Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. Jej autorytet wzmacniał legitymizację władzy Czyngis-chana w oczach mongolskiej arystokracji. Jej wieloletnie porwanie przez wrogie plemię Merkici i późniejsze odbicie przez męża także przyczyniły się do konsolidacji jego lojalistów i wzmocnienia pozycji politycznej pary. Rola kobiet w państwie mongolskim, choć często pomijana, była nie do przecenienia – a Börte stanowi tego najlepszy przykład. Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Börte urodziła się około 1161 roku na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej, w rodzinie należącej do wpływowego klanu Onggirat. To właśnie ten rodowód odegrał ogromną rolę w jej późniejszej pozycji politycznej – klany takie jak Onggirat zapewniały sojusze poprzez małżeństwa, które w świecie mongolskim miały wymiar strategiczny. Jeszcze jako młoda dziewczyna została zaręczona z Temudżynem, przyszłym Czyngis-chanem, w ramach porozumienia międzyplemiennego. Małżeństwo to nie tylko scementowało przymierze dwóch znaczących rodów, ale również stworzyło podwaliny przyszłego imperium. Temudżyn i Börte poślubili się około 1178 roku, gdy oboje byli bardzo młodzi. Ich związek oparty był nie tylko na interesie politycznym – historyczne przekazy wskazują, że Czyngis-chan darzył Börte autentycznym szacunkiem i uczuciem. Jednak szczęście młodej pary nie trwało długo. Wkrótce po ślubie Börte została porwana przez wojowników z plemienia Merkit, w ramach zemsty za wcześniejsze konflikty plemienne. To dramatyczne wydarzenie miało poważne konsekwencje. Temudżyn, wspierany przez swoich sojuszników – m.in. Dżamukę i wodza Toorila z klanu Kereit – zorganizował wyprawę ratunkową, podczas której odbił żonę z rąk napastników. Powrót Börte stał się punktem zwrotnym w życiu Temudżyna, wzmacniając jego pozycję wśród mongolskich plemion i budując fundamenty jego autorytetu jako wodza. Co istotne, niedługo po powrocie Börte urodziła syna, Dżoczego. Pochodzenie chłopca było długo przedmiotem spekulacji wśród mongolskiej arystokracji, lecz Czyngis-chan oficjalnie uznał go za swojego dziedzica. Ten akt nie tylko chronił reputację Börte, ale też podkreślił lojalność i zaufanie między małżonkami. Börte, mimo młodego wieku, wczesnym etapem życia zaznaczyła się jako postać o wyjątkowej odporności i znaczeniu politycznym, która potrafiła odnaleźć się w brutalnej rzeczywistości polityki plemiennej stepów. Jej losy miały stać się jednym z fundamentów narracji o początkach Imperium Mongolskiego. Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana W realiach mongolskich stepów XII wieku, porwania kobiet – szczególnie narzeczonych lub żon rywali – były powszechną taktyką polityczną i militarną. W społeczeństwie koczowniczym, gdzie lojalności plemienne były nietrwałe, a sojusze szybko się zmieniały, porwanie kobiety miało znaczenie nie tylko osobiste, ale także strategiczne. Takie działania mogły prowadzić do wojen, przetasowań władzy i nowego układu sił. Porwanie Börte przez Merkitów było częścią większej narracji o zemście i cyklu odwetu między plemionami. Motywacją Merkita było upokorzenie doznane lata wcześniej, gdyż matka Temudżyna, Hö'elün, została im odebrana przez Yesügeia, jego ojca. Takie „zabranie kobiety” uchodziło za poważną obrazę honoru, którą należało pomścić – i Merkitowie postanowili wyrównać rachunki, porywając żonę syna dawnego przeciwnika. Temudżyn nie pozostał bierny. W porozumieniu ze swoim najbliższym sojusznikiem i przyjacielem – Jamuchą, wodzem z innego plemienia – zorganizował zbrojną ekspedycję ratunkową, która zakończyła się sukcesem. Nie była to jednak tylko operacja osobista – miała poważne skutki polityczne. Po zwycięstwie nad Merkitami, Temudżyn podporządkował sobie ich terytorium oraz zniewolił część kobiet i dzieci, umacniając swoją pozycję w regionie. To wydarzenie przyczyniło się do rosnącej popularności Temudżyna wśród innych plemion mongolskich, które zaczęły dostrzegać w nim zdolnego wodza i stratega. Zaledwie kilka lat później, dzięki kolejnym sojuszom i zwycięstwom, Temudżyn zdołał zjednoczyć rozproszone plemiona pod swoim przywództwem. W roku 1206, na wielkim zjeździe plemiennym – kurultaju – przyjął tytuł Czyngis-chana, co oznaczało „uniwersalnego władcę”. Od tego momentu zjednoczone ludy zaczęto nazywać Mongołami, a pod przywództwem Czyngis-chana rozpoczęli oni spektakularną ekspansję terytorialną, która miała trwale zmienić bieg historii Eurazji. Wydarzenia związane z porwaniem Börte były zatem nie tylko dramatycznym epizodem osobistym, ale również kluczowym punktem zwrotnym w dziejach narodzin Imperium Mongolskiego. Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców W miarę jak Temudżyn – późniejszy Czyngis-chan – rozszerzał swoje imperium, rola kobiet w strukturach władzy mongolskiej zyskiwała na znaczeniu. Szczególne miejsce zajmowała Börte, jego pierwsza i najbardziej uprzywilejowana żona, która z czasem stała się najpotężniejszą kobietą imperium. Choć chan miał co najmniej sześć oficjalnych żon i liczne konkubiny, to właśnie Börte jako główna żona miała największy wpływ na zarządzanie rozrastającym się państwem. Jej pozycja wiązała się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi – nadzorowała funkcjonowanie własnego, ogromnego gospodarstwa domowego, a także uczestniczyła w podejmowaniu decyzji dotyczących dynastycznych mariaży i wychowania przyszłych władców. W społeczeństwie Mongołów główne żony chanów posiadały znaczną władzę, często porównywalną z wpływami książąt lub doradców. Według badaczki prof. Anne Broadbridge z Uniwersytetu Massachusetts, autorki książki „Women and the Making of the Mongol Empire", gospodarstwa domowe żon władców miały charakter mobilnych dworów, wyposażonych w rozbudowany personel, służbę i olbrzymie zasoby. Niektóre z nich, jak w czasach wnuka Czyngis-chana – Kubilaja, obejmowały nawet 10 tys. osób, w tym rzemieślników, służących i nadzorców. Mobilność tych „obozów” nie umniejszała ich prestiżu – wręcz przeciwnie. Ulokowanie namiotów żony chana w centrum obozowiska odzwierciedlało jej wysoką pozycję społeczną, zgodnie z hierarchią przestrzenną typową dla kultury nomadów. Börte, jako główna żona, miała zawsze najdogodniejsze i najbardziej prestiżowe miejsce, blisko rezydencji samego chana. Pełniła także rolę matki politycznej dynastii – wychowała czterech synów, którzy po śmierci ojca zostali głównymi spadkobiercami imperium. Jej córki natomiast zostały zaręczone z synami lokalnych władców, w ramach starannie przemyślanych sojuszy politycznych. Takie małżeństwa były narzędziem dyplomatycznej ekspansji Mongołów, służąc nie uczuciom, ale geopolitycznym celom. Co istotne, Börte wychowywała również adoptowane dzieci, co nie tylko podkreślało jej hojność i status, ale też wzmacniało wewnętrzne więzi lojalności w elitach mongolskich. Jej dom stał się centrum decyzji politycznych, dyplomacji i wychowania elity przywódczej imperium, co czyniło ją jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów – nie tylko w Mongolii, ale w całym średniowiecznym świecie. Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Choć często przedstawiana w cieniu swojego słynnego męża, Börte była nie tylko symboliczną „pierwszą damą” Imperium Mongolskiego, lecz także rzeczywistą doradczynią polityczną i strategiczną. Jej pozycja w elicie stepowej arystokracji zapewniała jej niezwykle bliski dostęp do chana, co w ówczesnej kulturze było rzadkością – nawet wśród głównych żon władców. Czyngis-chan cenił jej zdanie i regularnie konsultował się z nią w kluczowych kwestiach dotyczących polityki wewnętrznej, wojny i sojuszy. Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jej wpływu była sytuacja z Jamuchą, dawnym przyjacielem Temudżyna, który niegdyś pomógł mu odbić porwaną Börte. Jamucha był chanem plemienia Jadaranu i długo wspierał Temudżyna w jego drodze do władzy. Jednak z czasem ich sojusz zaczął się kruszyć – pojawiły się napięcia, różnice interesów i rywalizacja o wpływy. Börte dostrzegła narastające niebezpieczeństwo i doradziła mężowi zakończenie tej przyjaźni. Jej sugestia była odważna, ale trafna. W 1204 roku Temudżyn stanął do ostatecznej konfrontacji z Jamuchą, pokonując go w decydującej bitwie. Choć był to bolesny koniec dawnego braterstwa, okazał się kluczowym momentem na drodze do pełnej konsolidacji władzy przez Czyngis-chana. Börte interweniowała również w sprawach religijnych i symbolicznych, co pokazuje kolejny przypadek z udziałem szamana Teb Tengriego. Był to mistyk o dużym autorytecie, który wcześniej przewidział dojście Temudżyna do władzy, zyskując jego zaufanie i wpływy na dworze. Jednak jego pozycja zaczęła zagrażać równowadze w otoczeniu chana, szczególnie gdy obraził publicznie jednego z braci Temudżyna. Börte, dostrzegając polityczne i społeczne konsekwencje takiego zachowania, naciskała na męża, by ukarał szamana – i tak się stało. Te wydarzenia pokazują, że Börte nie była bierną obserwatorką historii, lecz aktywną uczestniczką procesu podejmowania decyzji. Jej intuicja polityczna, chłodna kalkulacja i zdolność do przewidywania konsekwencjisprawiały, że jej głos był równie ważny jak rady doradców wojskowych. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, Börte zbudowała realną władzę opartą nie na sile, lecz na strategii, mądrości i bliskości z centrum decyzyjnym imperium. Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium Choć archeologiczne ślady działalności kobiet w Imperium Mongolskim są ograniczone, historyczne relacje i kroniki jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie, jakie miały kobiety w funkcjonowaniu imperium. W świecie, gdzie mężczyźni niemal bez przerwy prowadzili wojny, kobiety przejmowały odpowiedzialność za życie codzienne, logistykę, zarządzanie obozami i wsparcie polityczne. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała Börte, żona Czyngis-chana, która łączyła w sobie funkcje ambasadorki, administratorki i doradczyni. Była nie tylko osobą, której chan mógł zaufać, ale też strategicznym filarem władzy, który zapewniał stabilność wewnętrzną podczas ekspansji imperium. Jej zaufanie, lojalność i zdolność do zarządzania były nieocenione w czasach, gdy Imperium Mongołów przeżywało najbardziej dynamiczny rozwój. Jak zauważa prof. Anne Broadbridge, rola kobiet w imperium była nie tylko uzupełnieniem męskiej dominacji, ale często warunkiem koniecznym dla jego przetrwania i rozwoju. Kobiety kierowały obozami, zarządzały majątkami, wpływały na politykę dynastyczną i utrzymywały porządek społeczny – szczególnie podczas długich nieobecności wojowników na frontach. Wbrew stereotypom o biernej roli kobiet w kulturach koczowniczych, Mongołowie uznawali autorytet żon władców, nie tylko w sferze prywatnej, ale i publicznej. Hierarchia kobiet była ściśle określona, a ich miejsce w obozie i zakresie wpływów odzwierciedlało ich znaczenie polityczne. Bez takich kobiet jak Börte, zdaniem Broadbridge, imperium nie miałoby szans na powstanie i utrzymanie spójności. Były one nie tylko wsparciem dla wodzów, ale aktywnymi uczestniczkami budowy najpotężniejszego imperium XIII wieku – nie na polu bitwy, lecz w centrum życia codziennego, polityki i administracji. Źródło: National Geographic
Wiemy co jedli Rzymianie. Nie chcesz wiedzieć skąd to wiemy
Bażant z kluskami. Zupa ze strusia. Pieczony flaming. Analiza przepisów ze starożytnego Rzymu dowodzi, że takie smakołyki mogły być serwowane na eleganckich przyjęciach.
Archeolodzy przekopujący się przez historyczne wysypiska śmieci, kloaki i szamba stwierdzili, że takie frykasy stanowiły jednak rzadkość, a codzienna dieta Rzymian była zbliżona do menu dzisiejszych Włochów. Wskazówki na temat dawnej diety badacze znaleźli w Herkulanum, w ścieku używanym do momentu wybuchu Wezuwiusza w 79 r. Przeszukując resztki wrzucone z domów i sklepów, natrafili na 114 produktów żywnościowych – samych ryb było 45 gatunków. Poza tym znaleziono resztki świń, owiec i kurcząt, a także ziół, owoców, orzechów i ziaren zbóż. W ruinach pobliskich Pompejów Michael MacKinnon z Uniwersytetu z Winnipeg zbadał pozostałości ulubionego mięsa Rzymian – wieprzowiny. Zjadali ją i bogaci, i biedni, lecz sposób przyrządzania różnił się zależnie od zamożności. – Wszyscy jedli kotlety wieprzowe, ale bogaci zapewne przyprawiali mięso droższymi ziołami – mówi MacKinnon.
Rzymska sowa, która dotarła na daleką Północ
Znaleziona na duńskiej wyspie Bornholm długa na 38 mm zapinka w kształcie sowy zdumiała archeologów.
– Kolory były tak żywe, że zdawało nam się, iż te oczy na nas patrzą – mówi Christina Seehusen. Pochodząca z okresu między 150 a 250 r. n.e. rzymska broszka z brązu zachowała większość ze swoich emaliowanych i szklanych elementów. (Czytaj też: Dieta Rzymian odczytana z szamba) Jakim cudem znalazła się tak daleko na północy? Może rzymski urzędnik dał ją komuś w prezencie podczas podróży lub też ktoś miejscowy przywiózł ją po odbyciu służby w rzymskiej armii. Artefakt jest tak fascynujący, że Muzeum Narodowe w Kopenhadze już upomniało się o prawa do niego. Tekst: A. R. Williams
Towarzysze na wieczność . Czemu w Egipcie mumifikowano zwierzęta?
Spowite w płótno i złożone z nabożeństwem na wieczny spoczynek mumie zwierząt kryją wyjaśnienie wielu zagadek życia i śmierci w starożytnym Egipcie.
W 1888 r. pewien egipski rolnik, kopiąc w piasku w pobliżu wioski Istabl Antar, odkrył masowy grób zmumifikowanych… kotów. Nie kilka grobów rozrzuconych po okolicy, ale dziesiątki, setki, ba! – setki tysięcy, warstwa grubsza niż wiele pokładów węgla, gruba na dziesięć do dwudziestu kotów – donosił miesięcznik English Illustrated Magazine. Niektóre z owiniętych w płótna zwierząt wciąż prezentowały się nie najgorzej, a kilka miało nawet pozłacane pyszczki. Dzieci z wioski opchnęły najlepsze okazy turystom za grosze, resztę sprzedano hurtem jako nawóz. Jakiś statek zawiózł ważący 17 ton ładunek ok. 180 tys. kocich mumii do Liverpoolu, by po sproszkowaniu rozsypano je na angielskich polach. To były czasy szczodrze finansowanych ekspedycji, które przekopywały hektary pustyni w poszukiwaniu pysznych królewskich grobowców, złotych ozdób oraz malowanych masek i sarkofagów, żeby przyozdabiać nimi bogate domy i wypełniać sale muzeów w Europie i Ameryce. Tysiące znajdowanych przy okazji zmumifikowanych zwierząt uznawano za śmieci, które przeszkadzały w odkopywaniu tego, co naprawdę cenne. W XX w. archeologia stawała się w coraz mniejszym stopniu poszukiwaniem skarbów, a w większym – nauką. Dziś badacze prowadzący wykopaliska zdają sobie sprawę z tego, że wartość stanowisk wynika w znacznym stopniu z bogactwa szczegółów dotyczących zwyczajnych ludzi – tego, co robili, co myśleli, jak się modlili. Mumie zwierząt są ważną częścią tej układanki. – To przejawy prawdziwego, codziennego życia – mówi egiptolog Salima Ikram. – Domowe zwierzęta, jedzenie, śmierć, wierzenia. To wszystko, co obchodziło Egipcjan. Pani Ikram, specjalizująca się w zooarcheologii, czyli badaniu szczątków antycznych zwierząt, przyczyniła się do powstania nowej gałęzi naukowych dociekań – poświęconej kotom i innym stworzeniom zakonserwowanym z ogromną biegłością. Jako profesor Uniwersytetu Amerykańskiego w Kairze wybrała na obiekt badań kolekcję zwierzęcych mumii spoczywającą w Muzeum Egipskim. Po dokonaniu precyzyjnych pomiarów, prześwietleniu promieniami Roentgena zawartości lnianych bandaży i skatalogowaniu swoich odkryć zorganizowała wystawę, pomost między ludźmi współczesnymi a ich przodkami sprzed wieków. – Patrzysz na te stworzenia i nagle do ciebie dociera: „Ach, faraon Taki-to-a-taki miał ulubionego zwierzaka. Ja też mam. Coś nas łączy”. Dziś zmumifikowany zwierzyniec jest jednym z najpopularniejszych działów w całym wypełnionym skarbami muzeum. Zwiedzający – młodzi i starzy, Egipcjanie i cudzoziemcy – tłoczą się, żeby obejrzeć leżące w szklanych gablotach koty zawinięte w pasma płótna, ryjówki w szkatułach z rzeźbionego wapienia, barany w pozłacanych kartonażach. Jest gazela spowita w postrzępioną matę z papirusu, do tego stopnia spłaszczona, że Ikram nadała jej imię „Przejechana przez samochód”. Jest pięciometrowy krokodyl pochowany z mumiami maleńkich krokodyli w pysku. Są ibisy w zawiniątkach z misternymi aplikacjami. Jastrzębie. Ryby. Nawet maleńkie skarabeusze utrwalone wraz z kulkami nawozu, stanowiącego ich pożywienie. Niektóre zwierzęta zakonserwowano po to, by zmarli mieli towarzystwo w życiu pozagrobowym. Ci ze starożytnych Egipcjan, którzy mogli sobie na to pozwolić, wyposażali swe grobowce z przepychem. Wierzyli bowiem, że zgromadzone rzeczy osobiste oraz specjalnie zamówione dzieła sztuki będą z nimi także po śmierci. Mniej więcej od roku 2950 p.n.e. królowie z pierwszej dynastii byli chowani w nekropolach w Abydos wraz z psami, lwami i osłami. Ponad 2500 lat później, w czasach XXX dynastii, niejaki Hapimen, człowiek z gminu, został pochowany w Abydos ze swoim małym pieskiem zwiniętym u stóp. Inne mumie stanowiły prowiant dla zmarłych. Najlepsze kawałki wołowiny, soczyste kaczki, gęsi i gołębie solono, suszono i zawijano w płótna. Pani Ikram nazywa takie mięsiwo „prowiantowymi mumiami”. Niektóre zwierzęta mumifikowano jako żywy obraz boga. Czcigodne miasto Memfis, przez długi czas stolica starożytnego Egiptu, w szczytowym okresie rozwoju, ok. 300 r. p.n.e., zajmowało 50 km2 i liczyło 250 tys. mieszkańców. Dziś większość ośrodka leży pod wsią Mit Rahina i okolicznymi polami, ale przy jednej z zakurzonych dróżek między kępami trawy można dostrzec ruiny świątyni. Tu balsamowano byka Apisa, jedno z najbardziej czczonych zwierząt starożytnego Egiptu. Apis, symbol siły i męstwa, był po części zwierzęciem, po części bogiem. O wyborze konkretnego byka na obiekt kultu decydował niezwykły zestaw cech – biały trójkąt na czole, białe plamy w kształcie skrzydeł na łopatkach i zadzie, sylwetka skarabeusza na języku i rozdwojony chwost. Za życia byk był trzymany w specjalnym sanktuarium, doglądany przez kapłanów, ozdabiany złotem oraz klejnotami i czczony przez rzesze wiernych. Wierzono, że gdy umiera, jego boska istota przenosi się na innego byka, więc rozpoczynano poszukiwania kolejnego wcielenia boga. Zwłoki padłego osobnika transportowano do świątyni i składano na łożu z rzeźbionego trawertynu. Mumifikacja zajmowała ok. 70 dni – 40 trwało suszenie ogromnej ilości mięsa, a 30 jego zawijanie. W dniu pogrzebu byka mieszkańcy miasta wylegali na ulice. Zawodząc i rwąc włosy z głów, tłoczyli się przy trasie do katakumb zwanych dzisiaj Serapeum, w pustynnej nekropolii w Sakkarze. Idący w kondukcie kapłani, śpiewacy świątynni oraz wysocy urzędnicy wnosili mumię w sieć korytarzy wykutych w wapiennej skale. Tam składali szczątki Apisa w sarkofagu z drewna lub granitu. W późniejszych wiekach złodzieje wielokrotnie bezcześcili świętość tego miejsca. Podważali wieka sarkofagów i rabowali składane z mumiami cenne ozdoby. Ani jeden pogrzebany Apis nie zachował się nietknięty. W rozmaitych ośrodkach kultu czczono różne zwierzęta – byki w Armancie i Heliopolis, ryby w Esnie, barany na Elefantynie, krokodyle w Kom Ombo. Pani Ikram uważa, że idea boskich stworzeń narodziła się u zarania egipskiej cywilizacji, w czasie gdy opady, obfitsze od dzisiejszych, sprawiały, że kraina ta była bardziej zielona i dostatnia. Żyjąc w otoczeniu zwierząt, ludzie zaczęli je łączyć z określonymi bogami, stosownie do sposobu zachowania. I tak krokodyle instynktownie składają jaja ponad poziomem osiąganym przez wody Nilu podczas nieuchronnych dorocznych wylewów, które nawadniały i użyźniały pola. – Dla starożytnych krokodyle były magiczne właśnie ze względu na tę zdolność przepowiadania – wyjaśnia Ikram Wiedza o tym, czy wody będzie dużo, czy mało, miała w rolniczej krainie fundamentalne znaczenie, toteż z czasem krokodyle stały się symbolem Sobka, wodnego boga urodzaju, i w Kom Ombo, gdzie co roku obserwowano początek przyboru Nilu, powstała świątynia ku jego i ich czci. W tym świętym miejscu, przy brzegu rzeki, gdzie dzikie krokodyle wygrzewały się na słońcu, gady trzymane w niewoli prowadziły wygodne życie, a po śmierci były chowane z uroczystym ceremoniałem. Najliczniejsze mumie, grzebane milionami, jak w Istabl Antar, były obiektami wotywnymi, składanymi w ofierze podczas dorocznych uroczystości w świątyniach, w których czczono zwierzęta. Te wielkie zgromadzenia, niczym jarmarki, ożywiały ośrodki religijne wzdłuż Nilu. Pielgrzymi przybywali na nie tysiącami. Wzdłuż trasy procesji śpiewano, grano i tańczono. Przekupnie sprzedawali jedzenie, napoje i pamiątki. Kapłani oferowali przybyszom mumie, zarówno zwyczajne, jak i wymyślniejsze, droższe. Pielgrzymka kończyła się złożeniem wybranej mumii w świątyni. Niektóre miejsca wiązano tylko z jednym bogiem i symbolizującym go zwierzęciem, ale w starych ośrodkach, takich jak Abydos, odkryto całe menażerie wotywnych mumii, przy czym każdy gatunek miał związek z innym bóstwem. Podczas wykopalisk znaleziono tu m.in. mumie ibisów, przedstawiające zapewne Tota, boga mądrości i pisma. Sokoły przywoływały prawdopodobnie Horusa, opiekuna panującego faraona, a psy były powiązane z Anubisem, bogiem z głową szakala, strażnikiem zmarłych. Ofiarowując taką mumię świątyni, pielgrzym mógł zyskać przychylność danego boga. – To stworzenie miało szeptać potem bogu do ucha: „To on, nadchodzi twój wyznawca, bądź miły” – wyjaśnia Ikram. Od XXVI dynastii, ok. 664 roku p.n.e., mumie wotywne zyskały ogromną popularność. Kraj przepędził właśnie cudzoziemskich uzurpatorów i Egipcjanie powrócili do własnych tradycji. Mumifikacyjna branża rozkwitła, dając zatrudnienie legionom rzemieślników. Ktoś musiał hodować zwierzęta, zabijać je i mumifikować. Ktoś musiał sprowadzać żywice, przygotowywać płótna do zawijania, kopać groby. Pomimo wzniosłego celu, jakiemu miał służyć „produkt końcowy”, czyli mumia, czasem w cały proces wkradała się korupcja. – Pielgrzymom wciskano podróbki – mówi Ikram. Zdjęcia rentgenowskie ujawniły oszustwa: tańsze zwierzę sprzedawane zamiast rzadszego, kosztowniejszego, kości lub pióra zastępujące całe zwierzę, piękne płótna spowijające bryłę błota. Im atrakcyjniejsze opakowanie, tym większe prawdopodobieństwo kantu. Aby się przekonać, jak pracowali dawni balsamiści – o czym starożytne teksty milczą lub wspominają ogólnikami – Ikram prowadzi własne eksperymenty. Źródłem zaopatrzenia w potrzebne do mumifikacji specyfiki jest dla niej labirynt uliczek XIV-wiecznego suku w Kairze. W sklepiku oddalonym o przecznicę od ruchliwych straganów z pamiątkami sprzedawca na starej wadze odważa kawałki szarej, krystalicznej substancji. To natron – sól, która wchłania wilgoć i tłuszcz, używana jako środek wysuszający mumifikowane zwłoki. Wciąż wydobywa się go na południowy zachód od delty Nilu. Zwykle jest sprzedawany jako soda do prania. U zielarza za rogiem Ikram znajduje olejki, które przywrócą suchym zwłokom dawną elastyczność, i grudki żywicy olibanowej (po stopieniu sklei bandaże). Nikt nie sprzedaje wina palmowego, którym dawni balsamiści myli jamy brzuszne po usunięciu wnętrzności, więc Ikram zastępuje je lokalnym ginem. Najpierw badaczka mumifikowała króliki. Miały odpowiednią wielkość i można je było dostać u rzeźnika. – Zamiast zrobić z nich potrawkę, dałam im wieczne życie – mówi. Truś (Ikram nadaje wszystkim swoim mumiom imiona) został w całości zasypany natronem. Nie przetrzymał nawet dwóch dni. Nagromadzone we wnętrznościach gazy doprowadziły do eksplozji. Tuptuś miał więcej szczęścia. Usunięto mu płuca, wątrobę, żołądek i jelita. Potem został nafaszerowany natronem i zasypany tą samą substancją. Przetrwał. Następny delikwent, Puszek, przyczynił się do rozwiązania archeologicznej zagadki. Natron umieszczony w jego wnętrzu wchłonął tyle płynu, że zaczął cuchnąć. Ikram usunęła go i zastąpiła świeżym, zapakowanym w płócienne woreczki, które miały po prostu ułatwić usunięcie soli, gdyby znowu przesiąkła płynem. Tak udało się wyjaśnić pochodzenie podobnych zawiniątek znajdowanych w wielu stanowiskach związanych z balsamowaniem. Króliczek Piotruś został potraktowany w inny sposób. Zamiast wypatroszenia przed włożeniem do natronu wlano mu do środka terpentynę z olejem cedrowym. Słynny grecki historyk Herodot opisał tę procedurę w V w. p.n.e., ale uczeni spierali się, czy można mu wierzyć. Eksperyment dowiódł, że Grek miał rację. Wnętrzności królika (z wyjątkiem serca, które Egipcjanie zawsze pozostawiali na miejscu) rozpuściły się w miksturze. Zwierzęta, którymi zajmowała się pani Ikram, tak jak te mumifikowane 3000 lat temu doczekały szczęśliwego życia pozagrobowego. Po zakończeniu prac laboratoryjnych uczona ze studentami dopełniła protokołu i owinęła każdego królika bandażami, na których wydrukowano magiczne zaklęcia. Potem, paląc kadzidła, złożyli mumie na wieczny odpoczynek w gablocie, przy której przystają zwiedzający. Ja też zatrzymałam się przed szybą. Jako ofiarę rysuję dorodne marchewki oraz symbole, które pomnożą je tysiąckrotnie. Salima Ikram zapewnia mnie, że na tamtym świecie marchewki natychmiast stały się prawdziwe i jej króliki radośnie ruszają noskami.
Wodzowie okryci złotem. Archeolodzy byli w szoku
Wykopaliska na przeszło tysiącletnim cmentarzu ujawniły grobowce potężnych wojowników okrytych ozdobami ze złota. Jedno z najbogatszych odkryć w obu Amerykach ostatnich dekad rzuca nowe światło na mało znaną kulturę.
Na trawiastym, spieczonym słońcem polu w środkowej Panamie złote artefakty wyłaniały się z ziemi tak szybko, że archeolożkę Julię Mayo kusiło, by krzyknąć: „Stop, stop!”. Dla takiej chwili pracowała całe lata, ale teraz czuła się przytłoczona. Tę społeczność badała od czasu studiów. Geofizyczne rozpoznanie terenu rozpoczęła w roku 2005 w miejscu znanym jako El Cano. Do roku 2010 Mayo w pięciometrowej głębokości wykopie odkryła szczątki wodza ze złotymi ozdobami – dwoma napierśnikami, czterema bransoletami na ramiona, mniejszą bransoletką z dzwonków, pasem z pustych w środku złotych paciorków wielkości oliwki, setkami rurowych koralików. Już to samo mogłoby być znaleziskiem życia, ale okazało się ledwie początkiem. W 2012 roku ekipa odkopała drugi grobowiec, równie bogaty jak pierwszy. Zmarły, okryty dwoma tarczkami z przodu i dwoma z tyłu, z czterema szerokimi bransoletami i błyszczącym szmaragdem, z pewnością również był wodzem. W pobliżu leżało dziecko przystrojone złotem, prawdopodobnie synek władcy. Pod szczątkami tych dwóch osób znajduje się warstwa wymieszanych szkieletów ludzkich, być może złożonych w ofierze jeńców lub niewolników. Metoda radioaktywnego węgla jako datę pochówku wskazuje mniej więcej rok 900 – epokę, gdy koło 1300 km na północ stąd ku upadkowi zaczęła się chylić cywilizacja Majów. Mayo ledwie zdążyła skatalogować znaleziska, gdy jej zespół odkrył następne. Pobłyskując ze ścian wykopu, złote przedmioty znaczyły obrzeża czterech dalszych grobowców. Badaczka była oszołomiona. – Fascynacja mieszała się ze zmartwieniem. Zaczęły się już bowiem deszcze i trwał wyścig, by zdążyć z wydobyciem skarbów, nim pobliska rzeka zaleje okolicę – wspomina. Wiedziała też, że gdy wieść o odkryciach się rozniesie, będzie miała na karku szabrowników. Taką archeologiczną złotą żyłę odnaleziono w Panamie nie po raz pierwszy. Niecałe 3 km od miejsca, w którym pracuje Mayo, w Sitio Conte, na początku XX w. ujrzał światło dzienne inny skarb. Wezbrana rzeka wcięła się wtedy w pastwisko dla bydła, odsłaniając złote ozdoby. Wabione przez te wieści ekipy z Harvardu i Uniwersytetu Pensylwanii ruszały w rejs parowcem z Nowego Jorku do Panama City, a dalszą drogę do Sitio Conte pokonywały konno, zaprzęgami wołów i w dłubankach. Podczas czterech sezonów prac otworzono ponad 90 grobów. Wiele zawierało szczątki kilku osób ze złotymi ozdobami, a także kunsztowne dzieła rzemieślników – ceramikę, rzeźbione kości wielorybie ze złotymi akcentami, naszyjniki z zębów rekina, klejnoty z polerowanych serpentynitów i agatów. W raporcie z 1937 r. archeolog z Harvardu Samuel Lothrop tubylców z Sitio Conte zidentyfikował jako jedną z rdzennych grup. Konkwistadorzy, maszerując po przesmyku na początku XVI w., pisali szczegółowe kroniki swoich podbojów. W regionie Sitio Conte natknęli się na rywalizujące małe wojownicze społeczności. Hiszpanie po kolei pokonali ich wodzów. Z jednego tylko pochówku wydarli 160 kg złota, w tym biżuterię trzech poległych w bitwie wodzów zmumifikowanych nad dymem z ogniska. Kultura Sitio Conte jest znacznie starsza, niż zrazu wydawało się Lothropowi. Dziś eksperci sądzą, że groby wodzów wojowników datują się na VIII–X w. Znalezione przedmioty pasują do opisów konkwistadorów, bo kultura w niektórych aspektach trwała niezmieniona po wiek XVI. Do kwietnia 1940 r. badacze w Sitio Conte zebrali oszałamiające bogactwo eksponatów dla swoich muzeów i wyjechali. Paru innych kontynuowało sondowanie gruntu pod pastwiskami Panamy, ale nie dokonali wielkich odkryć. Ta część Ameryki Środkowej nie ma żadnego z magnesów, które przyciągały badaczy na terytoria Majów – architektury, dynastycznych historii lub świadectw intelektualnych dokonań, takich jak kalendarz. Czas i klimat zmiotły drewniane domostwa. Po mieszkańcach pozostały głównie potłuczone garnki i kamienne narzędzia. Krótki spacer dzieli tą samą rzekę, która płynie koło cmentarza w Sitio Conte, od linii kamiennych bloków przecinającej pole w El Cano. W roku 1925 monolity zwabiły amerykańskiego łowcę przygód Hyatta Verrilla. Wykopał on parę dołów i znalazł trzy szkielety zwykłych ludzi. W trakcie wykopalisk w latach 70. i 80. ub. wieku odkryto kilka dalszych skromnych mogił, ale żadnego skarbu. Mimo tych mało obiecujących rezultatów Julia Mayo miała dobre przeczucia. Jako naukowiec Smithsonian Tropical Research Institute w Panama City badała raport Lothropa na temat Sitio Conte. Wiedziała, że znalazł on monolity i groby. Przypuszczała więc, iż może istnieć między nimi jakiś związek. Gdyby miała rację, pod ziemią w El Cano czekałoby więcej mogił wodzów z tej samej kultury. W pierwszym badaniu terenu odkryto ślady wypiętrzonego kręgu o średnicy 80 m. Mając nadzieję, że to obrys cmentarza, Mayo zaczęła kopać w środku – i trafiła. Przedmioty wydobywane na powierzchnię potwierdzały, że na hiszpańskich opisach regionu można polegać, a Sitio Conte nie jest bajecznym wyjątkiem wśród archeologicznej pustki. Naturalne zanieczyszczenia złota świadczą o tym, że kruszec był wydobywany i obrabiany na miejscu. To zamyka dyskusje o tym, czy skarby Panamy były przywożone z odleglejszego południa, gdzie miały się rozwinąć kultury bardziej zaawansowane. Lokalna ludność mogła żyć w prostych chatach, ale była dość rozwinięta, by cenić piękną sztukę. Mayo jest przekonana, że jej cmentarz obejmuje jeszcze około 20 grobów wodzów takich jak dwa już wykopane. Gdyby wobec szczupłości środków praca posuwała się dalej w dotychczasowym tempie, ostatni artefakt zostałby wydobyty z gruntu za 196 lat! Co więcej, parę kilometrów w górę rzeki Mayo znalazła ślady innego cmentarza. Jeżeli jest tak bogaty jak El Cano i Sitio Conte, te strony mogą okazać się panamską Doliną Królów. W Egipcie jednak większość grobowców została splądrowana. Tutejsze powinny jeszcze być pełne niespodzianek. A.R. Williams
Surrealistyczne postaci autentycznych rozmiarów namalowane na ścianie z piaskowca w Kanionie Horsehoe w Utah mogą być znacznie młodsze, niż wcześniej szacowano.
Dzięki nowym technikom pozwalającym zmierzyć czas ekspozycji skały na działanie słońca badacze znacznie doprecyzowali okres powstania malowideł. 2 tys. lat temu warstwa skały odpadła od klifu. Artyści wykorzystali odsłoniętą płaszczyznę jak płótno malarskie. Około 900 lat temu odpadła kolejna warstwa, a wraz z nią kilka malowideł. Steven Simms, archeolog z Uniwersytetu Stanowego w Utah, jest zdania, że malunki powstały w ciągu kilkuset lat od oderwania się pierwszego fragmentu, w czasie przemian społecznych związanych z migracją rolników z południa na tereny zamieszkane przez ludy łowiecko-zbierackie. – Rolnicy przybywają tu licznie, przejmują ziemię i polują na miejscową zwierzynę. Ludy łowiecko-zbierackie zepchnięte są na margines – mówi Simms. – Malowidła mogły być czymś w rodzaju starej tradycji, którą miejscowi chcieli zachować dla podtrzymania związków z ich ziemiami. —A.R.Williams
Wizerunki zwierząt, zarówno tych fantastycznych, jak i prawdziwych, widniejące na kamiennej płytce służącej do mieszania kosmetyków zostały wyrzeźbione w Egipcie około 3200 r. p.n.e.
Dzikie psy, żyrafy, antylopy, gnu, koziorożce, oryksy i strusie musiały w tamtych czasach występować w Egipcie, choć dziś już ich tam nie znajdziemy. – To, co wyjątkowe na tych ziemiach, to dokładne raporty na temat rzeczywistości, jakie możemy odnaleźć na artefaktach – mówi badacz Justin Yeakel. Zwierzęta, które z biegiem czasu wypadały z czynionych przez Egipcjan rejestracji, pozwalają naukowcom zrozumieć, jak zmieniała się dzika fauna w ciągu 6 tys. lat.
Na pierwszy rzut oka skamieniałość licząca 120 mln lat pochodząca z północno-wschodnich Chin wygląda na gniazdo małych dinozaurów ze starszym opiekunem, być może rodzeństwem pilnującym młodszych.
– Widzę to tak jak wszyscy inni – mówi paleontolog Brandon Hedrick, który badał to niespotykane znalezisko. Skamieniałość o szerokości około 90 cm znaleźli rolnicy. Nie zebrali jednak żadnych dodatkowych elementów, takich jak obramowanie gniazda, które mogłoby wiele wyjaśnić. Im więcej uwagi Hedrick poświęcał jednak szczegółom, tym mniej wyglądało mu to na gniazdo młodych. Opracował więc dwa alternatywne wyjaśnienia. Dinozaury mogły chować się w norze, która zapadła się i je zgniotła. Psitakozaury, z powodu kształtu dzioba zwane też „papuzimi jaszczurami”, żyły w stadach. – Ten gatunek dobrze sobie radził. Występował na całym obszarze Azji, a wszystkie mięsożerne dinozaury z pewnością uwielbiały je pożerać – mówi badacz. Drugi scenariusz wywiedziony z pozycji, w jakiej znalazły się zwierzęta i struktury otaczających je skał, zakłada, że zwierzęta porwała i zabiła lawina błotna.