Zamek Neuschwanstein: kicz-majstersztyk? Niemiecki zabytek, który trzeba zobaczyć
Rocznie ten bodaj najwspanialszy zabytek Bawarii odwiedza ponad milion osób, zostawiając pieniądze, których suma przekracza koszty wzniesienia całej budowli.
Kto przyjechał na narty w rejon niemieckiego Ostallgäu w Bawarii lub do wschodniej Austrii (okolice Zugspitze), musi sobie zrobić dzień odpoczynku od białego szaleństwa i zobaczyć iście baśniową budowlę, która stała się pierwowzorem pałacu znanego wszystkim z Disneyowskich kreskówek. Zamek Neuschwanstein (co znaczy „Nowy Łabędzi Kamień”) stoi na wzgórzu niedaleko wsi Hohenschwangau. Został wybudowany w drugiej połowie XIX w. przez króla Ludwika II Bawarskiego, którego podwładni zwali Szalonym. Wnętrze nigdy nie zostało ukończone, ale już wystrój 30 udostępnionych turystom komnat przyprawia o rozkoszny „estetyczny” zawrót głowy. To istna orgia przepychu w najrozmaitszych stylach, feeria detali, kolorów i złoceń, które świadczą o tym, że król nie szczędził pieniędzy na urzeczywistnienie swych wizji. Pamiętam, na przykład: bogato rzeźbioną sypialnię monarchy, nad którą przez ponad cztery lata pracowało czternastu rzeźbiarzy, bizantyjską salę tronową pełną złota, kości słoniowej oraz marmurów, Salę Śpiewaków, gdzie miały być wystawiane opery Wagnera (Ludwik II był jego gorącym wielbicielem). Nawet jeśli znawcy określają wystrój wnętrz mianem kiczu, to chylę czoła przed jego twórcami, bo z pewnością jest to kicz-majstersztyk. Niestety, rozrzutność króla i jego romantyzm nie znalazły zrozumienia ówczesnego rządu bawarskiego. Monarchę uznano za psychicznie chorego i w 1886 r. zmuszono do podpisania aktu abdykacji. Ale gdyby nie zwariowane królewskie wizje, nie byłoby dziś tego niezwykłego zamku. Więcej: www.neuschwanstein.de
Nowy Jork w 72 godziny. Naprawdę duży gryz Wielkiego Jabłka
Trzy dni to stanowczo za mało na powolne smakowanie Nowego Jorku. Trzeba więc wziąć jak największy kęs, a resztę najbardziej imponującej amerykańskiej metropolii pozostawić na kolejne wizyty. Stawiam na najwspanialszą z jego pięciu dzielnic – Manhattan.
Nareszcie! Po godzinie przedzierania się z lotniska zakorkowaną pięciopasmową autostradą taksówka zatrzymuje się niedaleko 1 TIMES SQUARE. Po obu stronach wąskiej uliczki wznoszą się wieżowce, przez co ledwie widać niebo. Zadzieram głowę i próbuję policzyć kondygnacje mojego hotelu. Przy dziesiątym piętrze daję sobie spokój. Padam ze zmęczenia, ale wiem, że teraz nie zasnę. Przecież Times Square jest tuż za rogiem! Broadway krzyżuje się z ulicami 42., 43. i 44. Kto po raz pierwszy zobaczy go o zmierzchu, ten zrozumie, dlaczego jest najsłynniejszym placem Nowego Jorku. Ginę w potoku ludzi. Słyszę wszystkie języki świata, widzę każdy odcień skóry. Z tłumu nowojorczyków łatwo wyławiam wzrokiem turystów. Zagubieni stoją z mapami w rękach. Plac iskrzy meganeonami reklam. Na zaokrąglonym budynku NASDAQ migają notowania spółek. To chyba sen! Dzień 1 NOWOJORSKA KLASYKA 9.00 DZIEŃ DOBRY, AMERYKO Przy jednej z szyb Times Square Studios kłębi się całkiem spory tłum. Wewnątrz na żywo jest nagrywany program ABC „Good Morning America”. Konkurencyjny „The Today Show”, emitowany przez NBC, można obejrzeć z chodnika w jednym z 19 budynków 2 ROCKEFELLER CENTER, tam też, w zachodniej części tego ogromnego kompleksu, jest transmitowany Fox News. Idę z mężem w przeciwną stronę niż kompleks budynków Rockefellera. Za pierwszy cel obraliśmy sobie najsłynniejszy nowojorski drapacz chmur – 3 EMPIRE STATE BUILDING. Został ukończony w 1931 r., na początku wielkiego kryzysu. Kiedy kryzys rozszalał się na dobre, połowa jego powierzchni nie znalazła najemców, więc budynek zaczęto złośliwie nazywać „Empty State Building”. Po katastrofie wież World Trade Center znów znalazł się na pierwszym miejscu na liście najwyższych budynków Nowego Jorku (381 m). Z tarasu widokowego na jego ostatnim, 102. piętrze podziwiam ciągnącą się aż po horyzont dżunglę wieżowców. Jest pocięta jak pod linijkę ulicami (streets) biegnącymi ze wschodu na zachód, krzyżującymi się pod kątem prostym z alejami (avenues). Tylko Broadway przecina Manhattan na skos, wyłamując się z gigantycznej kratownicy. Na północy Dolnego Manhattanu widać iglicę ulubionego wieżowca nowojorczyków 4 CHRYSLER BUILDING. Ornamenty z nierdzewnej stali nawiązują do elementów samochodu. Nic dziwnego, skoro autorem projektu był Walter Chrysler, ówczesny właściciel słynnego koncernu motoryzacyjnego. 11.00 SCHODZIMY POD ZIEMIĘ Życie na Manhattanie toczy się na trzech poziomach, o czym się przekonujemy, wsiadając do metra. Kursuje ono non stop. Pod ziemią jest równie tłoczno co na powierzchni. Z wagoników wylewają się tłumy, z kąta dochodzi gitarowy blues jakiegoś niedocenionego artysty, który wystawił puszkę na datki. Walają się puste kubki po kawie. Plan linii metra wygląda jak kolorowy labirynt bez wyjścia. Jedziemy na południowy kraniec Manhattanu, do Battery Park. Nie możemy się spoźnić na statek płynący na wysepki Liberty i Ellis – bilety kupiliśmy przez Internet dwa miesiące wcześniej! 12.00 WYSPY ŁEZ I NADZIEI Na statku natychmiast wyjmujemy aparaty fotograficzne. Wszyscy dookoła robią zresztą to samo. Bo widok jest rewelacyjny! Panorama Manhattanu z poziomu rzeki Hudson nie ustępuje tej oglądanej z Empire State Building. Za burtą przesuwa się betonowy gąszcz drapaczy chmur. Mam wrażenie, że budynki wyrastają z wody. Aż trudno uwierzyć, że między nimi biegną ulice, przejeżdżają tysiące samochodów. Po 20 minutach dopływamy do 5 LIBERTY ISLAND. To tam stoi wysoka na 46 m, okryta zieloną patyną Statua Wolności. W cokole znajduje się muzeum, w którym przedstawiono kolejne etapy jej budowy. Niestety, korona jest akurat remontowana, więc nie możemy wejść po schodach, liczących 354 stopnie, na punkt widokowy. Od 1886 r., kiedy to statua została ukończona, witała przypływających do Nowego Jorku imigrantów. Zanim jednak postawili swoje stopy na amerykańskiej ziemi obiecanej, musieli przejść szczegółową kontrolę w ośrodku imigracyjnym na sąsiedniej 6 ELLIS ISLAND. Wizyta w znajdującym się na niej Muzeum Imigracji to podroż sentymentalna nie tylko dla Amerykanów. Poszukiwanie własnych przodków stało się ostatnio bardzo modne, także w Polsce. Tutaj ułatwiają to tablice z wyrytymi tysiącami nazwisk, wśród których odnajduję wiele polskich. Po naszych rodakach zachowało się też wiele pamiątek: paszporty, listy, zdjęcia. Siedzę w wielkiej sali na krześle, na którym setki imigrantów oczekiwało w napięciu na decyzję urzędnika. Często sprzedawali cały swój majątek by kupić bilet. Tu rozstrzygały się ich dalsze losy. Wpuszczani byli tylko zdrowi, mający 20 dolarów oraz rodzinę w Stanach Zjednoczonych. Cierpiący na choroby zakaźne przechodzili kwarantannę albo wracali do domu. Odesłano tylko około 1–2 proc. z 12 mln przybyszów, ale to wystarczyło, by Ellis Island nazywać Wyspą Łez i Nadziei. 17.30 ZDJĘCIA BEZ UŚMIECHU Statek wraca do portu na Dolnym Manhattanie. Z Battery Park idziemy na północ i zagłębiamy się w ulice najstarszej części miasta. Jesteśmy w centrum światowej finansjery. Na 7 WALL STREET w monumentalnych gmachach z białego kamienia mieszczą się giełda, siedziby banków i funduszy inwestycyjnych. Spokojniej tu niż na Broadwayu. Przechodnie ubrani są w świetnie skrojone czarne garnitury i płaszcze z kaszmirowej wełny. Na moje oko – za co najmniej 500 dolarów. Przed nami pojawia się ogrodzenie. Zaglądam przez szpary – plac budowy jak każdy inny. To 8 GROUND ZERO – miejsce po bliźniaczych wieżowcach World Trade Center. Stanie tu kompleks budynków z najwyższym Freedom Tower. Przy ogrodzeniu działa małe centrum informacyjne; są tablice z opisami, zdjęciami, nazwiskami ofiar 9/11. Kręci się mnóstwo turystów, strzelają flesze aparatów fotograficznych. Coś jest tu jednak nie tak. Dopiero po chwili zdaję sobie sprawę, że nikt się do tych zdjęć nie uśmiecha. Dalej na północ dzielnica finansowa przechodzi w rozrastające się 9 CHINATOWN, które wchłonęło już niemal całą dzielnicę włoskich emigrantów Little Italy. Na szyldach królują chińskie znaki, wśród lokali – chińskie restauracje i bary. Nie ma drapaczy chmur, ale zabudowa jak wszędzie na Manhattanie jest bardzo gęsta. Stąd już blisko do 10 MOSTU BROOKLYŃSKIEGO. Idziemy specjalnie wydzieloną kładką dla pieszych. Manhattan wygląda stąd olśniewająco. Dosłownie, bo promienie słońca odbijają się w tysiącach szyb drapaczy chmur. 19.30 OSTRYGI NA DWORCU Obok gmachu Chryslera stoi Grand Central Terminal. Budynek dworca kolejowego kryje restaurację wymienianą w każdym przewodniku o Nowym Jorku. 11 GRAND CENTRAL OYSTER BAR ma przypominać, że kiedyś miasto słynęło ze wspaniałych ostryg. Tu zjemy zasłużoną kolację. Otwieramy kartę. W menu mięczaki na 30 sposobów – głownie surowe, ale także: smażone, duszone, gotowane, w zupie i w gulaszu. Jeśli ktoś się waha, może wybrać: homara, kremową zupę New England Clam Chowder z małżami (specjalność Nowej Anglii), krewetki (w każdej postaci), filety rybne, wreszcie krwiste steki i niemorskie desery. Moj mąż decyduje się na specjalność lokalu – ostrygi, ja zamawiam zupę Clam Chowder i smażone krewetki z czosnkiem. Kiedy przychodzi do zapłacenia rachunku, stajemy się świadkami dosyć szokującej dla Europejczyka praktyki. Kelner stoi przy nas z kalkulatorem i wylicza co do centa wysokość napiwku. A już chcieliśmy być spontanicznie hojni! Ostrygowa restauracja zamyka się już o 21.30. Wcześnie, jak na Nowy Jork, ale dla nas, zmęczonych zwiedzaniem i zmianą czasu – pora jest w sam raz. Dzień 2 KULTURALNIE I ARTYSTYCZNIE 9.00 TUTAJ SZTUKA CIĘ NIE OSZUKA Udajemy się do bodaj najbardziej kulturalnego miejsca na świecie. 12 MUSEUM MILE – to odcinek 5. Alei między ulicami 82. a 104. Znajduje się tam aż 10 muzeów. Które wybrać, skoro wszystkich i tak nie zwiedzimy? Zaczynamy od 13 METROPOLITAN MUSEUM OF ART, największej takiej placówki na zachodniej półkuli. Jego neoklasyczna fasada z kolumnami przywodzi mi na myśl antyczną świątynię. W istocie jest to jedna z największych świątyń sztuki, w której na dwóch piętrach zgromadzono 2 mln eksponatów z całego świata. Porażona tą liczbą bezradnie patrzę na plan muzeum. Co obejrzeć, skoro jest tu wszystko – malarstwo, rzeźba, sztuka użytkowa. Przebiegamy przez sekcję antyczną, w biegu podziwiamy wyrafinowaną sztukę Orientu, przechodzimy przez stylowo umeblowane wnętrza, aby się zatrzymać na dłużej przy czymś, co lepiej znamy. W sekcji malarstwa europejskiego zgromadzono dzieła najznakomitszych malarzy ze Starego Świata: Caravaggia, Jana van Eycka, Renoira, Rembrandta, Vermeera, Rubensa, Delacroix, Cezanne’a, Moneta, Gauguin’a. Staję przed obrazem „Pole zboża z cyprysami” van Gogha. Po plecach przebiega mi miły dreszczyk. Oto oglądam oryginał słynny na cały świat i wart miliony. Po drugiej stronie 5. Alei wchodzimy do gmachu 14 MUZEUM GUGGENHEIMA Zaprojektował go Frank Lloyd Wright – najważniejszy architekt w dziejach Ameryki. Dążył do uzyskania „jednej rozległej podłogi o dobrze wyważonych proporcjach, rozciągającej się od parteru po wierzchołek […] wspaniale oświetlanej od góry”. Tak powstała gigantyczna spiralna rampa prowadząca na wysokość ponad 30 m. W muzeum jest prezentowana współczesna sztuka europejska i amerykańska – głownie wystawy czasowe, ale w stałej kolekcji są dzieła Chagalla, Kandinsky’ego, Modiglianiego i Picassa. To jedno z miejsc Nowego Jorku, ktore robi na mnie największe wrażenie. 15.00 POLLOCK DLA POLKI Z oazy spokoju, jakim jest Central Park, wracamy na Środkowy Manhattan. Tam szybko pijemy kawę w Starbucks Coμee i idziemy się zmierzyć ze zbiorami 15 MoMA. Placówka jest uważana za najbardziej wpływowe muzeum sztuki współczesnej na świecie. Ma w swoich zbiorach dzieła van Gogha, Moneta, Matisse’a, Cezanne’a, Rousseau, Dalego, Andy'ego Warhola i Jacksona Pollocka. Ale znajduje się tam nie tylko sztuka rozumiana tradycyjnie jako obrazy, rzeźby i rysunki. Są także fotografie, filmy, projekty architektoniczne, grafiki, tkaniny, formy przemysłowe, współczesny design. Przyznaję, że niektórych prac zupełnie nie rozumiem, ale wiele robi na mnie wrażenie. Z zainteresowaniem oglądam dział z fotografią. Przystaję dłużej przy ogromnym obrazie Pollocka. Nie jestem znawcą – na pierwszy rzut oka to bazgranina. Ale kiedy patrzę dłużej, dostrzegam w niej harmonię. Kreski przeplatają się, tworząc gąszcz, jakby walczyły o przestrzeń lub starały się prześcignąć. 18.30 NAJPIERW ABBA, POTEM JAZZ Knajpka niedaleko Times Square. Kelner stawia przede mną zamówione danie: na oko trzy czwarte kilograma pokrojonej wędliny. To już nawet nie jest porcja XXL, lecz mega-jumbo-bomba cholesterolowa. Głodni z pewnością stąd nie wyjdziemy. Jako dodatek do mięsa dostajemy – tu, w sercu Manhattanu – najprawdziwsze kiszone ogórki! No i jak tu się nie zakochać się w tym mieście? Mój mąż chciałby zasmakować atmosfery „sport barów”, gdzie można obejrzeć na wielkich telewizorach HD mecze na przykład koszykówki, słuchając siarczystego dopingu kibiców. Nie zgadzam się. Skoro jesteśmy na Broadwayu, musimy zobaczyć broadwayowski supershow. W 16 WINTER GARDEN THEATRE przedstawienie „Mamma Mia”, oparte na przebojach Abby, grają bez przerwy od 2001 r. Ciekawe, czy jest tak zabawne jak fi m? Nie zawodzę się. Dobór aktorów pierwszorzędny, szczegóły dopracowane. Artyści dostają owacje na stojąco; sama, zachwycona, biję brawo, aż puchną mi ręce. Na Broadwayu mieszamy się z kolorowym tłumem ludzi wychodzących z innych teatrów (w okolicy jest ich około 40). W jednym z barów zamawiamy drinka „Cosmopolitan” (podawany w kieliszkach koktajlowych nazywanych tutaj martini glass). I słuchamy jazzu sączącego się z głośników. 3 dzień SZAŁ ZAKUPÓW 10.00 ZAPACH LUKSUSU Piąta Aleja, czyli miks elegancji, szyku i snobizmu. Chcę przez parę godzin poczuć się jak jedna z tych kobiet w odlotowo wysokich szpilkach, w kardiganie z najmiększego kaszmiru, która zostawia za sobą smugę bardzo drogich perfum o zapachu... pieniędzy. Dom towarowy 17 BERGDORF GOODMAN (754 Fifth Avenue) jest właśnie jednym z tych miejsc. Na tyle duży (7 pięter), że nie speszy nas od razu ekspedientka, która na podstawie naszego wyglądu oszacuje wysokość kredytu na naszej karcie. Wkraczamy tam odważnie, by nacieszyć oczy widokiem najnowszych kolekcji sławnych projektantów. Na metkach widnieją trzy- i czterocyfrowe ceny. Podobnie jest w 18 SAKS FIFTH AVENUE, gdzie czuję na twarzy oddech najbardziej wyrafinowanego luksusu. 12.00 ZAKUPY KONTRA ROZSĄDEK Wracamy w okolice centralnego Manhattanu. I udaję się prosto do 19 MACY'S – największego domu towarowego w Nowym Jorku, znajdującego się na Broadwayu, między ulicami 34. a 35. Ma 11 pięter i gwarantuje rozkoszne zagubienie się między wieszakami i pólkami. Są tu stoiska także mniej znanych w Europie marek: BCBGMAXAZRIA, Charter Club, Karen Scott, INC International. Oj, można zapomnieć o czasie! Ekspedientka poznaje mój słowiański akcent i radzi, bym w punkcie klienta poprosiła o 10-procentową kartę rabatową dla obcokrajowców. Mąż musi użyć perswazji, żeby mnie stąd wyciągnąć… Ale to nie koniec zakupów. Idziemy na Broadway do sklepów z elektroniką. Wydaje się, że Hindusi opanowali ten biznes. Jest wszystko, ceny atrakcyjne, ale i tak trzeba się targować. Przy kasie czeka nas przykra niespodzianka – do ceny jest doliczany podatek (8,7 proc.), o którym sprzedawca zapomniał wspomnieć. Na osłodę daje nam gratis dwie koszulki z napisem „New York City”. 19.00 POŻEGNANIE PO WŁOSKU Dzień kończymy w bardzo modnej (hip and trendy) dzielnicy 20 MEATPACKING DISTRICT (West Village pomiędzy 14th St, Hudson Street i Gansevoort St). Kiedyś były tu magazyny mięsa i rzeźnie, od lat 90. XX w. miejsce to upodobała sobie śmietanka Nowego Jorku. Działają tu najmodniejsze restauracje i kluby, otwierają swoje butiki najdrożsi projektanci odzieży, butów, torebek, ściągają artyści, pisarze, fotografowie, architekci. Tutaj mieszka też Carrie – główna bohaterka serialu Seks w wielkim mieście, która spotyka się ze swoimi przyjaciółkami w Magnolia Bakery, w okolicznych restauracjach lub klubach nocnych. My jemy naszą pożegnalną kolację z Nowym Jorkiem w świetnej włoskiej restauracyjce Vento. A swoją drogą to duży błąd, że najnowszy Seks w wielkim mieście nie dzieje się w Nowym Jorku. Jeśli fi lm będzie klapą, ja będę wiedziała dlaczego. Wielkie Jabłko ma smak nie do podrobienia!
Czas zachował tu miejskie pejzaże znane z obrazów flamandzkich mistrzów. Wąskie, brukowane uliczki pełne są tajemnic, a sklepy – czekoladek!
Brugię – małe i słodkie miasteczko – można porównać do eleganckiej bombonierki. Nie tylko dlatego, że na każdej ulicy jest przynajmniej kilka sklepików z czekoladkami, zupełnie jakby stanowiły one główne pożywienie mieszkańców. Brugia jest dopieszczona, poukładana i czysta, a średniowieczne fasady domów sprawiają wrażenie, jakby zrobiono je z piernika. Kto choć raz tu był, na pewno już się nie zdziwi, dlaczego jest to najczęściej odwiedzane miejsce w Belgii. Sprawdź hotele i wycieczki do Belgii Samochód zostawiamy na parkingu Centrum‘t Zand przy starówce. Stamtąd wychodzimy na ulicę pełną kawiarnianych stolików, przy których ludzie popijają złociste belgijskie piwo. Za chwilę skręcimy w uliczkę Noordzandstraat, która doprowadzi nas na De Grote Markt (główny rynek), otoczony średniowiecznymi kamieniczkami. Nad rynkiem góruje wysoka na 83 m dzwonnica z około 1240 r., na której szczyt prowadzą schody o 366 stopniach! Podczas wspinaczki na taras widokowy można się przyjrzeć skomplikowanej maszynerii carillonu składającego się z 47 dzwonów. Jak na Flamandzką Wenecję przystało, miasto poprzecinane jest systemem kanałów. Niegdyś pływały po nich barki z towarami, dziś transportuje się nimi głównie turystów (półgodzinna przejażdżka kosztuje 6,70 euro). Wystarczy, że za dzwonnicą skręcimy w prawo, w Wollestraat, i za moment jesteśmy nad pierwszym z kanałów. Zatrzymajmy się tu, by spojrzeć na falujące odbicie kamienic z czerwonej cegły. Brugia została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO w 2000 r. Doprawdy, trudno znaleźć drugie miejsce, w którym zachowałoby się tak wiele średniowiecznych zabytków. Oto jesteśmy na bulwarze Dijver, a przed nami wznosi się muzeum Groeninge. Uwielbiam wczesne malarstwo niderlandzkie, więc ruszamy na spacer wśród dzieł wielkich „prymitywistów” flamandzkich: Jana van Eycka, Hansa Memlinga, Hugona van der Goesa, Petrusa Christusa, Jana Provoosta czy Rogiera van der Weydena. Do odczytania ukrytej w obrazach symboliki niezbędna jest wprawdzie biegła znajomość Biblii i żywotów świętych, ale nawet laik potrafi docenić kunszt mistrzów, którzy tak wiernie oddawali portretowane postaci, z wielką precyzją odwzorowując najdrobniejsze detale. Ta wizyta zaostrzyła nasz apetyt na Brugię. Zmierzamy do muzeum Gruuthuse otwartego w rezydencji rodziny mającej ongiś monopol na zioła Gruut stosowane przy warzeniu piwa. Ród Van Brugghe-van der Aa może się pochwalić paroma gobelinami, dziełami sztuki dekoracyjnej, ale mnie najbardziej intryguje pokój-kaplica z oknami wychodzącymi na ołtarz sąsiadującego z budynkiem kościoła Najświętszej Marii Panny. Jak zamożni i wpływowi musieli być mieszkańcy Gruuthuse, że pozwolono im na wybicie dziury w ścianie kościoła! Dzięki temu bez wychodzenia z domu mogli uczestniczyć w mszach świętych. Warto wstąpić do tej świątyni chociażby dla Piety dłuta Michała Anioła. Obowiązkowo wchodzimy do muzeum Hansa Memlinga założonego w jednym z najstarszych szpitali w Europie – już w XII w. pielgrzymi, chorzy i ubodzy mogli w nim szukać schronienia. W przyszpitalnej kaplicy wystawiony jest słynny trypyk Mistyczne zaślubiny Katarzyny (1475–1479) autorstwa patrona muzeum, mający dawać cierpiącym otuchę i nadzieję. Moją uwagę jednak bardziej przykuwa namalowany przez Memlinga wyjątkowo realistyczny portret Sybilli Sambethy. Chodząc po salach między dziełami sztuki sakralnej, obrazami przedstawiającymi dawne sale szpitalne i gablotami z narzędziami chirurgicznymi, próbuję wyobrazić sobie, jak niesiono tu pomoc potrzebującym. Aby odetchnąć od muzeów i dzieł flamandzkich mistrzów, ruszamy po urokliwych, wybrukowanych kostką uliczkach. O każdej porze roku pełno na nich turystów w różnym wieku, ale zawsze w butach, którym bliżej do adidasów niż eleganckich szpilek. Mijamy witryny sklepów pełnych koronkowych serwet, serwetek, obrusów, bluzek, gobelinów i innych misternie wykonanych cacuszek. W ciepłe dni można tu podpatrzyć, jak koronczarka z poduszką na kolanach pełną szpilek i motków z nićmi uważnie przeplata szpulki i powoli dzierga koronkę. Ta misterna praca zupełnie nie przystaje do dzisiejszego rozpędzonego życia! Oczywiście wszędzie są też sklepy z czekoladą. Trudno mi się oprzeć pralinkom, które na wystawach przypominają malutkie dzieła artysty. Walka z pokusą z góry skazana jest na niepowodzenie. Kupuję kilka z nich. Na spróbowanie... Niepostrzeżenie docieramy na obrzeża miasta, do beginażu. Niegdyś mieszkały tu samotne kobiety, które choć nie składały ślubów zakonnych, żyły jak mniszki, pod opieką Kościoła. Dziś ich miejsce zajęły benedyktynki. Dzięki nim beginaż nadal emanuje spokojem i mistyką. Najlepiej przyjechać tu wczesną wiosną, kiedy kwitną żonkile. Widok soczystej zielonej trawy kontrastującej z żółtymi kwiatami i bielą ścian budynków na długo pozostanie w pamięci. Zgłodnieliśmy. Wracamy na rynek, by w jednej z niezliczonych restauracji skosztować belgijskiego przysmaku – muli z frytkami, które okrasza się majonezem. Żaden ze znanych mi Belgów nie rozumiał mojego zdziwienia na widok tej kombinacji. Frytki do muli – toż to zupełnie naturalne! Belgowie chwalą się, że paseczki smażonych ziemniaków są ich wkładem w międzynarodowe menu i kochają je chyba na równi z czekoladkami i piwem. Podczas lunchu nerwowo spoglądam na zegarek. Na popołudnie zostawiłam sobie dwie największe atrakcje. Codziennie między 14.00 a 16.00 w Bazylice Świętej Krwi jest wystawiana do adoracji relikwia z krwią Pana Jezusa. Legenda mówi, że przywiózł ją po drugiej wyprawie krzyżowej Thierry Alzacki, a krople krwi, które ponoć zawiera, zostały otarte przez Józefa z Arymatei po zdjęciu Jezusa z krzyża. Przy przechowywanej w szklanej tubie cennej substancji wierni mogą się modlić, a nawet położyć na niej dłonie. Raz do roku, w święto Wniebowstąpienia, jedno z najbarwniejszych dni w życiu miasta, relikwia jest wynoszona na ulice Brugii w wielkiej, uroczystej procesji. Rozglądam się dokoła. Bazylika to perełka zdobnictwa gotyckiego i jednocześnie najlepiej zachowany kościół romański w Belgii. Składa się ona bowiem z dwóch kaplic: dolnej, pod wezwaniem św. Bazylego, wzniesionej w IX w., o surowym, tchnącym ascezą wnętrzu, oraz górnej, pod wezwaniem Świętej Krwi. Druga, bogato zdobiona kaplica z jaskrawymi malowidłami ściennymi i kolorowymi witrażami swój wystrój zawdzięcza XIX-wiecznej renowacji. Bazylika przylega do eleganckiej fasady ratusza miejskiego (Stadhuis). Za 2 euro kupujemy bilet do głównej Sali Rady Miejskiej. Po przekroczeniu progu najczęstszą reakcją jest... cisza. To głębokie wrażenie wywołane bogactwem zdobień i bajecznie kolorowych fresków przedstawiających najważniejsze wydarzenia z historii miasta. Dzieło Rządzący i rządzeni namalowano dopiero w XIX w., lecz to nieistotne. Najważniejsze, że przenosi nas ono w czasy świetności Brugii i pozwala zrozumieć, dlaczego po całej Europie krążyły legendy o nadzwyczajnym bogactwie tutejszych mieszczan. Przy odrobinie wyobraźni zobaczymy także pysznie ubranych patrycjuszy zasiadających do obrad oraz rycerzy – kawalerów prestiżowego orderu Złotego Runa, założonego w Brugii przez księcia Filipa Dobrego. Usłyszymy także nawoływania marynarzy z przybijających do portu statków wypełnionych towarami z całego świata. Okazuje się, że miasto zbiło fortunę nie tylko na handlu morskim – wyrabiane tu gobeliny zamawiano we wszystkich szanujących się dworach książęcych. Jednak w XVI w. najważniejszy kanał żeglowny Brugii zaczął się zamulać i ośrodek stracił znaczenie gospodarcze. Został zepchnięty na boczny tor historii i zapomniany. Na nowo odkryli go... turyści angielscy, którzy pod koniec XIX w. przejeżdżali tędy w drodze do Waterloo. Teraz miasto z tabunami przemierzających je codziennie gości znów jest pełne życia, ale też refleksji, nostalgii i spokoju. Dawny splendor przebłyskuje gdzieś między murami, wciąż fascynuje, przyciąga i… sprawia, że stare legendy, choć nieco przykurzone, nadal są żywe. O ile Brugia wydaje się słodka i trochę zaspana, o tyle jej odwieczna rywalka, Gandawa, sprawia wrażenie bardziej dostojnej i nowoczesnej. Również tu pomyślano o turystach. Bez trudu znajduję wjazd na podziemny parking pod Vrijdagmarkt (rynkiem głównym) i po chwili jesteśmy na placu otoczonym rzędami gotyckich kamienic z charakterystycznymi schodkowymi frontonami dachów. To 250-tysięczne miasto tętni życiem. Nawet na starówce trzeba uważać na samochody, rowery i zgrzytające tramwaje pędzące między murami średniowiecznych budowli. Na ulicach dominują nie turyści, lecz wiecznie śpieszący się mieszkańcy, którzy bynajmniej nie znaleźli się tu po to, aby kontemplować architekturę. A jest co oglądać! Pod tym względem Gandawa wcale nie ustępuje Brugii. Godzinami można przypatrywać się domom wzniesionym wzdłuż kanału przy Graslei. Przepiękne budynki gotyckie czy klasycystyczne świadczą o tym, że czasy świetności miasta nie przeminęły wraz ze średniowieczem. Tak samo jak w Brugii na odkrycie czekają urokliwe zaułki, kafejki z doskonałym piwem, sklepy, których lady uginają się od koronek, gobelinów oraz belgijskich czekoladek. Zawsze kiedy jestem w Gandawie, idę też do sklepiku przy Groentenmarkt 3 po… musztardę. Robioną domowym sposobem z gorczycy i octu nabiera się do słoiczka prosto z beczki. Sklepik jakimś cudem przetrwał presję supermarketów i zalew paczkowanej żywności. A musztarda? Jest ostra, prawdziwa i na pewno bez konserwantów! Gandawa nie ma wprawdzie tylu muzeów co Brugia, ale są one bardziej różnorodne. Na początek wybieramy się na romański zamek Gravensteen o grubych kamiennych murach. Z zewnątrz wygląda romantycznie i bajkowo. W środku okazuje się, że romantyzmu w nim mało, za to całkiem sporo grozy. Począwszy od zbrojowni, w której pełno ciężkich mieczy i oszczepów, a na sali z narzędziami tortur i gilotyną skończywszy. W Muzeum Sztuk Pięknych w Citadelpark zgromadzono obrazy największych mistrzów, od Hieronima Boscha (XIV w.) przez belgijskich impresjonistów, po współczesnych artystów, takich jak René Magritte czy Panamarenko. Miasto buntowników – taką sławą cieszy się Gandawa. Jej mieszkańcy zawsze zaciekle bronili swych praw i przywilejów, a ich dewizą jest: „Na diabła, ani kroku wstecz!” (Voor den duivel geen stap achteruit). Na rynku Vrijdagmarkt stoi pomnik najsłynniejszego z buntowników, Jacoba van Artevelde, patrycjusza, który w XIV w. walczył o większą niezależność od Francji (Flandria była jej lennem). Na fasadzie jednego z domów otaczających pomnik rzuca się w oczy wielki napis Socialistische Werkersvereeningingen. Zarówno sam tekst, jak i monumentalny budynek, na którym go umieszczono, nie pasują do kunsztownych brabanckich kamieniczek z XVIII w. Gandawa po okresie prosperity w XVI w. popadła w stagnację. Swoje znaczenie odzyskała dopiero w wieku XIX, stając się dużym ośrodkiem przemysłowym i intelektualnym. To tu zrodził się ruch robotniczy i powstały trzy najważniejsze w Belgii nurty polityczne: socjalistów, liberałów i chrześcijańskich demokratów. Budynek na Vrijdagmarkt to pamiątka tamtych czasów i jednocześnie siedziba belgijskiego związku zawodowego. Przechodzimy na most Sint-Michiels. Czekam, aż przejadą autobusy i tramwaje, by w pełnej krasie zapozowały mi do fotografi i trzy wieże: dzwonnica oraz wieżyczki kościoła św. Mikołaja (Sint-Niklaaskerk) i katedry św. Bawona (Sint Baafskathedraal). W tej ostatniej świątyni znajduje się Ołtarz Baranka Mistycznego, arcydzieło braci Huberta i Jana van Eycków z XV w. Zawartą w nim bogatą symbolikę dziś, niestety, można zrozumieć dopiero po wysłuchaniu objaśnień z audioprzewodnika. Imponujący barokowy wystrój wnętrza tego pięknego gotyckiego kościoła to typowe zestawienie stylów dla większości świątyń w Niderlandach, szczególnie widoczne w Gandawie. Dewastacja gotyckiego wystroju jest pamiątką po toczących się tu w XVI w. krwawych walkach między katolikami a protestantami. Poddawani represjom hiszpańskiej inkwizycji (wówczas Niderlandy podlegały królowi Hiszpanii) protestanccy ikonoklaści niszczyli wnętrza kościołów katolickich. Zmęczona zwiedzaniem siadam w jednej z kafejek. Przez szybę obserwuję starszą kobietę, która przed sklepem z pamiątkami, z poduszką pełną motków na kolanach, dzierga koronkę. Przy sąsiednim stoliku młoda dziewczyna z zapałem pisze na laptopie. – Co je dzieli? – zastanawiam się. – Czy te parę metrów, czy parę setek lat? Być może Flamandowie uważają Gandawę za najlepsze miejsce do mieszkania w Belgii właśnie dlatego, że miasto umiało połączyć nowe ze starym. Jest nowoczesne, a jednocześnie zachowało swoją historię, nie stając się przy tym muzealnym skansenem.
Rewolucja kubańska uratowała Hawanę przed jej zamianą w drugie Las Vegas.
CYGARA I SALSA Siedzę przy basenie w luksusowym hotelu w Varadero, do którego przyjechałam ze swoją norweską przyjaciółką Inger. Sączymy orzeźwiające, zimne mojito – koktajl z cukrem trzcinowym, świeżą miętą, sokiem z limetki i rumem Havana. Patrzymy na szeroką plażę z drobnym białym piaskiem, ciągnącą się przez ponad 11 kilometrów, na lazurowe, kryształowo czyste morze, na palmy i już rozumiemy, dlaczego rodziny Capone i Dupontów wybrały kiedyś Varadero na swoje letnie rezydencje. Dziś ta plaża przyciąga 500 tysięcy turystów rocznie: Hiszpanów,Anglików, Kanadyjczyków, Włochów, Francuzów, Rosjan. W tym tyglu narodowości brakuje jedynie Amerykanów, ale dzieje się tak pewnie tylko dlatego, że mają oficjalny zakaz przyjazdu na Kubę. Kanadyjczyk, którego poznałyśmy w Varadero, mówi, że jest tu piąty raz i na pewno jeszcze wróci, bo tak mu się ten kraj podoba. Kelner dyskretnie zbiera szklanki po drinkach, cicho syczy woda tryskająca z sikawki do podlewania trawników, szumią fale bijące o brzeg. Napawam się luksusem, słońcem i… nie mogę się doczekać, kiedy wreszcie zobaczę prawdziwą Kubę, która rozciąga się poza tym wydzielonym rajem, stworzonym dla zagranicznych turystów z kieszeniami pełnymi pieniędzy. Po kilku dniach pobytu rezygnujemy z opiekuńczych skrzydeł agencji turystycznej i od tej pory podróżujemy „na własną rękę”. Zaczynamy od HAWANY. W hotelu, w którym zrobiłyśmy rezerwację przez Internet, recepcjonistka długo szuka naszych nazwisk w komputerze, ale w końcu podaje klucz do pokoju. Oddychamy z ulgą. Za chwilę ruszamy na pierwszy spacer. Chodzimy po wąskich uliczkach starego miasta i… serca ściska nam żal. Mamy ochotę zakasać rękawy, złapać szpachlę, otworzyć puszkę z farbą i wziąć się do roboty. Tyle przepięknych domów znajduje się w opłakanym stanie! Odpada z nich tynk, łuszczy się farba, ściany są szaro-czarne, oblepione brudem. Z pewnością nikt nie odnawiał tych budynków przez co najmniej 50 lat. Dziś przypominają rudery, a nie zabytki, które powinny być podziwiane. Patrzymy na odrapane klatki schodowe z wyszczerbionymi schodami, na dykty umieszczone w oknach zamiast szyb. Widać, że mieszkania są przeludnione. Życie toczy się tu jednak normalnie. Na zardzewiałych prętach balkonu rozwieszono pranie do suszenia, w oknie ktoś wystawił klatkę z kanarkiem, w innym doniczkę z kwiatkiem. Na podwórku koło sterty gruzu wygrzewa się kot, obok zasnął bezdomny piesek. Gdy kończą się lekcje w szkołach, ulice ożywają gwarem. Dzieciaki ubrane w przepisowe szkolne mundurki: białe bluzki i czerwone lub żółte spódniczki i spodnie wracają do domu. Sklepy, w których sprzedaje się racjonowaną żywność, raczej nie zachęcają do wejścia – odstraszają pustymi półkami i wyglądającymi na urzędowe ogłoszeniami na ścianach. Ale przecież to kubańska codzienność, do której wszyscy są tu przyzwyczajeni. Powoli zaczynamy dostrzegać więcej. Miasto wygląda dużo lepiej niż cztery lata temu, kiedy byłam tu po raz pierwszy. W 1982 roku Stara Hawana – La Habana Vieja – została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i wtedy ruszył program odnowy zabytków, który przynosi efekty, chociaż niestety nie tak szybko, jak by się chciało. W rejonach bardziej uczęszczanych przez turystów wiele budynków już odrestaurowano i jest czym nacieszyć oko. Zachwyca fasada barokowej katedry hawańskiej – Catedral de la Habana, o której mówi się, że to „muzyka zamieniona w kamień”. Na placu de San Francisco, olśniewającym bielą świeżo odnowionych kamienic, kuszą restauracje z wystawionymi na zewnątrz stolikami. Przybyło dużo luksusowych, pięciogwiazdkowych hoteli, galerii sztuki kubańskiej, pojawiły się eleganckie sklepy „dolarowe”, gdzie można kupować za wymienialne peso (CUC). Włóczymy się po uliczkach i napawamy niepowtarzalną atmosferą tego miasta, której nikomu nie udało się zniszczyć. Jak magnes przyciąga ona do Hawany ludzi z całego świata. Paradoksalnie to Castro uratował kubańską stolicę przed jej zamianą w drugie Las Vegas, na co wielką ochotę mieli amerykańscy mafiosi. Plany sprzed 1959 roku, w którym ostatecznie obalono dyktaturę Batisty, zakładały wyburzenie wielu zabytkowych budynków i postawienie na ich miejscu kasyn, klubów nocnych i nowoczesnych hoteli, ale rewolucja zniweczyła te zamierzenia. W okolicach Obispo, głównej ulicy starego miasta, kręcą się barwne, poprzebierane postacie, z grubymi cygarami w ustach. Za 1 peso chętnie pozują do zdjęć. Z licznych w tej okolicy barów dochodzą rytmy kubańskiej, wszechobecnej tutaj muzyki. Na placu de Armas, przy wejściu do dawnej siedziby gubernatorów hiszpańskich, gdzie obecnie mieści się muzeum miejskie – Museo de la Ciudad, bukiniści codziennie rozkładają swoje kramy z dziełami Trockiego, Lenina i Castro. Co chwila słychać dzwonki przejeżdżających riksz – nieraz bardzo pomysłowo skonstruowanych, przemykają żółte trójkołowe pojazdy, nazywane tu „coco taxi” – kubański wynalazek do wożenia turystów. Obok sentymentalnie dla nas wyglądających polskich małych i dużych fiatów, radzieckich ład i moskwiczów, nadal widuje się liczne stare amerykańskie samochody z lat 40 i 50.: fordy, buicki, chevrolety. Na ich temat toczy się wciąż nierozstrzygnięty spór – czy jeżdżą do tej pory, bo mechanicy kubańscy mają aż tak wyjątkowe umiejętności, czy też dlatego, że silniki tych aut są nie do zdarcia. Do swoich ulubionych barów – La Bodeguita del Medio i El Floridita – nie przychodzi już Ernest Hemingway i nie zamawia ulubionego mojito lub daiquiri, ale oba lokale są wypełnione turystami, którzy chcą poczuć atmosferę miejsc, w których bywał. Na ścianach wiszą zdjęcia pisarza, w El Floridita przy barze stoi jego posąg odlany z brązu. W hotelu Ambos Mundos, w pokoju, który kiedyś wynajmował Hemingway, stworzono dziś małe muzeum. Wielbiciele jego książek powinni się udać do Finca Vigía – białej willi na przedmieściach Hawany, w której mieszkał ponad 20 lat, niemal do śmierci. To około 40 minut jazdy samochodem od centrum. Dom pozostał urządzony tak jak Hemingway go zostawił, maszyna do pisania stoi nadal w sypialni, trofea myśliwskie wiszą na ścianach, ulubiony fotel pozostał w tym samym miejscu w salonie. To tu Hemingway napisał „Komu bije dzwon” i opowiadanie „Stary człowiek i morze”, za które przyznano mu Nagrodę Nobla, a wyspę pokochał jak swoją drugą ojczyznę. Zaliczamy kolejne atrakcje turystyczne: Fort del Morro, który kiedyś bronił dostępu do portu i miasta. Co noc zamykano go, rozciągając poprzez zatokę do drugiego fortu – La Punta – 250-metrowy łańcuch. Tej przeszkody nie mógł pokonać żaden statek. Teraz co wieczór odbywa się tu – już tylko dla turystów – ceremonia zamknięcia fortu. Zwiedzamy Museo de la Ciudad i Museo de la Revolución, z pewną ironią zorganizowane w dawnym pałacu prezydenckim, w którym mieszkał proamerykański dyktator Fulgencio Batista. W holu do tej pory stoi marmurowe popiersie Abrahama Lincolna. Poza starym miastem Hawana zmienia oblicze na bardziej nowoczesne, ulice stają się szersze, więcej tu budynków z lat 20. i 30. oraz nowo pobudowanych bloków-klocków, charakterystycznych dla architektury okresu socjalizmu. Zmęczone wstępujemy do eleganckiego hotelu Nacional, w którym można wypić drinka, kontemplując widok na morze i ciągnącą się wzdłuż wybrzeża promenadę Malecón, a przy okazji jeśli nie otrzeć się o sławnych ludzi, to przynajmniej pooglądać ich zdjęcia. W tym hotelu zatrzymywało się bowiem wiele znanych osobistości, m.in. John Wayne, Frank Sinatra, Francis Ford Coppola, Arnold Schwarzenegger. Plac de la Revolución w dzielnicy Vedado to stały punkt programu turystycznego, do zaliczenia „z taksówki”. Na tym wielkim, odstraszająco pustym placu z nierównym asfaltem Fidel wygłaszał swoje wielogodzinne przemówienia. Tradycyjnie odbywają się tu pierwszomajowe demonstracje, a nasz papież odprawił mszę podczas swojej wizyty na Kubie w 1998 roku. Wokół placu stoją budynki rządowe, na murze siedziby Ministerstwa Spraw Wewnętrznych widnieje wielki wizerunek Che Guevary. Taksówkarz pyta, czy się zatrzymać i od razu zastrzega, że nie może tu długo stać. Szybko robimy zdjęcia i każemy się zawieźć do fabryki słynnych kubańskich cygar, założonej w 1845 r. przez Hiszpana Jamiego Partagasa. Można ją zwiedzać. Po opłaceniu wstępu w wysokości 10 peso zapoznajemy się z całym procesem produkcyjnym, który praktycznie nie zmienił się od powstania fabryki. Liście tytoniowe nadal selekcjonuje się i przycina ręcznie, każde cygaro jest skręcane przez wyspecjalizowanych rolerów. Do dziś przetrwała nawet tradycja codziennego czytania gazet i powieści pracującym robotnikom. W przyfabrycznym sklepie można kupić cygara i mieć pewność, że nie są podrobione. Ich cena jest bardzo wysoka, za najtańsze pudełko grubych cygar „Cohiba” trzeba zapłacić ok. 35–50 CUC (ok. 100–150 zł), ale warto to zrobić – ten wyrafinowany aromat to przecież luksus sławny na całym świecie. Tańsze są minicygara, mała paczka kosztuje ok. 11–12 CUC (ok. 35 zł). „Cohiba”, ulubione cygara Fidela, były kiedyś skręcane wyłącznie dla niego i jego najbliższych współpracowników, dopiero w 1982 r. El Comandante zezwolił, by stały się dostępne w powszechnej sprzedaży. W Stanach Zjednoczonych, które nałożyły embargo na handel z Kubą, są kosmicznie drogim, bo pochodzącym z przemytu rarytasem. Słona cena biletów nie zniechęca nas do spędzenia wieczoru w „Tropicanie” – w zależności od miejsca trzeba zapłacić 70–80–90 CUC (ok. 200–275 zł) plus ewentualnie kolacja za 10–25 CUC (ok. 30–75 zł) – i dobrze, bo wystawiana tu rewia jest warta tych pieniędzy. Widowisko obejmuje nie tylko taniec w efektownych strojach, przy porywającej kubańskiej muzyce, ale i pokazy akrobatyczne, niektóre tak odważne, że ogląda się je z zapartym tchem. Jeden dzień przeznaczamy na wypad do doliny Viñales, aby obejrzeć mogoty – wyglądające jak głowy cukru formy krasu tropikalnego. To wspaniałe miejsce na trekking. Ale czas goni, żegnamy się więc z Hawaną i lecimy na drugi koniec wyspy do Santiago de Cuba. Tu spotykamy się z Jesúsem, ojcem naszego nauczyciela salsy. Odtąd będziemy już podróżować razem. Jesús uczy historii w szkole średniej, na Kubie się urodził i tu spędził całe swoje życie, ale jest wiele miejsc na wyspie, które zobaczy po raz pierwszy dopiero dzięki nam. Podróżowanie Kubańczyków ogranicza się do odwiedzania rodziny lub znajomych i delegacji służbowych. Nikogo nie stać na wakacyjne wyjazdy i zwiedzanie, nawet w obrębie własnego kraju. SANTIAGO DE CUBA to drugie co do wielkości miasto na Kubie (prawie 450 tys. mieszkańców). Otoczone górami, ma cieplejszy klimat niż Hawana i od razu to czujemy. Słońce pali niemiłosiernie. Jesús, który jest brązowy jak kawa, mówi, że upał mu nie przeszkadza i częstuje nas mango, które tu jest podobno najsłodsze i najlepsze na całej wyspie. Faktycznie, ma rację. Odtąd oprócz ananasów będziemy je jeść codziennie. Przy głównym rynku Santiago – placu Parque Cespedes, nazwanym tak od imienia bojownika o wyzwolenie Kuby spod panowania hiszpańskiego, stoi najstarszy w kraju budynek – dom konkwistadora Diego Velázqueza de Cuéllar, który podbił Kubę i został jej gubernatorem. Dziś mieści się tu muzeum z mahoniowymi meblami z czasów kolonialnych, a co ciekawe, na parterze nadal stoi piec służący kiedyś do przetapiania na sztaby zagarniętego od podbitych Indian złota, które potem wywożono do Hiszpanii. Prześlizgujemy się przez barokową katedrę de Santa Ifigenia i idziemy na drinka do hotelu Casa Granda, gdzie podobno spotykali się Fidel Castro i Che Guevara, obmyślając plany obalenia dyktatury Batisty. Santiago jest zresztą uważane za kolebkę rewolucji kubańskiej. 26 lipca 1953 r. nieudany atak na koszary Moncada zainicjował rozpoczynający ją „Ruch 26 lipca”, tu też się zakończyła – właśnie w Santiago Fidel Castro przyjął kapitulację armii Batisty w 1959 r. Hotel Casa Granda jest teraz chyba jeszcze mniej dostępny dla przeciętnego Kubańczyka niż przed rewolucją, głównie z powodu cen. Od kwietnia 2008 r. zwykli obywatele mają już prawo zatrzymywać się w hotelach dla turystów zagranicznych, co wcześniej było zabronione. Muszą jednak liczyć się z tym, że będą przepytywani, skąd wzięli pieniądze na taki luksus. Wkrótce same się przekonujemy, jak bardzo policyjne jest to państwo. Każdy Kubańczyk, który „przestaje” z turystami zagranicznymi, jest nieustannie kontrolowany przez policję. Patrol nie tylko go legitymuje, ale sprawdza też, czy ma pracę i czy nie był karany. Oficjalnie mówi się, że chodzi o ochronę turystów przed naciągaczami – jineteras – wyłudzającymi dolary i o walkę z szerzącą się prostytucją. Jesús znosi te kontrole ze stoickim spokojem i bez komentarzy. Tak tu jest i już. Potulnie podaje policjantom dokumenty i czeka. Na początku zastanawiałyśmy się, czy nie będzie miał przez nas kłopotów, ale przekonywał, że nie, „bo przecież żyje w wolnym kraju”. Słuchałyśmy go z lekkim niedowierzaniem, doszukując się w tym stwierdzeniu ironii, ale do dziś nie wiemy, co naprawdę myślał. Czyżby aż tak bardzo nie miał do nas zaufania? Kiedy opowiadał o życiu na Kubie i wspominał, jak wszystko się zmieniło po ‘59 roku, zawsze używał zwrotu „po tryumfie rewolucji”. Przyznawał, że wołowinę może jeść, tylko kiedy jest z nami, żywność, nawet ta na kartki, nie jest regularnie dostarczana, że nie stać go na podróżowanie, że jego domowy budżet ratują pieniądze przysyłane przez syna z zagranicy. Zaraz potem jednak dodawał, że na Kubie jest bezpłatna służba zdrowia, edukacja i każdy ma pracę. Na noclegi zatrzymujemy się w tzw. casas particulares – kwaterach prywatnych. Łatwo je poznać po niebieskim znaczku nad drzwiami z napisem Arrendador Divisa. Warunki są wszędzie dobre, w domach biednie urządzonych, ale czystych zawsze jest łazienka z ciepłą bieżącą wodą i kafelki na ścianach. Warto mieć własne poszewki i ręczniki, bo czasami te tutejsze są sprane do „prześwitu”. Ludzie są otwarci i przyjaźni, chętnie rozmawiają, pokazują zdjęcia rodziny, wypytują, skąd jesteśmy. Pomimo trudnych warunków życia, braków w zaopatrzeniu zachowali dużo optymizmu i pogody ducha godnej pozazdroszczenia. Wiedzą, gdzie leży Polska i dają do zrozumienia, że nie jesteśmy dla nich tylko nieznanym krajem na mapie. Kiedy mówię, że na Kubie na pewno wkrótce wszystko się zmieni, tak jak zmieniło się w Polsce, patrzą trochę podejrzliwie i mówią, że są zadowoleni, że i tak jest już lepiej. Wieczorem idziemy z Jesúsem do Casa de la Trova, miejscowego domu muzyki, gdzie tańczy się salsę. To znaczy myślałam, że salsę, ale jest to rodzimy kubański son, połączenie muzyki hiszpańskiej i afrykańskich rytmów. Patrzę z podziwem na wirujące na parkiecie pary, poruszające się z wielką gracją i zalotnością. Tańczą czarni i biali, Kubańczycy i turyści z całego świata. Salsa stała się jednym z bardziej znanych produktów eksportowych Kuby, chociaż bynajmniej się stąd nie wywodzi. Powstała na bazie kubańskiego sona wśród emigrantów latynoskich w latach 60. w Nowym Jorku. Początkowo siedzimy z Inger onieśmielone, jakbyśmy zapomniały, że przez rok przygotowywałyśmy się do tej podróży i chodziłyśmy na lekcje salsy. Dopiero po drugim mojito decydujemy się wyjść na parkiet. Podobno jesteśmy trochę sztywne, ale szybko przestajemy się tym przejmować. Dobrze się bawimy i o to chodzi. Jesús rytm ma we krwi i już wiemy, od kogo Jesusito, nasz nauczyciel salsy, nauczył się tak świetnie tańczyć. Kuba, przez wiele lat praktycznie odcięta od świata, nie miała okazji posmakować rocka, którego słuchanie – jako muzyki wywrotowej – było zabronione. Istnieje teoria, że jest to jedna z przyczyn, dla których tradycyjne rytmy są na wyspie nadal tak bardzo żywe. Pewien muzyk pokazał mi z dumą swoją gitarę, która należała jeszcze do jego dziadka, a potem ojca. Komponuje nowe piosenki, ale przyznaje, że stare melodie są nadal w modzie. W latach 90. oficjalne spojrzenie na rock zmieniło się o 180 stopni. W grudniu 2000 r. Fidel Castro odsłonił w Hawanie posąg Johna Lennona siedzącego na ławeczce, z cytatem z jego piosenki „Imagine”: You may say that I’m a dreamer, but I’m not the only one (Może jestem marzycielem, ale przecież nie jedynym). W Santiago wypożyczamy samochód, peugeota 307, którym przejedziemy przez całą wyspę aż do Hawany. Wypożyczenie nie jest problemem, gorzej z wyborem, bo trzeba brać to, co jest. Opuszczamy gorące miasto, zostawiając na uboczu amerykańską bazę Guantánamo (Kuba konsekwentnie odmawia przyjęcia od rządu amerykańskiego opłaty za dzierżawę terenu bazy – 4 085 dolarów; Amerykanie są tu od 1898 r.) i ruszamy malowniczą drogą prowadzącą nad morzem, a potem przez góry Montaña de Nipe-Sagua-Baracoa do położonego na wschodnim krańcu wyspy Baracoa. Widoki za oknem pochłaniają nas zupełnie. Mijamy sielskie, zielone wsie, ścielące się na stokach wzgórz plantacje trzciny cukrowej, bananów i kawy. Co chwila strzela w górę wysoki pień palmy królewskiej, narodowej rośliny Kuby. Tu, na prowincji, czas płynie dużo wolniej; wóz konny nadal stanowi powszechny środek transportu, riksz jest dużo więcej niż samochodów. Na poboczach dróg samopas biegają… świnki. Na przystankach stoją ludzie w oczekiwaniu na autobus, który kiedyś być może przyjedzie, ale prędzej mogą liczyć na ciężarówki i podróż na otwartych platformach. W BARACOA spędzamy dzień na uroczej małej plaży de la Maguana, gdzie zajadamy się tutejszym przysmakiem o nazwie cucurucho (to zmieszane i owinięte w liście palmowe: starty kokos, pomarańcza, papaja i miód). Potem udajemy się do GUARDALAVACA, kurortu dla zagranicznych turystów „numer dwa” po Varadero. Jest dużo mniejszy i bliższy tej prawdziwej Kubie. Plaża, chociaż nie tak długa, jest równie piękna. Stąd niedaleko do Gibary, gdzie w zatoce Bariay pierwszy raz na wyspie wylądował Kolumb. Plan naszej podróży prowadzi przez środek wyspy: Holquín, Camagüei, aż do Trinidadu. Mijamy wsie z biednie wyglądającymi domami. Wiele z nich ma dachy kryte strzechą. Od Camagüei mniej już widzimy pól z trzciną cukrową i tytoniem, a więcej pastwisk, które przemierzają na koniach guajiros, kubańscy chłopi – farmerzy w słomianych kapeluszach. Po drodze podwozimy wyczekujących na przystankach ludzi. Są pomocni, bo pokazują nam, którędy jechać. O drogowskazach jakoś jeszcze nikt tu nie pomyślał – zastąpiły je tablice z wytartymi hasłami: Socialismo o muerte! (Socjalizm albo śmierć) albo napisami wychwalającymi rewolucję, wizerunki Joségo Martí, bohatera walki o wolność Kuby z 1895 r. i poety, oraz innych lokalnych bohaterów. Wszędzie „ocieramy się” o Che Guevarę, argentyńskiego lekarza i rewolucjonistę. W każdym kiosku z pamiątkami są jego zdjęcia, książki o nim, w każdym miasteczku z murów spogląda jego twarz, muzycy przyklejają na gitarach kalkomanię z jego wizerunkiem. Czytam po drodze „Dzienniki motocyklowe”, zapiski Che z wyprawy po Ameryce Południowej, którą odbył najpierw na motocyklu „Poderosa”, a potem autostopem. Wyobrażam sobie ich autora – wrażliwego chłopaka, który dostrzega ubóstwo i krzywdę ludzką, wyzysk, brak opieki zdrowotnej dla biednych i nie daje mu to spokoju. Z czasem tej wrażliwości było w nim już coraz mniej. Guevara jeszcze za życia stał się symbolem bezkompromisowego rewolucjonisty. W jednym z wywiadów powiedział, że jest gotów poświęcić życie wszystkich Kubańczyków, byle mógł zatryumfować światowy socjalizm. Wielu z nich zresztą miał na sumieniu. Kult jego osoby – Che został schwytany i zastrzelony w Boliwii, gdzie walczył w oddziałach rewolucyjnych – jest w znacznym stopniu wykreowany przez pop-kulturę. Plakaty, koszulki i inne gadżety ze słynnym zdjęciem, które zrobił Alberto Korda, przynoszą producentom ogromne dochody. Przed Trinidadem skręcamy do Manaca Iznaga – dawnej posiadłości plantatora trzciny cukrowej, z wysoką na 45 metrów wieżą, z której pilnowano niewolników pracujących na okolicznych polach. Kiedyś te tereny słynęły z wielkich plantacji, na których wyrosło bogactwo pobliskiego Trinidadu. Dzisiaj trzciny cukrowej w tym rejonie już się nie uprawia, zaś 50-tysięczny TRINIDAD, położony między morzem a górami de Guamaya, żyje głównie z turystyki. Urokliwe stare miasto to kryte czerwoną dachówką domy, uliczki brukowane kocimi łbami i wielka katedra Iglesia de Santísima Trinidad. Warto zwiedzić muzeum romantyzmu, mieszczące się w domu, który kiedyś należał do bogatego plantatora Bruneta lub po prostu pospacerować uliczkami, pooglądać stragany z pamiątkami. Podczas wędrówek można się natknąć na miejsca kultu santeríi, najpopularniejszej religii na Kubie, stanowiącej mieszankę katolicyzmu i wierzeń czarnych niewolników, przywiezionych na wyspę z zachodniej Afryki. Symboliczne znaczenie dla wyznawców mają czarne lalki ubrane w bogato haftowane białe suknie z welonem. Miasto dosyć ospałe w ciągu dnia, ożywa nocą szczególnie w Casa de la Música, gdzie na schodach obok katedry, pod gołym niebem muzycy grają son, cza-czę, rumbę, mambo. Wstęp jest wolny, przychodzą nie tylko turyści, ale i Kubańczycy, którzy bez żadnych oporów proszą do tańca nieznajome turystki. Z Trinidadu kierujemy się do CIENFUEGOS, miasteczka założonego przez Francuzów, o czym świadczy architektura. Centrum jest zadbane, a neoklasyczne domy są w dużo lepszym stanie niż w innych miastach na wyspie. Ale prawdziwą perłą jest tu Palacio del Valle – położona nad zatoką dawna rezydencja lokalnego biznesmena, wybudowana w stylu mauretańskim z misternymi, koronkowymi ornamentami. Dziś znajduje się tu restauracja. Z Cienfuegos dojeżdżamy do autostrady – Carretera Central, prowadzącej przez środek wyspy do Hawany. W przeciwieństwie do lokalnych dróg jest dosyć dobrze utrzymana, mało w niej dziur, a ruch właściwie minimalny. Od czasu do czasu mijamy klimatyzowany autokar z wycieczką, kilka samochodów. Jazda jest prawdziwą przyjemnością i noga sama naciska mocniej pedał gazu. Trzeba tylko uważać na punta de control – punkty kontrolne, przy których obowiązkowo trzeba zwolnić. Nasz pobyt na Kubie się kończy i zastanawiamy się, jak najlepiej określić to miejsce. Na jednej z wycieczek przewodnik pokazywał nam na palcach jednej ręki, że Kuba to dziś pięć rzeczy: cygara, rum, palma królewska, muzyka i turystyka. Ja dodałabym do tego przemiłych ludzi i piękne widoki. Trzcina cukrowa dziś już należy raczej do przeszłości. Kuba przyjęła kurs na turystykę i to właśnie wakacyjne dolary mają postawić na nogi kulejącą ekonomię. Nawet Castro to zrozumiał – w swoim przemówieniu przyznał: „Obawiałem się, że turystyka nas splugawi, ale to żyła złota”. Od połowy lat 90. wpływy z turystyki przerosły dochody z eksportu cukru. Mimo to nadal istnieje tu system reglamentacji żywności. Na kartki można dostać: ryż, oliwę, fasolę, mydło, żywność dla dzieci, prawie wszystkie najważniejsze produkty. Kuba jest biedna. Ale warto tu przyjechać. Kiedy Kolumb przypłynął tu po raz pierwszy i zszedł na ląd, miał podobno powiedzieć, że nigdy nie widział tak cudnej krainy. SŁYNNE KUBAŃSKIE DRINKI: CUBA LIBRE. Podczas wojny hiszpańsko-amerykańskiej w 1898 r. wojska amerykańskie przywiozły na wyspę coca-colę. Kubańczycy mieszali z nią rum, wznosząc toast: „Cuba libre!”, czyli „Wolna Kuba!”. Przepis: W szklance umieścić kostki lodu, 40 ml Havana Club Añejo Blanco, uzupełnić coca-colą, dodać sok z cytryny lub limetki. DAIQUIRI. Przepis: W blenderze umieścić łyżkę stołową cukru, 15 ml soku z cytryny lub limetki, kroplę likieru maraschino, 40ml Havana Club Añejo Blanco i kruszony lód. Mieszać 20–30 sekund. Podawać w kieliszku do daiquiri. No to w drogę ■ Powierzchnia: 110 860 km2, wyspa Kuba 104 945 km2. Stolica: Hawana, 2,2 mln mieszkańców. ■ Ludność: 11,4 mln. ■ Religie: katolicyzm, popularna jest też santeria – mieszanka katolicyzmu i wierzeń zachodnioafrykańskich. ■ Język: hiszpański ■ Waluta: peso kubańskie (CUP), którym posługuje się ludność lokalna i peso wymienialne (CUC) dla turystów zagranicznych. 1 CUC = 24 CUP. Wartość CUC w stosunku do innych walut w zależności od kursu dolara. 1 euro – ok. 1,29 CUC. ■ Można jechać przez cały rok. ■ Konieczna wiza turystyczna (Tarjeta de Turista), którą można dostać od ręki (22 euro) w wydziale konsularnym Ambasady Kuby w Warszawie, ul. Rejtana 15/8. Trzeba przynieść rezerwację z hotelu lub biura podróży i wykupiony bilet. Paszport musi być ważny przynajmniej 3 miesiące. ■ Samolotem tanim połączeniem czarterowym lub liniami rejsowymi z głównych miast europejskich – Iberia, Air France, KLM/Martinair, Virgin, Cubana, Aeroflot, Jet Air (850–1000 euro). ■ 15-dniowa wycieczka objazdowa – w programie m.in. zwiedzanie Hawany, wyprawa do doliny Viñales, eksploracja jaskini Gran Caverna de Santo Tomas, podróż do Cienfuegos i Remedios przez góry Sierra de Escambray oraz plażowanie w kurorcie Cayo Santa Maria. Terminy 7–20.2 i 7–20.4, grupy 5–9 osób, cena ok. 3 tys. euro. ww.africaline.pl ■ W miastach najlepiej korzystać z taksówek, ceny: lotnisko–Stara Hawana 25 CUC, Stara Hawana––dom Hemingwaya 15 CUC. ■ Autobusem – wszyscy odradzają podróż tymi środkami transportu ze względu na spóźnienia nawet o 4–5 godz. W komunikacji międzymiastowej są dwa rodzaje autobusów: normalne (ceny biletów w peso lokalnych) i special (ceny biletów w peso wymienialnych), które są bardziej punktualne i mają klimatyzację. ■ Pociągiem. Nie warto, spóźniają się nawet po kilka godzin. Lepiej podróżować autobusami special. ■ Samolotem. Z Hawany są połączenia do Santiago de Cuba, Holquín, Cayo Largo, Cayo Coco, Moa, Baracoa. Bilety można kupić na miejscu przez agencje turystyczne lub przez Internet. www.cubana.cu ■ Samochodem. Agencje wypożyczające samochody to: Rex, Via, Cubacar, Havanautos (ok. 70 CUC za dzień z wliczonym ubezpieczeniem i 200–500 CUC depozytu). Można oddać samochód w innym miejscu, za dodatkową opłatą. Agencje często wymagają, by część pieniędzy wpłacić w gotówce. Litr benzyny 1,5 CUC. www.carrentalcuba.com www.casa-cuba.com ■ W miastach turystycznych jest dużo hoteli. W starej Hawanie godne polecenia są: hotel Parque Central***** (od 103 euro), hotel Ambos Mundos***** (od 92 euro), hotel Raquel**** (od 87 euro), hotel Plaza*** (od 38 euro). <a href="http://www.cubahotelreservation.comwww.cubahotelreservation.com/link" title="Casas particulares – kwatery prywatne (25–35 CUC za dwójkę, śniadanie 4 CUC od osoby, czasami jest wliczone w cenę). Casas particulares można rezerwować z wyprzedzeniem, ale trzeba zadzwonić w dniu przyjazdu i podać godzinę przybycia, bo właściciel może komuś wynająć zarezerwowany przez nas pokój.br /" target="_blank">www.casaparticular.info www.casaparticularcuba.org ■ Podstawą jest ryż i czarna lub czerwona fasola, często jako dodatek do mięsa, ryb czy owoców morza. Główne danie podaje się z frytkami lub smażonymi platanami – zielonymi bananami. ■ Obiad w restauracji 10–15 CUC, kanapka 3 CUC, sok/napój 2 CUC, drinki z rumem 3–6 CUC, daiquiri 6 CUC, mojito 3,5 CUC, rum Hawana w sklepie 5,55 CUC. ■ Przy wymianie dolarów pobierany jest podatek 10 proc. ■ Kartami kredytowymi można płacić w dużych miastach i hotelach. W lokalnych restauracjach i sklepach trzeba mieć peso wymienialne. W kantorach wymiany walut i bankomatach można wypłacić gotówkę z karty kredytowej, ale pobierany jest podatek ok. 12 proc. Karty kredytowe amerykańskie (wydane przez banki amerykańskie lub z udziałem kapitału amerykańskiego) nie są honorowane. Pieniądze należy wymieniać w państwowych kantorach „Cadeca”. ■ W dużych hotelach, kurortach i miastach znajdziemy kafejki internetowe (6 CUC/godz.). ■ Nie są wymagane szczepienia. ■ Ambasada RP, Calle G No. 452, esquina 19, Vedado, la Habana C.P. 10400, tel. (53-7) 833-24-39. www.hawana.polemb.net www.cubanacan.cu www.gran-caribe.com ■ Graham Greene Nasz człowiek w Hawanie ■ Hawana, miasto utracone, w reż. Andy’ego Garcii.
Już na lotnisku zderzamy się z wielkimi pieniędzmi. Pełno tu biznesmenów w świetnie skrojonych garniturach najlepszych marek, Arabów w nieskazitelnie białych, tradycyjnych strojach, ze złotymi sygnetami na palcach.
Na stopach mają zazwyczaj klapki, co trochę kłóci się z europejskim poczuciem elegancji, ale tu wydaje się być czymś jak najbardziej normalnym. Lotnisko oferuje marhabę – usługę polegającą na przywitaniu pasażera i przeprowadzeniu go z bagażem przez halę do taksówki, z pominięciem kolejek do odprawy paszportowej. Można więc od razu, za pieniądze (od 21 USD), poczuć się jak VIP. Przed lotniskiem naszą uwagę przykuwają rollsroyce’y, hummery, porsche, najnowsze modele mercedesów i audi. Upewniamy się, że jesteśmy w jednym z najbogatszych miast świata. Bogactwo aż kłuje w oczy i tylko gorące powietrze, które uderza po wyjściu z klimatyzowanego budynku, przypomina, że znajdujemy się na pustyni. Mieszkamy przy Dżumajra (Jumeirah) Beach, w jednym z wielu hoteli mających plażę, baseny, restauracje i spa. Śniadanie jest iście międzynarodowe: od jajek w każdej postaci, po sushi, mleko wielbłądzie, humus i szampan. Przy stolikach siedzi trochę biznesmenów, ale większość to turyści. Słychać angielski, rosyjski, francuski, włoski. Dubajj stał się modnym miejscem na spędzanie wakacji. W sezonie rezerwacje trzeba robić z parotygodniowym wyprzedzeniem! Piasek na plaży jest wysterylizowany przez słońce, morze ma łagodne dno, a przezroczysta woda jest tak ciepła, że przy zanurzeniu prawie nie czuć różnicy temperatur. Na niebie nie widać ani jednej chmury i można by to miejsce nazwać rajem dla turystów, ale takich lubiących... cywilizację. Wzdłuż plaży za rzędem hoteli wznosi się betonowa dżungla – drapacze chmur, każdy po 30–40 kondygnacji, a w nich tysiące luksusowych apartamentów. Patrzę na te setki pięter, tysiące okien, miliony zainwestowanych dolarów i czuję, że ogrom tego przedsięwzięcia poraża mnie. A to przecież tylko jedno z wielu osiedli powstających w tym mieście. Z naszej plaży widać Palmę Dżumajra, pierwszą sztuczną wyspę w kształcie palmy usypaną na morzu i już okrzykniętą kolejnym cudem świata. Na 17 odnogach-liściach i otaczających je wyspach buduje się 1 500 willi, 2 500 apartamentów, 32 hotele, centra handlowe, parki wodne – jednym słowem całe miasto. To najmniejsza z trzech wysp-palm powstająca u wybrzeży Dubajju. Druga, o 40 proc. większa, to Dżabal Ali, jej budowa ma zostać ukończona w połowie 2008 r. Z morza już wyłania się kolejna – Da’ira – która ma być 10-krotnie większa od Dżumajry. To nie wszystko. Pomiędzy nimi wyrasta następny kompleks nazwany The World (Świat), a to dlatego, że wysepki oglądane z góry będą przypominały mapę świata. Zastanawiam się, czy znajdzie się tylu chętnych na zamieszkanie w apartamentach w kraju co prawda tolerancyjnym wobec przyjezdnych, ale jednak bardzo islamskim, gdzie nie-Emiratczycy nie mają żadnego wpływu na to, co się dzieje. W Dubajju nie ma wyborów, rządy sprawują szejkowie, a najwyższe stanowiska w państwie są obsadzone przez członków rodziny szejka Mohammeda. Po południu zabiera nas z hotelu znajoma Brazylijka. Lesiane to prawdziwa ekspatka – jej mąż pracuje w dużym koncernie i jest „przerzucany” w różne części świata: na Kubę, do Londynu, Kamerunu, Szanghaju. Teraz mieszkają w Dubajju. Dzielę się z nią pierwszymi wrażeniami. Uśmiecha się i mówi, że choć trudno w to uwierzyć, jeszcze pięć lat wcześniej wokół mojego hotelu była pustynia, a teraz rośnie las domów. Rozważa z mężem kupienie apartamentu w tym rejonie – to ponoć świetna inwestycja. W ogóle w Dubajju ciągle mówi się o pieniądzach i zyskach, nawet nad hotelowym basenem słychać rozmowy biznesmenów – co chwila padają pięcio- lub sześciocyfrowe liczby. Jedziemy do centrum handlowego Mall of the Emirates. Termometr na zewnątrz samochodu wskazuje 35oC, jest listopad. Latem temperatura dochodzi do 48oC. W Mall of the Emirates mieszczą się sklepy sieciowe znane z Europy, tyle że obok nazw angielskich śmieszą arabskie „robaczki”, przypominające, gdzie naprawdę się znajdujemy. Centrum jest tak duże, że łatwo się w nim zgubić, ale też dać ogarnąć szałowi zakupów. Dzięki strefie bezpodatkowej ceny wielu artykułów są naprawdę atrakcyjne, poza tym jest absolutnie wszystko, od elektroniki po kosmetyki. Dubajj ma niemal 50 centrów handlowych! Docieramy do głównej atrakcji – sztucznego stoku narciarskiego znajdującego się przy Mall of the Emirates, otwartego w 2005 r. Ma kształt litery L, długość 400 m, szerokość 80 m, a różnica wysokości wynosi 85 m. Przez szybę widać ludzi w kombinezonach jeżdżących na nartach! Jest prawdziwy wyciąg krzesełkowy, a w połowie góry „schronisko”, gdzie można się ogrzać przy filiżance gorącej czekolady. Wszystko to wygląda tak surrealistycznie, że patrzymy z niedowierzaniem. Oczywiście nie możemy „odpuścić” takiej atrakcji. Za dwie godziny z wypożyczeniem nart, butów i kombinezonu zapłaciliśmy 150 dirhamów (ok. 32 euro) od osoby. Już po kilkudziesięciu minutach spędzonych w tej ogromnej lodówce cieszę się, że kupiliśmy czapki i rękawiczki. Uszy robią się czerwone i pod koniec jesteśmy przemarznięci, jakbyśmy jeździli w prawdziwych górach. Ruszamy na zwiedzanie starego Dubajju, czyli tzw. Creek (kanał). Jedziemy Drogą Szejka Za’ida, główną arterią prowadzącą do centrum, mijając drapacze chmur, cudeńka współczesnej architektury ze szkła, metalu i betonu. Wiele z nich ozdabiają loga światowych koncernów. Wieżowce pozostają za nami, pojawiają się niskie budynki. W okolicy Creek życie płynie jak dawniej. Kanał to tak naprawdę długa na 14 km zatoka morska stanowiąca naturalny port. Na jej brzegach powstały pierwsze osady – na wschodnim Da’ira, na zachodnim Burdż Dubajj. To one są kolebką miasta. Zwiedzamy Muzeum Dubajskie i dom szejka Saida, dziadka obecnie panującego szejka Mohammeda. Dom jest zbudowany w starym arabskim stylu – z „wietrznymi” wieżami, które łapią podmuchy wiatru i dają trochę ochłody. Oglądamy zdjęcia sprzed 50 lat. Aż trudno uwierzyć, jak bardzo się to miejsce zmieniło. Przez kanał przeprawiamy się małą barką zwaną abra. Mijane kafejki wabią zapachem kawy i miejscowych przypraw. Tutejszy souk, czyli bazar, pozostaje nieczuły na nowoczesność i nie poddaje się zmianom. Handlarze siedzą w sklepikach, towar jest wyłożony na ulicy jak kiedyś, wzdłuż alejek stoją worki z przyprawami. Rozpoznaję: imbir, majeranek, liście laurowe, cynamon, ale są i takie, których nie znam. Sprzedawcy zagadują po rosyjsku, angielsku, a nawet po polsku. Nie do wiary, jak szybko wychwytują obce słowa. Na rynku złota wzrok przyciągają wystawy z wymyślną biżuterią. Nowoczesność wchodzi tu tylnymi drzwiami, w sklepach działa klimatyzacja, sprzedawcy noszą garnitury i krawaty. Między witrynami snują się zmęczeni upałem turyści z Europy. Łatwo ich rozpoznać wśród osób o ciemniejszej karnacji z Indii, Pakistanu czy Filipin. To dzięki nim – głównej sile roboczej – Dubajj tak szybko się rozwija. Rodowici Dubajjczycy, noszący się na biało, stanowią tylko ok. 15 proc. mieszkańców. Największą grupą narodowościową są Hindusi (43 proc.), dlatego hindu (ale też urdu) jest tak samo popularne jak arabski. Zastanawiamy się, kiedy natkniemy się na Polaków – bo przecież nasi są wszędzie. Rodaków spotykamy nazajutrz podczas zwiedzania meczetu Dżumajra. Są z Warszawy, przyjechali tak jak my na wakacje. Razem słuchamy przewodnika opowiadającego o pięciu filarach islamu i zwyczajach arabskich. Decydujemy się też na safari po pustyni (50 USD), nieodzowny punkt programu każdego turysty przyjeżdżającego do Emiratów Arabskich. Oferta biur podróży jest podobna: wyprawa jeepami po wydmach, jazda na snowboardzie, przejażdżka na wielbłądach, beduińska kolacja z pokazem tańca brzucha. Można też ozdobić dłonie henną (zwyczaj tutejszych kobiet), zrobić sobie zdjęcie z sokołem i zapalić fajkę wodną. Osoby żądne mocniejszych wrażeń zapewne skusi buggy drive – jazda skuterami po wydmach (66 USD za 30 min). Atrakcją kolejnego dnia jest kolacja zarezerwowana za pośrednictwem biura podróży (ok. 200 USD na os.) w cudzie architektury, jakim jest hotel Burdż al-Arab, wizytówka Dubajju. Zbudowany na sztucznej wyspie, przypomina wydęty żagiel. Wznosi się na wysokość 321 m, co czyni go najwyższym hotelem na świecie. Jego zewnętrzna fasada jest wykonana z teflonu i pokryta włóknem szklanym, które w dzień oślepia bielą, zaś wieczorem, podświetlone reflektorami, mieni się kolorami tęczy. Nowoczesne, pełne przepychu wnętrza przywodzą na myśl arabskie haremy. W głównym holu po bokach stoją dwa olbrzymie akwaria, pomiędzy nie została wkomponowana kaskadowa fontanna. Szkoda, że nie wolno fotografować wnętrz. Mieszczą się tu butiki najdroższych firm świata, można kupić biżuterię, perfumy, złotego rollexa. Goście są odbierani z lotniska białym rolls-royce’em. Burdż al-Arab jest tak luksusowy, że reklamuje się go jako pierwszy 7-gwiazdkowy hotel na świecie. Nic dziwnego – obsługa jest na każde zawołanie 24 godziny na dobę i spełnia każdą zachciankę gości. Serwują tu dania wszystkich kuchni świata, a rano dostarczają świeże gazety z każdego zakątka kuli ziemskiej. Ten luksus nie jest jednak przeznaczony dla marnego zjadacza chleba, średnio apartament kosztuje 3 100 dolarów za noc (najdroższy nawet 15 tys. USD), a mimo to chętnych ponoć nie brakuje. Rezerwację trzeba robić z trzymiesięcznym wyprzedzeniem! Przed każdą wzmianką imienia panującego obecnie w Dubajju szejka pojawia się tytuł „Jego Wysokość”. Potem jest wymieniane pełne imię i wszystkie funkcje: „Jego Wysokość Szejk Mohammed bin Rashid al Maktoum, wiceprezydent i premier Zjednoczonych Emiratów Arabskich”. Traktowanie go w mediach z taką czcią wydaje się trochę śmieszne i sztuczne, ale myślę, że cała rodzina Al Maktoum zasłużyła na takie poważanie. To dzięki wizji szejka Rashida bin Saeed Al Maktoum, ojca obecnie panującego władcy, Dubajj jest bogatym, kosmopolitycznym, nowoczesnym miastem o jednym z najwyższych na świecie dochodów na głowę mieszkańca (31 tys. USD w 2005 r.; do 2015 r. ma sięgnąć 44 tys. USD). Tu stać państwo na budowę klimatyzowanych przystanków autobusowych (w planach ma ich być 500, każdy na 14 osób) i udostępnienie mieszkańcom darmowych rozmów z telefonów stacjonarnych. Szejk Rashid jeszcze przed odkryciem złóż ropy wiedział, że miasto może wykorzystać swoje położenie geograficzne i stać się głównym ośrodkiem reeksportu między Wschodem a Zachodem, między Azją a Afryką i Europą. Utworzył więc strefę wolnego handlu, gdzie wszyscy zagraniczni przedsiębiorcy są zwolnieni z podatków, również od dochodów osobistych. Rozbudował też port – nazwany jego imieniem. Po odkryciu ropy naftowej w 1966 r. petrodolary zostały zainwestowane właśnie w infrastrukturę potrzebną do rozwoju handlu. Dziś dochody Dubajju pochodzące z ropy stanowią mniej niż 10 proc. Nawet jeśli wyschną źródła tego paliwa, miasto nadal będzie tętniło życiem. Szejk Mohammed dostrzegł bowiem następną „żyłę złota”, jaką jest turystyka. Dubajj ma wszystko, co potrzebne do jej rozwoju: morze, piaszczyste plaże, słońce, niezbyt długi lot z Europy (ok. 5,5 godz.) i niedużą różnicę czasu – 3 godziny w stosunku do naszego. To atuty, ale szejk Mohammed zdał sobie sprawę, że są... niewystarczające. Jedziemy do znajomych na przedmieścia Dubajju. Wyjeżdżamy z betonowej dżungli i nagle znajdujemy się na pustyni. Kierowca pokazuje nam, gdzie zbudowano tor Formuły 1. – A tu będzie Dubajland, największy park rozrywki na świecie, dwa razy większy niż Disneyland na Florydzie – mówi, kiwając głową z podziwem i dumą. Na horyzoncie majaczy szkielet wielkiego roller- coastera, a może ogromnego dinozaura? Patrzymy z ciekawością. Powstaną tu także: park wodny, kolejny sztuczny stok narciarski, kompleks sportowy ze stadionami olimpijskimi, hotele, spa, sklepy i The Mall of Arabia, największe na świecie centrum handlowe o powierzchni niemal 1 mln m2 z parkingiem na 10 tys. samochodów. To nie koniec! W planach jest Falcon City of Wonders – miasteczko z replikami 7 cudów świata, największe zoo oraz park dinozaurów z muzeum historii naturalnej. I to ma być właśnie główny magnes, który przyciągnie do Dubajju turystów. Inwestorzy liczą na 15 mln osób rocznie. Pierwsza faza projektu ma być ukończona do 2010 r., a całość do 2018. Teraz nie dziwi fakt, że Emirates Airlines są najszybciej rozwijającą się linią na świecie, która co miesiąc odbiera nowy samolot. Bo przecież te miliony turystów trzeba będzie jakoś przywieźć! Patrzę na otaczającą nas pustynię i staram się to wszystko sobie wyobrazić. Plany przygniatają rozmachem, a może nawet bezczelnością. Dubajj chce pobić wszystkie rekordy. To również w tym mieście powstaje najwyższy budynek na świecie – Burdż Dubajj. Co prawda oficjalnie jego wysokość nie została podana, ale mówi się o 818 m (obecny rekordzista – Taipei na Tajwanie – ma 509 m). Jedziemy za miasto i trafiamy na godziny szczytu. Na drogach wyjazdowych z centrum panuje ogromny ruch. Nie wystarczają cztery pasy w jedną stronę. Na poboczu tworzy się piąty pas, każdy chce dojechać jak najszybciej. Autokar wiozący robotników z budowy zjeżdża w boczną drogę i się zatrzymuje. Wysiada z niego kierowca, rozkłada przed autobusem prostokątny dywanik, klęka i zaczyna się modlić. Nie mogę uwierzyć. Nagle czas się zatrzymał. W autokarze wszyscy czekają ze stoickim spokojem. Dookoła piasek, na horyzoncie majaczą zarysy wieżowców wzbijających się odważnie w niebo. Nad widnokręgiem widać czerwoną łunę. Przypominam sobie, że to czas na Maghrib, modlitwę po zachodzie słońca, jedną z pięciu, jakie w ciągu dnia powinien odmówić pobożny muzułmanin. I już wiem, co mnie tak urzeka w Dubajju. To przemieszanie się niewyobrażalnie wielkich pieniędzy z głęboką tradycją i religijnością. To świat trochę dla nas bajkowy, obcy, nie do końca zrozumiały, ale może przez to tak fascynujący i pociągający. No to w drogę Jeden z siedmiu Zjednoczonych Emiratów Arabskich (drugi co do wielkości i obok Abu Zabi najbardziej znany), a jednocześnie główne miasto w tym emiracie. Powierzchnia: 4,1 tys. km2 wraz ze sztucznymi wyspami na Zatoce Perskiej. Ludność: 1,5 mln. Rodowici Dubajjczycy tylko 15 proc., reszta to ludność napływowa: z Indii (43 proc.), Pakistanu (13 proc.), innych krajów arabskich (12 proc.), Bangladeszu (7 proc.). Język: arabski, ale bez problemu porozumiemy się po angielsku. Waluta: dirham (Dh lub AED), 1 Dh = ok. 0,70 zł. Od lutego 2002 r. wartość dirhama jest oficjalnie połączona z kursem USD. Najlepiej między październikiem i grudniem oraz marcem i majem, gdy panują temperatury 20–35°C. Najgoręcej jest od czerwca do sierpnia (ok. 40°C). Wizę turystyczną należy załatwić przez hotel, w którym zrobiło się rezerwację, lub przez biuro podróży. Jeżeli rezerwujemy hotel sami, musimy się upewnić, że jego obsługa załatwi nam wizę (niektóre hotele odmawiają i kierują do agencji turystycznych). Do hotelu trzeba przesłać skan strony ze zdjęciem z paszportu i wypełniony formularz wizowy. Z hotelu otrzymujemy promesę, na podstawie której na lotnisku dostajemy wizę. Jej koszt to 40 euro plus opłata za formalności naliczana przez hotel wg uznania. Na wydanie wizy/promesy trzeba czekać ok. 5–7 dni roboczych. Nie ma bezpośrednich połączeń z Warszawy, trzeba lecieć z przesiadką w jednym z europejskich miast (Londyn, Amsterdam, Paryż, Frankfurt, Wiedeń). Warto sprawdzić ofertę Emirates Airlines, BA, KLM, Lufthansy czy Al-italii. Ceny biletów z Warszawy zaczynają się od ok. 1 900 zł, a z głównych portów europejskich od ok. 400 euro. Po mieście najłatwiej poruszać się taksówkami. Opłata początkowa wynosi 3 Dh plus 1,43 Dh za każdy kilometr. Przy kursie z lotniska opłata początkowa 16 Dh. Autobusy, zazwyczaj klimatyzowane, są najtańszym środkiem transportu. Bilet kosztuje 2–5 Dh, kupuje się go u kierowcy. Dubaj ma ok. 420 hoteli, jest więc w czym wybierać. Najlepszą lokalizację mają 4- i 5-gwiazdkowe, znajdujące się w Dżumajra Beach: Jumeirah Beach Hotel, Le Royal Meridien, Ritz Carlton, Hilton Jumeirah, Oasis Beach Hotel oraz Burdż al-Arab (7-gwiazdkowy). Mają własne plaże, od centrum dzieli je 15–20 min jazdy samochodem. Ceny wahają się od 750 do 1 500 zł za dwójkę, ale poza sezonem spadają nawet o połowę, np. w marcu noc w Jumeirah Beach Hotel kosztowała 1 570 zł, w lipcu wynosi 720 zł. W okolicach kanału (dzielnice Burdż i Da’ira) można znaleźć tańsze hotele 3- i 2-gwiazdkowe, np. Saint George Hotel Dubai 3* – ok. 200 USD za dwójkę. www.dubaihotels.ae Dobre restauracje zazwyczaj są przy hotelach, ponieważ mają one koncesje na podawanie alkoholu, np. Al Mahara – w Burdż al-Arab (specjalność ryby i owoce morza), Al Khayal – w Jumeirah Beach Hotel (kuchnia libańska), Blue Elephant – w Al Bustan Rotana Hotel (specjalność kuchnia tajska). Na ulicy królują smaki Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Popularne są restauracje libańskie serwujące kebab, grillowanego kurczaka (shish tawooq) lub jagnięcinę (kofta), do tego humus i tabbouleh (sałatka z natki pietruszki, pomidorów, mięty i pszenicy). Warto spróbować wielbłądziego mleka (dostępne w każdym supermarkecie), daktyli i arabskiej kawy gahwa przyrządzanej z kardamonem i odrobiną szafranu. W czasie ramadanu zabrania się (także turystom ) jedzenia i picia napojów w miejscach publicznych od wschodu do zachodu słońca. W ciągu dnia czynne są tylko restauracje hotelowe. Niemuzułmanie nie mogą wchodzić do meczetów. Wyjątek stanowi meczet Dżumeirah udostępniany turystom do zwiedzania w soboty, niedziele, wtorki oraz czwartki o 10.00 (wstęp płatny: 10 Dh). www.cultures.ae Dniem wolnym od pracy jest piątek. Od 1 września 2006 r. weekend to piątek i sobota (nie pracuje sektor rządowy i szkoły). Muzeum Dubajskie mieści się w starym forcie z ok. 1800 r. Czynne sob.–czw. w godz. 8.30––20.30, pt. w godz. 14.30–19.30. Bilet kosztuje 3 Dh. Można się zaszczepić przeciw żółtaczce A, durowi brzusznemu, błonicy, tężcowi i polio (ale nie są wymagane) - www.szczepienia.pl Za obiad w przeciętnej restauracji zapłacimy ok. 50 Dh, w lepszej dwukrotnie więcej. Kawa w Starbucks kosztuje 10–12 Dh, woda (250 ml) 2–5 Dh, pizza z colą w Pizza Hut ok. 30 Dh. Wejście na plażę to wydatek ok. 5 Dh, przejazd abrą przez kanał 1 Dh w jedną stronę, wynajęcie abry na 30 min – 60 Dh. Trzydaniowa kolacja w Burdż al-Arab rezerwowana przez biuro kosztuje 495 Dh/os. W cenę jest wliczony transport do i z hotelu oraz oprowadzenie po jego wnętrzach, nie są uwzględnione napoje. Trzeba doliczyć soft drinki (np. cola ok. 20 Dh). Alkohole są drogie (wino ok. 100–150 Dh/os.). Najważniejsze święta w 2008 r. 30 lipca – Leilat al-Meiraj – Wniebowstąpienie Proroka. 2 października – Eid al-Fitr – koniec ramadanu. 2 grudnia – Dzień Niepodległości 9 grudnia – Eid al-Adha – Święto Ofiar. 29 grudnia – Al-Hijra – Muzułmański Nowy Rok. Atrakcyjne są ceny elektroniki, dywanów, złota, markowej odzieży, kosmetyków. Warto spojrzeć na beduińskie wyroby ze srebra, noże, biżuterię, dzbanki oraz szale z pashmina – krótkiej, bardzo miękkiej wełny kóz tybetańskich. Ambasada RP w Abu Zabi, Delma Street (róg Karama Str.), P.O. Box 2334, Abu Dhabi, Zjednoczone Emiraty Arabskie, tel. (009712) 44 65 200, www.abuzabi.polemb.net www.dubai.ae www.dubaitourism.ae www.skidubai.com www.marhabaservices.com