Antyczne miasto, które przegrało z trzęsieniem ziemi – dziś to jeden z turystycznych hitów
Zatopione miasto, tajemnicze sarkofagi, wykute w skale grobowce, rzymskie teatry i piękne plaże. To wszystko kryją Kekova i Wybrzeże Licyjskie.
Spis treści: Starożytne ruiny na Kekovie Kalekoy, Demre: sarkofagi i teatr Licyjczycy: Szwajcarzy starożytności Kaş – kurort na półwyspie Kekova – jak zaplanować podróż Schody prowadzą wprost w turkus morza. Kamienne ściany domów wystają z płycizny. Zdobnie obramowane drzwi wychylają się z nabrzeżnych krzaków. Zarysy niektórych domów są odbite w klifie – tu był dach, tam widać wykute w równych odstępach kwadratowe ślady po konstrukcji podtrzymującej strop. Wyżej, na zboczu, piętrzą się szare ruiny wyglądające trochę jak klocki rozrzucone przez znudzone dziecko. To wszystko oglądam z pokładu łodzi wolno sunącej wzdłuż wybrzeża wyspy Kekova (na liście UNESCO). Starożytne ruiny na Kekovie Gdyby wzbić się w powietrze i mieć szansę zobaczenia pozostałości tego starożytnego miasta z góry (bez pozwolenia nie można latać tu dronem), jeszcze lepiej byłoby widać zarysy ścian, murów i podwórzy kryjące się w przejrzystej wodzie. Za plecami mają one długą i wąską wyspę, ot, właściwie grzbiet skalny położony równolegle do lądu. Nigdy nie było tu wody pitnej, więc każdy z domów miał wydrążony w skale zbiornik na deszczówkę. „Dolichiste” – pisze o tym miejscu, nazywanym dziś Kekova, Pliniusz w I w. n.e. i Ptolemeusz w wieku III. Kwitnące i bogate miasto portowe leżące mniej więcej w połowie drogi pomiędzy dzisiejszą Antalyą a Dalamanem. Pamiątka po wspaniałej cywilizacji licyjskiej, która dała nazwę południowo-zachodniemu wybrzeżu Turcji, w miejscu gdzie Morze Śródziemne spotyka się z Egejskim. Zniszczyły je dwa potężne trzęsienia ziemi z 141 i 240 r., a trzecie w VI w. przypieczętowało sprawę. Wedle wyliczeń archeologów domy na nabrzeżu zapadły się w ciągu jednej sekundy aż o 4,5 m. Wraki pod wodą Gdyby z kolei zanurzyć się w morzu, naszym oczom ukazałyby się kamienne mury pokryte osadami narastającymi przez wieki, fundamenty, kanały, rury z terakoty. A potem wielki uskok i głębina. Archeolodzy, schodząc na 50 czy 60 m w głąb, odkryli tu stosy amfor oraz aż 400 wraków statków! Wśród nich liczący 3600 lat i nazwany Kumluca najstarszy odkryty wrak świata. Liczy on ok. 14 m długości i przewoził ładunek miedzi z kopalń na Cyprze. Najprawdopodobniej zmierzał ku Krecie ery cywilizacji minojskiej, gdzie przetwarzano miedź na brąz. Wrak spoczywa w godnym towarzystwie, w sąsiedztwie statku Uluburun z ok. 1305 r. p.n.e. i Cape Gelidonya z ok. 1200 r. p.n.e. To wyjaśnia, dlaczego w kusząco turkusowych wodach wokół Kekovy nie można ani pływać wpław, ani nurkować (chyba że ze specjalnym zezwoleniem). Stanowisko archeologiczne wciąż kryje masę niespodzianek, teren do badań jest ogromny, a samozwańczy poszukiwacze skarbów zdążyli już wyłowić bodaj wszystkie amfory zatopione na niedużych głębokościach. Skąd tu tyle wraków? Wybrzeże Licyjskie, pełne wbijających się w morze półwyspów, spektakularnych klifów oraz wysp i wysepek, przez wieki miało strategiczne znaczenie na szlaku morskim wiodącym z Lewantu (terytoria dzisiejszych: Izraela, Palestyny, Syrii, Jordanii i Libanu) do Egiptu i dalej. A że w starożytności żeglowano tylko za dnia, przepływające statki chcąc nie chcąc musiały się zatrzymać w którymś z licyjskich portów. Te bogaciły się i wyrastały na wspaniałe miasta, jak chociażby to, którego ruiny oglądam. Portowe doki doskonale widać pod wodą, gdy wpływamy w niewielką zatoczkę z plażą, przy której stoi zrujnowany bizantyjski kościół, jedna z najmłodszych zachowanych tu budowli. Młodszych niż te pochodzące z VII–VIII w. nie ma, więc archeolodzy stwierdzili, że wtedy właśnie okolice te opustoszały. Kalekoy, Demre: sarkofagi i teatr Ruszamy ku znajdującemu się po drugiej stronie przesmyku, na stałym lądzie (choć można tu dotrzeć tylko pieszo lub łodzią), miasteczku Kalekoy, antycznej Simenie, nad którą dominują ruiny zamku. Turecka flaga powiewa na wieży, pod nią mury z flankami, niewielki port, kilka pensjonatów i knajp z leżakami. Kawałek dalej, na wzgórzu, niczym porozrzucane kręgle stoją kamienne sarkofagi. Wyglądają jak podłużne domki, których prostopadłościenna konstrukcja przykryta jest dachem w kształcie odwróconej do góry dnem łodzi. Stoją pośród chaszczy, a jeden z nich, ten najsłynniejszy, osiadł na płyciźnie, tuż za portem. Wrzuciło go tu trzęsienie ziemi sprzed wieków. Nawet nie trzeba do niego płynąć, dojdziemy, brodząc w wodzie po kolana. Domy żywych przeplatają się tu z tymi dla zmarłych, bo Licyjczycy wierzyli, że ich dusze przenoszone są do zaświatów przez uskrzydlone demony przypominające skrzyżowanie ptaka z syreną. By im to ułatwić, umieszczali grobowce wzdłuż wybrzeża lub na szczytach klifów. Sarkofagi, które oglądam, swój kształt zawdzięczają wpływom greckim, bo wcześniej Licyjczycy po prostu wykuwali grobowce w klifach. To, jak wyglądały takie cmentarzyska, podziwiam w odległej o dwa kwadranse drogi starożytnej Myrze. Powstała ponad 2,5 tys. lat temu, a jako że była jednym z ważniejszych punktów Licji, trafiało do niej mnóstwo towarów przewijających się przez port w Kekovie. Dziś wyrosło na jej miejscu miasto Demre, które wygląda, jakby całe było przykryte plastikiem i szkłem. To szklarnie wypełnione pomidorami, papryką i ogórkami. Kończą się one dosłownie na płocie, którym ogrodzono starożytne ruiny. To dość surrealistyczny widok. Stojąc plecami do tych niezbyt atrakcyjnych wykwitów współczesności, staram się ignorować ich brzydotę, porażającą w kontraście z pięknem świata antycznego. Po całym zboczu wzgórza rozsiane są grobowce licyjskich dostojników. Wykute w piaskowcu, naśladujące domy i świątynie, pełne zdobień, kolumn i portyków. Zaraz obok – świetnie zachowany teatr z czasów rzymskiej kolonizacji. Uważany jest za największy w Licji, a przypomina kamienne schody gigantów. Do tego zachwyca doskonałą akustyką. Licyjczycy: Szwajcarzy starożytności Niewątpliwie Licyjczycy mieli dobry gust i pieniądze. Ale kim tak naprawdę byli przedstawiciele tej nieco zapomnianej cywilizacji? Homer pisze o nich w Iliadzie jako o sprzymierzeńcach Trojan. Z kolei historycy z fantazją lubią nazywać Licyjczyków „Szwajcarami starożytności”, bo choć potrafili zaciekle bronić swoich miast, to starali się zawsze jak najdłużej zachować neutralność. Bogactwo zawdzięczali pracowitości oraz smykałce do handlu. Wyznawali też rewolucyjny jak na tamte czasy pogląd, że współpraca czyni cuda, dzięki któremu stworzyli pierwszą organizację demokratyczną w dziejach. Federacja Licyjska była unią 23 państw-miast. Gwarantowała każdemu z nich z jednej strony niezależność, z drugiej – bezpieczeństwo i harmonijny rozwój. Warto dodać, że kobiety miały w Licji prawa równe mężczyznom. Najważniejsza w federacji była Patara pełniąca funkcję stolicy. Herodot wspominał o niej jako o świętym mieście Apollina kryjącym wyrocznię. W świecie greckim przewyższała ją podobno tylko ta w Delfach. Gdy wpisuję hasło „Patara” w Google Maps, najpierw wyskakuje mi długa i piękna plaża o bielutkim piaseczku. A zaraz za nią stanowisko archeologiczne. I tyle. Zapomniana stolica. Dlatego że była wielkim miastem, wykopaliska kosztują fortunę, a ich końca nie widać. Chociaż niedawno sprawy jakby przyspieszyły. Najpierw, w 2010 r., odrestaurowano najstarszy zachowany budynek demokratycznego parlamentu. Wspaniały, mieniący się bielą kamienia, aż w słońcu razi w oczy. A potem prezydent Turcji ogłosił 2020 rokiem Patary i z tej okazji dawny blask odzyskała pyszna brama wjazdowa w formie łuku triumfalnego. Zabrano się też do latarni morskiej, jedynej zachowanej ze wszystkich starożytnych latarń, oraz do kolumnady głównej ulicy prowadzącej ku morzu. Idę nią na przechadzkę w rytmie wybijanym przez stojące po obu stronach dostojne kolumny, które w zawieruchach historii pogubiły zdobne kapitele. Jest pięknie. Im mocniej archeolodzy wbijają łopaty w tutejsze pagórki, na których pasą się krowy, tym ważniejsza okazuje się Patara. Ustalono, że jej port, szeroki na 400 i głęboki na 1600 m, był jednym z największych w tej części Morza Śródziemnego. W jego magazynach przechowywano ogromne zapasy zboża. Port zapewnił miastu zarówno chwałę, jak i upadek. Bo im bardziej wypełniał się piaskiem, tym bardziej stolica traciła na znaczeniu. Aż w końcu piasek pokrył całe miasto, świetnie przy tym konserwując teatr rzymski, bizantyjską bazylikę, cysternę czy akwedukt. Kaş – kurort na półwyspie Do współczesności wracam krętą drogą biegnącą pośród stromych klifów wybrzeża. Zachwycają widoki na małe zatoczki, wyspy na horyzoncie i morze w dole. Za cel mam Kaş, dawne Antiphellos, które zbiło fortunę na produkcji delikatnych gąbek. Dziś to skrzyżowanie kameralnego kurortu i miasteczka portowego położonego u stóp wąziutkiego jak palec półwyspu. W Kaş jest świetne życie nocne, są doskonałe knajpy, sklepiki z rękodziełem i masa butikowych hoteli tonących w bugenwillach. Większość nie ma dostępu do plaży, ale każdy z nich na kamienistym wybrzeżu wzniósł schodkowe, pełne wygodnych leżaków tarasy z drabinkami prowadzącymi wprost ku łagodnym falom. Woda jest ciepła, mimo że już mocno po sezonie. Z knajpki na nabrzeżu dobiegają przyjemna muzyka i cudne zapachy. Po tej intensywnej kąpieli w starożytności przyda mi się nieco współczesnych przyjemności. Choć jeszcze mnie kusi, żeby odwiedzić zgrabny łuk teatru greckiego na 4 tys. osób, tak znakomicie odnowiony, że odbywa się w nim latem festiwal filmowy krótkich metraży z całego świata. W końcu stoi tuż obok, w zasięgu spaceru wzdłuż wybrzeża. Kekova – jak zaplanować podróż Dojazd Najbliżej jest lotnisko w Dalamanie, nieco dalej – w Antalyi. Dolecimy tu liniami Turkish Airlines (z przesiadką w Stambule, od 1 tys. zł) lub lotem czarterowym (od 570 zł). Podróż samochodem z Dalamanu do Kaş zajmuje ok. 2,5 godz., a do Antalyi – nieco ponad 3. Nocleg Novva Hotels – pięknie położony tuż za Kaş, w nowocześnie urządzonych willach z widokiem na morze. Niektóre pokoje mają niewielkie baseny na tarasie; 2-os. od 670 zł, z pysznym śniadaniem. Jedzenie Dogal Anne Eli – rodzinna restauracja na wzgórzach za Kaş. Zjemy tu tradycyjne tureckie śniadania, a także m.in.: menemen (lokalna wersja szakszuki), owcze i kozie sery, kilka rodzajów pieczywa prosto z pieca, konfiturę cytrynową i marmoladę dyniową. Capra Çukurbağ – przykład nowoczesnej kuchni licyjskiej. Atmosfera jest kameralna, tylko jeden długi stół i dwa 2-os. Warto wiedzieć Rejsy ku Kekovie ruszają z Kaş i Demre, ale zdecydowanie najbliżej jest tam z leżącego po drugiej stronie przesmyku Kaleüçağız. Jego port jest szczelnie wypełniony turystycznymi łodziami. Można stąd ruszyć w 7-godzinny rejs, podczas którego zobaczymy nie tylko zatopione miasto, ale też okoliczne jaskinie i zatoczki; od 33 euro. Punktem obowiązkowym wizyty w tych okolicach jest kościół św. Mikołaja w Demre (na liście UNESCO). Jego patronem jest oczywiście biskup Miry, który zawdzięcza obecną popularność amerykańskiej popkulturze. Na zniszczonych, pozbawionych oczu freskach zobaczymy, jak naprawdę wyglądał święty. Zasłynął on z pomocy miejscowym dzieciom, ale też z brutalnego tępienia zwyczajów pogańskich. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Anna Janowska Dziennikarka i pisarka podróżnicza. Wszystko robię wolno, więc wpisuję się – niejako mimo woli – w trend na podróżowanie slow. Nie liczę odwiedzanych krajów, bo napędza mnie ciekawość świata, a nie potrzeba bicia rekordów. Szczególnie pociągają mnie wyspy, bo widok na wodę to coś, co uwielbiam, a ograniczone terytorium i efekt – nawet pozornego – oddalenia mnie fascynują. Od niedawna więcej podróżuję na krótszych dystansach, bo przeprowadziłam się do Tuluzy i wciąż odkrywam ten nowy dla mnie kawałek Francji.
„Odwiedziłam miejsce, gdzie język nie przypomina żadnego innego w Europie” – fascynująca kraina na granicy dwóch państw
Wybrzeże francuskiej części Kraju Basków liczy niespełna 40 km długości. Ale za to jakich! Spektakularne klify, soczysta zieleń i uwielbiane przez surferów plaże.
Spis treści: Baskijska czerwień, baskijski błękit Na placu Króla Słońce Miasto pałaców i surferów Piękne plaże, piękne fale Kraj Basków – jak zaplanować podróż Rytmiczne bicie bębenków – to je słyszę najpierw. Potem pojawiają się skoczne dźwięki fletów, a zza zakrętu wyskakuje postać tańczącej wieśniaczki w czerwonej spódnicy z koronkowym fartuszkiem. Za nią cały w pląsach mężczyzna w czarnym baskijskim berecie i z czerwoną chustką zawiązaną wokół szyi. Znacząco wystają ponad tłum – już z daleka widzę ich od pasa w górę. Mają w końcu dobre 8 m wysokości! Gdy parada podchodzi bliżej, u stóp tych marionetek gigantów dostrzegam ludzi ubranych na czarno, w czerwonych beretach i chustkach na szyi. Grają na txistu, rodzaju fletu, który stał się symbolem baskijskiego odrodzenia. Jego nazwa wywodzi się prawdopodobnie od słowa ziztu, czyli „gwizdać”, bo takie właśnie dźwięki wydaje z siebie ta piszczałka. Ma zaledwie trzy otwory, więc można na niej grać jedną ręką, a drugą – to już wymaga niezłej koordynacji – uderzać w zawieszony na ramieniu bębenek danbolin. Roztańczona gromada znika za zakrętem i niemal od razu za nimi pojawia się orkiestra dzieciaków grających baskijskie melodie na wszystkim co się da: od trąbek po akordeon. I znów, wszyscy na czarno, z czerwonymi chustkami zawiązanymi na szyi tak, że z przodu jest węzełek, a na plecy spływa równiutki trójkącik materiału. Jego kolor to nie krwista czerwień ani nawet nie czerwony pomidorowy, tylko raczej lekko zardzewiała, dojrzała wiśnia. Baskijska czerwień, baskijski błękit Rozglądam się dookoła, po centrum Saint-Jean-de-Luz. W tym samym kolorze są okiennice okolicznych domów. Ich białe szachulcowe fasady pocięte są równymi liniami szachownicy z desek i bali, również malowanych na ten właśnie odcień czerwieni. W witrynie sklepu obok dostrzegam materiały w piękne pasy i zaintrygowana wdaję się w rozmowę ze sprzedawczynią, która stoi w progu, podziwiając uliczny spektakl. Okazuje się, że ten charakterystyczny odcień czerwieni znany jest po prostu jako czerwień baskijska. Jej nazwa: „baigorry”, pochodzi od słów ibai gorri, czyli: „czerwona rzeka”. Legenda głosi, że farby w tym kolorze były pigmentowane byczą krwią, która miała odstraszać owady i zwalczać pleśń. Oczywiście z prawdą ma to niewiele wspólnego, bo pigment pochodził z tlenku żelaza, którego ruda powszechnie występuje w tych okolicach. Z kolei baskijska zieleń, zwana wagonową, wywodzi się od dębu rosnącego w hiszpańskim mieście Guernica (po baskijsku: Gernika-Lumo; rozsławił je swoim obrazem Picasso) uważanym za najstarszą stolicę Basków. Jest on symbolem ich wolności, bo pod tym drzewem przez wieki możnowładcy przysięgali, że będą przestrzegać baskijskich wartości. Z niebieskim jest najłatwiej – szafirowy błękit ma korzenie w rybackiej przeszłości regionu. Rodziny z wybrzeża, utrzymujące się przede wszystkim z połowu ryb, wykorzystywały do ozdabiania domów farbę pozostałą po malowaniu łodzi. I to właśnie na wybrzeżu niebieskie odcienie drewnianych detali domów są najpopularniejsze. Ten wykład ekspedientki o kolorach uświadamia mi, że znalazłam się w krainie, gdzie najdrobniejszy szczegół ma znaczenie. Zaczynam więc tym uważniej im się przyglądać. A możliwość ku temu mam idealną, bo trafiłam w sam środek święta patrona miasta Saint-Jean-de-Luz (obchodzonego pod koniec czerwca), czyli św. Jana Ewangelisty. Dla Basków to ważne święto, ale też znakomita okazja do manifestacji swojej tożsamości. Kraj Basków, zwany też Baskonią, rozciąga się zarówno po francuskiej, jak i po hiszpańskiej stronie granicy. Przy czym warto zaznaczyć, że część hiszpańska jest kilka razy większa. Na placu Króla Słońce Saint-Jean-de-Luz to dawna wieś rybacka, a dziś wytworny kurort. Leży niemal przy samej granicy z Hiszpanią, nad idealnym łukiem zatoki, która stanowi jedyny naturalnie osłonięty port po francuskiej stronie baskijskiego wybrzeża. Był on tu od zawsze i już w XV w. rybacy wypływali z niego hen, ku wybrzeżom Nowej Fundlandii, na połowy dorsza i polowanie na wieloryby. Wysokie pomosty z ruchomymi trapami przypominają o potężnych pływach. Ale port jest wyjątkowo dobrze schowany. Dodatkowo kryje się za plecami eleganckich domów stojących frontem do oceanu, a konkretnie – Zatoki Biskajskiej. Wpływają do niego właśnie niewielkie łodzie o kolorowych burtach. Jeszcze przed chwilą brały one udział w wyścigach na wodach zatoki. Mają 6 m długości, a w każdej siedzi przy wiosłach trzech mężczyzn o potężnych ramionach, wyrobionych ciągłymi zmaganiami z wysokimi falami. Batteleku – tak nazywa się tutejsza tradycyjna łódź rybacka na żagiel lub wiosłowa. Określenie pochodzi od od słowa batel, czyli „kajak”. Jednostki te znane tu były już w XIII w. Łowi się z nich głównie małe kalmary (słynne i pyszne chipirones), anchois i morszczuka. Niewiele brakowało, a batteleku odeszłyby w zapomnienie. Gdy pewien pasjonat w latach 70. XX w. rozpoczął ich poszukiwania, odnalazł tylko pięć „ostańców”. Dziś znów są stałym elementem krajobrazu, a ich zawody uświetniają wiele świąt, jak np. to dzisiejsze. Tuż przy porcie mieści się najważniejszy w mieście plac – Ludwika XIV, który do historii przeszedł jako Król Słońce. Dlaczego akurat o nim się tu tak pamięta? Wszystko za sprawą traktatu pirenejskiego z 1659 r., który zakończył wojnę francusko-hiszpańską. Symbolicznie przypieczętowało go małżeństwo Ludwika XIV, który przybył właśnie do Saint-Jean-de-Luz, by poślubić infantkę Hiszpanii, Marię Teresę Austriaczkę. Oboje mieli po 22 lata i byli podwójnymi kuzynami. Królewna – jak przystało na dziedziczkę Habsburgów – była dość niska, pulchna, a pod jej blond czupryną kryły się małe niebieskie oczy i charakterystyczna „habsburska warga” (wynik ciągłego zawierania małżeństw wewnątrz jednego rodu). W czasie uroczystości zamieszkała w efektownej rezydencji bogatego baskijskiego armatora, górującej nad portem. Budynek, nazywany dziś, a jakże, Domem Infantki, wyróżnia się różową fasadą z cegły i kamienia oraz dwiema galeriami z arkadami w stylu włoskim. Ślub wzięli w katedrze słynącej z zachwycającego złotego ołtarza. Nie zważali przy tym na to, że była ona wciąż jeszcze w budowie. Miasto pałaców i surferów „Jedliśmy krewetki i piliśmy piwo. Miasto było zatłoczone. Każda ulica pełna. Duże samochody z Biarritz i San Sebastián bez przerwy podjeżdżały i parkowały wokół placu. Przywoziły ludzi na corridę” – pisał sto lat temu w powieści „Słońce też wschodzi” Ernest Hemingway. Do Biarritz, które wyznacza drugi kraniec wybrzeża francuskiego Kraju Basków, miał szczególny sentyment. I trudno mu się dziwić. To pyszny kurort pełen imponujących kamienic, które równie dobrze mogłyby stać w Paryżu. Pełno tu XIX-wiecznych pałaców i domów bogatych rodzin. Jak np. równie dostojna, co potężna willa Eugenia. Powstała w 1854 r. na polecenie Napoleona III jako letnia rezydencja dworu i cesarzowej. Niejako dla kontrastu powyrastały pomiędzy nimi dziwne betonowe budowle schodzące po klifach niemal do samego poziomu oceanu. A także masywne hotele i apartamentowce stojące za plecami pięknego łuku Grande Plage o złotym piasku. Tę architekturę można by było określić jako nowoczesną pewnie jakieś 60 lat temu. Są tu też modne butiki, świetne knajpy, no i przede wszystkim wszechobecni surferzy. Schodzą w czarnych piankach ulicami ku plaży, by ujarzmiać wielkie fale lub dopiero się tego nauczyć. Z policzkami i nosami wymalowanym na różowo, biało lub niebiesko, by uniknąć poparzeń, z piaskiem i solą we włosach. To oni nadają Biarritz ton i luz. Piękne plaże, piękne fale A skoro o surferach mowa, to przenieśmy się do Guéthary, osady, która rozłożyła się na klifach pomiędzy piaszczystymi plażami. Jej centralnym punktem jest oczywiście port, dawniej ważny, dziś ledwie zauważalny. Zamieszkuję w domu mającym to szczęście, że stoi w pierwszej linii, na klifie, tuż koło latarni morskiej, która kiedyś służyła wypatrywaniu wielorybów. Dom nazywa się Etxea, czyli po prostu... „dom”. Jest rozłożysty, z dwuspadowym, niesymetrycznym dachem, ma szachulcową fasadę. Ale i tak nikt na nią nie patrzy, bo całą uwagę skupia ocean. A także wściekle zielone klify porośnięte intensywną zielenią. Są tu hortensje z kwiatami wielkimi jak ludzkie głowy, odurzający jaśmin i trawy sięgające do ramienia. Z tej obfitości wyłaniają się porozrzucane na klifie piękne domy otoczone wymuskanymi ogrodami. U ich stóp kultowa wśród surferów plaża Parlementia – znana z dużych fal załamujących się daleko od brzegu. Stromą ścieżką wzdłuż klifu schodzą tu surferscy wyjadacze z małymi, szybkimi i zwrotnymi deskami niesionymi nonszalancko pod pachą albo na głowie. Kocioł zacznie się, gdy już wejdą do wody. Fale załamują się elegancko, można na nie liczyć. Tak samo jak na to, że przemielą mniej wprawnych śmiałków i podniosą wszystkim poziom adrenaliny. Potem aperitif w barze z widokiem, gdzie nie ma stolików, tylko deski surfingowe poprzyczepiane wprost do nabrzeżnego murka. Można też coś zjeść w Bahia Beach przy wielkich ławach, które po godz. 22 zamieniają się w taneczny parkiet. Właściciel odstawia garnki i bierze w obroty niewielki syntezator oraz mikrofon. Modnie ubrana młodzież rusza w tan. Kontuzji kostki łatwiej się tu chyba nabawić niż w trakcie surfingu. Śpiewają, biją brawa i mielą powietrze, kręcąc młynki chustkami. Czerwonymi, rzecz jasna. Kraj Basków – jak zaplanować podróż Do Biarritz z Paryża najwygodniej dotrzeć samolotem (m.in. z lotniska Orly), a ceny biletów w obie strony zwykle zaczynają się dziś od ok. 700–1000 zł, zależnie od terminu, alternatywą jest szybki pociąg TGV, który pokonuje trasę z Paryża do Biarritz w ok. 4 godziny, a ceny biletów w jedną stronę najczęściej mieszczą się w przedziale 80–120 euro przy wcześniejszej rezerwacji. Na nocleg warto rozważyć Kaliko w Bidart, mieszczące się w tradycyjnym baskijskim domu z elementami szachulcowymi (ceny zwykle od ok. 100–120 euro za noc) lub Mosaikhotel w Saint-Jean-de-Luz, kameralny i położony kilka minut spacerem od plaży (od ok. 90–110 euro). Jeśli chodzi o jedzenie, w Bidart świetnym adresem jest Auberge Koskenia przy głównym placu, znana z doskonałych tapas i lokalnych win, w Saint-Jean-de-Luz warto zajrzeć do Xaya, serwującej nowoczesną kuchnię baskijską opartą na sezonowych, lokalnych produktach, natomiast w Biarritz nie można pominąć historycznej Café Miremont, legendarnej cukierni i herbaciarni działającej od 1872 roku. Warto też wiedzieć, że charakterystyczny baskijski beret pozostaje ważnym symbolem lokalnej tożsamości – tradycyjnie czarny, dziś często także czerwony, wykonywany z wełny merynosów z Pirenejów i produkowany m.in. w manufakturach w Bayonne oraz Oloron-Sainte-Marie, a jego cena wynosi obecnie około 30–35 euro. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Anna Janowska Dziennikarka i pisarka podróżnicza. Wszystko robię wolno, więc wpisuję się – niejako mimo woli – w trend na podróżowanie slow. Nie liczę odwiedzanych krajów, bo napędza mnie ciekawość świata, a nie potrzeba bicia rekordów. Szczególnie pociągają mnie wyspy, bo widok na wodę to coś, co uwielbiam, a ograniczone terytorium i efekt – nawet pozornego – oddalenia mnie fascynują. Od niedawna więcej podróżuję na krótszych dystansach, bo przeprowadziłam się do Tuluzy i wciąż odkrywam ten nowy dla mnie kawałek Francji.
Jedno z najpiękniejszych jezior w Europie. Spotykają się tu trzy kraje
Jezioro Bodeńskie, położone na styku Niemiec, Austrii i Szwajcarii, skrywa niejedną niespodziankę. Od legendarnych sterowców Zeppelina, przez rejsy z widokiem na Alpy, aż po „Bawarską Riwierę” i tajemnice średniowiecznych miast – ta okolica zachwyca historią, przyrodą i nieoczywistymi atrakcjami. Jeśli szukasz pomysłu na wyjazd pełen kontrastów, Jezioro Bodeńskie ma wszystko, czego potrzeba.
Spis treści: Granice, których nie ma – spór o podział Jeziora Bodeńskiego Sterowce nad Jeziorem Bodeńskim – historia i powrót legendy Zeppelina Rejs po Jeziorze Bodeńskim Lindau i Bawarska Riwiera – elegancja, wille i letni luz nad jeziorem Jezioro Bodeńskie – informacje praktyczne Po drabiniastym metalowym trapie wchodzę na pokład największego sterowca w historii, długiego na 245 m LZ 129 Hindenburga. To bliźniak sterowca LZ 130 Graf Zeppelin nazwanego tak na cześć ich wynalazcy, hrabiego (czyli grafa) Ferdinanda von Zeppelina, który konstruował je w Friedrichs­hafen nad Jeziorem Bodeńskim. Te dwa sterowce to największe statki powietrzne, jakie kiedykolwiek zbudował człowiek. Zaglądam do pasażerskich kabin ze składanymi łóżkami i do salonu z krzesłami o giętych metalowych stelażach, w których rozsiadało się eleganckie towarzystwo popijające szampanem serwowane na porcelanowych talerzach posiłki. Granice, których nie ma – spór o podział Jeziora Bodeńskiego Jezioro Bodeńskie nie ma ono jednoznacznie ustalonej granicy państwowej na wodzie. Akwen leży na styku Niemiec, Szwajcarii i Austrii, ale te trzy państwa nigdy formalnie nie określiły przebiegu granic w jego akwenie. W praktyce każdy interpretuje to trochę inaczej: Szwajcaria uważa, że granica biegnie środkiem jeziora, Austria twierdzi, że jezioro jest wspólne (condominium), Niemcy zazwyczaj nie zajmują stanowiska. W efekcie na mapach granice na jeziorze często po prostu… nie są rysowane. Sterowce nad Jeziorem Bodeńskim – historia i powrót legendy Zeppelina Te gigantyczne sterowce jako pierwsze oferowały komercyjne loty przez ocean (w latach 1928–1937), zabierając bogatych pasażerów w luksusową podróż z Europy do USA i Brazylii. Zeppeliny, dzięki czterem potężnym silnikom Maybacha, rozpędzały się do 135 km/godz., pokonując Atlantyk w jak na tamte czasy rekordowe 5 dni, 19 godz. i 51 min. I tak aż do ostatniej podróży, kiedy to podczas lądowania w USA, 6 maja 1937 r., sterowiec LZ 129 Hindenburg stanął w płomieniach. Katastrofę na żywo oglądał oczekujący na jego przybycie tłum. 13 pasażerów i 22 członków załogi zginęło w płomieniach lub ratując się przed nimi skokiem na ziemię. 62 osoby, w tym kapitan, przeżyło. To był koniec ery potężnych sterowców. W Muzeum Zeppelinów, mieszczącym się w białym budynku dawnego dworca w stylu Bauhaus, z widokiem na Jezioro Bodeńskie, wszystko odtworzono dokładnie tak, jak było… zanim się spaliło. Cóż to były za giganty! Jumbo jet czy budynek muzeum wyglądają przy nich jak mikrusy! Zaglądam do wnętrza unoszącego sterowiec balonu w kształcie cygara. Konstrukcję podtrzymywał aluminiowy szkielet obity materiałem, a wypełniał… wodór. Ten łatwopalny gaz najpierw zapewnił sterowcom sukces, a potem skutecznie je uziemił. Co ciekawe, wedle pierwotnych projektów gazem unoszącym je w powietrze miał być szlachetny i niepalny hel. Zastąpiono go wodorem z powodu embargo narzuconego po I wojnie światowej na Niemcy przez USA, w tamtych czasach jedynego na świecie producenta helu. W tym miejscu warto dodać, że zeppeliny to nie tylko romantyczne podróże przez Atlantyk. Były też na usługach nazistowskiej propagandy, a z ich mniejszych wersji przeprowadzano bombardowania miast. Tego też dowiem się w muzeum w Friedrichshafen. Dziś nad Jeziorem Bodeńskim wciąż można zobaczyć sterowce. Dużo mniejsze, bo mające zaledwie 75 m długości, wypełnione niepalnym helem. Wskrzeszono je całkiem niedawno, bo pierwszy lot nowoczesny zeppelin odbył w 1997 r. Można się nim wybrać na rejs widokowy dookoła Jeziora Bodeńskiego. Trwa on 120 min i niestety kosztuje fortunę… bo aż 1120 euro! Jak widać, sterowce, jak były, tak i są luksusowym środkiem transportu. Rejs po Jeziorze Bodeńskim Zamiast zeppelinem ruszam więc w rejs promem po spokojnej tafli Jeziora Bodeńskiego, trzeciego największego w Europie (po Balatonie i Jeziorze Genewskim). Jego głębokość sięga 254 m, a długość linii brzegowej to aż 273 km – nic dziwnego, że miejscowi nazywają je morzem. I jak na morze przystało, łączy ono aż trzy kraje: Niemcy, Austrię i Szwajcarię. Z górnego otwartego pokładu promu rozpościerają się piękne widoki na poszarpane szczyty Alp na odległym szwajcarskim brzegu. Na tym bliższym, niemieckim, do jeziora spływają równe rzędy sadów i winnic, bo rośliny uwielbiają tutejszy mikroklimat, dzięki któremu pas wokół brzegu nazywany jest owocowym ogrodem. Konstancja Płynę do leżącej na przeciwnym brzegu Konstancji, największego miasta nad Jeziorem Bodeńskim, które po angielsku, francusku czy włosku nazywa się Jeziorem Konstancji właśnie. Jej portu strzeże, prężąc jędrne piersi, obrotowa rzeźba przedstawiająca najsłynniejszą rzymską kurtyzanę, Imperię, trzymającą w dłoniach posążki dwóch nagich mężczyzn. Jeden z nich to cesarz Zygmunt Luksemburski, drugi to papież Marcin V. Jego wybór na konklawe – w 1417 r. właśnie w Konstancji – zakończyło rozłam w kościele i czasy, gdy próbowało nim rządzić nawet trzech papieży jednocześnie. Figurę tę, inspirowaną satyrą Balzaka na moralność i korupcję władzy, stworzył pochodzący znad Jeziora Bodeńskiego rzeźbiarz Peter Lenk, wywołując przy okazji inauguracji w 1993 r. wielki skandal. 32 lata później Imperia jest ulubionym przez mieszkańców symbolem miasta. „Zacytowany” przez artystę sobór odbył się w latach 1414–1418 w budynku znajdującym się tuż za plecami posągu. Jego biało-czarna zwalista bryła przykryta jest potężną czapą spadzistego dachu ozdobionego maleńkimi okienkami i wieżyczkami na rogach. To liczący sobie 600 lat największy budynek dawnej Konstancji. Dziś w sali, w której kardynałowie debatowali nad wyborem papieża, mieści się restauracja Konzil specjalizująca się w daniach z jeziornych ryb. Budowla przetrwała, podobnie jak i najstarsza część miasta, dzięki fortelowi mieszkańców, którzy sprytnie wykorzystali bliskość granicy ze Szwajcarią. Konstancja uniknęła amerykańskiego bombardowania podczas II wojny światowej, zostawiając włączone światła po godzinie policyjnej, podobnie jak jej szwajcarski – a zatem neutralny – sąsiad Kreuzlingen (dziś oba te miasta zlały się w jedną aglomerację). Rybacy A wracając do ryb. 10 lat temu na Jeziorze Bodeńskim łowiło je 100 rybaków. Dziś, choć ryb nie brakuje, zostało ich ok. 40. Z jednym z nich, Paulem Katterloherem, spotykam się na kilka chwil przed świtem. Płyniemy sprawdzić sieci niewielką zieloną łódką z białą nadbudówką po spokojnej, niezmąconej ani jedną falą tafli jeziora. – Wiatr jak z zegarkiem w ręku nadejdzie około ósmej, znad ośnieżonych nawet latem szczytów Alp na szwajcarskim brzegu – tłumaczy Paul. – Niekiedy potrafi wzburzyć całkiem spore fale, zimą nawet do 2 m! To jeden z powodów, dla których Paul jest na jeziorze tak wcześnie. Drugi to ciemność. – Rybacy ją lubią, podobnie jak kryminaliści. Dzięki niej ryby nie są w stanie dostrzec sieci, więc łatwiej je przechytrzyć – śmieje się. Z tego samego powodu, jak tłumaczy, najlepszy połów zdarza się, gdy woda jest „zachmurzona”, czyli po deszczu i w bezksiężycowe noce. Wtedy Paul potrafi wyciągnąć z sieci nawet i 80 kg okoni, karpi, linów, płoci czy węgorzy. Zdarzają się też szczupaki. Oraz niespodzianki. Największy sum, jakiego złowił, ważył 72 kilo! Jednak najbardziej lubi łowić karpie, bo są tłuste i idealne do wędzenia, oraz wyjątkowo smaczne leszcze. Choć z tymi ostatnimi jest masa roboty, bo przed zjedzeniem z każdego trzeba wyciągnąć dokładnie 128 ości. Przy łódce rybackiej Paula kursujące po Jeziorze Bodeńskim promy wydają się wielkie niczym zeppeliny. Ruszają spod muzeum sterowców w Friedrichshafen. W drodze ku Konstancji zawijają jeszcze do niedalekiego Meersburga, gdzie pasażerowie schodzą po trapie pod łososiową barokową fasadą „nowego zamku”, dawnej siedziby biskupów Konstancji. Z kolei stary VII-wieczny zamek, uchodzący za najstarszy w Niemczech, malowniczo wieńczy górujące nad miejscowością wzgórze. U jego stóp wiją się urokliwe uliczki otoczone domami o geometrycznych, szachulcowych fasadach. Lindau i Bawarska Riwiera – elegancja, wille i letni luz nad jeziorem Czas wybrać się na południowo-wschodni kraniec jeziora, ku Bregencji położonej na niewielkim austriackim kawałeczku jego wybrzeża. Chwilę wcześniej, tuż przed granicą, kryje się Lindau, którego najstarsza, niezwykle urokliwa część leży na wyspie połączonej z lądem cienką groblą. Po fasadach budynków od razu widać, że mieszkańcy byli osobami raczej zamożnymi. Lindau rozkwitło dzięki doskonałej pozycji na transalpejskim szlaku kupieckim: wymieniano tu sprowadzane z Włoch cytrusy, przyprawy i tekstylia na sól, zboże czy ryby, a historię tego handlu opowiada kolorowy fresk na fasadzie XV-wiecznego ratusza. Wieńczy ją metalowe drzewo – zapewne lipa, gdyż to ona kryje się pod nazwą miasta. Po pożarze z końca XVIII w., który strawił część (na szczęście nie całość) średniowiecznej starówki, odbudowano ją w pysznym barokowym stylu. Z kolei wiek później na wybrzeżu wokół miasta zaczęły wyrastać reprezentacyjne wille otoczone wspaniałymi ogrodami. Modę na „Bawarską Riwierę” zapoczątkował w 1848 r. książę Luitpold, wznosząc tu letnią rezydencję. Miejscowa klasa średnia i bogate rody szlacheckie szybko poszły w jego ślady. Do dziś zachowało się ok. 30 domostw. Chociażby Villa Leuchtenberg, która jako pierwsza nie tylko w regionie, ale i w całych południowych Niemczech miała elektryczność, czy Villa Toscana wzniesiona przez Wielkiego Księcia Toskanii Ferdynanda IV. Otaczający ją schodzący do jeziora park można zwiedzać, a sama willa jest najbardziej pożądanym miejscem na śluby w okolicy. Z kolei Villę Wacker można podziwiać tylko od strony wody. Poznamy ją po zamkowej, ozdobionej wieżą bryle z norymberskiego czerwonego piaskowca. Do jej wnętrz w stylu secesyjnym mają wstęp tylko szczęśliwcy zaprzyjaźnieni z właścicielami, rodziną Boss. Za to wszyscy mogą pospacerować po należących teraz do miasta wspaniałych ogrodach otaczających willę Lindenhof wzniesioną przez kupca z Lindau. Dziś to jeden z pyszniejszych parków nad Jeziorem Bodeńskim. Poza samą willą czy fikuśnym domkiem szwajcarskim znajdziemy tu całkiem już współczesny, latem tętniący życiem klub plażowy Lindi. Można tu wypożyczyć supa czy kajak albo po prostu rozłożyć się na leżaku i zagapić na Bregencję na austriackim brzegu i zachwycające ośnieżone góry po szwajcarskiej stronie jeziora. Jezioro Bodeńskie – informacje praktyczne Dojazd Do Friedrichshafen dostaniemy się samochodem z Warszawy w 12 godz. albo pociągiem w 4 godz. – z lotniska w Monachium. Tam dolecimy z Warszawy LOT-em za mniej więcej 1 tys. zł. Do Konstancji z kolei najłatwiej dolecieć przez Zurych. Potem już tylko 1,5 godz. pociągiem z lotniska. Nocleg Graf Zeppelin, wygodny hotel w Konstancji schowany za bogato zdobioną freskami fasadą. Pokój 2-os. ze śniadaniem: od 550 zł. Obsthof Steffelin. Gartenweg 1, Markdorf, nocleg na farmie wśród sadów ciągnących się szpalerami koło Ittendorf i z widokiem na Jezioro Bodeńskie to pomysł na ucieczkę od zgiełku. Pokój: od 65 euro. Kemping: od 20 euro. Jedzenie Konzil – w liczącym 600 lat największym budynku dawnej Konstancji odbył się w latach 1414–1418 sobór Kościoła katolickiego. W sali, gdzie debatowano nad wyborem papieża, można dziś zjeść obiad z widokiem na port i posąg Imperii. Dania – głównie z ryb oraz sezonowe, np. z kurkami w roli głównej. Senft to rodzinna destylarnia tuż nad brzegiem jeziora. Można tu obejrzeć błyszczące miedziane alembiki i spróbować destylowanych w nich sznapsów z jabłek, gruszek czy moreli. Warto też spróbować autorskiego dżinu smakującego mieszanką 21 ziół. Atrakcje Od połowy sierpnia do końca października otwiera swoje podwoje Ogród Dalii w Lindau, w którym rośnie 7 tys. tych roślin w aż 800 odmianach. Od słynnej australijskiej emory paul w głębokim odcieniu różu, do czerwonej sombrero z żółciutkimi brzegami. Kwiaty dalii w zależności od pory dnia i światła zmieniają nieco kolory. Ich fani będą tu zachwyceni. Wstęp: 8 euro. Źródło: archiwum NG
To miasto wyprzedza epokę. Dziś oczy wszystkich zwrócone są właśnie tu
Bazylea to miasto, w którym architektura wyprzedza epokę. Spacerując jej ulicami, masz wrażenie, że każdy budynek to manifest przyszłości podpisany przez Gehry’ego, Hadid czy Bottę.
W tym artykule: Z czego słynie Bazylea? Co warto zobaczyć w Bazylei? Architektura Bazylei Bazylea – informacje praktyczne Gdy mieszkasz na szczycie szklanej, zwieńczonej piramidą wieży, możesz się spodziewać niespodziewanych wizyt. I to nawet w Szwajcarii, gdzie pojawienie się przed czyimiś drzwiami bez zapowiedzi jest nie do pomyślenia. – Odkąd się tu wprowadziłam, już mnie nie dziwi dźwięk dzwonka domofonu. Zresztą spójrz sama – mieszkać tu to tak, jakby mieć ulubionego Picassa czy Moneta na ścianie w salonie – opowiada mi lokatorka oryginalnego budynku zaprojektowanego przez gwiazdorski duet architektoniczny z Bazylei: pracownię Herzog & de Meuron. Również z powodu takich budynków zostali oni laureatami Nagrody Pritzkera nazywanej architektonicznym Oscarem. Wokół nieograniczony widok na miasto, a jedyną nieprzezroczystą ścianą jest ta okalająca łazienkę. Jak na dłoni widać stadion św. Jakuba przebudowany z okazji Euro 2008, które dla projektantów było rozgrzewką przed stworzeniem Allianz Areny w Monachium i „Ptasiego Gniazda” na igrzyska olimpijskie w Pekinie. Z czego słynie Bazylea? Bazylea jest rozległa, z zabudową raczej niewysoką, bo długo nie można było budować wyżej, niż sięgały gotyckie wieże katedry, w której pochowano Erazma z Rotterdamu. Na przeciwległym brzegu Renu wzrok przyciągają dwie gigantyczne piramidalne wieże Roche, przypominając o tym, że miasto przemysłem farmaceutycznym stoi. Pierwsza, licząca 178 m, jest od 2015 r. najwyższym budynkiem zarówno Bazylei, jak i całej Szwajcarii. W jej cieniu przez ostatnie lata pięła się w górę druga, która przerosła ją o 27 m. Trzecia jest w planach. Wszystkie – oczywiście – projektu Herzog & de Meuron. Zanim wieże powstały, długo nad nimi debatowano, a mieszkańcy miasta głosowali w referendum. Co ciekawe, słynne nazwisko architekta nie zawsze decyduje o powodzeniu projektu – w głosowaniu przepadła choćby wieża projektu Zahy Hadid, która miała stanąć na obrzeżach starówki, tuż koło tryskającej wodą na wszystkie strony mechanicznej fontanny autorstwa Jeana Tinguely’ego, najsłynniejszego szwajcarskiego artysty, który zaklinał stal i ruch w swoje unikalne, kinetyczne prace. W przewodniku czytam, że dawniej na miejscu fontanny była scena teatralna. I to ona właśnie zainspirowała Tinguely’ego do stworzenia ośmiu mechanicznych stalowych postaci, które niczym aktorzy odgrywają przed nami szalony i psotny teatr wodny. Kręcą się wokół, tworzą wodne wiry, wywijają piruety czy pedałują w miejscu w jakimś przedziwnym tańcu. Zaintrygowana ruszam na drugą stronę rzeki, gdzie nad brzegiem Renu wznosi się Muzeum Tinguely’ego zaprojektowane przez Maria Bottę w formie ceglanego prostopadłościanu z walcowatą wieżą. Przed budynkiem, którego fasada zdaje się patrzeć na mnie szklanymi migdałami oczu, ustawiono skromniejszą wersję fontanny ginącą nieco w cieniu buchającej kolorami rzeźby artystki Niki de Saint-Phalle – żony i współautorki wielu prac Tinguely’ego (np. fontanny stojącej przed Centrum Pompidou w Paryżu). Na czterech piętrach muzeum istne szaleństwo. Kinetyczne rzeźby zdają się nie ustawać w ruchu, nawet gdy napędzające je silniki są wyłączone, wszystko buzuje, wibruje, trzeszczy, krążąc po orbicie niezwykłego, stworzonego przez artystę świata. By uspokoić zmysły, w muzealnym sklepiku kupuję paczkę krojonych w kostki niczym domino, charakterystycznych dla Bazylei ciasteczek läckerli. Przypominają nieco lukrowane polskie pierniczki i smakują nie tylko mnie, ale i łabędziom, które przyczłapały do mnie znad rzeki skuszone szelestem torebki. Co warto zobaczyć w Bazylei? Wsiadam do autobusu miejskiego i jadę na przedmieścia Bazylei. A że to miasto położone na granicy trzech państw: Szwajcarii, Niemiec i Francji, ląduję po niemieckiej stronie, w Weil am Rhein. Mieści się tu siedziba Vitry, której założyciel Willi Fehlbaum był tym, który w 1989 r. jako pierwszy w Europie zaprosił do współpracy słynnego amerykańskiego architekta Franka O. Gehry’ego. Ten właśnie zaczynał eksperymenty z budynkami dekonstruktywistycznymi. Niedługo później, dzięki projektowi Muzeum Guggenheima w Bilbao, będzie o nim mówił cały świat. Jednak hiszpańskiego projektu pewnie by nie było, gdyby nie wcześniejsza biała hala produkcyjna Vitry i pobliskie muzeum z rozszczepionym dachem. Późniejszy budynek jego projektu, wyglądający jak zwariowana wariacja na temat pączkującego szarego diamentu, stoi w Bazylei w kampusie Novartisu. Drugą wielką architektką zaproszoną przez Vitrę była Zaha Hadid. Remiza strażacka z 1993 r. to pierwszy kiedykolwiek zrealizowany projekt słynnej Brytyjki irackiego pochodzenia. Budynek miał przypominać zaklęty w architekturze wielki wybuch, więc nie ma w nim ani jednego kąta prostego. Podobno strażacy, którzy tu pracowali, dostawali zawrotów głowy i choroby morskiej od poruszania się wśród nieregularnych, ostrych i splątanych kształtów. Już po chwili zwiedzania mnie również lekko kręci się w głowie. Na szczęście obok rozciąga się będący oazą spokoju ogród projektu Holendra Pieta Oudolfa. A wisienką na tym torcie jest tu kolejny niezwykły projekt: składające się na niego domy są długie jak stodoły i proste, z dwuspadowym dachem – takie jak rysują dzieci. Ich frontowe i tylne ściany są całkowicie przeszklone. Co więcej, ustawiono je na skos, jeden na drugim. Dzięki temu powstał budynek zarówno spektakularny, jak i genialny w swej prostocie. Łączy wszystkie strony świata i kraje, pomiędzy którymi się znajduje: Szwajcarię z Francją, Francję z Niemcami i Niemcy ze Szwajcarią. Mowa o wielokrotnie nagradzanym VitraHaus autorstwa – oczywiście – Herzog & de Meuron. Architektura Bazylei Choć słynny duet architektów tworzy teraz na całym świecie – wśród ich najbardziej znanych projektów jest np. filharmonia w Hamburgu, Muzeum De Younga w Golden Gate Park w San Francisco czy przemiana londyńskiej elektrowni w Tate Modern – to dla Bazylei zawsze znajdują czas. Ile dokładnie jest tu ich budynków, trudno zliczyć. Co ciekawe, każdy jest w innym stylu – mającym pasować do okolicy i przeznaczenia – więc tropienie ich to fajny pomysł na długi spacer. Zaczynam od niepozornej rozdzielni kolejowej, która przyniosła pracowni sławę. Wygląda jak kostka z wyciągniętą piramidą dachu, bez okien, cała obandażowana miedzianą listwą. Teraz, gdy zbrązowiała, mniej się rzuca w oczy, ale gdy powstała, złociła się w słońcu ciepłą miedzianą tęczą. Obok stoi Porte d’Alsace, biurowiec przy dworcu, z którego odjeżdżają pociąg TGV do Francji. Jego niezlicowane szyby jak w krzywym zwierciadle odbijają okoliczne kamienice. Dalej: nowiutki szary apartamentowiec MOH, którego fasada wygląda tak, jakby lekko falowała od upału za sprawą pokrywających ją nieregularnych, przesuwnych żaluzji. Na trasie wycieczki odkryjemy też kilka prywatnych willi, szpitalną aptekę czy nawet centrum rehabilitacji! A z miejsc łatwiejszych do zwiedzania: Muzeum Kultur o najeżonym kanciastym dachu oraz organiczne, płynące zakręconymi krwistoczerwonymi liniami wnętrze kasyna. Na koniec cichym tramwajem podjeżdżam na plac wystawowy Messe. Stoi przy nim wizytówka Bazylei: centrum targowe, które podczas słynnych targów sztuki Art Basel wypełnia się najdroższymi dziełami świata. Patrząc na jego okrągłą, przypominającą gniazdo kopułę ze stalowej plecionki, przez której środek prześwituje niebo, nie po raz pierwszy myślę sobie, jak fajnie by było, gdyby ściany umiały mówić. Bazylea – informacje praktyczne Bezpośrednio z Warszawy polecimy do Bazylei Wizz Airem; bilet: od ok 220 zł; Po zameldowaniu się we wszystkich hotelach w Bazylei, otrzymamy BaselCard, która zapewnia darmowe przejazdy komunikacją miejską, dostęp do Wi-Fi oraz zniżki: na wypożyczenie roweru, bilety do muzeów, wycieczki czy wstęp do zoo. Zajrzyjcie do muzeum Fondation Beyeler, które ma niezwykłą kolekcję dzieł m.in. Picassa, Giacomettiego, Moneta, Degasa Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra. 20 miast na weekend – przewodnik po najciekawszych miastach Europy” (nr 04/listopad-styczeń 2022/2023). Artykuł przypominamy z okazji Eurowizji 2025, której gospodarzem jest Bazylea.
Pico del Teide na Teneryfie to najwyższa góra Hiszpanii. Znajduje się na kraterze drzemiącego wulkanu
Kiedyś wierzono, że Pico del Teide sięga nieba i potrafi połknąć słońce. Najwyższa góra Hiszpanii znajduje się na Teneryfie. Jest pochodzenia wulkanicznego.
W tym artykule: Najwyższa góra Hiszpanii Pico del Teide Wulkaniczny krajobraz Teneryfa – informacje praktyczne Przy akompaniamencie głośnego świstu własnego oddechu próbuję wdrapać się na szczyt. To, że jestem ponad 3 km n.p.m., czuję przy każdym ruchu. Jest pusto, tajemniczo, nierealnie. Wokół surowe widoki, łyse skały przysypane gdzieniegdzie śniegiem. Im wyżej, tym bardziej przeszywający staje się wiatr. Wyciągam z plecaka ocieplacz i szczelnie zapinam kurtkę. Idę przez śnieżny korytarz, potem stromym zboczem wśród oparów siarki. Zapach jak w piekle. Jakby ktoś podpalił ciężarówkę zapałek. Gdy mijam nory otoczone żółtymi od wyziewów kryształkami, nie wytrzymuję i zatykam nos. Mały przedsmak tego, co poczułabym w kraterze. Niestety, wstęp do niego mają tylko naukowcy. Najwyższa góra Hiszpanii To był ostatni etap wspinaczki na Pico del Teide, najwyższy wierzchołek Teneryfy i całej Hiszpanii (3718 m n.p.m., a licząc od dna oceanu – aż 7500 m). Wcześniej szłam szosą wśród sosnowych lasów – szlakiem nr 7. Na nogach miałam potężne buciory – i całe szczęście, bo lawa ściera podeszwy niczym pumeks. Spod stóp uciekały mi jaszczurki, kryjąc się w nielicznych kępach zieleni, której jakimś cudem udało się zapuścić tu korzenie. Gran Canaria: ludzie to miejsce określają mianem "synonim wakacji" Kto pragnie palm, słońca i plaży, ten się nie zawiedzie. Jeśli ktoś potrzebuje większych wrażeń, by urlop nazwać udanym, też nie powinien się rozczarować. Pomiędzy 500 a 1500 m n.p.m. przedzierałam się przez „morze chmur”. To tzw. mar de nubes pojawia się najczęściej jesienią i zimą, kiedy to północne wiatry niosą wilgotne powietrze znad oceanu. A gdy już wydostałam się z mlecznobiałej mgły, zaskoczyło mnie bezchmurne błękitne niebo. I jeszcze więcej lawy i skał. Drzewa zniknęły zupełnie tuż za tablicą obwieszczającą: „Parque Nacional del Teide”. Jego centralny punkt to potężny zapadnięty krater wulkaniczny – a dziś wielki piaszczysty płaskowyż Las Cañadas (o wymiarach 12 na 17 km!). To z niego wyrasta szczyt Teide i jego starszy, ale niższy bliźniak Pico Viejo (3105 m n.p.m.). Teide jest wciąż aktywny, ale po raz ostatni wybuchł w 1909 r. Pico del Teide Im bliżej wulkanu, tym piękniej. Lawa zyskała tam nowe odcienie: rdzawą czerwień, całą paletę brązów i tylko gdzieniegdzie czerń pięknie kontrastującą z bielą śniegu. I jeszcze te wielkie niczym budynki kamienie narzutowe! Wyglądają jak kręgle rozsypane dla zabawy przez jakiegoś olbrzyma. Pomiędzy nimi biegnie szeroki, świetnie oznaczony i przygotowany szlak. Na Teide prowadzi ich kilka. Najłatwiej po prostu wjechać tam kolejką linową, która w zaledwie 8 min pokonuje 1200 m różnicy wzniesień. Dociera na 3555 m n.p.m., skąd do szczytu jest jakieś pół godziny marszu. Jednak by na nim stanąć, trzeba wcześniej wystąpić o pozwolenie. Ze względu na ochronę ekosystemu na szczyt Teide wpuszczanych jest zaledwie 200 osób dziennie, z czego tylko 50 naraz. Pozwolenie jest bezpłatne, ale (zależnie od pory roku) trzeba się o nie ubiegać z blisko miesięcznym wyprzedzeniem. Wulkaniczny krajobraz Po drodze mijali mnie ci, którym kondycja pozwala na zdobycie wulkanu „na raz”. Nawet nie próbowałam ich gonić, miałam za to czas na podziwianie widoków. Stąpając po uśpionym, ale nadal aktywnym wulkanie, czułam się malutka. Wokół – zastygła przed wiekami lawa i żółty piasek powstały z erozji skał. Krajobraz iście księżycowy. Nic dziwnego, że kręcono tu niektóre ujęcia „Gwiezdnych wojen” czy „Planety małp”. Noc na piętrowym łóżku w schronisku Altavista była bezsenna w oczekiwaniu na gwiazdy. Teneryfa to jedno z tych miejsc na świecie, gdzie widać je najlepiej. I faktycznie cały nieboskłon świeci się i mruga, dając nie lada spektakl. O świcie wyruszyli ci, którzy chcieli zdobyć szczyt mimo braku pozwolenia. Kto spędził noc w schronisku, może się wdrapać na szczyt bez permitu do godziny 9. Mnie i reszcie aż tak się nie spieszyło. Potem, już ze szczytu, patrzyłam na błękit oceanu, pasek skał i pierzynę z chmur. Przede mną na horyzoncie majaczyły pobliska Gomera i ledwo widoczna La Palma. Pod stopami miałam wulkan, który choć śpi, wciąż nie powiedział ostatniego słowa. Teneryfa – informacje praktyczne Dojazd Bezpośrednio z Modlina na Teneryfę dolecimy Ryanairem. Nocleg W Altaviście – najwyżej położonym schronisku w Hiszpanii. Jedzenie Spróbujcie gofio, czyli mąki z prażonych ziaren jęczmienia, kukurydzy lub pszenicy, z której piecze się placki, lepi kluski, dodaje do zup. To pozostałość po kuchni rdzennych mieszkańców Kanarów, Guanczów. Warto spróbować Przejdźcie szlak GR-131. Liczy sobie 80 km i przecina sporą część wyspy. Biegnie od La Esperanzy na północnym wschodzie aż do Arony na południowym zachodzie. Po drodze zmieniają się krajobrazy i temperatura. Źródło: archiwum NG.
W Tuluzie dominują studenci. Jednak piękno natury wszystko wynagradza
Tuluza to jedno z największych francuskich miast nadzwyczaj ceni sobie bezpretensjonalność. A także bliskość natury.
Spis treści: Tuluza – różowe ekomiasto Tuluskie targowiska Spacer po Tuluzie Spokój i harmonia Na tarasie Café de la Concorde zawsze jest pełno. Już zza rogu ulicy słyszę, że huczy tam jak w ulu od gwaru rozmów. Okrągłe stoliki tłoczą się w cieniu parasoli i drzew rosnących wzdłuż ulicy Concorde, zalewając cały chodnik. Ustawione są tak ciasno, że odsuwając krzesło, nie sposób nie potrącić sąsiada, co sprzyja wymianie uśmiechów i grzecznościowych: „przepraszam”, „ależ nie ma za co”, „smacznego”, „ale dziś gorąco” i tak dalej. To, że jesteśmy na południu Europy, widać nie tylko po tym, jak mocno świeci tu słońce i jak błękitne jest niebo. Tuluza, choć to czwarte co do wielkości miasto Francji, nie ma za grosz paryskiego snobizmu, a bufonadę stolicy zastępuje luz i serdeczność widoczna choćby w tych niezobowiązujących pogawędkach. Tuluza – różowe ekomiasto Taras kawiarni Concorde – modnej już w połowie XIX w. – jest centrum życia dziś hipsterskiej, a jeszcze do niedawna niecieszącej się dobrą sławą dzielnicy Les Chalets. Kelnerzy noszą tu złote łańcuchy lub perły, mają masę tatuaży, za duże T-shirty oraz miłe uśmiechy. Rano jeszcze nie zdążą wystawić wszystkich krzeseł, a już rozsiadają się na nich chętni na kawkę i papieroska. Zagryzają je croissantem albo chocolatine – tak w południowo-zachodniej części Francji nazywa się pain au chocolat – kupionym w pobliskiej piekarni i jedzonym wprost z papierowej torebki. Nie jest to absolutnie źle widziane, ot, sąsiedzka współpraca. Ramię w ramię siedzą majstrowie w wysmarowanych czymś roboczych kombinezonach, studenci z fikuśnymi fryzurami i panie po sześćdziesiątce z oczami schowanymi za okularami o szerokich oprawkach, w intensywnych kolorach. Gwar śniadaniowy płynnie przechodzi w ten lunchowy, gdy serwowane są dania dnia. Dziś do wyboru zapiekana w piecu słynna tuluska kiełbasa wieprzowa (produkowana tu już od XVIII w.) oraz – dla równowagi – modne orkiszowe risotto. Bez pretensji do wielkiej kuchni, za to wszystko smaczne i ładnie podane. Większość klienteli przyszła tu na piechotę lub przyjechała na rowerze, bo Tuluza to miasto studentów i dwóch kółek. Trochę zajmuje przyzwyczajenie się do miejscowych reguł gry. Szczególnie że rowerzyści nie miewają w zwyczaju zatrzymywania się na czerwonym świetle. Usprawiedliwia ich nieco to, że piesi też bez skrępowania na nim przechodzą, a w jednokierunkowych uliczkach mogą – to już zgodnie z prawem – jeździć pod prąd. Tak więc gdy się zagapimy, spacerując po Tuluzie, wpaść pod rower jest zdecydowanie łatwiej niż pod samochód. Tym bardziej że zmotoryzowani poruszają się po całym mieście w ślimaczym tempie nowego nakazu prędkości – 30 km/godz. Kierowcy zostali już wyrzuceni z pokaźnych rozmiarów starówki, większości miejskich placów – chociażby z tego wokół bazyliki St. Sernin, największego romańskiego kościoła Francji. Znikają też parkingi naziemne, a te podziemne są celowo drogie, godzina parkowania przy ulicy kosztuje 1,2 euro. Ale gdy o minutę przekroczymy dwie godziny parkowania, zapłacimy już 12 euro. Coraz częściej jeden z pasów dla samochodów zastępują ścieżki rowerowe. Krótko mówiąc: robi się wiele, by obrzydzić przemieszczanie się samochodem, a już na pewno pchanie się nim do centrum. Tak więc Tuluza to nie tylko Różowe Miasto (La Ville Rose), jak nazywa się ją od lekko różowego odcienia czerwonych cegieł, z których wzniesiona jest większość zabudowań w ścisłym centrum, ale też miasto coraz bardziej ekologiczne. Tuluskie targowiska Dzielnicę Les Chalets od starówki odgradza bulwar obsadzony platanami, pod którymi co rano rozkłada się targ Cristal. Trzy awokado za 2 euro, pachnące naręcza kolendry czy mięty, no i stosy warzyw, latem – lokalnych, zimą i jesienią z Maroka i pobliskiej Hiszpanii. Są też furgonetki sprzedawców serów, gdzie w wielkich kręgach kuszą te owcze z niedalekich Pirenejów i kozie z regionu Tarn na północnym-wschodzie: okrągłe, w łezkę, piramidkę, kwadrat… Jest i czerwona furgonetka kultowej rzeźniczki Chez Nath – wystarczy pojawić się w ogonku pierwszy raz, by usłyszeć przyjacielskie „Co słychać?”, a za trzecim i czwartym razem, kupując rillettes z kaczki czy jagnięce żeberka, opowiadać sobie o planach wakacyjnych czy wypytywać o zdrowie dzieci. Nikomu się nie spieszy, a nawet jeżeli tak, każdy cierpliwie czeka na swoją kolej kupienia mięsiwa. I warto dodać, że nie kupuje się go tu na wagę, ale podając liczbę osób, które będziemy mieć na kolacji czy obiedzie. Niedaleko, niecałe 10 min piechotą, po drugiej stronie bulwaru, mieści się kultowy Marché Victor Hugo kryjący się w białej bryle miejskiego parkingu. Stoiska mają tu najbardziej renomowani sprzedawcy z Tuluzy. Każdy mieszkaniec miasta wie, że sery kupuje się U Betty, kaczkę pod każdą postacią w Maison Samaran, a homary, langusty czy świeże ryby – w La Marinière. Degustować można na miejscu, niemal każdy sprzedawca ma w ofercie deseczki z porcjowanymi smakołykami: kawałkami sera czy pasztetów zapiekanych w cieście. Jest też kilka miejsc, gdzie kupimy gotowe dania czy świeżutkie ostrygi znad niedalekiego przecież oceanu. Potem, z kieliszkiem wina, możemy się nimi zajadać przy wystawionych na zewnątrz stolikach. Gdy miejsca zabraknie, grupy znajomych oblegają okoliczne schodki czy po prostu chodniki. I trwa w najlepsze tuluski aperitif pod gołym niebem, który w weekendy niejednemu zastępuje lunch i kończy się na długo po tym, jak sprzedawcy zamkną ostatnie stoiska. Spacer po Tuluzie To, co przybysza z Polski, czyli północy (tak właśnie nas tu ze swojej południowej perspektywy postrzegają), zadziwia na początku w Tuluzie najbardziej, to zamiłowanie jej mieszkańców do bycia i życia na zewnątrz. Tarasy kawiarni pełne są nawet zimą. I nie, wcale nie ma na nich ogrzewania, choć fakt, że klimat sprzyja, bo nawet w styczniu jednego dnia potrafi tu być stopni 4, a następnego już 14. Latem mało kto wybiera się gdziekolwiek bez rezerwacji, bo jest jeszcze gęściej. W weekendy i wieczory tłumy rodzin, znajomych i par spacerują po starym mieście, a istna rzeka ludzi przelewa się przez główne ulice handlowe z d’Alsace-Lorraine na czele. To przy niej mieści się większość sieciówek. Na wzór hiszpańskich miast, arterię ocienia latem tańcząca na wietrze migotliwa instalacja złoto-srebrnych paseczków, dodając jej uroku. Z któregokolwiek krańca starówki by wyruszyć, łatwo się przekonać, że wszystkie drogi prowadzą do Kapitolu. A raczej na Place du Capitole, którego zachodnią ścianę zamyka imponujący neoklasycystyczny budynek kryjący ratusz i operę. Są tu też inne reprezentacyjne fasady z cegły, które mieściły niegdyś najlepsze adresy w Tuluzie. Czy dziś nadal są one najlepsze? Można dyskutować. Za to najdroższe – bez wątpienia. Pod dyskretnymi logotypami, dopasowanymi do nobliwej okolicy, kryją się nie tylko hotele i kawiarnie, ale też McDonald’s, Sephora czy Pandora. Bardziej ekskluzywne marki wyniosły się stąd jakiś czas temu do dzielnicy St. Etienne pełnej pięknych kamienic i najdroższych w Tuluzie mieszkań wysokich na ponad 3 m. Na kamiennej posadzce Place du Capitole dostrzec można ogromny równoramienny krzyż. To symbol Oksytanii, regionu, którego Tuluza jest stolicą (region powstał w 2016 r. z połączenia Langwedocji-Roussillon i Midi-Pirenejów). Krzyż nieczęsto widać w pełnej okazałości, bo na placu lubią rozkładać się targi, tu też organizowane są przeróżne imprezy i festyny, np. zbiorowe oglądanie meczów podczas mistrzostw w piłce nożnej. Ale też, co w przypadku Tuluzy ważniejsze – w rugby. Miejscowy klub rugby Stade Toulousain jest najbardziej utytułowanym zarówno we Francji, jak i w Europie. Gdy rok temu szedł po mistrzostwo Francji, bary pękały w szwach, a po wygranych meczach Tuluza nie spała do białego rana. Spokój i harmonia Garonna łagodnym łukiem przepływa przez miasto, a gdy spojrzeć na nią z lotu ptaka, wygląda, jakby razem z cienką nitką Canal du Midi brała Tuluzę w objęcia. Spod Kapitolu nad rzekę jest kilka minut spacerem. Po drodze warto poszukać chłodu i spokoju w kamiennych murach opactwa Couvent des Jacobins, gdzie w 1216 r. powstał zakon dominikanów. Jego założycielem był żyjący tu późniejszy święty – Dominik. Ściany strzelistego gotyckiego kościoła aż wirują od kolorowych błysków witraży wypełniających ogromne okna. A siedem 22-metrowych kolumn podpiera imponujące sklepienie palmowe. Gdy okrążam w cieniu krużganków wewnętrzny ogród klasztoru, czyli wirydarz, czuję zachwyt. Rytm kolumn i łuków nie tylko imponuje symetrią, ale też daje poczucie spokoju i kojącej harmonii. Zwalniam kroku, gwar miasta wydaje się daleko stąd. Za to nad brzegiem Garonny dzieję się wiele. I to zarówno w dzień, jak i w nocy. Platany zwieszają gałęzie ponad wysoki mur okalający brzeg i cierpliwie znoszą tłumy spacerujące w ich cieniu. Najwięcej turystów przyciąga Pont Neuf, który wbrew nazwie wcale nie jest nowy, bo spina brzegi Garonny swoim pięknym łukiem już od 1632 r. Niedaleki most St. Pierre nawet nie stara się go przebić urodą, za to po zmierzchu błyszczy stylowymi latarniami. Przyglądając się piknikującym na brzegu rzeki grupkom przyjaciół, muzykom urządzającym sobie gitarowe jam session, dziewczynom uprawiającym jogę, studentom popijającym wino czy wreszcie parom wpatrującym się w leniwy nurt, trochę trudno uwierzyć, że do lat 40. był tu parking. A wcześniej – port obsługujący barki wydobywające piasek. Przy wybrzeżu jeden przy drugim kotwiczyły też statki kąpielowe i pralnie, do których znoszono pranie ze wszystkich krańców miasta. Kilka lat temu ceglane mury pieczołowicie odrestaurowano, bulwary wyłożono gładkim kamieniem, ustawiono ławki. Tuluza zyskała oddech. I nowe ulubione miejsce spotkań. Źródło: archiwum NG.
Chciałbyś zobaczyć Kambodżę? Oto 5 miejsc, których nie możesz ominąć
Ten kraj wciąż należy do najtańszych w Azji. Zbieramy więc na bilet i... zwiedzamy!
Jednak nawet tu potrzeba jednak nieco sprytu, by nie przepłacić. Najwięcej po kieszeni dostaniemy w nadmorskim kurorcie Sihanoukville i w Siem Reap, którego nie sposób ominąć, gdy chcemy zobaczyć świątynie Angkoru. Ale za to można znaleźć tanie hostele z pokojami za kilka dolarów od łóżka. Najwięcej mogą nas kosztować pomyłki czy niedogadanie się z kierowcami tuk-tuków. Warto też pamiętać, że w Kambodży dolar lub dwa robią różnicę. Tyle trzeba dopłacić do „luksusu”, a więc pokoju z łazienką.
7 sposobów, jak za nieduże pieniądze zwiedzić Kambodżę
Nawet tu potrzeba nieco sprytu, by nie przepłacić. Podpowiadamy, na czym zaoszczędzić.
W Kambodży przybywa luksusowych hoteli i restauracji, ale na szczęście kraj ten wciąż należy do najtańszych w Azji. Nawet tu potrzeba jednak nieco sprytu, by nie przepłacić. Najwięcej po kieszeni dostaniemy w nadmorskim kurorcie Sihanoukville i w Siem Reap, którego nie sposób ominąć, gdy chcemy zobaczyć świątynie Angkoru. Ale za to można znaleźć tanie hostele z pokojami za kilka dolarów od łóżka. Najwięcej mogą nas kosztować pomyłki czy niedogadanie się z kierowcami tuk-tuków. Warto też pamiętać, że w Kambodży dolar lub dwa robią różnicę. Tyle trzeba dopłacić do „luksusu”, a więc pokoju z łazienką. SPOSOBY NA TANIĄ KAMBODŻĘ 1. Bilet na trzy dni Nie sposób tanio zwiedzić głównej atrakcji Kambodży, czyli świątyń Angkoru, warto więc jak najlepiej przemyśleć tę wycieczkę. Do wyboru są trzy rodzaje biletów: jednodniowy (ok. 20 dol.), trzydniowy (ok. 40 dol.) i siedmiodniowy (ok. 60 dol.). Jeden dzień to za krótko, siedem zadowoli tylko pasjonatów khmerskiej architektury. Zostaje więc bilet trzydniowy. Trzeba wiedzieć, że jest on ważny przez tydzień i można go wykorzystać przez trzy dowolnie wybrane dni, licząc od dnia pierwszego wejścia. Dzięki temu uniknie się zwiedzania w pędzie. 2. Wypożycz rower Świątynie Angkoru, największego kompleksu religijnego na świecie, rozrzucone są na 200 km², a jego bramy odległe są od Siem Reap o 10 km, dlatego warto czymś się poruszać. Odradzam taksówkę – to najdroższa opcja przy budżecie ok. 40 dol. na dzień. Wynajęcie tuk-tuka (od ok. 15 dol.) ma sens, gdy uda się wam zebrać trzy–cztery osoby chętne do podzielenia się kosztami. Dlatego najtaniej jest wypożyczyć rower, za który zapłacicie maksymalnie 2 dol. za dzień. Wrażenia murowane! Minus? Nie wszystkim może odpowiadać pedałowanie w upale. 3. Wybierz kierowcę Z kierowcami tuk-tuków cenę trzeba ustalać, zanim się do nich wsiądzie. W Kambodży unikajcie przesadnie wystylizowanych kierowców „à la żigolo” (wąs, czapka z daszkiem, ciemne okulary) – jak określają ich byli pasażerowie. To naciągacze, którzy często jeżdżą dłuższą drogą. Jakie są normalne stawki? W Phnom Penh za kurs zapłacimy ok. 2–5 dol., zależnie od odległości, drożej będzie na lotnisko. Tańszą opcją jest skorzystanie z podwózki na motorze lub skuterze. Zdarzają się kierowcy, którzy za kurs nie wezmą więcej niż dolara. 4. Targuj się Podczas targowania ceny spadają nawet o połowę. W Kambodży można kupić taniej zwłaszcza ubrania. W Phnom Penh amatorów markowych ciuchów (często wynoszonych z fabryk przez pracowników), ale też podróbek (do ich zakupu nie zachęcamy) przyciąga Russian Market, jednak ja zdecydowanie polecam inne miejsce: zabytkowy Central Market kryjący się w hali z 1937 r. Warto wiedzieć, że czynny jest od godz. 7 do 17. Za T-shirt zapłacimy ok. 4 dol., a za spodnie – 8 dol. Na tutejszych stoiskach znajdziecie też pamiątki, a po zakupach tanio i dobrze zjecie. 5. Złap okazję Kto chce poleżeć na piaszczystych plażach Kambodży, niech omija drogi, choć uchodzący za najlepszy w kraju, kurort Sihanoukville. Lepiej jechać na wyspy, np. do Kep, gdzie jest Koh Tonsay, malutka Wyspa Królicza z rajską plażą i cudami podwodnego świata. Za bungalow zapłacicie ok. 8 dol. Transport łodzią na wyspę to wydatek ok. 10 dol. Na Koh Rong, drugą co do wielkości wyspę w Kambodży, można spróbować dostać się za darmo. Jak? Wystarczy złapać „okazję”, a więc łódkę transportującą z Sihanoukville grupy nurków. 6. Jedz z Angeliną W Kambodży pełno jest polowych garkuchni. Niektóre nazwę zaczerpnęły od gwiazd, które (podobno) je odwiedziły – jest więc na przykład lokal nazwany Angelina Jolie, ale wygląda zdecydowanie mniej spektakularnie niż sama aktorka. Obiad zjemy tu za ok. 4–5 dol., wodę kupimy za 1 dol, a piwo za 2 dol. W centrum Phnom Penh wbrew pozorom najtańsza uczta wcale nie czeka nas w ulicznych garkuchniach, ale w chińskiej multirestauracji na ostatnim piętrze galerii handlowej Sorya, gdzie za niezłe jedzenie płaci się doładowywaną w kasie kartą. 7. Zrób coś dobrego Macie więcej czasu? W szkole w Angkor Borei możecie uczyć dzieci angielskiego, a po lekcjach zwiedzać okolicę. Mieszka się przy szkole i dzięki temu można liznąć prawdziwego życia. Koszt: 20 dol. tygodniowo. W tej cenie poza noclegiem są też dwa posiłki dziennie (warto wiedzieć, że w ten sposób finansujemy też jedzenie dla khmerskich nauczycieli zarabiających ok. 100 dol. miesięcznie). Szkół można szukać na stronach workaway.info lub helpx.net. Albo poprosić o pomoc mieszkającego w Takeo Polaka, Pawła Bolka; takeotravel.com.
To największy i najczystszy akwen Wielkopolski. Jezioro Powidzkie - jak na Karaibach!
Położone na Pojezierzu Gnieźnieńskim, największe w Wielkopolsce Jezioro Powidzkie obejmuje strefa ciszy. Miejsce uważane jest za wyjątkowo czyste i spokojnie.
Ciszę przerywa tylko plusk wioseł i terkota nie perkozów. Woda jest idealnie przezroczysta, więc płynąc, podglądam trwający za burtą kajaka podwodny spektakl: pętle zataczane przez ciekawskie płocie i migające czarnymi paskami okonki, pofalowany piasek na dnie, gdzieniegdzie zielone sznury glonów. Mija mnie dziewczyna balansująca na desce SUP, która z wysokości ma jeszcze lepsze widoki na to, co się dzieje pod powierzchnią. Jak okiem sięgnąć, cisza i spokój. Położone na Pojezierzu Gnieźnieńskim, największe w Wielkopolsce (1097 ha), Jezioro Powidzkie obejmuje strefa ciszy. Widziane z lotu ptaka wygląda trochę jak zajączek w teatrze cieni: długa pionowa kreska, z której wyrastają pochylone do tyłu cienkie uszy (prawe dłuższe, lewe krótsze), a ze zwiniętej w pięść dłoni sterczy skierowany na zachód „nos”, na którym rozłożyła się miejscowość Powidz. Cztery odnogi nie tylko dodają akwenowi uroku, ale sprawiają, że to jakby cztery jeziora w jednym. Kajakiem i jachtem Płynę wzdłuż trzcin prawym, dłuższym „uchem zajączka”, czyli wysuniętą najbardziej na wschód odnogą jeziora (zwaną Anastazewską), której linia brzegowa jest pełna zakoli i tajemniczych zatoczek. Na jedną z nich trafiam przypadkiem, celując dziobem kajaka w prześwit w trzcinach. Po drugiej stronie ukazuje się płycizna ze wszystkich stron otoczona zielenią. Kaczki patrzą na mnie zdziwione i dopiero po chwili podrywają się do lotu. Woda jest tu turkusowa i bardziej przywodzi na myśl Karaiby niż Wielkopolskę. Sięga zaledwie do kolan i kostek, a im płytsza, tym piękniejszy ma odcień. Nazajutrz wiatr się wzmaga. Fale burzą krainę łagodności, znika przezroczystość wody, a cumujące wczoraj przy pomostach żaglówki dziś rozwijają białe żagle. Zmieniam perspektywę i tempo – dystans, który niespiesznie pokonywałam kajakiem, mijam dziś niemal w mgnieniu oka, jednym halsem. Z pokładu żaglówki wszystko wygląda inaczej. To tylko fragment artykułu. Całość przeczytasz w październikowym wydaniu National Geographic Traveler.
Odważ się na via ferratę! To jedna z tych rzeczy, których trzeba spróbować
Dolomity. Pionowe ściany i stromizny. Dzięki ferracie wchodzą tu nawet amatorzy. Zobacz, jak to zrobić, bo naprawdę warto spróbować.
Po kruchej, rozbitej przez erozję skale i uciekającym spod butów żwirze pniemy się w górę ku poszarpanej południowej grani Monte Paterno (2746 m n.p.m.). Początek via ferraty Forcella Lavaredo to wyryty w litej skale tunel z czasów I wojny światowej. Kaski na głowę, zapalamy czołówki i zgięci w pół wchodzimy w chłodną ciemność. Po drugiej stronie pionowa skała, a pod nią półka szeroka na zaledwie dwie stopy. Wkładam uprząż wspinaczkową, do której przypięte są dwie liny zakończone karabińczykami. Karabińczyk wpięty w linę poręczową to moja asekuracja, ale pierwsze kroki stawiam z drżącymi kolanami. W końcu wpadam w rytm: karabińczyk, kilka kroków, złączenie liny, przepięcie karabińczyków, kilka kroków i znów to samo. Mijamy przełączkę Passaporto. Na niej skalne okno, przez które jak przez wizjer widać Tre Cime. Trzy Turnie z Lavaredo to góra symbol znana z pocztówek i folderów. Pionowo, niczym trzy skalne zęby, sterczą samotnie w Dolomiti di Sesto, rzucając wyzwanie wspinaczom. Monte Paterno to ich najbliższy sąsiad, kamienny strażnik tych trzech skarbów. Można na niego wejść trzema trasami, każda z nich fragmentami biegnie via ferratą, czyli ubezpieczoną liną poręczową, „żelazną drogą”. Na przełęczy Forcella Camoscio szlak się rozwidla. – Tu zaczyna się droga na szczyt i kończy zabawa – mówi nasz przewodnik Herbert. – Najpierw trawers, potem prawie pionowo w górę, więc trzeba się solidnie wpiąć i uważać na kamienie spadające spod stóp poprzednika. Wygląda na to, że via feratta wreszcie pokazuje swoje prawdziwe oblicze. Wojna o górę Na początek mały skok w bok… na linie. No, może nie tak jak Tom Cruise w Mission Impossible, ale akurat kadr z tego filmu przychodzi mi na myśl. Przede mną kawał pionowej skały. Lina pokazuje drogę. I o ile dzięki niej wiem, co zrobić z rękami, to już zupełnie nie mam pojęcia, gdzie postawić nogi. Wpatruję się w przewodnika i staram się zapamiętać miejsca, w których on stawia stopy. Uff. Każdy krok oznacza postawienie stopy dużo wyżej niż kolano. Stojąc na palcach, bo na skalnych uskokach cała stopa się nie mieści, przepinam karabińczyk. A wzrokiem szukam miejsca na kolejny krok. Po kilku karkołomnych szpagatach w pionie w końcu wdrapuję się na skalną półkę. Z przerażaniem dostrzegam, że stalowe liny prowadzą wąskim lejem w dół, ale to czeka mnie później. Na razie idę stromo w górę, zygzakami. Na szczycie wita nas wielki krzyż i przywiązane do niego kolorowe tybetańskie chorągiewki. Ale widok! Nie bez powodu ta część Dolomitów uważana jest za najpiękniejszą. Na wyciągnięcie ręki jest charakterystyczny rozdwojony Torre di Toblin, górujący nad schroniskiem Rifugio Antonio Locatelli (2450 m n.p.m.). – Kto miał szczyty, ten miał władzę, takie zasady rządziły tu w czasie I wojny światowej – mówi Herbert. Na Torre Toblin niczym w niedostępnej twierdzy okopali się Austriacy. Monte Paterno zajęli Włosi. Austriacy przez trzy lata drążyli w skałach tunele, by zyskać przewagę. Aż skończyła się wojna. W historii tej jest pozytywny bohater, Sepp Innerkofler, który wspiął się na wierzchołek z materiałami wybuchowymi i choć jego plan wysadzenia wroga się nie powiódł, a on sam zginął, jest hołubiony do dziś. Jego nazwiskiem nazwano via ferratę, którą będziemy schodzić. Z widokiem na Lago dei Piani i schronisko w dole. Łatwo się zagapić, tak tu pięknie. A tymczasem lina prowadzi skosem w dół, wzdłuż skalnego żlebu. Zbocze góry przecina rozpadlina pełna zdradliwych kamieni i żwiru. Gdy już się z niego wykaraskamy, za zakrętem wyłania się sterta zardzewiałego drutu kolczastego pamiętającego czasy wojny. Za nimi skalny garb, wzdłuż którego biegnie lina poręczowa. Trochę nie bardzo wiadomo, jak nim zejść – najłatwiej byłoby chyba na czworakach. Grań garbu jest zatrważająco wąska, w dole stromizna. To najtrudniejsze miejsce via ferraty. Nie dajcie się zwieść sielskim krajobrazom i jeziorkom w dole. Tu naprawdę trzeba się skupić na każdym kroku. Gdy mam dość, z pomocą przychodzą wyryte w czasach wojny tunele zwane Galleria Paterna. Odtąd szlak, zamiast wokół szczytu, biegnie na skróty, w litej skale. Tunele prowadzą stromo w dół, wykuto w nich nawet schody. W dole, w schronisku Rifugio Antonio Locatelli, w dobrą pogodę pełno jest turystów okrążających Tre Cime prostym szlakiem. Stąd też najpiękniej, bo właśnie od południowej strony, widać szczyt, na który się właśnie wdrapaliśmy. Pijąc zimne piwo, nadal nie do końca wierzę, że tam weszłam. Nie mam wątpliwości – kto chciałby pokonać w życiu tylko jedną via ferratę, niech wybierze właśnie tę na szczyt Monte Paterno. Tekst: Anna Janowska
Kanada za półdarmo. 6 sposobów na tanią podróż
Trzeba się nieźle nagimnastykować, by zwiedzając Kanadę, nie stracić fortuny. Oto nasze sposoby na tanią Kanadę.
10 dni w Malezji za ok. 1000 zł? Udowadniamy, że to możliwe
Sprawdź, na czym warto zaoszczędzić, jak zorganizować tani nocleg i gdzie szukać alternatywy dla drogich atrakcji turystycznych. Jedno jest pewne: bajecznie tanie jedzenie osłodzi wydatki na nocleg czy transport.
Za darmo? Za pierwszym razem odwiedziłam Malezję za darmo i jeszcze na tym zarobiłam. Przyjechałam do Kuala Lumpur... promować piwo. Wymarzona „letnia” praca dla studentki. Pomysł był dość karkołomny, bo Malezja to kraj muzułmański, więc od alkoholu raczej stroniący. Poza tym alkohol jest w Malezji drogi, bo rząd nałożył na niego 100-procentowy podatek. Małe piwo w sklepie kosztuje ok. 7 ringgitów/7 zł, w barze ok. 25 ring./25 zł. Whisky odpowiednio drożej. W takich warunkach promowanie piwa nie było łatwe. Ale pracodawca zapewnił bilet lotniczy, mieszkanie w centrum, diety, które wydałam na tanie ciuchy, i pensję, za którą zjechałam kawałek Azji. I choć wyjeżdżając na miesiąc w nieznane, miałam serce na ramieniu, to animuszu dodawał mi fakt, że milion razy sprawdziłam zarówno malezyjskiego pracodawcę, jak i polskiego pośrednika – bez tego nie polecam jechać. Na pewno bezpieczniejszą opcją dla studentów jest np. program stażowy AIESEC: wolontariat w wielu krajach na świecie to propozycja dla maturzystów i studentów, alternatywą są praktyki zawodowe. Koszty podroży trzeba na ogół pokryć samemu, ale na miejscu wolontariusze mają zapewnione mieszkanie, wyżywienie i kieszonkowe. Wystrojone Europejki W wolne dni do wszystkich klubów wpuszczano nas za darmo i bez kolejki. Zresztą wystrojone Europejki zwykle mogą na taki przywilej (i oszczędność) liczyć. Malezja jest dużo tańsza niż np. Singapur czy Japonia. Przeliczanie cen jest niezwykle łatwe, bo ringgit malezyjski wart jest mniej więcej tyle samo co złotówka. Zwiedzanie największej atrakcji Kuala Lumpur nie jest tanie. Bliźniacze wieże Petronas to liczący 452 m symbol wielkich aspiracji Malezji. Na 41. i 42. piętrze łączy je podniebny most – taras widokowy. Zaoszczędzimy, rezerwując bilet przez internet (63,60 ring./ok. 63 zł zamiast 84,80 ring./84 zł). Warto też odwiedzić niewielki park u stóp tych szklano-metalowych gigantów. Wieczorem odbywa się tu darmowy pokaz tańczących, podświetlanych fontann, a rano, gdy upał jest jeszcze znośny, można nacieszyć się zielenią w środku miasta. Alternatywą jest podziwianie panoramy z wieży telewizyjnej Menara. Jest niższa niż Petronas, ale za to widać z niej charakterystyczne wieże. Na górę wjedziemy, rezerwując bilet online (75 zamiast 105 ring.; są też bilety łączone z wejściem do akwarium czy symulatora F1. Meczet Narodowy nie jest specjalnie okazały, a turyści nie mogą wejść do sali modłów, tylko na zewnętrzne dziedzińce, ale nic nie kosztuje i jest popularną atrakcją. Warto wydać 14 ring. na bilet do Muzeum Sztuki Islamskiej IAMM (piękne wnętrza, pełne roślinnych ornamentów i misternej kaligrafii sztuka i biżuteria). Za to Park Ptaków można sobie darować, zostając z 50 ring. w kieszeni – szczególnie że ich widok jest tu raczej smutny (nie mówiąc już o cyrkowym „bird show”). Park Motyli z 5 tys. owadów jest zdecydowanie bardziej naturalny, pełen kwiatów i soczystej zieleni (22 ring.). Warto się wybrać do Batu Caves – to niesamowity, ukryty w jaskiniach pod miastem kompleks hinduistycznych świątyń. Najtaniej dostaniemy się tu pociągiem (KTM; 20 min do stacji Pasar Seni). Do jaskiń prowadzą 272 strome schody, a w ich chłodnych wnętrzach kryją się posągi bogów i osnute kadzidłami ołtarze. Zwiedzanie jest darmowe (a płatną 10 ring część bez żalu można sobie odpuścić). Bezcłowy raj Ale Malezja to też rajskie wyspy. Wśród nich wolnocłowa Langkawi, Tioman o zachwycających plażach, dzikie Perhentiany oraz Borneo – do Malezji należą położone na północy prowincje Sabah i Sarawak. U wybrzeży Borneo leży niewielka Sipadan, o której Jacques Cousteau powiedział, że jest nienaruszonym dziełem sztuki. Dzięki niesamowitej i niezniszczonej rafie oraz ogromnemu bogactwu podwodnego świata wysepkę można znaleźć w wielu „Top 10” miejsc nurkowych świata. Bazą wypadową na Sipadan jest Semporna. Lecę Air Asia do Tawau (3 godz., 60 ring. w promocji i z wyprzedzeniem, normalnie 120 ring. plus bagaż). I dalej taksówką, na którą złożyłam się z poznaną przed lotniskiem dziewczyną. Zatrzymałam się w Scuba Junkie Lodge, gdzie pokój kosztuje 75 ring./75 zł. To dwa razy mniej niż łóżko w dormitorium w położonym na pięknej wyspie Mabul resorcie również należącym do bazy nurkowej. Nie ma tu widoków, ale zdecydowanie lepiej wydać pieniądze na nurkowanie. Standardowy pakiet to trzy nurkowania dziennie, więc i tak od godziny 8 do 17 jest się nad lub pod wodą. Nurkowanie na Sipadanie trzeba rezerwować z dużym wyprzedzeniem, bo wymaga pozwolenia i jest droższe (350 ring. za trzy zejścia pod wodę, snorklowanie 150 ring., na innych wyspach 300 ring./300 zł i 120 ring./120 zł, w cenie transfer łodzią, sprzęt i lunch). Kto chce zostać tu dłużej i jest bardziej doświadczonym nurkiem, może nurkować za darmo i wyrobić limit potrzebny do zostania instruktorem, pracując jako podwodny opiekun (wyżywienie i zakwaterowanie gratis). Będąc w tych okolicach, nie można nie zobaczyć orangutanów, które żyją na wolności już tylko na Sumatrze i Borneo. Stanięcie z nimi twarzą w twarz to niesamowite przeżycie, szczególnie że mamy wspólnych aż 96 proc. genów! Orangutan po malajsku znaczy „leśny człowiek”. Niestety wraz z wycinką lasów deszczowych pod plantacje palmy olejowej są one coraz bardziej zagrożone. I choć najlepiej podziwiać je dziko żyjące w dżungli, to najłatwiej spotkać w jednym z ośrodków opiekuńczych takich jak Sepilok Orangutan Rehabilitation Centre koło Sandakan (można je zobaczyć podczas karmienia, codziennie o godz. 10 i 15, wstęp 30 ring./30 zł). Niesamowite spotkanie. Takie, które – podobnie jak to z żółwiami na rafie w Sipadanie – zostanie w pamięci na zawsze. W przeciwieństwie być może do niewygodnego, ale za to taniego łóżka, jedzenia codziennie ryżu z warzywami czy szukania brakujących pasażerów, by wytanić koszty taksówki. Rachunki 10 dni w Malezji rachunek = 1150 zł. W tym: Nocleg - Spałam w hostelu w pokoju jednoosobowym bez łazienki. Koszt: 600 zł Jedzenie - Jadłam głównie w ulicznych garkuchniach i na bazarach. Koszt: 200 zł Transport - Jeździłam autobusami, pociągami, taksówkami oraz latałam Air Asia. Koszt: 350 zł Nasze rady ■ Rozrywka Od 27 czerwca do 31 sierpnia w Malezji odbywa się pierwszy karnawał wyprzedaży. Podczas festiwalu obniżki będą też w restauracjach. Zaś 4 czerwca to święto narodowe z paradami i pochodami. Tak celebruje się urodziny króla (data jest symboliczna). ■ Zakupy W Kuala Lumpur zakupy najlepiej zrobić w Chinatown. Są tu szyte ubrania z tradycyjnego, pięknie barwionego batiku (od 10–20 ring.). Powodzeniem cieszą się drewniane bombki na choinkę i papierowe latawce na bambusowych stelażach (10–100 ring.). ■ Warto wiedzieć Wiza dla obywateli polskich jest darmowa i wydawana na 90 dni na lotnisku. Na targu warto kupić nożyk, bo owoce kupowane na kilogramy są dużo tańsze niż te obrane. Sieć autobusów szczelnie oplata Malezję. Są klimatyzowane, czyste i niedrogie. busonlineticket.com. Anna Janowska