National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2025-11-03T13:59:46.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
items: Wiemy co jedli Rzymianie. Nie chcesz wiedzieć skąd to wiemy
items: Rzymska sowa, która dotarła na daleką Północ
items: Towarzysze na wieczność . Czemu w Egipcie mumifikowano zwierzęta?
items: Wodzowie okryci złotem. Archeolodzy byli w szoku
items: Kto malował na klifach w Utah?
items: Egipskie wymieranie gatunków
items: Jak zginęły chińskie psitakozaury?

Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
type: item
date: 2025-11-03T13:58:59.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: azja
subject: azja środkowa
subject: historia
subject: imperium
subject: mongolia
subject: średniowiecze
subject: Wolny czas
description: Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
encoded: Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. …

czyngis-chan-na-tronie-GettyImages-142086732-05e6cd2.jpg
width: 3415
height: 2575

Wiemy co jedli Rzymianie. Nie chcesz wiedzieć skąd to wiemy
type: item
date: 2019-06-11T09:00:00.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: diety
subject: Edukacja
subject: Kuchnia
subject: Kultura
subject: pompeje
subject: rzym
description: Bażant z kluskami. Zupa ze strusia. Pieczony flaming. Analiza przepisów ze starożytnego Rzymu dowodzi, że takie smakołyki mogły być serwowane na eleganckich przyjęciach.
encoded: Archeolodzy przekopujący się przez historyczne wysypiska śmieci, kloaki i szamba stwierdzili, że takie frykasy stanowiły jednak rzadkość, a codzienna dieta Rzymian była zbliżona do menu dzisiejszych Włochów. Wskazówki na temat dawnej diety badacze znaleźli w Herkulanum, w ścieku używanym do momentu wybuchu Wezuwiusza w 79 r. Przeszukując resztki wrzucone z domów i sklepów, natrafili na 114 produktów żywnościowych – samych ryb było 45 gatunków. Poza tym znaleziono resztki świń, owiec i kurcząt, a także ziół, owoców, orzechów i ziaren zbóż. W ruinach pobliskich Pompejów Michael MacKinnon z Uniwersytetu z Winnipeg zbadał pozostałości ulubionego mięsa Rzymian – wieprzowiny. Zjadali ją i bogaci, i biedni, lecz sposób przyrządzania różnił się zależnie od zamożności. – Wszyscy jedli kotlety wieprzowe, ale bogaci zapewne przyprawiali mięso droższymi ziołami – mówi MacKinnon.

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/b647d8884031e6a990154f31c90cb0d20806cdf9-33ce383.jpeg
width: 634
height: 378

Rzymska sowa, która dotarła na daleką Północ
type: item
date: 2019-06-04T00:23:51.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: Edukacja
subject: Kuchnia
subject: Kultura
subject: rzym
subject: Travel
description: Znaleziona na duńskiej wyspie Bornholm długa na 38 mm zapinka w kształcie sowy zdumiała archeologów.
encoded: – Kolory były tak żywe, że zdawało nam się, iż te oczy na nas patrzą – mówi Christina Seehusen. Pochodząca z okresu między 150 a 250 r. n.e. rzymska broszka z brązu zachowała większość ze swoich emaliowanych i szklanych elementów. (Czytaj też: Dieta Rzymian odczytana z szamba) Jakim cudem znalazła się tak daleko na północy? Może rzymski urzędnik dał ją komuś w prezencie podczas podróży lub też ktoś miejscowy przywiózł ją po odbyciu służby w rzymskiej armii. Artefakt jest tak fascynujący, że Muzeum Narodowe w Kopenhadze już upomniało się o prawa do niego. Tekst: A. R. Williams

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cb540cd525f533c437af398bf21b36513ee15861-2b7736a.jpeg
width: 670
height: 440

Towarzysze na wieczność . Czemu w Egipcie mumifikowano zwierzęta?
type: item
date: 2019-05-02T05:39:47.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: Edukacja
subject: egipcjanie
subject: egipt
subject: Lifestyle
subject: mumia
subject: zwierzęta
description: Spowite w płótno i złożone z nabożeństwem na wieczny spoczynek mumie zwierząt kryją wyjaśnienie wielu zagadek życia i śmierci w starożytnym Egipcie.
encoded: W 1888 r. pewien egipski rolnik, kopiąc w piasku w pobliżu wioski Istabl Antar, odkrył masowy grób zmumifikowanych… kotów. Nie kilka grobów rozrzuconych po okolicy, ale dziesiątki, setki, ba! – setki tysięcy, warstwa grubsza niż wiele pokładów węgla, gruba na dziesięć do dwudziestu kotów – donosił miesięcznik English Illustrated Magazine. Niektóre z owiniętych w płótna zwierząt wciąż prezentowały się nie najgorzej, a kilka miało nawet pozłacane pyszczki. Dzieci z wioski opchnęły najlepsze okazy turystom za grosze, resztę sprzedano hurtem jako nawóz. Jakiś statek zawiózł ważący 17 ton ładunek ok. 180 tys. kocich mumii do Liverpoolu, by po sproszkowaniu rozsypano je na angielskich polach. To były czasy szczodrze finansowanych ekspedycji, które przekopywały hektary pustyni w poszukiwaniu pysznych królewskich grobowców, złotych ozdób oraz malowanych masek i sarkofagów, żeby przyozdabiać nimi bogate domy i wypełniać sale muzeów w Europie i Ameryce. Tysiące znajdowanych przy okazji zmumifikowanych zwierząt uznawano za śmieci, które przeszkadzały w odkopywaniu tego, co naprawdę cenne. W XX w. archeologia stawała się w coraz mniejszym stopniu poszukiwaniem skarbów, a w większym – nauką. Dziś badacze prowadzący wykopaliska zdają sobie sprawę z tego, że wartość stanowisk wynika w znacznym stopniu z bogactwa szczegółów dotyczących zwyczajnych ludzi – tego, co robili, co myśleli, jak się modlili. Mumie zwierząt są ważną częścią tej układanki. – To przejawy prawdziwego, codziennego życia – mówi egiptolog Salima Ikram. – Domowe zwierzęta, jedzenie, śmierć, wierzenia. To wszystko, co obchodziło Egipcjan. Pani Ikram, specjalizująca się w zooarcheologii, czyli badaniu szczątków antycznych zwierząt, przyczyniła się do powstania nowej gałęzi naukowych dociekań – poświęconej kotom i innym stworzeniom zakonserwowanym z ogromną biegłością. Jako profesor Uniwersytetu Amerykańskiego w Kairze wybrała na obiekt badań kolekcję zwierzęcych mumii spoczywającą w Muzeum Egipskim. Po dokonaniu pre…

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/658b17633ab8725c5e299de0cb32b70ef26ac78c-ccf40d3.jpeg
width: 714
height: 476

Wodzowie okryci złotem. Archeolodzy byli w szoku
type: item
date: 2019-03-25T09:34:56.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: ameryka środkowa
subject: cywilizacja majów
subject: Edukacja
subject: Kultura
subject: Lifestyle
subject: paleontologia
description: Wykopaliska na przeszło tysiącletnim cmentarzu ujawniły grobowce potężnych wojowników okrytych ozdobami ze złota. Jedno z najbogatszych odkryć w obu Amerykach ostatnich dekad rzuca nowe światło na mało znaną kulturę.
encoded: Na trawiastym, spieczonym słońcem polu w środkowej Panamie złote artefakty wyłaniały się z ziemi tak szybko, że archeolożkę Julię Mayo kusiło, by krzyknąć: „Stop, stop!”. Dla takiej chwili pracowała całe lata, ale teraz czuła się przytłoczona. Tę społeczność badała od czasu studiów. Geofizyczne rozpoznanie terenu rozpoczęła w roku 2005 w miejscu znanym jako El Cano. Do roku 2010 Mayo w pięciometrowej głębokości wykopie odkryła szczątki wodza ze złotymi ozdobami – dwoma napierśnikami, czterema bransoletami na ramiona, mniejszą bransoletką z dzwonków, pasem z pustych w środku złotych paciorków wielkości oliwki, setkami rurowych koralików. Już to samo mogłoby być znaleziskiem życia, ale okazało się ledwie początkiem. W 2012 roku ekipa odkopała drugi grobowiec, równie bogaty jak pierwszy. Zmarły, okryty dwoma tarczkami z przodu i dwoma z tyłu, z czterema szerokimi bransoletami i błyszczącym szmaragdem, z pewnością również był wodzem. W pobliżu leżało dziecko przystrojone złotem, prawdopodobnie synek władcy. Pod szczątkami tych dwóch osób znajduje się warstwa wymieszanych szkieletów ludzkich, być może złożonych w ofierze jeńców lub niewolników. Metoda radioaktywnego węgla jako datę pochówku wskazuje mniej więcej rok 900 – epokę, gdy koło 1300 km na północ stąd ku upadkowi zaczęła się chylić cywilizacja Majów. Mayo ledwie zdążyła skatalogować znaleziska, gdy jej zespół odkrył następne. Pobłyskując ze ścian wykopu, złote przedmioty znaczyły obrzeża czterech dalszych grobowców. Badaczka była oszołomiona. – Fascynacja mieszała się ze zmartwieniem. Zaczęły się już bowiem deszcze i trwał wyścig, by zdążyć z wydobyciem skarbów, nim pobliska rzeka zaleje okolicę – wspomina. Wiedziała też, że gdy wieść o odkryciach się rozniesie, będzie miała na karku szabrowników. Taką archeologiczną złotą żyłę odnaleziono w Panamie nie po raz pierwszy. Niecałe 3 km od miejsca, w którym pracuje Mayo, w Sitio Conte, na początku XX w. ujrzał światło dzienne inny skarb. Wezbrana rzeka wcięła się wt…

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/e3ff3d6123fe8c8ce5106cf5e5afb146e93ecdd1-edf3ac4.jpeg
width: 670
height: 447

Kto malował na klifach w Utah?
type: item
date: 2018-06-08T07:17:00.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: Edukacja
subject: historia
subject: Kuchnia
subject: Kultura
subject: malowidła naskalne
subject: Travel
subject: Uroda
subject: utah
description: Surrealistyczne postaci autentycznych rozmiarów namalowane na ścianie z piaskowca w Kanionie Horsehoe w Utah mogą być znacznie młodsze, niż wcześniej szacowano.
encoded: Dzięki nowym technikom pozwalającym zmierzyć czas ekspozycji skały na działanie słońca badacze znacznie doprecyzowali okres powstania malowideł. 2 tys. lat temu warstwa skały odpadła od klifu. Artyści wykorzystali odsłoniętą płaszczyznę jak płótno malarskie. Około 900 lat temu odpadła kolejna warstwa, a wraz z nią kilka malowideł. Steven Simms, archeolog z Uniwersytetu Stanowego w Utah, jest zdania, że malunki powstały w ciągu kilkuset lat od oderwania się pierwszego fragmentu, w czasie przemian społecznych związanych z migracją rolników z południa na tereny zamieszkane przez ludy łowiecko-zbierackie. – Rolnicy przybywają tu licznie, przejmują ziemię i polują na miejscową zwierzynę. Ludy łowiecko-zbierackie zepchnięte są na margines – mówi Simms. – Malowidła mogły być czymś w rodzaju starej tradycji, którą miejscowi chcieli zachować dla podtrzymania związków z ich ziemiami. —A.R.Williams

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/89dcd83516700a6012a36b06dffeb16f9ecba19b-623d17e.jpeg
width: 900
height: 627

Egipskie wymieranie gatunków
type: item
date: 2015-07-13T06:05:00.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: egipt
subject: zwierzęta
description: Wizerunki zwierząt, zarówno tych fantastycznych, jak i prawdziwych, widniejące na kamiennej płytce służącej do mieszania kosmetyków zostały wyrzeźbione w Egipcie około 3200 r. p.n.e.
encoded: Dzikie psy, żyrafy, antylopy, gnu, koziorożce, oryksy i strusie musiały w tamtych czasach występować w Egipcie, choć dziś już ich tam nie znajdziemy. – To, co wyjątkowe na tych ziemiach, to dokładne raporty na temat rzeczywistości, jakie możemy odnaleźć na artefaktach – mówi badacz Justin Yeakel. Zwierzęta, które z biegiem czasu wypadały z czynionych przez Egipcjan rejestracji, pozwalają naukowcom zrozumieć, jak zmieniała się dzika fauna w ciągu 6 tys. lat.

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/163608d53dca70a81b1fba392bcc297f5273ff54-24e6867.jpeg
width: 800
height: 550

Jak zginęły chińskie psitakozaury?
type: item
date: 2015-06-19T06:24:00.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: National Geographic Site
description: Na pierwszy rzut oka skamieniałość licząca 120 mln lat pochodząca z północno-wschodnich Chin wygląda na gniazdo małych dinozaurów ze starszym opiekunem, być może rodzeństwem pilnującym młodszych.
encoded: – Widzę to tak jak wszyscy inni – mówi paleontolog Brandon Hedrick, który badał to niespotykane znalezisko. Skamieniałość o szerokości około 90 cm znaleźli rolnicy. Nie zebrali jednak żadnych dodatkowych elementów, takich jak obramowanie gniazda, które mogłoby wiele wyjaśnić. Im więcej uwagi Hedrick poświęcał jednak szczegółom, tym mniej wyglądało mu to na gniazdo młodych. Opracował więc dwa alternatywne wyjaśnienia. Dinozaury mogły chować się w norze, która zapadła się i je zgniotła. Psitakozaury, z powodu kształtu dzioba zwane też „papuzimi jaszczurami”, żyły w stadach. – Ten gatunek dobrze sobie radził. Występował na całym obszarze Azji, a wszystkie mięsożerne dinozaury z pewnością uwielbiały je pożerać – mówi badacz. Drugi scenariusz wywiedziony z pozycji, w jakiej znalazły się zwierzęta i struktury otaczających je skał, zakłada, że zwierzęta porwała i zabiła lawina błotna.

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/07d53c510f7b90bd23c0c14836cae83923ccb2ac-079c03c.jpeg
width: 800
height: 543