami zwierzęcymi. Przybyła z Królewca niemiecka komisja orzekła, że są to zapewne spopielone kości i pamiątki po księżniczce jaćwieskiej, żyjącej w XI lub XII wieku. Historia i polityka w tle Skąd zainteresowanie w Lublinie tym znaleziskiem? Ano Jaćwingowie, inaczej Sudawowie, to lud bałtyjski o długiej historii. Byli oni, jak przypominała gazeta, „wojowniczem plemieniem staro-prusko-litewskiem”, które rozgromił piastowski książę Leszek Czarny w odwecie za najazd na Lublin w roku 1282. „Prusacy i Jadźwingowie przez dni piętnaście plądrują ziemię Lubelską: nareszcie Leszek Czarny, upomniany od Anioła, bierze z sobą nie wielką garstkę rycerstwa, wracających z łupami dogania, i nie straciwszy ani jednego żołnierza gromi ich i rozprasza, a za powrotem zakłada kościół katedralny w Lublinie” – opisywał to z przesadą kronikarz Jan Długosz w wieku XV. W istocie rzeczy walki z Jaćwingami były długie i krwawe. Pogańscy wojownicy niełatwo ustępowali, nierzadko wspierani przez plemiona pruskie i Litwinów. Ponadto z punktu widzenia polskich czytelników „Gazety Lubelskiej” warte było odnotowania, że historia Mazur nie zaczęła się od Krzyżaków, którzy podbili te ziemie. Nie mają więc także Niemcy odwiecznego do nich prawa, a swoje wpływy – militarne, polityczne i kulturowe – mieli tam także Polacy. Zjednoczeni przeciw Krzyżakom Autor artykułu zaznaczył, że w okolicach Skomętna „miało się znajdować grodziszcze warowne ostatniego pogańskiego księcia Jadźwingów Skomęta [Skomanda]”. Kim był ten wojownik? Urodził się na Jaćwieży około roku 1225 w tzw. kraju Krismeńców. Był jaćwieskim wodzem i kapłanem. Przeszedł do historii jako Skomand Młodszy, zaś wśród przodków miał Skomanda Starszego, cieszącego się opinią szanowanego wróżbity i wojownika szybkiego jak dzika bestia. Skomand Młodszy okazał się także sprawnym dyplomatą. Około roku 1260 zjednoczył jaćwieskie plemiona. Wziął udział w dramatycznym II powstaniu pruskim w latach 1260–1274. Zapuścił się z tysiącami wojowników tak daleko, że oblegał nawet Chełmżę. Krzyżacy jednak byli potężniejsi: przetrwali i kontratakowali. „Od 1281 roku to Skomand musiał stawiać odpór ciągłym najazdom krzyżackim na swe ziemie. Podczas takiego najazdu do niewoli Skomanda dostał się rycerz krzyżacki Ludwik von Liebenzell. Skomand zaprzyjaźnił się z rycerzem Ludwikiem, zabierał go na wspólne pijatyki z innymi możnymi. Wiele również wskazuje na to, że potajemnie (przed resztą możnych sudowskich [jaćwieskich]) pomógł owemu rycerzowi zbiec z własnej niewoli” – czytamy w „Encyklopedii Warmii i Mazur”. Skomand walczył więc jeszcze kilka lat po zakończeniu powstania. W końcu musiał się poddać, tak jak inni jaćwiescy wodzowie. Zmiana frontu Początkowo Skomand uciekł z synami na Litwę. Powstała nawet hipoteza, że to on jest Skolomendem, przodkiem Giedymina, czyli de facto protoplastą Jagiellonów! Jakkolwiek było, jaćwieski wódz nie wytrzymał na Litwie długo. Być może wskutek utarczek między litewskimi książętami, wrócił na teren Jaćwieży, już okupowanej przez Krzyżaków. Tam przyjął chrześcijaństwo, przeszedł na krzyżacką służbę i został obdarowany przez Zakon ziemią. Może pomógł mu von Liebenzell, którego wcześniej tak rycersko potraktował w niewoli? Jakkolwiek było, Skomand dowodził nawet wojskami zakonnymi, które w 1284 roku zaatakowały litewskie Grodno. Niedługo później zmarł. Postać jaćwieskiego wodza długo cieszyła się zainteresowaniem mieszkańców Prus Wschodnich, niezależnie od ich pochodzenia. W XIX wieku dzieje Skomanda opisał Karl Leonhard Velthusen – Niemiec rodem z Warszawy, popularyzator Mazur. Próbowano nawet odnaleźć zapomnianą siedzibę wodza z czasów powstania antykrzyżackiego. O poszukiwaniach takich, nad brzegiem jeziora Skomętno, wśród trzęsawisk, wspominał m.in. niemiecki historyk Max Toeppen w „Historii Mazur” (1870). O śladach grodów i artefaktów jaćwieskich pisał też regionalista Fritz Skowronnek w „Księdze Mazur” (1916). Przemytnicy i poszukiwacze Snuto też przypuszczenia odnośnie skarbów, rzekomo zakopanych przez Skomanda. Odkrycie z roku 1929 tylko podgrzało atmosferę. Niestety, artefakty te trafiły do muzeum w Królewcu, gdzie przepadły podczas zawieruchy II wojny światowej. Kolejne odkrycie, mniej znane, wyszło na jaw już po wojnie. Niejaki August Dombrowski, gospodarz ze Skomętna, emigrując z PRL do Niemiec w roku 1964, wywiózł ze sobą potajemnie prawie dwukilogramowy skarb. Składały się nań srebrne bransolety, druciane naramienniki i karbowane sztabki. Okazało się, że Dombrowski wpadł na nie niecały kilometr od miejsca ukrycia poprzedniego depozytu. W 2009 roku znalezisko to trafiło do Muzeum Prehistorii w Berlinie. Czy w okolicy kryje się coś jeszcze? Prawdziwy skarb Skomanda? Siedzibę miał nad jeziorem Skomętno. Do dziś nie ma pewności, gdzie dokładnie, ponieważ w okolicy zidentyfikowano kilka grodzisk. Jednym z najbardziej prawdopodobnych miejsc jest tzw. Biała Góra na cyplu wspomnianego jeziora. Może tam skarb wojownika z kraju Krismeńców wciąż czeka na naukowców? Źródła: Wojciech Kujawski, „Kalinowo. Gmina na Mazurach”, Wydawnictwo QMK, Olsztyn 2023 Stephen C. Rowell, „Pogańskie imperium. Litewska dominacja w Europie środkowo-wschodniej 1295–1345”, Napoleon, Oświęcim 2017 „Cenne odkrycie archeologiczne”, w: „Gazeta Lubelska”, 8 grudnia 1929 roku, s. 4 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Fryzjerzy faraona: geje czy bracia syjamscy? Zagadka Ni-anch-chnuma i Chnum-hotepa
Czy wizażyści egipskiego władcy Niuserre, żyjący 4400 lat temu, to pierwsza historycznie poświadczona para jednopłciowa? Oto, co wiemy na temat Ni-anch-chnuma i Chnum-hotepa.
Spis treści: Kochanek z kwiatem lotosu? Uwaga na stereotypy Nowa hipoteza: bliźniacy syjamscy Nazywali się Ni-anch-chnum (Niankhkhnum) i Chnum-hotep (Khnumhotep). Żyli około XXV wieku p.n.e. Pochowano ich wspólnie w grobowcu, na którego ścianach ukazano mężczyzn w scenach emocjonalnej bliskości. Trzymają się za ręce i obejmują. Ich nosy wydają się dotykać, co w Egipcie było równoznaczne z pocałunkiem. A wszystko na oczach rodziny. Czy stanowili homoseksualną parę, pierwszą historycznie poświadczoną, na malowidłach sprzed tysięcy lat? Na dodatek społecznie akceptowalną, skoro w taki sposób ją utrwalono? Kochanek z kwiatem lotosu? Ich mastabę odkryto niedaleko piramidy Unasa w Sakkarze w 1964 roku. Opisywano ją początkowo jako „grób dwóch przyjaciół” czy też „grób dwóch braci”. Szybko okazało się jednak, że nie da się sprawy Ni-anch-chnuma i Chnum-hotepa tak łatwo zaszufladkować. Od czasu odkrycia mastaby, natura związku obu dworzan była szeroko dyskutowana przez naukowców. Budziło to kontrowersje, ponieważ wedle wszelkiej wiedzy homoseksualizmu w starożytnym Egipcie nie akceptowano. W mitach znad Nilu akt homoseksualny kojarzył się z gwałtem, z dominacją jednego mężczyzny nad drugim. „W życiu codziennym akty homoseksualne postrzegano jako czyny niemoralne. W jednym z tekstów pojawia się wzmianka o intymnych stosunkach króla Neferkare z generałem Sisenetem jako przykład zachowania godnego potępienia” – pisze w książce „Miłość w starożytnym Egipcie” archeolożka Agnieszka Krzemińska. „Dane na temat stosunku starożytnych Egipcjan do relacji homoseksualnych są co najmniej ambiwalentne. Niewątpliwie były one społecznie postrzegane jako niewłaściwe, ale nie były penalizowane” – zwraca uwagę dr Andrzej Ćwiek z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w artykule naukowym „Homoseksualizm w starożytnym Egipcie”. Tymczasem sceny z grobowca Ni-anch-chnuma oraz Chnum-hotepa wskazują na głęboki, intymny związek. Nie znamy ze sztuki egipskiej żadnej innej sceny, ukazującej w ten sposób dwóch mężczyzn. Ba, nawet rzadko zdarza się, by ujmowano tak męża z żoną czy matkę z córką. Na dodatek Ni-anch-chnum i Chnum-hotep obejmują się nawzajem w obecności swych żon i dzieci. Małżonki są zresztą zmarginalizowane: pojawiają się z mężami tylko kilkakrotnie, podczas gdy obaj mężczyźni są ukazani razem ponad trzydzieści razy. Na dodatek Chnum-hotep jest ujęty w pozach tradycyjnie uważanych za kobiece, na przykład wącha kwiat lotosu. Czy możliwe jest inne wytłumaczenie niż takie, że obaj mężczyźni byli parą? Uwaga na stereotypy Bogata sztuka egipska daje pole do spekulacji, nawet dotyczących faraonów. Trzeba jednak zachować ostrożność. „Znane jest przedstawienie Echnatona i Smenchkare głaszczących się pod brodą, co niektórzy egiptolodzy interpretują jako dowód skłonności homoseksualnych tych dwóch mężczyzn. Niewykluczone jednak, że była to tylko konwencja wyrażająca wzajemną bliskość członków rodziny królewskiej. Echnaton w podobny sposób głaszcze swoje córki” – pisze Agnieszka Krzemińska. Ni-anch-chnum oraz Chnum-hotep nie byli członkami rodziny królewskiej, lecz głównymi manikiurzystami i fryzjerami faraona. Jak wskazują naukowcy, to podsyciło obecne spekulacje dotyczące ich relacji, ponieważ nałożyły się na to współczesne stereotypy – mówiące np., że męscy manikiurzyści to częstokroć geje. Tymczasem Ni-anch-chnum oraz Chnum-hotep byli dworzanami, urzędnikami państwowymi. Ich funkcja była wręcz kapłańska: mogli dotykać ciała żywego boga, za którego uważano faraona. Nowa hipoteza: bliźniacy syjamscy Wiedząc o stosunku Egipcjan do homoseksualizmu i starając się uniknąć stereotypów, naukowcy szukali alternatywnego rozwiązania. Niektórzy uważali, że Ni-anch-chnum oraz Chnum-hotep to bracia lub wręcz bliźniacy. To miałoby tłumaczyć ich tak demonstracyjną bliskość i przedstawianie naprzeciw siebie, wręcz „nos w nos”. Wedle tej hipotezy, artyści pokazywali bliźniaków obok siebie, ponieważ traktowano ich niemal jak jedność. Natomiast żony wokół nich zostały zmarginalizowane, bo po prostu takie były w tamtej epoce trendy w sztuce. Rozwinięciem tej hipotezy była nowa, jakoby Ni-anch-chnum oraz Chnum-hotep stanowili rzadki przypadek bliźniaków syjamskich. To tłumaczyłoby ich nierozłączność. Dodatkowym argumentem za tą hipotezą byłyby imiona obu mężczyzn, w których pojawia się nazwa boga Chnuma – stwórcy ludzi – w odwrotnych miejscach. Jednak zdaniem części badaczy wiele wskazuje na to, że Chnum-hotep zmarł pierwszy, zaś Ni-anch-chnum zlecił budowę grobowca. Trudno sobie wyobrazić, by w starożytności ktoś mógł skutecznie i bezpiecznie przeprowadzić operację rozdzielenia bliźniąt syjamskich. Zagadkę mogłoby rozwiązać przebadanie mumii Ni-anch-chnuma i Chnum-hotepa. Niestety, nigdy ich nie odnaleziono, przepadły przed wiekami. Być może nigdy nie dowiemy się więc, czy byli bliźniakami, dobrymi przyjaciółmi czy parą kochanków. Jak zwraca uwagę w swoim artykule dr Ćwiek, nawet jeśli byli gejowską parą, to nie jedyną w starożytnym Egipcie. „Znanych jest kilka innych przypadków relacji dwóch mężczyzn, które mogły mieć charakter związku homoseksualnego: Ra-mes i Upi-mes (lub Upuaut-mes) ze steli Salakhana CM004 oraz Suti i Hor ze steli BM EA 826. Być może o takiej relacji mówi też tekst aramejskiej inskrypcji w grobowcu w Szejch Fadl z VI lub V w. p.n.e., w której jeden z partnerów pisze o drugim: »nie mogę go opuścić, pozostanę z nim, bardzo kocham Lekii«” – wymienia badacz. Źródła: Charlotte Booth, „In Bed with the Ancient Egyptians”, Amberley Publishing 2015 Andrzej Ćwiek, „Homoseksualizm w starożytnym Egipcie”, w: „Verbum vitae” nr 1/2021 Agnieszka Krzemińska, „Miłość w starożytnym Egipcie”, Państwowy Instytut Wydawniczy 2004 Michael Rice, „Who’s Who in Ancient Egypt”, Psychology Press 2002 Thomas Schneider, „Ancient Egypt Investigated: 101 Important Questions and Intriguing Answers”, I.B. Tauris 2013 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Jan Kiliński to szewc, który został bohaterem. Dlaczego jego grobowiec zniknął?
Jan Kiliński to jedna z najbardziej znanych postaci w historii Polski. Bohater powstania kościuszkowskiego. Tymczasem jego grób po prostu został usunięty z powierzchni ziemi.
Spis treści: Bożyszcze warszawskich dam Krwawa łaźnia Moskali Droga na Powązki Grób, który zniknął Pomnik, który krążył Jan Kiliński to jeden z najbardziej nietypowych polskich bohaterów narodowych. Urodzony w Trzemesznie, wykształcony na szewca, pozostawił Wielkopolskę i wyjechał do Warszawy. Tam za rządów króla Stanisława Augusta przystojny młody rzemieślnik zdobył popularność jako wytwórca eleganckiego obuwia damskiego. Bożyszcze warszawskich dam Profesjonalne umiejętności, elokwencja i osobisty wdzięk zapewniły mu wzięcie. To dało mu jeśli nie spore pieniądze, to przynajmniej zdolność kredytową, dzięki czemu kupił dwie kamieniczki na ulicy Dunaj. Zyskał też szerokie znajomości. „Takimi talentami szewc damski od natury obdarzony musiał być koniecznie skrytym bożyszczem kobiet warszawskich, z którymi często nie kończył na przyzucie składnego trzewiczka” – pisał o nim pamiętnikarz Antoni Trębicki. Co więcej, miał Kiliński patriotyczne i reformatorskie zapędy, które krzewił wśród warszawskich mieszczan. Wsparcie dam z towarzystwa zapewniało mu nietykalność, bo „jak tu pozwolić więzić szewca, który dogadzał w obuwiu”. Nie był jednak Kiliński, jak pokazywano w czasach PRL, reprezentantem społecznych nizin, lecz dobrze sytuowanym rzemieślnikiem, który wkradł się w łaski elit. U zarania insurekcji kościuszkowskiej pokazał też, że umie porwać za sobą tłumy, co wykreowało go na swoistego trybuna ludowego. Krwawa łaźnia Moskali Pomimo braku doświadczenia wojskowego był niesamowicie odważny. „Obdarzony od natury duszą hartowną i śmiałą, niezmordowaną czynnością, wrodzonym darem wymowy popularnej, nie dziw więc, że przed wybuchnięciem powstania stał się jednym z najsilniej w wpływających do niej sprawców. Trzydzieści tysięcy rzemieślników i chłopców sklepowych posłusznych było na wolę jego. On pierwszy dał uczuć pospólstwu ważność i siły jego. Przyrzekł tymczasem rządowi wystawić pułk z samych mieszczan warszawskich. Odtąd człek taki przestał być uważany za szewca. Wyznaczono go pułkownikiem pułku tego (...) Ciekawa rzecz była widzieć paniczów naszych z pierwszych familii, lecz niemających jak stopnie podoficerów lub chorążych, z uszanowaniem przystępujących do pułkownika szewca i pytających się o rozkazy jego. Te i temu podobne przykłady pierwsze wprowadziły do Polski demokratyczne pojęcia” – chwalił go w pamiętniku Julian Ursyn Niemcewicz. Szewc-bohater wsławił się podczas zwycięskich walk z wojskami carskimi w trakcie insurekcji w stolicy 17–19 kwietnia 1794 roku. Poległo od 2 do 4 tys. rosyjskich żołnierzy, parę tysięcy dostało się do niewoli. „Szewc z Dunaja śni nocą sen krwawy:/ Krwawą łaźnię Moskalom Warszawy!/ szewc z Dunaja obmyśla na jawie/ Sycylijskie nieszpory w Warszawie!/ Niż gnić w pętach, paść lepiej ze sławą/ U twych kajdan rozkutych, Warszawo!” – upamiętnił to z patosem Artur Oppman w wierszu „Kiliński”. Droga na Powązki Jednakże mimo sukcesu w Warszawie oraz wielu innych osiągnięć, powstanie kościuszkowskie upadło. Kiliński ucieka, ale i tak trafia do rosyjskiej niewoli. Kluczy i konfabuluje, by siedzieć w carskim więzieniu jak najkrócej. Już na wolności przenosi się do Wilna, skąd wraca jednak do Warszawy. W czasach napoleońskich zachwyca się Bonapartem, jeden z jego synów wstępuje do pułku Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej. Kiliński pisze też pamiętniki, wydane już pośmiertnie. Zmarł na początku roku 1819. Pochowano go na założonym niecałe trzydzieści lat wcześniej Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, dziś uważanym za elitarny. Nad nekropolią góruje kościół św. Karola Boromeusza z 1792 roku. I to właśnie tuż przy tym kościele 31 stycznia pogrzebano Kilińskiego. Opisywano, że żegnało go 30 tys. ludzi. Podkreślano, że żaden magnat nie miał tak uroczystego pogrzebu. Cóż jednak z tego, skoro mogiła Kilińskiego na Powązkach nie zachowała się zbyt długo! Około roku 1850 znikła. Doszło do tego, że spierano się nawet, gdzie pierwotnie się znajdowała. Niektórzy uważali, że obok kaplicy rodzin Laskich i Fraenklów, przy grobach innych Kilińskich (kwatera nr 20). Jednak to zdecydowanie zbyt daleko od kościoła! Dlatego XIX-wieczny historyk Powązek Kazimierz Władysław Wóycicki prostował te dane, stwierdzając: „Zwłoki Kilińskiego spoczywają pod kościołem powązkowskim, w tym samym miejscu, gdzie grób z krzyżem stoi dla Franciszka hr. Potockiego”. To jednak z kolei wydawało się zbyt blisko: relacjonowano przecież, że Kilińskiego pochowano przy kościele, a nie pod nim… Grób, który zniknął W 1959 roku własne śledztwo w sprawie lokalizacji i losu mogiły przeprowadził znany pisarz i publicysta Wiesław Wernic. Zaproponował logiczne wytłumaczenie. „Kościół Karola Boromeusza został powiększony przez przesunięcie murów. Groby znajdujące się przed przebudową kościoła, tuż obok jego starych murów, zostały albo przesunięte, albo też zwłoki zmarłych przeniesiono w podziemia kościoła. Natomiast stare tablice wyjęto pieczołowicie ze starych murów i umieszczono na nowych ścianach. Tak zrobiono prawie ze wszystkimi tablicami. Ale... nie z tablicą Kilińskiego. Dlaczego? Dlatego po prostu, iż cmentarz na Powązkach podlegał wówczas Magistratowi m. Warszawy. A w tym Magistracie czołowe stanowiska zajmowali emerytowani oficerowie armii carskiej. Cóż łatwiejszego jak, z racji przebudowy kościoła, tablice Kilińskiego usunąć i zniszczyć. Aby żaden ślad nie pozostał po grobie pułkownika 20 regimentu, przywódcy ludu warszawskiego, bohatera Insurekcji. I oto dochodzimy do końca sprawy. Grób Kilińskiego został zniszczony około 1850 roku. Tablicę z napisem zniszczono również. Zatarto ślady grobu »buntownika«” – opisywał. Rok później na zachodniej ścianie kościoła została wmurowana tablica epitafijna poświęcona najsłynniejszemu szewcowi Warszawy. Opatrzono ją cytatem: „Jedni żałowali żon swoich, drudzy dzieci, trzeci majątku, ja zaś, mając to wszystko troje, wcale nic nie żałowałem”. Pomnik, który krążył Tablica z kościoła św. Karola Boromeusza jest jednak tylko niewielkim i nieco ukrytym upamiętnieniem zasłużonego warszawiaka. Łatwiej natknąć się na jego pomnik, usytuowany na ul. Podwale na stołecznej Starówce. Kiliński pokazany jest takim, jak go pamiętano w XIX wieku. „Całe życie nosił się zawsze po polsku, czysto i gustownie przybrany, w kontuszu, żupanie i czerwonych butach. Was zawiesisty zdobił wyraziste i mówiące jego oblicze: postać składna, ruchawa i pełna życia; tak go pamiętam w latach mojej młodości” – wspominał Kazimierz Władysław Wójcicki. Na rzeźbie widzimy Kilińskiego jako bohatera insurekcji – w wojowniczej pozie, ze wzniesioną szablą. Lecz także i pomnik ma niełatwą historię. Odlany został w roku 1935, a odsłonięty w 1936. Postawiono go na cokole wykonanym z granitu z rozebranego soboru św. Aleksandra Newskiego na placu Saskim – symbolu carskiej dominacji i opresji. Pomnik stał do czasów II wojny światowej na placu Krasińskich. Następnie został stamtąd usunięty przez hitlerowców w ramach represji za działalność polskiego podziemia. Przetrwał praktycznie nienaruszony w piwnicach Muzeum Narodowego. Potem parokrotnie zmieniano jego lokalizację. Ostatecznie monument stanął na Podwalu, niedaleko miejsca walk toczonych przez Kilińskiego podczas insurekcji. Źródła: Barbara Grochulska, Witold Pruss (red.), „Z dziejów rzemiosła warszawskiego”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983 „Lekcje pamięci. Przewodnik metodyczny po Starych Powązkach”, Warszawskie Centrum Innowacji Edukacyjno-Społecznych i Szkoleń, Warszawa 2021 Julian Ursyn Niemcewicz, „Pamiętniki z czasów moich”, wydanie nakładem własnym, Paryż 1848 Artur Oppman, „Kiliński”, w: „Żołnierz Polski” nr 16-17/1924 Antoni Trębicki, „Opisanie sejmu ekstraordynaryjnego podziałowego roku 1793 w Grodnie. O rewolucji roku 1794”, PIW, Warszawa 1967 Wiesław Wernic, „Tajemnica grobu Jana Kilińskiego”, w: „Tygodnik Demokratyczny”, nr 7/1959 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Nie tylko Tutanchamon. Te skarby z egipskich grobowców niesłusznie pozostają w cieniu
Psusennes I mógłby być dzisiaj tak sławny jak Tutanchamon. Jednak jego grobowiec odkryto w niewłaściwym czasie. Inni pechowcy – Yuya i Tuya – byli z kolei „tylko” teściami faraona.
Spis treści: Para z rydwanem Faraon w srebrnej trumnie Kwestia szczęścia Z egipskimi grobowcami, skarbami i mumiami faraonów od razu kojarzy się imię Tutanchamona. Jego grobowiec odkryto w 1922 roku w Dolinie Królów i uznano za archeologiczne znalezisko wszech czasów. Dziś związane z Tutanchamonem zabytki i wystawy przyciągają miliony turystów. Dzieje się tak nie tylko za sprawą artystycznego kunsztu grobowej maski władcy, jego sarkofagu i trumien, w które zmumifikowane ciało złożone zostało jak w matrioszce. Nie tylko za sprawą wartości odnalezionych w grobowcu Tutanchamona przedmiotów. Swoje dołożyła też legenda, jakoby nad odkrywcami pod wodzą brytyjskiego archeologa i egiptologa Howarda Cartera ciążyła klątwa – w efekcie umierali jak muchy, jeden po drugim. Nie jest to prawda: jeden z badaczy wyliczył, że z 26-osobowej ekipy biorącej udział w otwarciu grobowca przez 11 lat zmarło sześć osób, co trudno uznać za porażająca statystykę. Dziś legendę Tutanchamona podgrzewa jeszcze osoba jego ojca – faraona Echnatona, reformatora i heretyka, usiłującego wprowadzić w Egipcie religię monoteistyczną. Żoną Echnatona była zaś przepiękna Nefretete (Nefertiti), której olśniewające starożytne popiersie znajduje się w berlińskim Neues Museum-Muzeum Egipskim. Nefertiti nie była wprawdzie matką Tutanchamona, jednak dziesięć lat temu pojawiły się podejrzenia, że do jej nieodkrytego jeszcze miejsca pochówku prowadzi tajne przejście właśnie z komory grobowej Tutanchamona. Sensacja nie została potwierdzona, pochówku szuka się jeszcze gdzie indziej. Jednak wokół Tutanchamona i jego krewnych wciąż panuje szum. A co by było, gdyby jego grobowca do dziś nie odnaleziono? Jakim innym egipskim znaleziskiem byśmy się tak zachwycali? Para z rydwanem Niemal równie niesamowitego odkrycia dokonał w roku 1905 w Dolinie Królów brytyjski egiptolog James E. Quibell. Pracował pod patronatem amerykańskiego milionera Theodore’a M. Davisa (notabene znajomego Howarda Cartera i innych badaczy zaangażowanych później w poszukiwania grobowca Tutanchamona). W grobowcu znanym jako KV46 Quibell znalazł miejsce spoczynku egipskiego arystokraty imieniem Yuya i jego żony Tuyi. Pochówek nie był nienaruszony: brakowało w nim klejnotów, perfum i ozdób z cennych kruszców, skradzionych przez złodziei w starożytności. Lecz i bez tego grobowiec zawierał nieotwarte monumentalne sarkofagi z mumiami, ozdobne krzesła, pięknie wykonane łóżka, lustro, urny, skrzynki, sandały, perukę, a nawet rydwan. Yuya i Tuya żyli w XIV wieku p.n.e. Yuya nie był faraonem, lecz dworzaninem i urzędnikiem wysokiej rangi. Mieli córkę Tiye, która została żoną faraona Amenhotepa III oraz matką Echnatona. A zatem Yuya i Tuya to pradziadkowie Tutanchamona. Część egiptologów uważa, że Yuya nie był rodowitym Egipcjaninem, lecz pochodził z terenów Syrii. Ba, niektórzy marzyli nawet, że to biblijny Józef, żydowski doradca faraona! W rzeczywistości Yuya był królewskim teściem i dowódcą jego rydwanów, czołgów tamtej epoki. Z tego powodu w grobowcu znalazł się wóz bojowy. Dziś mumie obojga, jak też eksponaty z ich grobowca znajdują się w kairskim Muzeum Egipskim. Pozostają jednak w cieniu wspaniałości Tutanchamona, choć wcześniej uważano je za jedne z najdonioślejszych znalezisk w dziejach egiptologii. Faraon w srebrnej trumnie Podobnie jest ze znaleziskami z Tanis. To miejsce dobrze znają fani Indiany Jonesa z filmu „Poszukiwacze zaginionej arki”. Spektakularnych odkryć dokonał tam francuski egiptolog Pierre Montet. Sęk w tym, że do najważniejszych doszło w roku 1939 – a więc 17 lat po odkryciu grobowca Tutanchamona i u zarzewia II wojny światowej. Świat miał wtedy już swój ikoniczny egipski skarb, a w obliczu międzynarodowego konfliktu zbrojnego wszystko schodziło na dalszy plan. Tymczasem Montet znalazł trzy nietknięte grobowce faraonów z XI–IX wieku p.n.e. – Psusennesa I, Amenemope i Szeszonka II – oraz kilka wcześniej naruszonych przez złodziei. Największe wrażenie robił ten pierwszy. „Wejście do komnaty zagradzały drzwi z granitowego bloku, które przesuwały się na rolkach wykonanych z brązu. Po ich otwarciu oczom badaczy ukazało się długie, wąskie pomieszczenie, wystarczająco duże, aby zmieścić trumnę z różowego granitu z wyrzeźbioną na wieku figurą Psusennesa jako boga Ozyrysa. U stóp sarkofagu znajdowały się naczynia wypełnione złotem i srebrem oraz urny kanopskie zawierające wewnętrzne organy króla. W zewnętrznym sarkofagu znajdował się sarkofag antropoidalny z czarnego granitu, a w nim srebrna trumna i – jak w przypadku Tutanchamona – złota maska. Ciało króla było chronione ozdobnymi amuletami z cennych metali i kamieni półszlachetnych” – opisywał brytyjski egiptolog dr Steven Snape w „Dziejach archeologii”. Także te skarby można obecnie podziwiać w Muzeum Egipskim w Kairze. I zastanawiać się, czy słusznie znajdują się w cieniu Tutanchamona i jego grobowca… Kwestia szczęścia Rzuca się w oczy, że ani Psusennes I, ani Yuya i Tuya nie byli pierwszoplanowymi postaciami z historii starożytnego Egiptu. Lecz nie był nią także Tutanchamon, a nie przeszkodziło mu to stać się bohaterem w zbiorowej wyobraźni miłośników historii i turystów. Tak się składa, że mumie, skarby, grobowce i skrytki najważniejszych dla historii Egiptu faraonów – jak choćby Ramzesa II, Totmesa III czy Amenhotepa III – znajdowano najczęściej w różnych miejscach, częściowo złupione, uszkodzone. Także prezentowane są w różnych instytucjach, np. mumie ponad dwudziestu starożytnych faraonów znajdują się na specjalnej ekspozycji w otwartym w 2021 roku Narodowym Muzeum Cywilizacji Egipskiej w Kairze. Nie ma jednak wraz z nimi ich grobowych skarbów, nie ma opowieści i legend o odkryciach. Archeolodzy jednak wciąż pracują i sporo pozostało w Egipcie do odkrycia. Są nawet tacy, którzy wierzą, że mumie Cheopsa czy Chefrena – twórców gigantycznych piramid na płaskowyżu w Gizie – wcale nie przepadły, lecz wciąż można je odnaleźć. Nawet bez złotych skarbów, byłaby to historia przebijająca opowieści z Tutanchamonem. Źródła: Paul G. Bahn (red.), „Dzieje archeologii. 100 wielkich odkryć”, Videograf, Katowice 1996 Maria Sole Croce, Alessandro Bongioanni (red.), „The illustrated guide to the Egyptian Museum in Cairo”, The American University in Cairo Press, 2001 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
W XVIII w Polsce służył czarny generał. Kim był Władysław Franciszek Jabłonowski?
Jako owoc skandalicznego romansu, Władysław Franciszek Jabłonowski nie mógł wychowywać się na polskim dworze. Słabo poznał Rzeczpospolitą, ale walczył na jej rzecz. Zmarł tam, gdzie poległy tysiące jego podkomendnych z Legionów.
Spis treści: Wysłany do Paryża Wojna za wojną Gdzie pieprz rośnie W czasach Rzeczpospolitej szlacheckiej zdarzało się, że na dwory trafiali kupcy, służący i muzycy rodem z Afryki. Niektórzy zakładali rodziny, zdarzały się też romanse. „Na polskich dworach z czasem zaczęły się rodzić dzieci, które miały po części afrykańskie rysy. Szczególne miejsce należy tu poświęcić postaci Władysława Franciszka Konstantego Jabłonowskiego (1769–1802), generała brygady wojsk polskich i francuskich, działacza emigracyjnego. Urodzony w Gdańsku Władysław był synem Marii Franciszki Delaine zamężnej z Konstantym Aleksandrem Jabłonowskim, generałem-adiutantem wojsk koronnych i inspektorem mennicy królewskiej. W rzeczywistości Władysław pochodził prawdopodobnie z nieprawego łoża, a na skutek »cech murzyńskich« w wyglądzie był nazywany »Murzynkiem« lub »Czarnym«” – pisał w 2010 roku Krzysztof Wittels w eseju „Początki afrykańskiej diaspory nad Wisłą”. Obyczajowy skandal u Jabłonowskich sprowokował, jeśli wierzyć XIX-wiecznemu publicyście Stanisławowi Schnür-Pepłowskiemu, wiele anegdot. „Podskarbi Ogiński, któremu zawdzięczamy wiadomość o tajemniczem pochodzeniu Jabłonowskiego, przytacza w swych wspomnieniach wielce znamienną rozmowę, jaka miała miejsce między matką niemowlęcia a księciem panem, jej małżonkiem, niezbyt zbudowanym z powodu pojawienia się czarnego intruza. Ależ pani – pytał książę – skąd się ten murzynek do nas przyplątał?… Zapatrzyłam się – odparła piękna pani – na murzyna z wosku, stojącego w Paryżu z fajką w ustach przed sklepem tabacznym… To dobrze – zauważył uprzejmy mąż, zmieszany obecnością kilku osób przy tej rozmowie – lecz gdzież jest fajka, bo tej w ustach noworodka nie widzę”. Wysłany do Paryża Anegdota anegdotą, natomiast Jabłonowscy nie byli przygotowani na taką sytuację w rodzie. Rozpuścili więc w towarzystwie informację, że dziecko zmarło. Tymczasem odesłali je do Paryża. Tam wychowało się jako Władysław Jabłonowski, ponieważ generał uznał dziecko za własne i postanowił syna odpowiednio wykształcić. „Cery brunatno-oliwkowej, o czarnych, kędzierzawych włosach, wystających kościach policzkowych i o wydatnych, grubych wargach, sprawiał na pierwszy rzut oka wrażenie mieszańca, co najmniej mulata” – opisywał Schnür-Pepłowski. Nawet we Francji, bardziej wówczas od Polski przywykłej do obecności osób o innym kolorze skóry, Jabłonowski stykał się na co dzień z nietolerancją. I to w szkole wojskowej École de Brienne, gdzie uczył się wspólnie z Napoleonem. Bonaparte miał ponoć drwić z afrykańskich rysów Jabłonowskiego, za co został ostro zbesztany przez Władysława. Gdy po latach ich ścieżki znów się przecięły, Jabłonowski nie stał się faworytem Bonapartego... Wojna za wojną Czy Władysław czuł się Polakiem? Po szkole wrócił do kraju (niektórzy zarzucali mu jednak, że wcale do tego się nie kwapił) i jako oficer walczył w insurekcji kościuszkowskiej. Szczególnie odznaczył się, broniąc Saskiej Kępy podczas szturmowania Pragi przez carskie wojska. Po III rozbiorze Polski działał w konspiracji niepodległościowej i współorganizował polskie formacje wojskowe za granicą (aczkolwiek, jak twierdzili krytycy, z niewielkim skutkiem). Potem zaś wstąpił do Legionów Dąbrowskiego, gdzie w 1799 roku otrzymał stopień generała brygady. Wojny napoleońskie przyniosły mu więc bitewną chwałę i awanse, ale niekoniecznie sympatię Bonapartego. Możliwe, że wciąż pamiętał scysję z Jabłonowskim ze szkoły. Napoleon był rasistą i niespecjalnie cenił swoich niebiałych dowódców. Np. sekował generała mulata Thomasa Alexandre’a Dumasa – ojca autora „Trzech muszkieterów”. Ledwie Jabłonowski objął dowództwo nad Legią Naddunajską, przekształconą w 113 Półbrygadę Piechoty, a już został go pozbawiony. Powód: zbyt głośne protesty przeciw warunkom, w jakich musieli służyć żołnierze. Aby mieć za co żyć, zgłosił się do służby w jednostkach francuskich w koloniach. Gdzie pieprz rośnie Wtedy dostał od Napoleona misję specjalną. Bonaparte postanowił wysłać wojska, w tym tysiące polskich legionistów, na Haiti (San Domingo) – do stłumienia rewolucji zbuntowanych niewolników harujących na francuskich plantacjach. To właśnie o Władysławie Jabłonowskim pisał Adam Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”: „Jak Jabłonowski zabiegł, aż kędy pieprz rośnie/ Gdzie się cukier wytapia i gdzie w wiecznej wiośnie/ Pachnące kwitną lasy; z legiją Dunaju/ Tam wódz Murzyny gromi, a wzdycha do kraju”. Wśród walczących na San Domingo byli też mulaci, jak Jabłonowski. Czy Bonaparte uważał, że Władysław lepiej się z nimi dogada lub trafniej rozpozna wyzwania kolonialnej wojny na tropikalnej wyspie? A może chciał się go pozbyć, jak wielu chwilowo niepotrzebnych Polaków? Jakkolwiek było, w sierpniu 1802 roku statek Jabłonowskiego dobił do lądu. Generał ruszył przeciwko rebeliantom, ale nie powalczył długo. Zmogła go choroba: żółta febra. Zmarł w mieście Jeremie 29 września 1802 roku, zanim do wyspy przybyły statki z głównymi siłami legionistów. Wielu z nich także umrze od żółtej febry, jak polski czarny generał. „Własność klimatu tak straszną była, że w 24 godzin po zgonie rozlało się ciało jak smoła czarne, tylko kości zostały” – wspominał ze zgrozą kapitan Kazimierz Małachowski. Jabłonowskiego pochowano w Jeremie. Dziś próżno tam szukać jego grobu, tak jak i mogił tysięcy polskich legionistów. Źródła: Jan Pachoński, „Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979 Stanisław Schnür-Pepłowski, „Opowieści historyczne”, Księg. H. Altenberga, Lwów 1899 Sebastian Rypson, „Being Poloné in Haiti. Origins, Survivals, Development, and Narrative Production of the Polish Presence in Haiti”, ASPRA-JR, Warszawa 2008 Krzysztof Wittels, „Początki afrykańskiej diaspory nad Wisłą”, [w:] Paweł Średziński, Mamadou Diouf (red.), „Afryka w Warszawie. Dzieje afrykańskiej diaspory nad Wisłą”, Fundacja Afryka Inaczej, Warszawa 2010 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
„Pogrom chojnicki” w 1900 roku. Morderstwo na nastolatku wywołało antyżydowskie rozruchy
Makabryczna zbrodnia w Chojnicach wzburzyła całe Cesarstwo Niemieckie i przyciągnęła uwagę antysemickich agitatorów. W mieście doszło do serii zamieszek, musiało interweniować wojsko. Zbrodnia pozostała jednak nieukarana.
Spis treści: Podejrzany rzeźnik Walka na plotki i fakty Spalona synagoga Sprawa polityczna W niedzielę 11 marca 1900 roku w Chojnicach – wówczas znajdujących się na terenie Cesarstwa Niemieckiego i funkcjonujących pod nazwą Konitz – zaginął osiemnastoletni gimnazjalista Ernst Winter. Pochodził z porządnej rodziny. Był synem przedsiębiorcy budowlanego z pobliskiego Przechlewa (Prechlau), a w Konitz mieszkał na stancji i się uczył. W dniu zaginięcia rano poszedł na mszę, potem spotkał się z kolegami i poinformował, że wybiera się na imieniny do swojej żydowskiej koleżanki Mety Caspary. Nic więcej nie wiedziano. Początkowo uznano, że mógł wybrać się na skute lodem jezioro, by pojeździć na łyżwach, a tam doszło do wypadku i Winter utonął. Faktycznie, dwa dni później, 13 marca, znaleziono w płytkiej wodzie jego ciało. To by wyjaśniało sprawę. Lecz zwłoki były mocno niekompletne: znaleziono sam tułów, pozbawiony głowy i rąk, przepiłowany poniżej żeber i zawinięty w papier. Następnie prawe ramię odkryto pod płotem ewangelickiego cmentarza, a lewe – w wodzie. Stało się jasne, że Wintera nie spotkał wypadek. A skoro jego ciało zostało poćwiartowane, zaczęto szukać sprawców. Podejrzany rzeźnik Sposób rozczłonkowania zwłok wskazywał, że musiał tego dokonać ktoś ze znajomością anatomii. Lekarz, weterynarz? Podobnie jak w kilkanaście lat wcześniejszej sprawie Kuby Rozpruwacza w Londynie, pod lupę wzięto też rzeźników. Na kwiecień przypadała Wielkanoc, ale też żydowskie święto Paschy. Od wieków panowało w wielu częściach Europy przekonanie, że Żydzi przy tej okazji zabijają chrześcijańskie dzieci i spuszczają z nich krew do wyrobu świątecznej macy. Doszło do licznych procesów, które temu zaprzeczały, jednak uprzedzenia wciąż były silne. Antysemici argumentowali, że Żydzi dzięki swym wpływom są w stanie wyciszać takie afery. Niewyjaśniony mord w Konitz zainteresował te środowiska. Do miasta zaczęli zjeżdżać antyżydowscy agitatorzy z innych stron Cesarstwa Niemieckiego. Wykorzystywali nie tylko zabobonną wiarę w żydowskie mordy rytualne, ale i sytuację ekonomiczną w mieście. Rok wcześniej panowała susza, ceny pogalopowały, Żydów oskarżano o spekulacje i dorabianie się na biedzie. Policja początkowo to ignorowała. Podejrzany wydawał się jej rzeźnik Gustaw Hoffmann. Z wyznania chrześcijanin, którego nastoletnia córka spotykała się z Winterem na miłosnych schadzkach w budce koło jeziora (zresztą nieopodal synagogi), ku niezadowoleniu rodziny. Jednak ujawnił się świadek, który zeznał, że widział jak 9 marca to żydowski rzeźnik Levy ostrzył wielki nóż i prowadził podejrzaną rozmowę z synem. Na dodatek Żydzi ci mieszkali nieopodal jeziora, w którym znaleziono zwłoki. Antysemici podburzali, że rodzinie rzeźników na pewno pomagali także inni członkowie gminy żydowskiej. Ba, z góry to zaplanowali, wykorzystując znajomość Wintera z młodą Żydówką Caspary. Wzywali, by Żydów przesłuchać i zrobić rewizję w synagodze. Twierdzili, że w dniu mordu gościli w Konitz żydowscy rzeźnicy z Gdańska, a nawet z odległego Królewca. Mówiło się nawet, że nocą pod synagogą słychać było rozpaczliwy krzyk, a koło bożnicy znaleziono butelkę z ludzką krwią. Walka na plotki i fakty 15 kwietnia odkryto na łące pod miastem, na skraju lasu, głowę Wintera. Była zawinięta w gazetę. Władze zatrzymały żydowskiego garbarza, którego ktoś widział rzekomo, jak 13 kwietnia wynosił w to miejsce worek z tajemniczą zawartością. Napięcie rosło. Plotki i antyżydowskie ulotki podgrzewały atmosferę. Pojawiły się pocztówki atakujące Żydów. Miejscowy fotograf wystawił w oknie swojego zakładu zdjęcia z miejsc, gdzie odnaleziono fragmenty rozczłonkowanego ciała Wintera. Prasę w całym kraju zalały antysemickie artykuły. Na ulicach miast pojawiały się plakaty informujące o wysokich nagrodach za pomoc w schwytaniu winnych. Kilkuset Żydom, mieszkającym w 10-tysięcznym Konitz, groził pogrom. Kiedy 29 maja zgłosił się świadek, utrzymujący, że widział jak Żydzi topili zwłoki w jeziorze, doszło do społecznego wybuchu. Mieszkańcy wyszli na ulice. Wymusili na władzach wypuszczenie z aresztu rzeźnika Hoffmanna, choć był dla policji poważnym podejrzanym. Aby uspokoić sytuację w mieście, burmistrz wezwał także wojsko. To jeszcze bardziej rozsierdziło mieszkańców. Stwierdzili, że Żydzi chcą zamieść sprawy pod dywan i użyli swych politycznych koneksji w Berlinie. Tymczasem do miasta zjeżdżali też śledczy specjalizujący się w sprawach morderstw. Podważali wiarygodność świadków zeznających przeciw Żydom i zarzucali im, że konfabulują. Na podstawie plam nasienia odkrytych na odnalezionych spodniach Wintera, jeden ze specjalistów od medycyny sądowej stwierdził, że osiemnastolatek został zabity podczas stosunku płciowego. Ktoś go zaatakował, udusił, a potem poćwiartował. Nikt nie poderżnął mu gardła. To wyglądało na zbrodnię w afekcie, a nie zaplanowany mord! Pasowało to do wersji o Hoffmannie, niemogącym zaakceptować schadzek swojej córki. Zwłaszcza, że Winter nie był najlepszą „partią” – plotkowano, że młodzieniec prowadził dość rozbuchane życie seksualne. Spalona synagoga „Urzędnicy, bojąc się wybuchu rozruchów, starali się odwlec moment pochowania szczątków Wintera. Obawy okazały się słuszne. 27 maja, w dzień pogrzebu, do miasta licznie przybyła ludność z okolicznych miejscowości. Wznoszono antyżydowskie okrzyki. Z powodu zgromadzonych tłumów kondukt pogrzebowy miał trudności z dostaniem się do kościoła. W nocy po pogrzebie doszło do zamieszek, które po raz pierwszy doprowadziły do strat w mieniu żydowskim” – pisze badaczka Anna Magdzińska z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Do kolejnych zajść doszło 10 czerwca: wściekły tłum spalił wtedy synagogę w Konitz. Omal nie doszło do pogromu – krwawej masakry, jak w miastach i miasteczkach na terenie Cesarstwa Rosyjskiego. W Cesarstwie Niemieckim niespokojnie było nie tylko w Konitz. Do antyżydowskich rozruchów dochodziło na przestrzeni paru miesięcy m.in. w Prechlau (Przechlewie), Neustettin (Szczecinku), Stolp (Słupsku), Bütow (Bytowie) i Lauenburgu (Lęborku). W tym ostatnim mieście tłum starł się z żandarmerią. W lipcu w Stolp sąd skazał najbardziej aktywnych uczestników zamieszek. Wtedy też zakończyły się incydenty w miastach. Wiele osób stojących za rozpętaniem nienawistnej kampanii antyżydowskiej uniknęło jednak odpowiedzialności. Niektórzy zrobili nawet karierę polityczną, np. zostali później parlamentarzystami. Sprawa polityczna Badaczka Anna Magdzińska zwraca uwagę na to, jak do konfliktu w niemieckim mieście odnosili się mieszkający w pobliżu Polacy. „Na tle istniejącego wówczas konfliktu polsko-niemieckiego sprawa żydowska nigdy nie była najważniejsza. Mieszkający w Chojnicach, sąsiednich miejscowościach i prowincjach Polacy niechętnie angażowali się w jakiekolwiek formy przemocy wobec Żydów. Polskie tytuły prasowe nawoływały do zachowania dystansu wobec sprawy morderstwa Ernsta Wintera, upatrując w niej wewnętrzny problem niemiecko-żydowski, który Polakom nie przyniesie żadnej korzyści, a może tylko zaszkodzić. Swoim czytelnikom dobitnie i wielokrotnie zalecały nieangażowanie się w żadne zamieszki skierowane przeciwko ludności niemieckiej lub żydowskiej. Przestrzegano, że tego typu działania mogą zostać później wykorzystane przez władze do walki politycznej z Polakami” – pisała w pracy „Chojnice 1900 r. – zajścia antyżydowskie czy pogrom?”. Sprawy morderstwa Wintera nigdy ostatecznie nie wyjaśniono. Zagadka zbrodni pozostała nierozwiązana. Źródła: Barnet Hartston, „Sensationalizing the Jewish Question: Anti-Semitic Trials and the Press in the Early German Empire”, Brill, Leiden 2005 Anna Magdzińska, Chojnice 1900 r. – zajścia antyżydowskie czy pogrom?, w: „Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, T. 2, Studia przypadków (do 1939 roku)”, IH PAN, Warszawa 2019 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Za co i jak papieże nagradzali polskich królów? Niewiele papieskich prezentów przetrwało do dziś
Najczęściej głowa Kościoła nagradzała władców Polski za walkę z Turkami i Tatarami. Dlatego papieże wysyłali nad Wisłę ozdobne miecze z dedykacjami. Czasem towarzyszyły im eleganckie kapelusze. Lecz kilku polskich królów otrzymało też z Watykanu złote róże!
Spis treści: Korona dla Chrobrego trafiła na Węgry Miecze z Watykanu, które przepadły Miecze Batorego i Sobieskiego Róża za walkę z „heretykami” Najprościej nagrodzić słowem, tytułem. W 1580 roku Stefan Batory został tak uhonorowany przez papieża Grzegorza XIII. Za walkę z wojskami muzułmańskimi – tureckimi i tatarskimi – król otrzymał od Rzymu tytuł Fidei Defensor, czyli Obrońca Wiary. Podobnie nagrodzono Jana III Sobieskiego po odsieczy wiedeńskiej. W 1684 roku także jego okrzyknięto Obrońcą Wiary, a tytuł ten nadał mu papież Innocenty XI. Korona dla Chrobrego trafiła na Węgry Wieki wcześniej nie doczekał się swojej nagrody Mieszko I. Ochrzcił swoje „państwo gnieźnieńskie”, ale splendorów mu poskąpiono. Nie chodzi nawet o tytuł Fidei Defensor (bo ten wprowadzono dopiero w XVI wieku) czy nieco wcześniejszy Athleta Christi (Mocarz Chrystusowy), lecz o koronę. Jego syn i następca Bolesław Chrobry szybciej doczekał się uznania i diademu od cesarza niż od papieża. Korona z Rzymu, która miała potwierdzić pozycję Bolesława w Europie oraz suwerenność i niepodzielność jego państwa, około roku 1000 zamiast nad Wisłę… trafiła na Węgry. „Koronę, którą przygotowaliśmy dla księcia polskiego, Bóg polecił przekazać tobie” – napisał papież Sylwester II do tamtejszego władcy Stefana. Bolesław musiał najwyraźniej popaść w niełaskę Rzymu. Trudno stwierdzić, czym dokładnie: polityką, stylem życia, traktowaniem Kościoła, kłótniami w rodzie? Tak czy inaczej, niebawem to Madziar włożył na głowę podarek z Rzymu. Kiedy więc dziś widzimy w gmachu parlamentu w Budapeszcie wystawioną Koronę św. Stefana, miejmy świadomość, że podobnie mogło wyglądać insygnium królewskie Chrobrego. Ostatecznie Bolesław koronował się dopiero ćwierć wieku później, a w tym roku obchodzić będziemy 1000-lecie tego wydarzenia. Korona, która ozdobiła skronie Chrobrego, okazała się zresztą ze wszech miar pechowa. Przepadła za kolejnych Piastów (być może podczas licznych obcych najazdów). Odwołujące się do niej insygnium władzy kazał wykonać w XIV wieku Władysław Łokietek, a ta z kolei korona w 1795 roku padła łupem Prusaków, którzy obrabowali Skarbiec Koronny na Wawelu. Całkiem jakby nad „Koroną Chrobrego” ciążyło jakieś fatum, klątwa sprezentowana przez papieża… Miecze z Watykanu, które przepadły Ciepłym słowom płynącym z Watykanu do kolejnych polskich królów towarzyszyły częstokroć dary jednoznacznie pasujące do wizerunku Polski jako „przedmurza chrześcijaństwa”. Były to tzw. miecze papieskie. Pierwszy miał już dostać Władysław Jagiełło w 1433 roku, niedługo przed śmiercią. Kolejny otrzymał jego syn Władysław – zwany Warneńczykiem od miejsca bitwy z Turkami, podczas której poległ w roku 1444. Pewnie miał go ze sobą, ponieważ słuch po broni zaginął. Historycy twierdzą, że poświęcone przez papieża miecze posiadali także Kazimierz Jagiellończyk (prawdopodobnie), Zygmunt Stary i Zygmunt August. Niestety, egzemplarze te przepadły w dziejowych zawieruchach. Znikły także: ostrze przekazane z Rzymu królowi-nieudacznikowi Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu w roku 1672 (niedługo przed śmiercią!) oraz papieski miecz dla Augusta III Sasa (przepadł w Dreźnie po 1945 roku, zostały po nim tylko pas, pochwa i towarzyszący broni kapelusz od Ojca Świętego). Więcej szczęścia miał miecz wręczony królewiczowi Władysławowi Wazie podczas jego wizyty w Rzymie w roku 1625. Ta nagroda za walki z „niewiernymi” została kilkadziesiąt lat później skradziona i wywieziona z Polski przez Szwedów. Dziś można ją oglądać na zamku Skokloster pod Sztokholmem wraz z innymi skarbami zrabowanymi w czasie potopu szwedzkiego. Miecze Batorego i Sobieskiego Dziwnym trafem najwięcej szczęścia miały prezenty, które papieże przesłali wraz z tytułem Obrońca Wiary królom Stefanowi Batoremu oraz Janowi III Sobieskiemu. Miecz tego pierwszego, choć uszkodzony, znajduje się na Zamku Królewskim na Wawelu. W tym samym miejscu znajduje się także miecz Sobieskiego. Ten papieski podarek wygląda imponująco. Dwumetrowy, z pyszną rękojeścią, jest pozłacany i ozdobiony inskrypcją oraz papieskim herbem. Towarzyszą mu do kompletu pas, ozdobna pochwa oraz wielki aksamitny kapelusz z wyszytymi słońcem (symbol Chrystusa) i gołębicą (symbol Ducha Świętego). Co ciekawe, miecz papieski mógł trafić do Sobieskiego już wcześniej – po zwycięstwie nad Turkami pod Chocimiem (1673) i objęciu przez Jana III polskiego tronu. Papież zamówił już głownię i rękojeść. Ze względu na profrancuskie sympatie Sobieskiego, prezent odłożono jednak na półkę. Skompletowano go i wysłano dopiero 10 lat później, po sławetnej odsieczy wiedeńskiej. Papieski miecz Sobieskiego robił takie wrażenie, że postanowił go użyć do swojej koronacji na króla Polski – tytularnego – car Mikołaj I w roku 1829. Zabytek trzymano przez dziesięciolecia w zbiorach rosyjskich. Po wojnie polsko-bolszewickiej wrócił do kraju, a w obliczu hitlerowskiej agresji w 1939 roku ewakuowano go z innymi narodowymi skarbami do Kanady. Sprowadzono go stamtąd w 1961 roku. Róża za walkę z „heretykami” Papieże wysyłali polskim władcom nie tylko miecze, ale także róże. Złote, srebrne, z klejnotami. Trafiły najprawdopodobniej do Kazimierza Jagiellończyka, Aleksandra Jagiellończyka, Henryka Walezego i Zygmunta III Wazy. Co charakterystyczne, wydaje się, że do jednych władców trafiały miecze, a do innych róże. Nie ma takiego (może poza Kazimierzem Jagiellończykiem, aczkolwiek tu historycy nie mają pewności), który dostałby i jedno, i drugie. Niestety, wspomniane róże królów nie przetrwały do naszych czasów. Na szczęście prezenty takie otrzymywały z Rzymu także królewskie żony. I właśnie jeden z takich podarków – dla Marii Józefy Habsburżanki, żony Augusta III Sasa – znajduje się w wawelskim skarbcu katedralnym. Ofiarował ją słynącej z pobożności królewskiej żonie papież Klemens XII w 1736 roku. Prawdopodobnie cenił ją zwłaszcza za akcję nawracania protestantów na katolicyzm w Saksonii, skąd pochodziła Maria Józefa. Jak wygląda ten podarek? Róża – to mało powiedziane. To wykonana ze złota delikatna sztuczna roślina. Ozdobiona papieskimi herbami, składa się z trzynastu gałązek z drobnymi listkami. Dwanaście z nich wieńczą wykonane przez jubilera kwiaty. Trzynasty zakończony jest szafirem. To nawiązanie do Jezusa i dwunastu apostołów. Początkowo, gdy zapoczątkowano tradycję obdarowywania papieskimi różami w X stuleciu, wysyłano z Rzymu poświęconą żywą różę. Z czasem zastąpiono żywy kwiat złotym – złoto jest bowiem uważane za kruszec królewski. I jak nic innego przyciąga złodziei oraz nadaje się do przetopienia w razie finansowych problemów. Dlatego tyle z papieskich prezentów przepadło. Źródła: Jerzy Lileyko, „Regalia polskie”, KAW, Warszawa 1987, Michał Rożek, „Polskie insygnia koronacyjne”, Petrus, Kraków 2011, „Złota róża”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Czy Bolesław Prus był jasnowidzem? Przewidział losy cesarzy niemieckich
Z nowelą „Z dziejów starożytnego Egiptu” wiąże się niesamowita zagadka. Los umierających na jej stronicach faraonów w realnym świecie podzielili cesarze Niemiec. Czy to był tylko przypadek?
Spis treści: Trzej niemieccy cesarze Podszepty z zaświatów? Opowieść z morałem Na przełomie lat 1887 i 1888 czytelnicy polskiej prasy w zaborze rosyjskim mieli w czym wybierać. W „Tygodniku Ilustrowanym” ukazywało się w odcinkach „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, zaś w „Kurierze Codziennym” w podobny sposób można było śledzić losy bohaterów „Lalki” Bolesława Prusa. Na dodatek ten autor miał coś jeszcze w zanadrzu. W tym samym czasie ukazała się jego nowela „Z legend dawnego Egiptu”. Pisarz opowiadał w niej wyimaginowaną, lecz całkiem prawdopodobną, sytuację z dziejów starożytnego państwa nad Nilem. Oto stary władca konał: „Stuletni Ramzes, potężny władca Egiptu, dogorywał. Na pierś mocarza, przed którego głosem pół wieku drżały miliony, padła dusząca zmora i wypijała mu krew z serca, siłę z ramienia, a chwilami nawet przytomność z mózgu”. W tej sytuacji do przejęcia tronu po rządzącym twardą ręką władcy szykował się młody następca: Horus. Ma zupełnie inne poglądy niż stary faraon – tyran. Nie chce wojen, a pokoju. Zakaże torturowania jeńców. Obniży ludowi podatki. Ograniczy wyzysk niewolników. Sprowadzi z zagranicy wygnanych uczonych. Wszystkie te światłe plany spalą jednak na panewce. Po pierwsze, Horusa ukąsi jadowity pająk, a po drugie – w tym samym czasie stary faraon cudem ozdrowieje. W chwili, gdy powstawał ten utwór, nie był uważany tylko za jakąś opowieść rozgrywającą się w starożytności. Cała Europa wiedziała bowiem, że w Cesarstwie Niemieckim nadchodzi kres rządów ponad dziewięćdziesięcioletniego już Wilhelma I Hohenzollerna. Trzej niemieccy cesarze Jak Ramzes z opowiadania, Wilhelm I doprowadził swój kraj do potęgi. Siłą i dyplomacją zjednoczył Niemcy, wygrał kilka wojen, upokorzył wrogów. Pod jego berłem cierpieli Polacy w zaborze pruskim poddani germanizacji. Wszystko zapowiadało, że jego następcą zostanie Fryderyk III Hohenzollern. Jak Horus, był człowiekiem postępowym. Miał opinię umiarkowanego liberała, był masonem, pragnął zbliżenia z Wielką Brytanią, walczył z antysemityzmem w Niemczech. Spodziewano się również, że za jego rządów Berlin wygasi swoją antypolską politykę na ziemiach rozbiorowych. Kiedy na początku marca 1888 r. (a więc dwa miesiące po publikacji „Z legend dawnego Egiptu”) zmarł stary cesarz i Fryderyk przejął władzę, wydawało się, że faktycznie idą nowe czasy. Odwołał mającego złą renomę pruskiego ministra spraw wewnętrznych von Puttkamera. Ogłosił też amnestię dla osób ściganych i skazanych za przestępstwa polityczne i prasowe. Do kraju wrócili publicyści niemogący wcześniej cieszyć się w Niemczech wolnością słowa. I wówczas, jak w opowiadaniu Prusa, doszło do nagłego zwrotu. Liberalny Fryderyk III rządzi zaledwie 99 dni i umiera w czerwcu 1888. Do władzy znów dochodzi stara ideologia konserwatywna – tym razem w osobie jego syna Wilhelma II. 29-latka surowego, zakompleksionego, zakochanego w wojsku, myślącego o kolejnych podbojach. To w przyszłości zaowocuje eskalacją napięcia międzynarodowego i wybuchem I wojny światowej. Czyżby Bolesław Prus okazał się jasnowidzem? Podszepty z zaświatów? Wierzący w siły nadprzyrodzone łatwo mają argumenty. Bliskim przyjacielem pisarza był w owym czasie Julian Ochorowicz. To genialny wynalazca, ale także badacz hipnozy i spirytyzmu (wylansuje m.in. polskie medium Stanisławę Tomczyk). Wierzący w nieznane stany świadomości i możliwość nawiązania kontaktów z zaświatami, Ochorowicz badał też starożytną kulturę egipską, czego efektem była książka „Wiedza tajemna w Egipcie”. To pod jego wpływem Prus zainteresował się państwem nad Nilem, wydał „Z legend dawnego Egiptu” (1888), a następnie „Faraona” (1895). A chociaż pisarz był pozytywistą, w jego twórczości nierzadko pojawiały się wątki fantastyczne, zaskakujące teorie, nieodgadnione wydarzenia. „Niejednokrotnie bywa tak, że Prusowska codzienność miewa zastanawiające luki, przez które niewytłumaczalne zjawiska wtłaczają się w uporządkowany racjonalnie świat” – pisała literaturoznawczyni dr Anna Wietecha. Tyle tylko, że Prus nie musiał być jasnowidzem, by przewidzieć przebieg wypadków w Niemczech. Poglądy starego cesarza wszyscy znali. O tym, że jego następca cierpi na nieuleczalnego raka krtani mówiono od listopada 1887 roku. O tym, że Fryderyk III – nałogowy palacz – ma jakieś poważne kłopoty ze zdrowiem, wspominano już ponad rok wcześniej. To, że w razie śmierci Fryderyka III władzę przejmie konserwatywny Wilhelm II też nie było dla nikogo tajemnicą. Pozostało ubrać to w szaty legendy rodem ze starożytnego Egiptu. Opowieść z morałem Data publikacji utworu Prusa, będącego parabolą i swoistą adaptacją współczesnych wydarzeń historycznych, też nie wynikała z jasnowidzenia, lecz z przyjętej przez pisarza praktyki. „Prus przyzwyczaił czytelników do tego, że w okresie świątecznym przedstawia im coś specjalnego, coś mającego poruszyć sumienia (wszak w okresie świąt Bożego Narodzenia wydrukował aż dwadzieścia pięć nowel i opowiadań)” – pisał literaturoznawca dr hab. Jakub A. Malik. „Opowiadania świąteczne Bolesława Prusa są poddawane swoistej interpretacji, czyta się je bowiem w kontekście czasu świątecznego i być może dlatego (...) szczególnie chętnie w okresie świątecznym publikował swoje utwory paraboliczne”. A zatem Prus przewidział przyszłość, ale nie było w tym nic magicznego. To nie było jasnowidztwo. Pisarz po prostu trzeźwo ocenił rozwój sytuacji w sąsiednich Niemczech i przebrał opowieść o nich w historyczny kostium. Źródła: Jakub A. Malik, Dawca dobrych czynów, w: „Czterdzieści i cztery studia ofiarowane profesorowi Marianowi Maciejewskiemu”, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008 Krystyna Tokarzówna, ‎Stanisław Fita, ‎Zygmunt Szweykowski, „Bolesław Prus, 1847–1912: kalendarz życia i twórczości”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1969 Anna Wietecha, Modyfikacje realności w »Dziwnej historii« Bolesława Prusa, w: „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis, Studia Historicolitteraria”, nr XIV/2014 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Nasi przodkowie nie obchodzili Walentynek. W Polsce szlacheckiej stosunek do miłości był bardzo praktyczny
Walentynki są obce naszej kulturze. W Polsce szlacheckiej organizowano kuligi, sanny, zabawy, bale. Małżeństwa rzadko były zawierane z miłości – mówiła prof. Maria Bogucka.
Spis treści: Obyczaje Polski szlacheckiej Praktyczne podejście do miłości Frywolna epoka saska Polska tolerancja seksualna Co powiedzieliby na widok dzisiejszych walentynek nasi rodacy z czasów Rzeczypospolitej szlacheckiej? prof. Maria Bogucka: To, co by powiedzieli, trzeba byłoby „wypikać” w telewizji lub wykropkować w prasie. Byliby z pewnością przerażeni, zgorszeni i zdegustowani. Walentynki są obce naszej kulturze i tradycjom. No, ale żyjemy w erze globalizacji... Obyczaje Polski szlacheckiej Przodkowie zarzuciliby nam, że przyjmujemy obce wzory, zapominając o własnych? Czyli o czym? W XVI–XVIII w. organizowano kuligi, sanny, zabawy, bale. Trwały czasem po kilka dni. Bawiła się szlachta po dworach, ale także mieszczanie w domach, a nawet chłopi w chatach i gospodach. To się łączyło z karnawałem. Polegało na rozluźnieniu surowego obyczaju codziennego i do pewnego stopnia na zakwestionowaniu hierarchii społecznej. Szlachcic przebierał się za księdza, chłop za szlachcica, szlachcianka za karczmarkę. Ta zamiana miała ogromną rolę w rozładowywaniu napięć i zatargów społecznych. Wyśmiewano się również z małżeństw nierównych wiekiem. Urządzano im kocią muzykę pod oknami. Często się zdarzało, że dziewczęta zmuszano do małżeństw z podstarzałymi, ale wpływowymi mężczyznami? Nie. Zresztą takie przypadki kończyły się czasem tragicznie. W XVII w. Stanisław Koniecpolski, będąc w podeszłym wieku, poślubił bardzo młodą dziewczynę. Aby „stanąć na wysokości zadania”, zażył jakieś afrodyzjaki. I zmarł biedak drugą czy trzecią noc po ślubie. Cała Rzeczpospolita aż huczała na ten temat... Ale zwykle pary starano się lepiej dobierać. Co nas różni od tamtego czasu, to fakt, że małżeństwo dziś jest domeną prywatną, głównie sprawą uczuć. Natomiast w XVI–XVIII w. było na ogół zawierane nie przez parę młodych, lecz rodziny. Omawiano to, negocjowano. Działali nawet zawodowi swaci. Chodziło o to, by małżonkowie byli równi stanem i by ich majątki były podobne. Najmniej brano pod uwagę uczucia zainteresowanych. Rej pisał o małżeństwie z miłości: „Ów też zasię, co się z miłości ożeni, to też żadnym obyczajem długo w dobrym stanie trwać nie może, bo będą prędkie wymówki”. Jeszcze dosadniej potępiano małżeństwa mieszane, np. zubożałego szlachcica, który chciał podreperować finanse, łącząc się z bogatą mieszczanką, albo mieszczanina, który chciał się „wżenić” w szeregi szlachty. Otóż Wacław Potocki w wierszu „Na mieszańców” pisał: „Nie może to być dobrze wedle tej nauki, będą-li wyżłów rodzić z kundysami suki. Lepiej zawczasu topić te szczenięta”. To brutalne słowa, z dzisiejszego punktu widzenia. Ale tak właśnie wówczas oceniano małżeństwa mieszane. Praktyczne podejście do miłości Więc bardziej liczył się zdrowy rozsądek niż serce? Oczywiście były i małżeństwa zawierane z miłości. Jeśli w XVI w. rzeczywiście młodej panny nikt nie pytał o zdanie, to w XVII w. w wielu rodzinach liczono się z tym, że np. nie ma ona ochoty na jakiegoś zalotnika. Są o tym notatki w pamiętnikach i listach, np.: „No cóż, panna nie zgadza się, trudno ją przecież przymuszać”. A więc nawet młoda kobieta zdobywała coraz większą samodzielność. Małżeństwa budowano zaś na partnerskich zasadach. W Polsce kobieta miała dosyć wysoką pozycję. Zarządzała majątkiem (bo szlachta jeździła na sejmy czy wojny), wychowywała dzieci. Odgrywała nieporównywalnie większą rolę niż w krajach Europy Zachodniej. Np. w Niemczech sytuacja kobiet była bardzo niedobra, w małżeństwach często dochodziło do przemocy domowej. W Polsce oczywiście też się zdarzały patologie, ale nawet w związkach zawartych ze względu na interesy rodów po latach współżycia wyzwalały się wzajemna przyjaźń i zaufanie. Najlepiej to widać z testamentów i listów – w sposobie, w jaki piszą o małżonkach mężczyźni i kobiety. Nazywają się „towarzyszem i przyjacielem”, dziękują za wieloletnią współpracę, za troskliwą pielęgnację w chorobie, za pomoc w nieszczęściach itd. Ale romantycznej miłości, takiej jak króla do Radziwiłłówny, w Polsce nie rozumiano? W Polsce stosunek do miłości był bardzo praktyczny. U nas nie było – zwłaszcza w odróżnieniu od Francji, Hiszpanii czy Włoch – tradycji tzw. miłości dworskiej. W XII–XIV w. pojawiła się tam taka miłość platoniczna do wyidealizowanej kobiety, opiewana przez trubadurów. Błędny rycerz oddawał serce wybrance, choć wiedział, że jest dla niego nieosiągalna. Jedyne, na co mógł liczyć, to kwiat czy wstążka, rzucone z balkonu. To była miłość niespełniona i nieszczęśliwa – w związku z tym „szlachetniejsza” niż ta zwykła, która głównie miała na celu spłodzenie potomstwa. Na Zachodzie z tradycji miłości dworskiej rodziły się strofy Dantego o Beatrycze i sonety Petrarki o Laurze. U nas tego typu literatury nie ma. W takim razie związek Zbyszka i Danusi w „Krzyżakach” Sienkiewicza tak naprawdę nie mógłby się u nas zdarzyć? To było niemożliwe. Nie mieliśmy takich tradycji. Jedyne co u nas było, to w XVI w. związek Zygmunta Augusta z Radziwiłłówną, który spotkał się z niezrozumieniem. Szlachta dziwiła się, dlaczego król upiera się, by poślubić Barbarę. Przecież mógł postąpić jak każdy monarcha – wziąć ją jako nałożnicę i trzymać przy dworze, a zawrzeć małżeństwo ze względów dynastycznych. Ale to był właśnie ten cudowny kwiat miłości, rozkwitającej w społeczeństwie, które jej nie pojmuje. Szlachta bardziej już rozumiała model szalonej miłości na podłożu erotyczno-zmysłowym, jak w przypadku Sobieskiego i Marysieńki. Frywolna epoka saska A nie jest tak, że gdybyśmy przenieśli się do tamtej epoki, to okazałoby się, że nasi przodkowie byli o wiele bardziej frywolni niż my? To się zaczęło dopiero w XVII i XVIII w. Szczególnie na dworach Sasów. I dotyczyło głównie magnatów, bo średnia szlachta wciąż tkwiła w obyczajach poprzednich dziesięcioleci. Ale swoboda seksualna mężczyzn zawsze była bardzo duża. Przecież prostytucja była legalna. W miastach działały domy rozpusty. Zwykle prowadził je kat miejski. Wszędzie tam, gdzie pojawiała się większa grupa mężczyzn (np. podczas sejmu), zaraz ściągały tłumy niewiast lekkiego prowadzenia. I mężczyźni korzystali z uroków życia. Nikt się tym nie gorszył. Kontrola społeczna była za to silna w stosunku do kobiet. Chodziło o pewność, że potomstwo jest legalne. Jeżeli na wiarołomstwie przyłapano kobietę, wyciągano ostrzejsze konsekwencje. Na początku XVII w. był taki trójkąt: Zofia z Radziwiłłów, żona Krzysztofa Drohostajskiego, nawiązała romans z ubogim szlachetką Stanisławem Tymińskim. Mogła sobie na wiele pozwolić, bo Drohostajski to była średnia szlachta, a ona pochodziła z Radziwiłłów. Więc mąż trochę bał się narazić teściom. Ale sprawa romansu zrobiła się tak głośna, że wytoczył proces Tymińskiemu. Lecz oskarżył go nie o cudzołóstwo i uwiedzenie żony, lecz o kradzież klejnotów. Proces zakończył się skazaniem Tymińskiego na banicję, ale najbardziej poszkodowana była niewierna żona. Mimo że z Radziwiłłów, została zamknięta pod strażą w jakimś małym dworku na głuchej wsi. Dlaczego nie wytoczył sprawy o wiarołomstwo, lecz o kradzież? Prawdopodobnie nie chciał, by przylgnęło do niego określenie „rogacza”. Przy tym takie oskarżenie najciężej traktowano nie u nas, ale na Zachodzie. Taka sprawa kończyła się tam śmiertelnie poważnie. Mężczyzna nazwany „rogaczem” miał do wyboru dwa wyjścia: albo popełnić samobójstwo, albo zabić w pojedynku kochanka żony. Natomiast w Polsce na „rogacza” patrzono trochę z przymrużeniem oka. Bardzo piękną fraszkę napisał na ten temat Jan Kochanowski. Opisał, jak żona rodzi, a przejęty mąż krąży koło drzwi sypialni. Małżonka, żeby go pocieszyć, woła: „Nie frasuj się, nie twoje!”. Na takie żarty żaden Francuz ani Włoch by się nie zdecydował. Polska tolerancja seksualna A czy tolerowano „kochających inaczej”? Była ogromna tolerancja. Przecież Władysław IV Waza, prowadzący niezwykle bujne życie erotyczne, miewał m.in. także homoseksualne przygody. Jego faworytem był przyjaciel z lat dziecinnych Adam Kazanowski, którego obsypywał podarkami i nadaniami. Oczywiście informacje o tego typu związkach były ukrywane, gdyż mogły pokrzyżować ambitne plany polityczne króla. W źródłach znajdujemy więc najwyżej mgliste aluzje. O ile w XVI w., w dobie renesansu, ludzie dość tolerancyjnie spoglądali na różne przejawy życia erotycznego, o tyle w czasach kontrreformacji, w XVII i XVIII w., wzmożona religijność zmieniła w sposób znaczny także zachowania seksualne. Niemniej były osoby, które nie pretendując do robienia kariery, nie dbały o opinię. Zdarzało się nawet tolerowanie kazirodztwa. W XVIII w. głębokie uczucie (jak wynika z zachowanego diariusza) połączyło przyrodnie rodzeństwo – Stanisława i Annę Oświęcimów. prof. Maria Bogucka Historyczka specjalizująca się w kulturze i społeczeństwie w XVI–XVIII w. Pracowała w Instytucie Historii PAN, przez kilkadziesiąt lat kierowała Zakładem Dziejów Nowożytnych. Zmarła w 2020 r. Źródło: archiwum NG
Bolesław Orliński to śmiałek, który przeleciał dwupłatowcem z Warszawy do Tokio. Pobił wszelkie rekordy
Sto lat temu lot do Japonii był jak podróż na Księżyc. Eskapada udała się dzięki odwadze polskiego pilota, którym był Bolesław Orliński, pomysłowości mechanika, olejowi rycynowemu i wiązce drutu.
Spis treści: Wielki plan lotu Warszawa-Tokio Bolesław Orliński, spec od akrobacji W dziewięć dni do Tokio Trudny powrót do Polski Wojna i zapomnienie Lata 20. XX wieku obfitowały w historyczne, pionierskie podróże samolotem. W maju 1926 roku Richard Byrd z Floydem Bennettem przelecieli nad biegunem północnym. W maju 1927 roku Charles Lindbergh dokonał pierwszego samotnego lotu transatlantyckiego z Nowego Jorku do Paryża. Pomiędzy tymi wydarzeniami lotem do Japonii zabłysnął polski lotnik Bolesław Orliński. Wielki plan lotu Warszawa-Tokio Co ciekawe, to nie on miał pierwotnie ruszyć w tę niebezpieczną podróż, lecz inny zasłużony polski oficer: Ludomił Rayski, który podczas I wojny światowej walczył w lotnictwie... tureckim. „Kiedy na początku maja 1926 roku Byrd i Bennet stawali się bohaterami narodowymi w USA, pułkownik Ludomił Rayski kończył przygotowania do innego spektakularnego przelotu. Rayski był bowiem wielkim entuzjastą tego typu przedsięwzięć – sprowadzając do Polski wzorcowy egzemplarz Ansaldo A-300, przeleciał ponad Alpami, w 1922 roku wziął udział w Alpejskim Locie Okrężnym, a dwa lata później na Breguecie XIX pokonał trasę z Warszawy do Paryża przez Turcję, Grecję, Tunezję, Maroko i Hiszpanię. Ten ostatni, »śródziemnomorski« lot miał być jednak tylko przygrywką do wielkiej, transkontynentalnej wyprawy z Paryża do Tokio, którą zaplanował na maj 1926 roku” – opisuje historyk Łukasz Sojka w książce „Skrzydlata husaria. Historia polskich lotników bombowych”. Rayski musiał jednak zrezygnować. Został awansowany na stanowisko szefa Departamentu IV Żeglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw Wojskowych, czyli główną postać w polskim lotnictwie wojskowym. Do lotu z Warszawy do Tokio i z powrotem wyznaczył innego weterana wojennego: Bolesława Orlińskiego. Bolesław Orliński, spec od akrobacji Urodził się pod Kamieńcem Podolskim w roku 1899. Podczas I wojny światowej Orliński trafił do armii carskiej, a potem miał za sobą służbę w jednostkach polskich i ukraińskich. W trakcie wojny polsko-bolszewickiej walczył najpierw w kawalerii, dopiero od września 1920 roku zaczął uczyć się pilotażu. W latach pokoju wyspecjalizował się w akrobacjach lotniczych. „Miałem opinię chociaż dobrego, to jednak ekscentrycznego pilota, którego wyczyny akrobatyczne w powietrzu (m.in. dwieście kilkadziesiąt pętli wykonanych bez żadnej przerwy) miały charakter nieraz bardzo eksperymentalny. Raz nawet w Grudziądzu doprowadziły do urwania się lewej lotki na Fokkerze D-7 z 1916 roku” – wspominał później. Lot do Tokio i z powrotem oznaczał jednak 22600 kilometrów drogi nad przepastnymi terenami sowieckiej Rosji (w tym nad niebezpieczną i nieprzystępną Syberią), Mandżurią, Koreą, a na koniec ponad Morzem Japońskim do stolicy Kraju Kwitnącej Wiśni. Bez kamizelek ratunkowych, bez łódek ratunkowych, bez spadochronów, bez sprzętu radiowo-nawigacyjnego i mnóstwa innego przydatnego sprzętu, który jednak nadmiernie obciążałby maszynę. Orliński był wystarczająco odważny, by podjąć to szaleńcze wyzwanie. W locie miał mu towarzyszyć mechanik Leonard Kubiak. W dziewięć dni do Tokio Pierwotnie czekał na nich francuski samolot Potez XXV. Jednak po jego awarii podczas lotu do Polski, zdecydowali się zmienić maszynę. Sięgnęli po Bregueta XIX, na którym Rayski z powodzeniem obleciał Morze Śródziemne. Wystartowali z lotniska na warszawskim Polu Mokotowskim 27 sierpnia 1926 roku. W dziewięć dni, dokonując kilku międzylądowań, Polacy pokonali ponad dziesięć tysięcy kilometrów i dotarli bezpiecznie do stolicy Japonii. W Tokio obsypani zostali zaszczytami i orderami. Teoretycznie na tym mogli zakończyć swoją podróż i wrócić do kraju innymi środkami transportu – statkiem i koleją transsyberyjską. Jednak ośmieleni powodzeniem zdecydowali się na lot powrotny swoim Breguetem. Trudny powrót do Polski Te kolejne ponad dziesięć tysięcy kilometrów okazało się dużo trudniejsze! „Kiedy w mgławej pamięci widzę twarze, czuję zapach spalonej rycyny, słyszę głosy powitania, warkot zdrowej, a później bardzo chorej naszej Omegi [nazwa silnika – przyp. red.], czuję opór drążka sterowego w niskich skrętach w burzliwą noc nad Kazaniem, to myślę, że duch od lat chłopięcych wyśnionego »zrywu«, wiara w ważność powierzonego zadania i poczucie obowiązku, które łącząc się w jedno i rodząc w człowieku optimum – które nazywamy determinacją – zdolne są pokonać dużo, zdawałoby się niemożliwych do pokonania przeszkód fizycznych. Są one czasem silniejsze nawet od lęku przed »wielką Niewiadomą« – śmiercią” – wspominał Orliński. Opuścili Tokio 11 września, a podczas przelotu nad sowiecką Rosją prześladowały ich usterki. „Nad ZSRR przez niskie ciśnienie oleju w silniku (pękł przewód) lotnicy musieli 18 września lądować we wsi Byrka na wschód od Czyty. Orliński telefonował do najbliższego (oddalonego o 260 km) lotniska z prośbą o przysłanie oleju, w desperacji w miejscowej aptece zakupił cały zapas oleju rycynowego. Podczas oczekiwania podmuch wiatru rzucił maszynę na pobliski płot, uszkadzając dolny płat lewego skrzydła oraz śmigło. Okoliczności postawiły dalszy lot pod znakiem zapytania. Ale pasja i upór mechanika Kubiaka zaowocował skuteczną improwizacją. Łopata śmigła została sklejona a pęknięcie obwiązane drutem. Miejscowe kobiety pomogły skrócić lewy dolny płat oraz symetrycznie prawy i zaszyły poszycie” – opisywał Piotr Bieliński w artykule poświęconym postaci Orlińskiego. Po tych przygodach, 25 września Polacy dolecieli do Warszawy. W sumie spędzili w powietrzu ponad 121 godzin. Byli bohaterami, gwiazdami, obiektem westchnień. Tyle, że naprawdę niewiele dzieliło ich od katastrofy. Orliński pisał po latach, że na szczęście nie wiedzieli z Kubiakiem wszystkiego o stanie technicznym ich poczciwego Bregueta. Prasa nie podała do wiadomości wszystkich szczegółów, ale lotnicza komisja techniczna stwierdziła, że bolce łączące silnik maszyny z kadłubem uległy w większości ścięciu, więc motor mógł w pewnej chwili po prostu odpaść w powietrzu od samolotu! Wojna i zapomnienie „Lot Orlińskiego można porównywać z lotem wahadłowca, jeśli nie z lotem na Księżyc” – podsumował w 2024 roku osiągnięcie Polaków historyk Karol Murawski na antenie Polskiego Radia. Orliński po swoim wyczynie został oblatywaczem, instruktorem, a podczas II wojny światowej latał w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Jego współtowarzysz podróży do Tokio, Leonard Kubiak, zginął w Warszawie podczas niemieckiego nalotu w 1939 roku. Orliński żył i zmarł na obczyźnie, w Kanadzie, w roku 1992. W Warszawie szczególnym miejscem pamięci o nim jest willa przy ul. Racławickiej 94, koło fortu Mokotów. Postawił ją na działce otrzymanej w podarku od stołecznych władz za historyczny lot w 1926 roku. Jeszcze kilkanaście lat temu willa i teren dookoła były okropnie zaniedbane, w ostatnich latach to się zmieniło. W 2018 roku na ogrodzeniu odsłonięto pamiątkową tablicę poświęconą Orlińskiemu i jego wyczynowi. Źródła: Piotr Bieliński, „Bolesław Orliński – powietrzna pasja prędkości, kontynentalny lot ponad oczami wilków, akrobacja i wojna…”, Jerzy Kasprzycki, Marian Stępień, „Warszawskie pożegnani”a, PTTK, Warszawa 1982, Janusz Kędzierski, „Pod niebem własnym i obcym”, MON, Warszawa 1978, Bolesław Orliński, „Do krainy wschodzącego słońca”, MON, Warszawa 1978, Łukasz Sojka, „Skrzydlata husaria. Historia polskich lotników bombowych”, Znak Horyzont, Kraków 2020 „Bolesław Orliński i jego pionierski lot Warszawa-Tokio-Warszawa”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Dlaczego Jana Matejkę oskarżono o antysemityzm? Wielki malarz uległ propagandzie
Podczas przemówienia do swoich studentów wzburzony artysta zarzucił żydowskim uczniom interesowność. Potem Jan Matejko kazał im „wynosić się z kraju”.
Spis treści: Oszustwo studenta i antysemicka przemowa Burza na łamach prasy Kto kogo obraził? Obrazy z podtekstami Jan Matejko (1838–1893) pochodził z rodziny wieloetnicznej. Jego ojciec był Czechem-katolikiem spod Hradca Králové, zaś matka urodziła się w protestanckiej rodzinie polsko-niemieckiej z Krakowa. Kiedy stał się sławny jako artysta, Jan Matejko wśród swoich uczniów szczególną troską otoczył Żyda Maurycego Gottlieba (1856–1879). Nazywał go „malarzem wielkich nadziei”. Wstawiał się za nim i chciał zatrzymać na krakowskiej uczelni, gdy pojawiały się tam antyżydowskie incydenty. Ponadto Matejko zdobył sławę dziełami odwołującymi się do historii Polski. Rzeczpospolita szczyt swej potęgi przeżywała jako państwo wielonarodowe i wieloreligijne, tolerancyjne w porównaniu z innymi krajami. Ba, największe dzieło Matejki – „Bitwę pod Grunwaldem”, ukończoną w 1878 roku – kupił i wystawiał żydowski przedsiębiorca rodem z Warszawy Dawid Rozenblum. Skąd więc zarzut antysemityzmu? Oszustwo studenta i antysemicka przemowa Afera wybuchła po przemówieniu Jana Matejki wygłoszonym w październiku 1882 roku na inaugurację roku w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, której słynny artysta był dyrektorem. Najpierw pouczył studentów, że polski artysta ma dwie ojczyzny – kraj i sztukę. Matejko stwierdził: „Sztuka jest obecnie dla nas pewnego rodzaju orężem w ręku. Oddzielać sztukę od miłości ojczyzny nie wolno! Kto tak nie czyni, ten tylko może połowicznie służy krajowi, bo sztuka nie tylko jest służbą dla kraju, ale jest obowiązkiem, ofiarą, w ostatnich zwłaszcza czasach”. Następnie artysta skierował specjalne słowa do studentów żydowskiego pochodzenia: „A wy, uczniowie hebrajczycy, którzy do naszej Szkoły Sztuk Pięknych przybywacie, pamiętajcie, że sztuka nie jest handlową spekulacyjną jakąś robotą, lecz pracą w wyższych celach ducha ludzkiego, w miłości Boga z miłością kraju złączoną. Jeśli wy chcecie tylko w artystycznym naukowym zakładzie nauczyć się sztuk pięknych dla spekulacji, a nie czuć ani wdzięczności dla kraju, ani żadnych dla niego obowiązków, jeśli wy, hebrajczycy, żyjąc w naszym kraju od wieków nie poczuwacie się do szlachetniejszych dla kraju naszego uczynków ani też chcecie być Polakami, to wynoście się z kraju, idźcie od nas tam, gdzie nie ma żadnej ojczyzny, ni wyższych uczuć miłości kraju, ni wyższych cnót ludzkich w miłości ziemi poczętych”. Skąd takie ostre słowa? Bezpośrednią ich przyczyną był zapewne skandal na uczelni. Chodziło o szachrajstwo – jak nazwał to Matejko – którego dopuścił się Saul Wahl, jego student żydowskiego pochodzenia. Młodemu adeptowi sztuk pięknych tak bardzo zależało na zwycięstwie i nagrodzie w ogłoszonym na uczelni konkursie, że zgłosił tam pracę niewykonaną samodzielnie. Dla dyrektora i artysty to była profanacja. Pośrednio do wybuchu Matejki przyczyniły się zaś antysemickie poglądy, którymi nasączali go jego bliscy współpracownicy: zwłaszcza sekretarz uczelni Marian Gorzkowski. Trafiły na podatny grunt. Historycy sztuki uważają bowiem, że artysta już wcześniej sygnalizował pewne uprzedzenia wobec Żydów. Przykładem cykl malowideł artysty do audytorium Politechniki Lwowskiej (zaprojektowanych na początku lat 80. XIX wieku), na których Szatanowi nadano semickie rysy charakterystyczne dla antyżydowskiej propagandy. Wtedy jednak takie „szczegóły” ignorowano. Burza na łamach prasy Przemówienie Matejki krytykujące żydowskich studentów odbiło się szerokim echem. Wystawiający „Bitwę pod Grunwaldem” Rozenblum pisał w prasie w liście otwartym do Matejki: „Hańba tym, którzy cię popchnęli do słów niegodnych, dając tym wspólnym wrogom pozór do poniżenia cię w oczach naszych i świata. Ich to dzieło, nadużyli twej dobrej wiary. Spiesz wyrzec się ich, aby wielkości artysty nie przyćmiła miernota człowieka”. Oponenci zarzucili jednak przedsiębiorcy, że właśnie on jest typem, który zarabia na sztuce, na polskim patriotyzmie. Aleksander Świętochowski pisał z Kongresówki w swoim felietonie: „Zbyt wielkie są zasługi genialnego mistrza, ażebyśmy surowo liczyli mu ten grzech nieobywatelski i niczym nie usprawiedliwiony. Ale winniśmy zaprotestować przeciw nieopatrznemu ranieniu uczuć młodzieży izraelskiej tam, gdzie je tylko serdeczność ogrzać winna. Nie na targu, nie na giełdzie przemawiał Matejko, ale w przybytku sztuki, który przewrotnych spekulantów nie ściąga i złych instynktów do nadużyć nie uzbraja. Czymże ci przyszli artyści mojżeszowego wyznania mogą zasłużyć na to, ażeby ich w zadatku przyszłej hańby policzkować dziś groźbą wygnania z kraju?”. „A jeżeli którykolwiek z nich zetrze sobie później z czoła pomazanie sztuki, to czyż oni tylko są jej przeniewiercami? Opluci, wzgardzeni, często pobici i zrabowani, przychodzą do szkoły, ażeby w niej ukształcić się, upodobnić do swych współobywateli, może nawet złożyć krajowi cenne owoce swych prac, i w tym dążeniu zastępuje im drogę mistrz – z batem w ręku? Nie, to nieludzko, to nieszlachetnie, to nie przystoi półbogom, to właściwe tylko dla lekkomyślnych Sylenów”. Nie pozostała bezczynna krakowska gmina żydowska. Opublikowała oficjalny protest w dzienniku informacyjno-politycznym „Czas”. Zarzuciła w nim Matejce sekowanie uczniów żydowskich, prowokowanie waśni i zakłamywanie historii: „Zapomniał, że Izraelici od kilku wieków na tej ziemi naszej mieszkając nie są już Hebrajczykami, obcymi, lecz są synami tego kraju. W którym przodkowie ich żyli i umarli. Zagrażać synom tej ziemi wytrąceniem ze szkoły publicznej, z której korzystać mają pełne prawo, rugować ich stąd, wskazywać im kraje, gdzie nie ma ojczyzny, nikt nie ma prawa”. Kto kogo obraził? Adwokat Leon Eibenschuetz, jeden z sygnatariuszy protestu, pokłócił się o to ze wspomnianym sekretarzem Szkoły Sztuk Pięknych, Marianem Gorzkowskim. W grudniu sprawa miała skończyć się w sądzie. Gorzkowski zeznał, że pozwany Eibenschuetz w rozmowie użył inwektyw i gróźb: „Co ten wasz łajdak Matejko myśli sobie wygadywać do Żydów, my go nauczymy, my mu pokażemy, my mu damy, mu go pod Siemiradzkiego podkopiemy”. Sekretarz uczelni mówił też o wzburzeniu studentów Matejki na te słowa: „Gdy wieść się rozeszła, że ktoś ubliżył panu Matejce, podszedł do mnie jeden z uczniów, żydów, pytając kto ubliżył Dyrektorowi. Gdy mu zajście opowiedziałem, nie wymieniając z nazwiska pana Eibenschuetza, rzekł do mnie: »Powiedz mi pan, kto śmie ubliżać naszemu Dyrektorowi, to mu mordę nabiję!«”. Zdaniem żydowskiego adwokata, jego słowa podczas kłótni z Gorzkowskim brzmiały inaczej: „Zobaczysz pan, że potomność wyżej postawi Siemiradzkiego nad Matejkę, bo tamten nikogo nie obraził”. Dodał, że wielce niestosowna i obraźliwa była za to odpowiedź Gorzkowskiego podczas kłótni: „Przecież Matejko nie mówił do żydów tego rodzaju, co pan, lecz do innych chałaciarzy”. Eibenschuetza ostro oskarżał mecenas Józef Mochnacki. Gromił go za obrażanie Matejki. Atakował też społeczność żydowską (używając słowa „żydostwo”) za uprawianie spekulacji na wszystkim, co się da, w tym na sztuce. „Nie znam ustawy karnej na obrażony majestat. Nie mogę jedną obręczą ścisnąć wszystkich obrażających swym podpisem na proteście Matejkę. Więc (…) chcę w osobie pana Eibenschuetza formalnie ukarać całą tę napaść na mistrza naszego” – zakończył. Eibenschuetz odparł: „W taki sposób nikt jeszcze w Polsce nie przemawiał, nikt nie szerzył jeszcze takich poglądów antysemickich. Jestem tak przejęty, że spokojnie mówić nie mogę. Nie ja tu jestem teraz oskarżony, ale to jest sprawa doktora Mochnackiego kontra Żydom w ogóle, której ja jestem kozłem ofiarnym”. Wystąpienie Mochnackiego faktycznie było dość szokujące. W prasie nazywano nawet rozprawę „kongresem antysemickim”. Sąd przyjął argumenty Gorzkowskiego i Mochnackiego. Eibenschuetz za obelżywe wyrażenie się o Matejce w miejscu publicznym został skazany na grzywnę na rzecz ubogich oraz 10 dni aresztu. Po apelacji karę złagodzono. Obrazy z podtekstami Matejko czuł się tak urażony, że skomentował sprawę procesu i publicznej dyskusji w antysemickim czasopiśmie „Rola”. I to bardzo ostro: „Brak energii, ospałość w sprawach społecznych, oraz bierne, powiedziałbym nawet służalcze poddanie się wpływom hebrajskim, spowodowały, że wyznawcy talmudu mają nas już dzisiaj za trupów chodzących, nad którymi wolno się nawet i znęcać, są to przerażające następstwa naszego bezwładu i ospałości”. Nie uciekał jednak od tematów żydowskich w sztuce, czego dowodem obraz „Przyjęcie Żydów w roku 1096” (1889) czy zaginiony szkic „Napad krakowskiego pospólstwa w XV wieku na Żydów” (1892). Zdaniem części badaczy, nie są to jednak dzieła wolne od ambiwalentnego ukazywania roli społeczności żydowskiej w polskiej historii. Podobnie jak w przypadku Żyda na obrazie „Konstytucja 3 Maja” (1891): patrzy on znacząco na widzów z prawego dolnego rogu obrazu i wykonuje gest, jakby ubił właśnie świetny interes… Uwaga! W cytatach zachowana pisownia oryginalna, często niekonsekwentna. Źródła: Dariusz Konstantynów, „Mistrz nasz Matejko i antysemici”, w: „Kwartalnik Historii Żydów” nr 2/2007, Jarosław Krawczyk, „Matejko i historia”, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1990, Józef Mochnacki, „Rozprawa w procesie karnym Jana Matejki przeciw p. Dr. L. E. [Leon Eibenschütz] o przestępstwo obrazy czci przeprowadzona w c.k. sądzie karnym w Krakowie, dnia 2-go grudnia 1882”, Kraków 1883, relacje prasowe z krakowskiego „Czasu” (od nr. 248) oraz artykuły w „Prawdzie” (nr 45) i w „Roli” (nr 6) z roku 1882. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Tajemnica obrazu „Dziewczyna z perłą”. Jaki jest jego związek ze starożytną Troją?
Co łączy słynny portret holenderskiego mistrza Vermeera ze starożytnym freskiem z Pompejów? Poznaj kod „Dziewczyny z perłą”.
Spis treści: Tajemnica popularności „Dziewczyny z perłą” Branka z „Iliady” w Pompejach Czy Vermeer mógł widzieć Bryzeidę? A jeśli to nie była Bryzeida? Ponadczasowe uchwycenie ludzkiego ducha To arcydzieło, wystawiane obecnie w muzeum Mauritshuis w Hadze, jest jednym z najsłynniejszych obrazów świata. Namalowana około roku 1665 „Dziewczyna z perłą” Jana Vermeera stanowi dziś wręcz ikonę malarstwa. Szeroka publiczność pokochała ją zwłaszcza po powieści i filmie kostiumowym pod tym samym tytułem, które były hitami księgarni i kin. Tajemnica popularności „Dziewczyny z perłą” Badacze wielokrotnie zastanawiali się nad popularnością tego obrazu. Ostatnio naukowcy stwierdzili, że „Dziewczyna z perłą” tak przykuwa uwagę, ponieważ występuje w niej fenomen neurologiczny nazwany trwałą pętlą uwagi (sustained attention loop). Na czym polega? Otóż nasza uwaga zapętla się na występujących w trójkącie dominujących elementach: oczach dziewczyny, jej ustach i perle. To powoduje, że trudno oderwać wzrok od malowidła. Zwraca uwagę także pozycja, w jakiej ukazana jest bohaterka. To portret en trois quarts, czyli w trzech czwartych. Kobieta jest nieco odwrócona od widza, lecz wciąż utrzymuje z nim kontakt wzrokowy. Zdaniem miłośników sztuki, stwarza to poczucie głębi i nadaje całej sytuacji atmosferę intymności. Nie wiemy jednak, kim była portretowana dziewczyna. Służącą, krewną, kochanką? A może klucz stanowi ucharakteryzowanie jej ubioru na wschodni? Czyżby miała to być jakaś postać biblijna? Pojawiały się sugestie, że portret przedstawia starożytną prorokinię Sybillę. Nic jednak nie udowodniono. Tajemnica tylko jednak służy ponadczasowości dzieła. To wszystko sprawia, że „Dziewczyna z perłą” przyciąga widza, zachwyca i nie daje o sobie zapomnieć. Obraz świadczy też o kunszcie i geniuszu Jana Vermeera. Dlatego dużym zaskoczeniem jest, że jego dzieło bardzo przypomina... pewien starożytny fresk z Pompejów. Branka z „Iliady” w Pompejach Przedstawia on sławetną Bryzeidę z „Iliady” Homera. W odróżnieniu od bohaterki „Dziewczyny z perłą”, wiele o niej wiemy. To branka, wojenna zdobycz, którą dowodzący w wojnie trojańskiej greckimi wojskami Agamemnon odebrał herosowi Achillesowi. – Wywołuje to szereg kolejnych zdarzeń. Obrażony Achilles, najpotężniejszy z herosów, wycofuje się z walki, przez co Trojanie osiągają przewagę. Achajowie w krytycznym momencie proszą o pomoc Achillesa, ale ten im odmawia. Jako wsparcie wysyła jednak na pole bitwy swojego przyjaciela, Patroklosa. Ten dokonuje wielu bohaterskich czynów, by finalnie zostać zabitym przez Hektora, syna Priama. Achilles postanawia powrócić do walki i pomścić przyjaciela. Wie jednak, że jeśli zabije Hektora, sam niebawem zginie. Nie bacząc na to, staje do walki... Bryzeida ma w tym wszystkim rolę tyleż ważną, co czysto przedmiotową. Jest pretekstem do konfliktu napędzającego fabułę. A przy tym jest ulepiona z samczych fantazji o pięknej, dobrej i wiernej niewolnicy, nagrodzie za męstwo na polu bitwy – opowiada Roman Żuchowicz, historyk i popularyzator nauki. Starożytne przedstawienie Bryzeidy, o którym mowa, pochodzi z tak zwanego „Domu Dramaturga” (Casa del Poeta Tragico) w Pompejach. Zdobiło niegdyś południową ścianę jego atrium. Jak wskazuje Żuchowicz, choć rezydencja nie należała do największych w mieście, właściciel zadbał o jej bogaty wystrój. Zdobiące ją malowidła skupiały się na tematach z mitologii greckiej, w szczególności z homeryckiej „Iliady”. Malowidła i dom powstały prawdopodobnie niedługo przed tragicznym wybuchem Wezuwiusza w 79 roku n.e. Bryzeida ukazana jest tam w pozycji en trois quarts. Ma duże oczy, wyraźnie zarysowane usta, w uchu błyszczący kolczyk, na głowie chustę. Całkiem jak „Dziewczyna z perłą” Vermeera! Czy to możliwe, że holenderski mistrz skopiował starożytnego mistrza? Czy Vermeer mógł widzieć Bryzeidę? Problem w tym, że „Dom dramaturga” odsłonięto dopiero w roku 1824. W czasach Vermeera nie tylko, że nie był nieznany – same Pompeje, zagrzebane w popiele, ledwie zaczęły budzić zainteresowanie naukowców. Nie zostały jeszcze odkopane, eksplorowane. Nie ma więc możliwości, by Vermeer znał fresk z „Domu dramaturga”. Może zatem istniały inne podobne starożytne wyobrażenia Bryzeidy, które mogły posłużyć twórcy „Dziewczyny z perłą” za inspirację? Niestety, nie ma drugiego tak intrygującego i pięknego jej wizerunku jak w Pompejach. – Trudno powiedzieć, by Bryzeida była w jakiś wyróżniający sposób przedstawiana w sztuce antycznej. Zwykle ma skromnie opuszczoną głową i zakryte włosy, ale tak przedstawiano wiele heroin. Że to w ogóle Bryzeida, często wiemy dzięki pozostawionym przez autorów podpisom albo dlatego, że pojawia się w charakterystycznych scenach. Jedną z nich jest oczywiście odebranie jej Achillesowi. Mamy kilka przedstawień analogicznych do tego z Pompejów, różnią się jednak detalami czy postaciami biorącymi udział w zdarzeniu. Jeśli nawet nawiązują do wspólnego pierwowzoru, jakiegoś niezachowanego obrazu, to raczej w sposób dość luźny. Trudno powiedzieć by było jakieś „kanoniczne” przedstawienie Bryzeidy z tak, a nie inaczej ułożoną głową i kolczykiem. Żeby nie sięgać dalej, warto zwrócić uwagę że postaci ukazane en trois quarts pojawiają się też na innych freskach pompejańskich, w tym tych z „Domu Dramaturga” – zauważa Żuchowicz. A jeśli to nie była Bryzeida? Nie wygląda więc na to, by Vermeer skopiował Bryzeidę z Pompejów. Przeczy temu jeszcze jeden ważny szczegół. Pompejańska Bryzeida nie jest portretem, jak „Dziewczyna z perłą”, lecz stanowi część większej sceny z wieloma postaciami. – Kompozycja przedstawia scenę przekazania branki. Siedzący centralnie Achilles wskazuje ręką ku heroldowi. Z prawej strony Patroklos wyprowadza za nadgarstki Bryzeidę. Scena ta jest wywiedziona z pierwszej księgi „Iliady” – opowiada Żuchowicz. A gdybyśmy brali pod uwagę nie tylko Bryzeidę jako starożytną inspirację dla Vermeera? Można przecież znaleźć wiele różnych pięknych i przyciągających uwagę antycznych wizerunków malarskich. Jak choćby portrety fajumskie czy fresk ze św. Anną (pochodzący z Faras i przechowywany w Warszawie). Niestety, te wyżej wymienione odkryte zostały długo po Vermeerze, a pod względem technicznym jednak różnią się od jego dzieła. – O ile potrafimy znaleźć dzieła antyczne, które spełniałyby kryteria pętli percepcji tak jak obraz Vermeera, o tyle trudniej potraktować to jako powtarzalny patent. Przed wiekami oczywiście uczono się podpatrując dzieła mistrzów czy korzystając ze wzorników. Jest to jednak na tyle skomplikowany do stworzenia efekt, że od jego zauważenia do powtórzenia jest daleka droga – zastrzega Żuchowicz. Ponadczasowe uchwycenie ludzkiego ducha Zapewne efekt osiągnięty przez Vermeera w „Dziewczynie z perłą” jest efektem wielu jego wcześniejszych prób. Dowód stanowi obraz „Głowa dziewczyny”, namalowany kilka lat wcześniej. Nie przyciąga jednak tak bardzo uwagi, nie jest równie wystudiowana i wyidealizowana. Może świadczyć, że Vermeer przeszedł własną drogę do doskonałości, nie oglądając się na starożytnych mistrzów. Trafny wydaje się więc komentarz, zamieszczony w Internecie przez włoskiego miłośnika sztuki, fizyka i finansistę dr. Gabriele Susinno: „Artyści często badają podobne tematy i metody niezależnie. Zachęca to nas do refleksji nad uniwersalnością ludzkiej ekspresji i nad sposobami, w jaki sztuka pokonuje czas (...) Pewne wybory estetyczne głęboko w nas rezonują, przekraczając granice historyczne i geograficzne. To świadectwo nieprzemijającej mocy sztuki, która potrafi uchwycić ludzkiego ducha w sposób, jaki wydaje się zarówno znajomy, jak i głęboko poruszający”. Źródła: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC), Artemis & Winkler Verlag, Zürich-München-Düsseldorf, 1981–1999 Gabriele Susinno, A Fresco from Pompeii That Seems to Have Inspired Vermeer, na: Linkedin.com Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Ostrożnie z żartami z Polaków! „Polish jokes” w USA są dziś przejawem rasizmu
Amerykańskie „Polish jokes” wyśmiewają Polaków, bo przybywający tam kiedyś imigranci znad Wisły niewiele wiedzieli o USA. Są też jednak dowodem ksenofobii i ignorancji Anglosasów, a także efektem kopiowania propagandy nazistowskiej.
Spis treści: Polski wykrywacz min szefa CNN Prawdziwa historia wykrywacza min Skąd wzięły się „Polish jokes” Nazistowska propaganda „Wiesz, co jest ciekawego w Polakach? Chowają swoich zmarłych tak, żeby dupy wystawały im z ziemi. Mają wtedy gdzie parkować rowery” – mówi jedna z bohaterek ekranizacji powieści „Elegia dla bidoków” J.D. Vance’a – wiceprezydenta-elekta USA. W samej książce takiego fragmentu nie znajdziemy, wprowadzili go do scenariusza twórcy filmu. Zamierzali obrazić Polaków czy chcieli tylko pokazać uprzedzenia i kompleksy opisywanej amerykańskiej biedoty? Tak czy owak, sięgają po obecne w Stanach Zjednoczonych tzw. „Polish jokes” – dowcipy, w których Polacy wychodzą na głupców i prymitywów. Polski wykrywacz min szefa CNN Kawał z „Elegii dla bidoków” nie był autorstwa J.D. Vance’a, natomiast podobne kpiny padały z ust innych osób publicznych w USA. W 1999 roku miliarder Ted Turner – właściciel telewizji CNN – postanowił pożartować podczas swojego wystąpienia na konferencji o planowaniu rodziny w Waszyngtonie. Opowiedział wtedy zgromadzonym, „jak wygląda polski wykrywacz min”. W odpowiedzi zamknął oczy i zaczął nogą macać przed sobą ziemię. Amerykańska Polonia była zbulwersowana, zwłaszcza że Turner zakpił również z papieża Jana Pawła II i stanowiska Kościoła katolickiego w sprawach reprodukcyjnych. W odpowiedzi ówczesny polski wiceminister spraw zagranicznych Radek Sikorski nazwał zachowanie twórcy CNN rasistowskim i zakłamanym. „Czy Turner opowiedziałby podobny żart o innych mniejszościach, takich jak czarnoskórzy, homoseksualiści lub Żydzi?” – spytał. Sikorski zagroził, że strona polska wycofa reklamy z mediów Turnera, bo skoro uważa on ​Polaków za prymitywów, to obędzie się bez pieniędzy polskich podatników. Ostatecznie miliarder przesłał przeprosiny. Prawdziwa historia wykrywacza min Publicyści podkreślali potem, że „Polish joke” Turnera był nie tylko przejawem nieuzasadnionego poczucia wyższości, lecz także ignorancji miliardera. Tak się składa, że wykrywacz min to polski wynalazek z czasów II wojny światowej. Jego autorem był inżynier por. Józef Kosacki, oficer Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Nad swoim pomysłem wykorzystania fal radiowych do wykrywania w ziemi metalowych przedmiotów pracował jeszcze przed wojną, a prototyp opracował na przełomie lat 1941–1942. Była to tyczka z talerzem, do której podłączono specjalne słuchawki. Saper przesuwał ten zaledwie kilkunastokilogramowy detektor przed sobą, a o wykryciu w gruncie metalu alarmował pisk w słuchawkach. Polski wykrywacz min został użyty pierwszy raz na masową skalę podczas słynnej bitwy pod El Alamejn, sto kilometrów na zachód od Aleksandrii, jesienią 1942 roku. Alianci przedarli się wówczas przez pola minowe hitlerowców na egipskiej pustyni i pokonali Afrika Korps pod wodzą feldmarszałka Erwina Rommla. Obok batalii stalingradzkiej, bitwa ta uchodzi za jedną z najważniejszych w II wojnie światowej. Zatrzymała pochód wojsk niemiecko-włoskich w Afryce Północnej w stronę Bliskiego Wschodu oraz uniemożliwiła państwom Osi zdobycie dominacji nad basenem Morza Śródziemnego. Sprzętu Kosackiego, poddanego pewnym przeróbkom, używano jeszcze w czasie wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku. Z brytyjskiej armii wycofano go dopiero w roku 1995, a więc na kilka lat przed tyradą Turnera. Skąd wzięły się „Polish jokes” Skąd w ogóle wzięły się pogardliwe „Polish jokes” w USA? Były efektem napływu emigrantów z ziem polskich na przełomie XIX i XX wieku. Do roku 1914 przybyło ich tam „za chlebem” prawie 2,5 miliona Polaków. Najczęściej byli to niewykształceni migranci ekonomiczni. „Dola ich ciężka, straszna – i kto by odmalował wierny jej obraz, ten by stworzył epos nędzy ludzkiej. O tych dniach bez kawałka chleba, w których głód żelazną ręką targa wnętrzności, o nocach, spędzonych w dokach, pod odkrytem niebem, o snach, przerywanych brzęczeniem moskitów w lecie, poświstem wiatru w zimie, łatwiej jest pisać lub słuchać, niż je odczuć lub przejść samemu... Kto im tam nie robi krzywdy? Kto nie chce. Początkowa ich historia, to historia nędzy, tęsknoty, bolesnych zwątpień i poniewierki” – pisał o nich Henryk Sienkiewicz. „Emigracja nasza w Ameryce nie ma żadnego podobieństwa do emigracji, zamieszkującej Francję lub Szwajcarię. Ci ostatni – to wychodźcy polityczni, wyrzuceni burzami rewolucyjnemi; w Ameryce nie ma prawie politycznych polskich wychodźców. Przeważnie są to chłopi i robotnicy, wychodzący za chlebem. Zrozumiecie więc łatwo, że w kraju, zamieszkanym przez ludność bynajmniej nie sentymentalną, ale energiczną, z którą współzawodnictwo istotnie trudno jest wytrzymać, los tych ludzi, mało oświeconych, nie rozumiejących stosunków tamtejszych, nie znających języka, nie wiedzących, jak sobie dać rady, istotnie musi być opłakanym” – podkreślał pisarz. Prof. Janusz Pasterski podsumowywał w zbiorze „Węzły pamięci niepodległej Polski”, że „emigracja »za chlebem« była konsekwencją określonej sytuacji historycznej, przemian społecznych i niedostatków gospodarczych. W swej wczesnej fazie mniej miała z barwnej opowieści o pionierskim życiu, a więcej z dramatu ludzi wykorzenionych i wyzyskiwanych, niewykształconych i bezradnych”. Stąd wzięły się kpiny o Polakach w USA. Nazistowska propaganda Dr hab. Tomasz Pudłocki – profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalizujący się w relacjach Polski z USA w wiekach XIX i XX – nie kojarzy innych amerykańskich dowcipów tak mocno zabarwionych etnicznie. Aczkolwiek ruch natywistów, czyli antyimigranckich ksenofobów w USA, brał na celownik różne niepożądane przez siebie grupy. Na przykład wszystkich, którzy nie byli wystarczająco biali i protestanccy. – Irlandczycy i Włosi byli traktowani jako katolicy, pijacy i brutale – podkreśla prof. Pudłocki. Zwraca przy tym uwagę, że fenomen „Polish jokes” miał kilka fal. Otóż niektóre wczesne dowcipy tego typu mogły być opowiadane przed I wojną światową w spornych regionach polsko-niemieckich, takich jak Śląsk. Rozpowszechniane najpierw przez niemieckich nacjonalistów, zostały następnie odgrzane przez narodowosocjalistyczną propagandę, by pokazać Polaków jako podludzi i usprawiedliwić zbrodniczą politykę Hitlera. I to właśnie z nazistowskiej Trzeciej Rzeszy niektóre takie dowcipy mogły trafić do USA razem z powojennymi niemieckimi imigrantami. Dziś sytuacja się zmieniła. Od wybryku Turnera minęło 25 lat, a „Polish joke” z „Elegii dla bidoków” więcej mówi o opowiadającej go postaci niż o ogólnym podejściu do Polaków. – Wybitnie rzadko ktokolwiek pozwoliłby sobie w dyskursie publicznym na żarty etniczne. Jest to politycznie niepoprawne i fatalnie przyjmowane. Zatem „Polish jokes” są w zaniku – komentuje prof. Pudłocki. Źródła: Mike Croll, „The History of Landmines”, Leo Cooper 1998 Janusz Pasterski i inni, „Węzły pamięci niepodległej Polski”, Znak 2014 Henryk Sienkiewicz, „Pisma zapomniane i niewydane”, Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich 1922 „Europe Heard the one about Ted Turner” Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Jaki był najwyższy budynek przedwojennej Warszawy? Gmach przetrwał koszmar II wojny światowej
Najwyższy budynek przedwojennej Warszawy przetrwał do dziś, ale zmienił się już jego adres i przeznaczenie. Do historii przeszedł za sprawą ikonicznego, przerażającego zdjęcia z powstania warszawskiego.
Spis treści: Gmach PAST-y Budynek „Prudential” Konkurencja: gigantyczne maszty Zniszczone i (nie)odbudowane Czasem można w Polsce spotkać się z opinią, że najwyższy budynek przedwojennej Warszawy to gmach PAST-y, wsławiony podczas walk powstańców w 1944 roku. To jednak nieprawda. Swój rekord PAST-a straciła nieco wcześniej, na rzecz innego znanego gmachu. Gmach PAST-y PAST-a, wzorowana na chicagowskich drapaczach chmur, ukończona została około roku 1910. Miała 51,5 metra wysokości. Faktycznie była początkowo najwyższą budowlą mieszkalną w Polsce i w całej Europie. Nie należała też pierwotnie do Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej (PAST), lecz wzniesiono ją dla Towarzystwa Akcyjnego Telefonów „Cedergren”. W czasach tuż przed I wojną światową pojawiły się zresztą nad Wisłą inne wysokie budynki mieszkalne, 6- i 8-pietrowe. „Pamiętnikarze zapisują, że z dachów tych kamienic, zaledwie ukończonych lub jeszcze otoczonych rusztowaniami, oglądali w 1915 roku zbliżanie się wojsk niemieckich i ewakuację wojsk rosyjskich” – pisał varsavianista Jerzy Kasprzycki w cyklu „Warszawskie pożegnania”. Od 1911 roku PAST-a przestała uchodzić za najwyższy budynek mieszkalny w Europie. Straciła palmę pierwszeństwa na rzecz Royal Liver Building w Liverpoolu. Od roku 1934 nie była też najwyższym budynkiem w odrodzonej Polsce. Wyprzedziły ją: 62-metrowy Drapacz Chmur w Katowicach, zajmowany przez Urząd Skarbowy i pokrewne instytucje, oraz jeszcze wyższy 66-metrowy wieżowiec postawiony w stolicy. Budynek „Prudential” Tym najwyższym budynkiem w przedwojennej Warszawie był gmach stojący przy placu Napoleona, wzniesiony przez Towarzystwo Ubezpieczeniowe „Przezorność” należące do brytyjskiej firmy ubezpieczeniowej „Prudential” – opowiada Ryszard Mączewski – varsavianista, specjalista od historycznej zabudowy stolicy, twórca portalu warszawa1939.pl. Budynek projektował wybitny inżynier Stefan Bryła. Dawny plac Napoleona to dzisiejszy Plac Powstańców Warszawy. Wieżowiec należał do firmy ubezpieczeniowej, aczkolwiek mieściły w nim się także mieszkania. – Budynek mierzył 66 metrów, w dolnej części mieściły się biura zajmowane przez „Prudential” oraz inne firmy, w części wieżowej znajdowały się luksusowe mieszkania – tłumaczy Mączewski. Jak zaznacza, owe 66 metrów nie stanowiły wcale szczytu konstrukcji: – Dwa najwyższe piętra zajmowała doświadczalna stacja telewizyjna, dla której na dachu zamontowano 16-metrowy maszt anteny nadawczej (razem 82 metry), który można było jeszcze podwyższyć o około 11 metrów (w sumie około 93 metry wysokości). Konkurencja: gigantyczne maszty Co ciekawe, w Warszawie i okolicach znajdowały się konstrukcje konkurujące z Prudentialem pod względem wysokości, tyle że nie mieszkalne. – Jeśli przyjąć za wysokość Prudentialu jego wysokość wraz z masztem telewizyjnym (82 metry/93 metry), był to najwyższy obiekt w Warszawie w każdej kategorii. Jeśli bez masztu (66 metrów), to wyższe od niego były dwa maszty anteny nadawczej Polskiego Radia na Forcie Mokotów (Warszawa-2). Ich wysokość wynosiła 75 metrów – wyjaśnia Mączewski. Jak dodaje varsavianista, prawdziwe giganty znajdowały się pod miastem: – W bliskim sąsiedztwie Warszawy znajdowały się obiekty znacznie wyższe od Prudentialu. Na terenie obecnego Bemowa stało 10 masztów Transatlantyckiej Centrali Radiotelegraficznej – każdy z nich mierzył 126,5 metra. Ponad dwukrotnie wyższe były dwa maszty anteny nadawczej Polskiego Radia w Łazach koło Raszyna – każdy z nich mierzył 280 metrów wysokości”. Zniszczone i (nie)odbudowane Dziś w katowickim Drapaczu Chmur wciąż mieści się Urząd Skarbowy. Z kolei maszty Transatlantyckiej Centrali Radiotelegraficznej zostały wysadzone przez Niemców w styczniu 1945 roku. Już ich nie zrekonstruowano. Także maszty w Łazach ucierpiały podczas wojny. Konstrukcja, odbudowana po wojnie, do 1962 roku była najwyższą budowlą na Starym Kontynencie. Budynki PAST-y i Prudentialu, chociaż poważnie uszkodzone w 1944 roku, stoją do dzisiaj. Pierwszy, wsławiony powstańczymi bojami, przekazano po latach środowiskom kombatanckim, a na jego dachu umieszczono sześciometrową kotwicę Polski Walczącej. Drugi stał się symbolem bestialskich zniszczeń dokonywanych przez niemieckich okupantów. Zniszczenie Prudentialu 28 sierpnia 1944 roku Prudential został trafiony dwutonowym pociskiem z gigantycznego hitlerowskiego samobieżnego moździerza „Ziu”. Był to jeden z sześciu najcięższych niemieckich moździerzy typu Karl-Gerät, a każdy z nich nazwano imieniem pogańskiego nordyckiego bóstwa. Ziu to inne imię Tyra, jednorękiego boga wojny. Symbolem wojny stało się zdjęcie ostrzeliwanego przez ten moździerz Prudentialu, wykonane przez Sylwestra Brauna ps. „Kris” i pokazujące olbrzymią siłę uderzenia pocisku kaliber 600 mm. Możliwe, że mylenie PAST-y i Prudentialu wzięło się właśnie z tego, że oba budynki zapisały się w historii powstania warszawskiego i położone są ledwie pół kilometra od siebie. Nowe najwyższe budynki Konstrukcja Prudentialu przetrwała cios „Ziu”. Po II wojnie światowej w odbudowanym gmachu umieszczono hotel. Przez lata zmieniała się struktura własnościowa, wyposażenia i dekoracje, elewacja. Od 2018 mieści się tam pięciogwiazdkowy hotel „Warszawa”. Oczywiście nie jest już rekordzistą. W Polsce najwyższym budynkiem – mieszkalnym – jest obecnie wieżowiec Olszynki Park w Rzeszowie (220 m wysokości wraz z iglicą). Przewyższa go w Warszawie biurowiec Varso Tower (310 metrów wraz z iglicą). To najwyższy gmach w Unii Europejskiej i w całej Europie, poza Rosją. Źródła: Jerzy Kasprzycki, „Warszawskie pożegnania”, w: „Życie Warszawy” nr 310/1983 Barbara Petrozolin-Skowrońska, „Encyklopedia Warszawy”, Warszawa 1994 Wojciech Duch, „Wieżowce przedwojennej Polski. Niebotyczna rywalizacja Warszawy z Katowicami” Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.