Afganistan - kraj wiecznego konfliktu [REPORTAŻ]
Przez stulecia był areną rywalizacji mocarstw. Anglicy nazwali go cmentarzem imperiów. Dziś Afganistan próbuje się podnieść po trzech dekadach komunizmu, wojen i islamskiego ekstremizmu. W historię tego fascynującego kraju zaplątali się po raz kolejny także Polacy…
Afgańczycy opowiadają, że gdy Bóg tworzył świat, zostały mu w ręku różne pomieszane skrawki. Rzucił je więc na ziemię i tak powstał Afganistan. Naprawdę jednak państwo to utworzono dopiero w XIX w. Kiedy Polacy wzniecali powstania przeciw zaborcom, cała rozkwitająca niegdyś Azja Środkowa, przez którą wiódł Jedwabny Szlak, była zapomnianym, archaicznym regionem. Plemionami despotycznie rządzili chanowie, emirowie, a na zupełnych odludziach władza pozostawała w rękach zwykłych watażków, starszyzny plemiennej oraz mułłów i świętych mężów – pirów. Dopiero kiedy do rywalizacji w grze o Azję Środkową i Afganistan stanęły naprzeciw siebie wielkie imperia – Brytyjskie i Romanowów – administratorzy mocarstw wytyczyli granice kraju tak, by obaj hegemoni się nie stykali. Chodziło o stworzenie bufora, który amortyzowałby styk imperialnych płyt tektonicznych. W tym sensie sytuacja Afganistanu się nie zmieniła. Zawsze był on tylko czymś w rodzaju korytarza. Dla Rosji carskiej – do kontynentu subindyjskiego, dla Anglików – bramą do Kokandu, Samarkandy, Buchary i Chiwy, dla ZSRR – etapem w ekspansji do ciepłych wód Oceanu Indyjskiego. Sztuczne wytyczenie granic w XIX w. do dziś kładzie się cieniem na całym regionie. Ziemie zamieszkane przez Uzbeków, Turkmenów, Tadżyków zostały podzielone między mocarstwa i Afganistan. Szczególnie dotknęło to Pasztunów, największy z miejscowych narodów, który lord Curzon podzielił na pół. Na dodatek na terytorium powstałego później Pakistanu wyznaczył Północno-Zachodnią Prowincję Pograniczną, gdzie do dziś istnieje tak silna autonomia, że władze w Islamabadzie pozostają praktycznie bez wpływu na Pasztunów. To dlatego Armii Czerwonej trudno było ujarzmić afgańskich mudżahedinów, a dziś ciężko jest opanować przelewanie się przez tę granicę talibskich oddziałów, karawan broni i narkotyków. To nieprawda, że zamieszkany przez wojownicze i kochające wolność plemiona Afganistan nigdy nie został podbity. Najechał go i zdobył Aleksander Wielki, którego wojska zostawiły tu ponoć helleńskie geny. Do dziś w górzystym Nuristanie spotyka się płowych, niekiedy piegowatych autochtonów – potomków żołnierzy Aleksandra. Najeżdżali Afganistan Persowie i Arabowie, Uzbecy, Tadżycy, a wreszcie Mongołowie z Dżyngis-chanem i Timurem na czele – jednak nikomu z najeźdźców nie udało się w pełni spacyfikować górzystego kraju. Wojska rujnowały miasta, niszczyły oazy, uprawy i systemy irygacyjne. Tak jak dziś, władza najeźdźców, okupantów czy interwentów kontrolowała miasta – Kabul, Herat, Kandahar, prowincja zaś – góry, doliny i pustynie – pozostawała w rękach nieujarzmionych, kryjących się w pieczarach wojowników. Imperialne wojska wcześniej czy później wykrwawiały się lub przymierały głodem, kiedy do garnizonów nie docierało zaopatrzenie łupione w nocnych zasadzkach na ich kolumny aprowizacyjne. Anglicy podsumowując w XIX w. historię tego kraju, nazwali go „cmentarzem imperiów”. Tylko w tym stuleciu sami przegrali tam trzy wojny. Kiedy w popłochu opuszczali Kabul po klęsce poniesionej w 1842 r., Afgańczycy wyrżnęli 12 tys. żołnierzy i personelu brytyjskiego. Zdołał się uratować tylko jeden lekarz, dr William Brydon, którego puszczono wolno, aby ku przestrodze opowiedział o rzezi w brytyjskim garnizonie w Dżalalabadzie. W ten pejzaż Wielkiej Gry rodem z przygodowych powieści Kiplinga wpisuje się postać Jana Witkiewicza, z tych samych Witkiewiczów, co późniejszy Witkacy. Urodzony w 1808 r. młody szlachcic został karnie wcielony do armii carskiej za gimnazjalny spisek. W drodze łaski karę śmierci zamieniono mu na dożywotnią służbę w batalionie liniowym w Orsku, na kresach Rosji, u wrót stepów turkiestańskich, jak wtedy nazywało się Azję Środkową. Wydawało się, że Polak ugrzęźnie w prowincjonalnej jednostce, ale błyskotliwość, spryt i inteligencja zaczęły mu otwierać drzwi kariery w rosyjskiej armii. Szybko opanował języki perski i uzbecki, stając się przydatny dla Petersburga, łakomie spoglądającego w stronę południowych chanatów. Witkiewicz został wysłany z misją do Afganistanu. Miał tam szpiegować Anglików i paktować przeciwko nim z Afgańczykami. W 1839 r., czyli w czasie trwania I wojny afgańsko-angielskiej, Witkiewicz wrócił do Petersburga z zebranymi dokumentami i mapami topograficznymi tego kraju. W maju znaleziono go martwego w hotelu. Dokumenty zaginęły. Oficjalnie ogłoszono, że popełnił samobójstwo, ale mało kto wątpił, że za jego śmiercią stała ochrana bądź Anglicy. Władysław Jewsiewicki w książce Batyr: o Janie Witkiewiczu 1808–1839 ocenił, że Polak przyczynił się do klęski Wielkiej Brytanii w Afganistanie, otwierającej drogę rosyjskim wpływom. Kolejni Polacy przybyli do Afganistanu sto lat po Witkiewiczu, w końcu lat 30. XX w. Inżynierowie, geolodzy i meteorolodzy – budowali drogi (Kabul-Dżalalabad), mosty, tunele, prowadzili badania klimatu, wykładali na uniwersytecie. Doktorzy Jan Drath i Edward Stenz oraz Bolesław Chwaściński to tylko niektórzy z nich. Chwaściński zresztą wrócił tam po wielu latach, jako kierownik pierwszej powojennej wyprawy w Hindukusz. W 1960 r. zdobyła ona najwyższy szczyt kraju, Noszak (7 485 m n.p.m.). Nie wiadomo, ilu naszych rodaków, obywateli ZSRR, wysłano do Afganistanu w ramach „internacjonalistycznego obowiązku” z lat 1979–1989. Trafiali tam Polacy z: Litwy, Białorusi, Ukrainy, może z Kazachstanu. Nie wiadomo, ilu wróciło na pokładzie „Czarnego Tulipana” – specjalnego samolotu służącego do przewozu cynkowych trumien. W czasach moich pobytów w Afganistanie znajdowało się tam co najmniej pięcioro Polaków. Byli to śmiałkowie, którzy rzucali wszystko i jechali pomagać mudżahedinom. Lech Zondek wyemigrował z Polski specjalnie po to, by walczyć z Sowietami. Nadawał też korespondencje dla Głosu Ameryki. Zginął przypadkowo, odpadając w czasie wspinaczki od skały. Koledzy znaleźli jego ciało 5 lipca 1985 r. Andy Skrzypkowiak, który wtajemniczał mnie w świat afgańskiej Świętej Wojny, był operatorem filmowym z brytyjskim paszportem. Syn żołnierza spod Monte Cassino, były komandos jednostek SAS, został w 1987 r. zamordowany przez partyzantów z fanatycznej partii Hezb-e-Islami w Nuristanie. Kolejnym polskim mudżahedinem był Jacek Winkler, który na emigracji w Paryżu nawiązał kontakty z partyzantami i podobno dzięki fałszywemu paszportowi wyjechał do Afganistanu. W latach 1985–87 jako Adam Khan towarzyszył oddziałom komendanta Ahmada Szacha Massuda w dolinie Pandższeru. Winkler zginął tragicznie sześć lat temu w czasie wspinaczki na Mont Maudit w masywie Mont Blanc. Pozostali Polacy aktywni w Afganistanie to Stasia Zedziełko z USA opiekująca się rannymi partyzantami i socjolog Marek Śliwiński. Jego raport o stratach ludności cywilnej podczas interwencji sowieckiej w Afganistanie, przyjęty następnie przez ONZ, był niewątpliwie najlepszą formą pomocy dla Afgańczyków. Na początku lat 70. susze wywołały poważny kryzys gospodarczy w Afganistanie. Król Muhammad Zahir Chan nie potrafił mu sprostać. W lipcu 1973 r. obalili go młodzi oficerowie, którzy proklamowali republikę. Prezydentem został kuzyn króla Muhammad Daud Chan, w zimnowojennych czasach lawirujący między Wschodem a Zachodem i przyjmujący pomoc od obu stron. Do kraju przybywało coraz więcej rosyjskich doradców wojskowych, inżynierów, specjalistów. W latach 60. wykuli oni ogromny tunel Salang łączący Kabul z północą kraju. Żołnierze afgańskiej armii plotkowali, że Rosjanie każą robotnikom budować na lotniskach długie pasy startowe, do których prowadzą z północy szerokie drogi. Czy to aby nie dla sowieckich czołgów i transportowców? W kraju rośli w siłę wyedukowani w ZSRR marksiści. W 1978 r. przewodzący komunistom Nur Mohammed Taraki wyprowadził wojsko na ulice i utworzył satelicką w stosunku do Sowietów Demokratyczną Republikę Afganistanu. Służba bezpieczeństwa, CHAD, siała bolszewicki terror, a jej machina wymordowała dziesiątki tysięcy ludzi. We wrześniu 1979 r. inny komunista Hafizullah Amin zabił Tarakiego (podobno udusił go poduszką), a trzy miesiące później rosyjski specnaz Alfa wylądował w Kabulu pod pałacem Amina, pozbawiając go życia. Jego miejsce zajął lojalny wobec Moskwy Babrak Karmal, agent KGB. O inwazji usłyszałem tak jak wszyscy w Polsce i tak jak wszyscy wiedziałem o tym kraju tyle co nic. Budził naszą instynktowną sympatię, bo walczył z tym samym wrogiem – międzynarodowym komunizmem. Oznaki tej sympatii można było zauważyć od pierwszych dni inwazji. Ponoć ktoś dał ogłoszenie w Życiu Warszawy: Skóry Afganów sprzedam, i podał numer telefoniczny ambasady sowieckiej. Poźniej podziemna poczta Solidarności drukowała znaczki upamiętniające wojnę w Afganistanie. W 1986 r. pojechałem jako reporter na rozgrzewkę do Nangarharu i przywiozłem pierwsze zdjęcia stingerów z pola bitwy. Partyzanci nabrali do mnie zaufania, a sprawa odbiła się sporym echem. Herat, do którego wybrałem się rok później, był uważany za jedno z najniebezpieczniejszych miejsc w Afganistanie. Afgańczycy słuchali serwisów BBC i wiedzieli, że Polska też jest sowieckim satelitą, znali nazwiska Wałęsy, Jaruzelskiego. Pytali zresztą często, czemu ten Wałęsa mówi, że nie trzeba walczyć. Uparcie tłumaczyłem więc – wiecie, u nas nie ma gór, jest płasko. A oni na to: bzdura – na płaskim też można walczyć. Wojna o kontrolę nad Ich Heratem trwała 13 lat! Robert Byron, brytyjski podróżnik z lat 30 XX w. powiedział, że Afganistan to Azja bez kompleksu niższości. Ci ludzie nie uważali się za Trzeci Świat, mierzyli mnie swoimi kategoriami. I byli zdania, że to ja powinienem się do nich dostosować, przejść na islam i zostać wojownikiem Świętej Wojny – co byłoby dla mnie awansem. To mi imponowało. Wydawało się, że to ostatnie takie miejsce na Ziemi, gdzie nadal obowiązywały zasady tradycyjnego kodeksu honorowego – Pasztunwali, gdzie mężczyzna musi się sprawdzać jako rycerz, który na śmierć odpowiadał śmiercią, a gość w tej tradycji był i jest święty. To dlatego później talibowie nie mogli się ot tak pozbyć Osamy bin Ladena – był ich gościem, wobec którego mieli na dodatek dług wdzięczności za wsparcie finansowe i logistyczne przeciw Sowietom. Sowieci, których wielka armia najechała Afganistan (przez ten kraj przewinęło się ponad milion żołnierzy), nie byli przygotowani na skalę oporu, którą zgotowali im mudżahedini. Ogromnego wsparcia antysowieckiemu ruchowi udzieliły też: USA i Wielka Brytania, ale przede wszystkim: Pakistan, Arabia Saudyjska, Iran i Chiny. Poza pieniędzmi i bronią do Afganistanu płynęli ochotnicy Świętej Wojny. Mimo niepokojących objawów rosnącego radykalizmu islamskiego, np. w postaci rewolucji irańskiej 1979 r., trudno było przewidzieć, w jaką siłę mogą się w przyszłości przerodzić tysiące radykalnych wyznawców proroka. Mimo ogromnej przewagi sił i najnowocześniejszej broni wojska radzieckie wspierane przez afgańskie wojska rządowe nie były w stanie pokonać mudżahedinów. Stosowany przez nie terror, taktyka spalonej ziemi, miny-zabawki i naloty dywanowe, w których najbardziej cierpiała ludność cywilna, zraziły społeczeństwo. Ikoną tego konfliktu stał się nazywany Lwem Pandższeru Ahmed Szah Masud, Tadżyk odpierający kolejne ofensywy Armii Czerwonej na dolinę Pandższeru, która potem stała się ostatnim bastionem antytalibańskiego Sojuszu Północnego. Przełomowy okazał się rok 1987. Rok wcześniej Afgańczycy dostali od USA stingery – rakiety samonaprowadzające się na ciepło silników odrzutowych. Dzięki tej miniwunderwaffe wraki radzieckich Migów i Su pokryły cały kraj. W 1986 r. Babraka Karmala zastąpił Mohammad Nadżibullah, który dostał od Rosjan szansę opanowania konfliktu. Nie dał jednak rady. Dwa lata później Afganistan, ZSRR, USA i Pakistan podpisały porozumienie pokojowe i Sowieci zaczęli się wycofywać. Gen. Borys Gromow jako ostatni radziecki żołnierz 15 lutego 1989 r. przekroczył granicę z ZSRR na „Moście Przyjaźni” na granicznej rzece Amu-darii. Część kraju nadal pozostawała w rękach armii rządowej, ale w 1992 r. Masud zdobył Kabul. Zwycięzcy utworzyli nowy rząd, prezydentem kraju został Tadżyk Barhanuddin Rabbani. Rychło doszło jednak do rozbicia obozu zwycięzców. Walki o Kabul zrujnowały wcześniej prawie nietknięte miasto. W dekadzie lat 90. Afganistan stawał się „czarną dziurą”. Kompletnie zniszczony kraj przerodził się w bandyckie „dzikie pola”, gdzie władzę dzierżyli skłóceni dowódcy polowi i bandy opryszków. Ogromną rolę zaczął odgrywać narkobiznes – głodni afgańscy rolnicy wytwarzają prawie 90 proc. światowej produkcji opiatów. Po kraju chodziły słuchy o tym, że byli komendanci piją na umór i oddają się cielesnym uciechom z porywanymi dla nich dziewczętami, a nawet chłopcami. Tragiczny obraz Afganistanu dopełniały liczby: dwa miliony ofiar, pięć milionów uchodźców w Iranie i Pakistanie, miliony kalek i sierot żebrzących na ulicach. Zmęczenie wojną i jej fatalnymi skutkami, a także przejęcie afgańskich sterów przez Tadżyków, stworzyło idealne podłoże dla nowego fenomenu zrodzonego na pograniczu afgańsko-pakistańskim: ruchu talibów. Powstał on w 1994 r. w przymeczetowych szkołach koranicznych – talib oznacza ucznia, studenta. Rekrutujący się często z uchodźców afgańskich w Pakistanie bądź wojennych sierot talibowie są w większości Pasztunami. Wychowani w obozach dla uchodźców bądź w wojennej zawierusze ogłosili światu swój cel: odnowę moralną Afganistanu i stworzenie państwa islamskiego na kształt tego z czasów proroka Mahometa. Matecznikiem talibów było południe kraju, z Kandaharem. Ugrupowanie, rozprawiając się z powojenną anarchią, szybko zdobywało poparcie na ziemiach zamieszkanych przez Pasztunów, nieufnym wobec dominacji Tadżyków skupionych wokół prezydenta Rabbaniego I Masuda. Niewątpliwie ogromną rolę w rozwoju tej siły odegrały pakistańskie służby specjalne. Tradycyjnie Islamabad dążył do zdobycia wpływu i obsadzenia swoimi ludźmi kabulskiego ośrodka władzy. Talibom od początku pomagały też fundamentalistyczne monarchie znad Zatoki Perskiej – stamtąd też w większości rekrutowali się zagraniczni bojownicy, którzy po wygranej wojnie z Sowietami pozakładali w Afganistanie ośrodki szkoleniowe dla wszelkiego rodzaju dżihadystów. We wrześniu 1996 r. talibowie, kontrolujący 30 proc. powierzchni Afganistanu, zajęli Kabul i ogłosili powstanie rządu Islamskiego Emiratu. Na jego czele stanął jednooki mułła Omar. Rząd ten uznały tylko Pakistan, Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie i separatystyczne władze Czeczenii Dżohara Dudajewa. Reszta świata za legalną władzę uznawała wypędzonego z Kabulu prezydenta Rabaniego. Pod koniec lat 90. talibom, dysponującym 110 tys. fanatyków, opór stawiał już tylko wspierany przez Iran i Rosję Sojusz Północny Masuda. Fundamentaliści błyskawicznie podbijali resztę kraju i wprowadzali prawo koraniczne. Kobiety zasłonili burkami, za używanie internetu, puszczanie latawców czy słuchanie muzyki groziły surowe kary. Cudzołóstwo, homoseksualizm oraz handel narkotykami karano śmiercią. Równocześnie talibowie tolerowali na kontrolowanym przez siebie terytorium produkcję heroiny, która szła w świat. Prześladowania etnicznych i religijnych mniejszości sięgnęły zenitu. W zamieszkanej przez mniejszość chazarską prownicji Chazaradżat talibowie wywołali sztuczny głód. Ich minister kultury Kwadratullah Dżamal osobiści rozbijał młotem figurki przedstawiające Buddę w kabulskim Muzeum Narodowym. W 2001 r. „rozstrzelali” z czołgów dwa gigantyczne starożytne posągi Buddy w Bamjanie. Jednocześnie talibowie eksportowali swoją rewolucję – szkoleni przez nich fundamentaliści siali zamęt w poradzieckiej Azji Środkowej, muzułmańskiej części Chin, Pakistanie i indyjskim Kaszmirze. Docierali także do Czeczenii, Afryki Północnej, a nawet na Filipiny – wszędzie tam, gdzie islamiści chcieli obalać rządy i budować muzułmański kalifat. Wreszcie największe zaniepokojenie społeczności międzynarodowej budziło tolerowanie przez talibów na swoim terytorium obozów szkoleniowych Al-Kaidy Osamy bin Ladena – weterana wojny afgańsko-sowieckiej. 9 września dwóch terrorystów przysłanych przez bin Ladena przybyło do doliny Pandższeru. Podając się za algierskich dziennikarzy, dotarli do kwatery Ahmeda Szaha Masuda. Gdy zdetonowali ładunek ukryty w kamerze, eksplozja śmiertelnie raniła Lwa Pandższeru. Dwa dni później 19 zamachowców samobójców zaatakowało Amerykę. Zginęło 3 tys. niewinnych ludzi. Do zamachu z nieskrywaną satysfakcją przyznał się Osama bin Laden, niegdyś wspierany przez USA, a teraz walczący z obecnością wojskową Amerykanów w krajach Zatoki Perskiej. Mułła Omar postawił na szali autorytet talibów i odmówił wydania banity, który był jego gościem i sponsorem. Zraniona Ameryka postanowiła dać talibom nauczkę. Siły lądowe Sojuszu Północnego wraz z lotnictwem amerykańskim rozgromiły talibów. Jak za dawnych czasów zebrała się Loja Dżirga – rada delegatów wszystkich prowincji. Po opanowaniu Kabulu na tymczasowego prezydenta wybrano Pasztuna Hamida Karzaja, a do kraju przybyło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy sił NATO. Członkowie koalicji zajęli się odbudową kraju. Polowanie na bin Ladena i Omara trwa. Wojska armii rządowej i koalicji kontrolują miasta. Na prowincji wciąż ogromnym problemem pozostają jednak talibowie przenikający afgańsko-pakistańską granicę. Dzisiejszy Afganistan mimo waśni zmienia się dynamicznie. Najprężniej rozwija się stolica, do której prowadzą nowe drogi. Kabul powstaje z gruzów. Przybysze z Pandższeru wznoszą osiedla na malowniczych wzgórzach wokół miasta. Centrum – tzw. Shahrenau – tętni życiem, buduje się centra handlowe, aluminiowo-szklane domy weselne. Chicken Street zaczyna przypominać inne krzykliwe, spowite dymem kebabów targowe dzielnice Azji Środkowej. Wieczorami coraz więcej neonów rozjaśnia ulice. Gdzieniegdzie w podwórkach parkują toyoty land cruisery i nissany pajero – znak, że obok jest bar dla obcokrajowców, gdzie można wypić szklankę whiskey czy piwo – nie do pomyślenia w czasach talibów. Jednocześnie podczas ostatniego pobytu miałem wrażenie, że to tak charakterystyczne poczucie własnej wartości zaczyna się zmieniać. Tak jak Afgańczycy 20 lat temu gotowi byli oddać gościowi ostatnią miskę ryżu, tak teraz, kiedy w kraju działają setki pozarządowych organizacji charytatywnych, nauczyli się nie dawać, ale brać. Wydaje się, że pomoc „przemysłu charytatywnego” wywołuje szkodliwą psychologię uzależnienia, psychologię Trzeciego Świata, której wcześniej nie było. Andrzej Meller, Pierwsza wersja artykułu została opublikowana w 2009 r.
Mijamy glinianą twierdzę jak z Baśni 1001 i nocy. Przed nami punkt kontrolny. Tu nie wiesz, kto kryje się pod mundurem – urzędnik, talib czy rozbójnik. Ubrany w szary uniform dzieciak lustruje mój paszport, trzymając go do góry nogami.
Na początku kwietnia nie mam już wątpliwości, że pusztuńscy urzędnicy wodzą mnie za nos, odsyłając od urzędu do urzędu. – Po co pan jedzie do Afganistanu? – pyta jeden z nich. – A w ogóle to dlaczego ci Jankesi tam siedzą? Sami przeprowadzili zamachy 11 września, a teraz nas zabijają, uważając każdego brodatego mężczyznę za terrorystę i taliba – powtarza codziennie jak mantrę. Pierwszy raz próbuję się dostać do Kabulu w 2009 r. Mam napisać reportaż o naszych żołnierzach służących w prowincji Ghazni. Chcę zobaczyć na własne oczy, co się dzieje, kiedy w górach Afganistanu topnieje śnieg, a talibowie zaczynają dawać do wiwatu. Czekam w Peszawarze w Pakistanie, w sławnym niegdyś mieście, w którym CIA i KGB rywalizowały ze sobą o przebieg sowiecko-afgańskiej wojny. Teraz miasto jest całkowicie opuszczone przez Europejczyków. Od tygodnia dobijam się do Ministerstwa Przełęczy Chajber w Północno- Zachodniej Prowincji Granicznej Pakistanu. Planuję przez przełęcz dojechać autobusem do Kabulu. W okolicy robi się coraz bardziej niebezpiecznie. Na terytoriach plemiennych – gdzie często nie sięga oficjalna władza – trwa akurat kolejna operacja armii pakistańskiej przeciw „rebeliantom”, którzy swobodnie przechodzą granicę afgańsko- pakistańską. Parę dni wcześniej prezydent USA nazwał te tereny „najbardziej niebezpiecznym miejscem na świecie”. Postanawiam dostać się do Kabulu małym samolotem Peshawar International Airways. Lata raz w tygodniu, w sobotę. Jestem wściekły, bo 40-minutowa przeprawa starym wrakiem kosztuje 300 dolarów. Podróż lądem – 20 dolarów. W Kabulu ma na mnie czekać Ahmed Khan, wuj Hamida – chłopaka, którego poznałem w Peszawarze. Prowadzi tam jedną z niewielu kawiarenek internetowych. Samolocik ledwo przelatuje nad ośnieżonymi jeszcze szczytami. – Jak długo jedzie się do Bagramu? – już po wylądowaniu w Kabulu pytam Khana. Mężczyzna prosi, by zwracać się do niego Honoré. Tak ponoć nazwała go w latach 70. Francuzka, z którą jakoby wziął prysznic w kabulskim hotelu dla hipisów. – Jeśli jest duży ruch, to 90 minut – odpowiada, zaciągając się papierosem z haszyszem. – A jak nie ma, to jakieś półtorej godziny – mówi Honoré, afgański Tadżyk, z typową dla miejscowych precyzją dotyczącą czasu i przestrzeni. Czuję podniecenie i niepokój jednocześnie – w kraju trwa wojna i króluje bandytyzm. W drodze do Bagramu, gdzie znajduje się największa w kraju baza wojsk ISAF (International Security Assistance Force), przejeżdżamy przez Kabul. Po Peszawarze stolica Afganistanu wydaje mi się miejscowym Las Vegas. Co drugi mężczyzna nie ma brody, widać też kobiety z makijażem. Na ulicy od czasu do czasu pojawia się jakiś Europejczyk. Poranek pachnie baranim sadłem: przesycony nim tłusty dym unosi się nad szaszłykarniami i czajchanami. Kierowcy zamiatają Chicken Street, gdzie kiedyś sprzedawano kurczaki. Młodzi chłopcy wyładowują bryły lodu przywiezione z gór Hindukuszu. Kobiety, ubrane w czarne bądź błękitne burki, a niekiedy w dżinsy, przechadzają się, omijając z gracją kałuże. Generatory burczą, zasilając telewizory z bollywoodzkimi hitami i afgańskimi telenowelami, a także wyciskarki soku z marchwi i sprzęt muzyczny. Złoci młodzieńcy zaciągają się dymem z przywiezionych z Iranu fajek wodnych. Z palarni dobiegają latynoskie rytmy. Jenifer Lopez śpiewa o miłości. Miasto, w którym prawie nie pojawiają się patrole ISAF, nie przypomina stolicy kraju w czasie wojny. Nikt nie wie, ilu Kabul ma mieszkańców. Jedni mówią, że trzy, inni – że może pięć milionów. Przed wojną liczył półtora miliona ludzi. Od paru lat trwa budowlany boom: uchodźcy z Iranu i Pakistanu nie chcą wracać do prowincji zniszczonych wojną. Na zapylonych ulicach krążą ich wybiedzone dzieci, licząc na zarobek. Tych małych żebraków ma być ponoć w stolicy 60 tys. Machają puszkami z dymem spandi – rodzajem aromatycznych ziół przynoszących szczęście. Kierowcy rzucają im parę groszy i jadą dalej. Kiedy po kilku tygodniach wracam od naszych żołnierzy w Ghazni do Kabulu, czuję nagłą wolność. Nie jestem zamknięty w bazie lub transporterze, nie noszę hełmu i kamizelki kuloodpornej. Postanawiam zobaczyć to, co się uda, w północnej, spokojniejszej części kraju. Wielkiego pola manewru nie mam. Zaczyna się wiosna, a wraz z nią talibowie budzą się z drzemki, bo ciężko mówić o śnie. Mogę dotrzeć tylko do kilku miejsc nie ogarniętych talibską partyzantką. Wybieram Bamian. To ta mieścina przypomniała światu o Afganistanie w 2001 r., kiedy talibowie pakistańscy wysadzili znajdujący się tam największy na świecie posąg Buddy, wykuty w skale w VI w. Do Bamjanu mam jechać z Attayallahem, bratem Ahmeda Khana i ojcem Hamida, tego chłopca z kawiarenki internetowej z Peszawaru. Na samego Ahmeda nie mam co liczyć. Bez przerwy jest upalony haszyszem i opium. Attayallah, mój towarzysz, tłumacz i przewodnik imał się w swoim 58-letnim życiu różnych zajęć (tak naprawdę, jak większość starszych Afgańczyków, nie wie, ile ma lat). Przed sowiecką inwazją prowadził w Kabulu hotel dla hipisów zmierzających do Indii. To w nim nauczył się dobrze angielskiego. Polubił też Anglese – jak określa się wszystkich niewiernych – i zrozumiał, że nie są takim wcieleniem zła, jak to przedstawiał wioskowy mułła. Attayallah handlował też dywanami i woził – jak mówi – setki kilogramów haszyszu do RFN i Szwajcarii. W czasie wojny ukrywał mudżahedinów. Chciał być przewodnikiem dziennikarzy. W latach 80. dowoził ich do doliny Pandższeru, do komendanta Ahmeda Szaha Massuda, który odpierał kolejne ataki Armii Czerwonej. Kiedy Sowieci się wynieśli, a Kabul padł pod naporem talibów, stojący z islamem i mułłami na bakier Attayallah uciekł do pakistańskiego, bratniego Peszawaru. – Komuniści i talibowie pokrzyżowali mi życiowe plany – powtarza przynajmniej raz dziennie. Nie przestaje marzyć o guest housie dla turystów i tabunach dziennikarzy. No i czasem, „już coraz rzadziej”, o kobietach. Attayallah radzi mi włożyć plecak do worka po zbożu i szczelnie go zawiązać. Inaczej utonie w warstwie wiejskiego kurzu. Jest 7.30. Czekamy na postoju minibusów na północy miasta. Już w busie mój tłumacz spotyka znajomego z Bamjanu. Ten błaga nas, byśmy nikomu nie mówili, że go widzieliśmy w Kabulu. Jest nauczycielem w opłacanej przez Duńczyków szkole w Bamianie. Zarabia jak na tutejsze realia sporo, bo 300 dolarów. Zrobił sobie wagary jak uczniak, żeby zobaczyć stolicę. Asfalt kończy się godzinę jazdy za Kabulem, tam też przestaje działać moja komórka. Jak się okazuje, wbrew zapewnieniom Attayallaha, będziemy jechać 12, a nie sześć godzin. Kierowca nie zgadza się na krótszą trasę przez prowincję Wardak, gdzie na przełęczy w górach siedzą talibowie. Poza tym przełęcz zasypał świeży śnieg. Droga fatalna, dziura na dziurze, ogromne kałuże, błoto, a co jakiś czas wezbrany górski potok. Kamienie na zboczach dolin pozaznaczano białą farbą. To znak, że stoki są rozminowane. Saperzy nadal pracują w skwarze. Na zielonych poletkach kobieciny pielą pszenicę. Brodaci starcy siedzą leniwie na przyzbach sklepów i domostw, spoglądając spod turbanów na nasz busik. W środku samochodu trwa gorąca dyskusja. Na przednim siedzeniu spoczywa dwudziestoletni talib. Twierdzi, że Kabul jest zepsutym miastem, gdzie kobiety chodzą z odsłoniętymi twarzami. Że miasto, które nie szanuje Koranu, spotka zasłużona kara Najwyższego. Dziarski Attayallah wierzga nogami i krzyczy do młodzieniaszka, żeby kiedyś poleciał do Indii, to zobaczy prawdziwą wolność i doceni piękno odsłoniętego kobiecego oblicza. Talib wysiada, a kierowca puszcza na cały regulator zawodzącą muzykę. Toniemy w pyle, w zębach trzeszczy piasek, zamykamy okna. Mijamy starą glinianą twierdzę jak z Baśni 1001 i nocy. Pośrodku kolejnej doliny zatrzymuje nas ANP (Afghan National Army). Tu nigdy nie wiadomo, kto kryje się pod mundurem – rządowy funkcjonariusz, talib czy przebrany rozbójnik. Dzieciak w szarym mundurze sprawdza bagaże pasażerów. Długo lustruje mój paszport, trzymając go do góry nogami. Wpatruje się w starą irańską wizę. Nauczyciel puszcza do mnie oko i uśmiecha się pod wąsem. Na polach przed Bamianem straszą wraki rosyjskich bojowych wozów piechoty (BWP), na drodze stoi porzucony przez talibów T-72 z napisem „Omar”. Wjeżdżamy do stolicy szyickich Hazarów, których wyjątkowo tępili zarówno afgańscy komuniści, Rosjanie, jak i talibowie. Ci ostatni – zanim opanowali region w 1998 r. – chcąc zniszczyć sprzeciwiających się im Hazarów, odcięli okolicę od świata i przez dwa lata morzyli ją głodem. Hazarowie uciekli w góry i pochowali się w jaskiniach. Złote posągi spoglądają na wszystkie strony – pisał w VII w. chiński mnich Huan Zang – a ich szlachetne ornamenty zachwycają oczy swą niezwykłą jasnością Zanga pewnie zdruzgotałaby wiadomość, że po gigantycznych posągach Buddy pozostały wklęsłości w skalnym masywie widocznym z każdego miejsca w Bamianie. Mniejszy miał 38 m wysokości, większy – 55. Trwały spokojnie przez 1600 lat. Były perłą Afganistanu i bodaj największą atrakcją turystyczną kraju. Kiedy przywódcą talibów mułła Omar, powołując się na zakaz przedstawiania postaci Boga w Koranie, wydał rozkaz wysadzenia i ostrzelania posągow z czołgów, miał powiedzieć, że jedynie „niszczy kamienie”. – Talibowie, którzy wykonywali rozkaz, przyszli z Pakistanu – mówi mi Gul, młody Hazar z biura informacji turystycznej w Bamianie. – Afgańczycy, nawet talibowie, nie zrobiliby tego. Teraz talibowie rosną w siłę w Pakistanie. Jaką mamy pewność, że znowu nie przyjdą? Jest coraz gorzej: w 2005 r. odwiedziło to miejsce 8 tys. turystów, w ostatnich dwóch latach – stu. Po wygnaniu talibów z okolicy prezydent Afganistanu Hamid Karzaj obiecywał postawić nowe posągi. UNESCO rozważało rekonstrukcję figur z ocalałych fragmentów, co kosztowałoby 30–50 mln dolarów – sporo jak na okolicę pozbawioną elektryczności i bieżącej wody. Na razie w dziurze po wielkim posągu stoją rusztowania, a w budynku pod nim schowano szczątki posągu. Ale Budda będzie musiał jeszcze długo czekać. I nie tyle na pieniądze, ile na czasy, kiedy zniknie zagrożenie ze strony ludzi, dla których afgańska perła jest tylko martwym kamieniem. Każdy obcy wjeżdżający do doliny Pandższeru, musi się zameldować na posterunku. Tadżyccy policjanci zatrzymują samochody. Jeden z nich wychyla się z okienka i pyta kierowcę, skąd jestem. – Franse – odpowiada szofer w dari (pewnie ostatnio wiózł Francuza), a Tadżyk zapisuje numery wozu. Na ścianach posterunku wiszą kilimy z Ahmedem Szahem Massudem. Bohater sowiecko-afgańskiej wojny zginął w 2001 r., zabity przez agentów bin Ladena, ale Afgańczycy wciąż kupują jego fotografie, aby przykleić je na szybie auta lub postawić w oknie. Po obu stronach drogi rdzewieją sowieckie czołgi, BWP i wyrzutnie katiusz. W latach 80. zniszczyli je mudżahedini Massuda, kiedy Armia Czerwona aż sześciokrotnie bezskutecznie szturmowała dolinę. Im głębiej w nią wjeżdżamy, tym robi się bardziej zielono. Za wiszącym mostem, nad tarasowymi polami wyłania się pierwsza tadżycka wioska. Mężczyźni w czapkach pakolkach i tradycyjnym ubraniu szalwari kamiz siedzą przed glinianymi chatami, żując zmielony tytoń nawar. Kobiety znoszą na głowach chrust na opał. Widać podział obowiązków – założenie jest takie, że mężczyzna przestanie się obijać, kiedy przyjdzie mu bronić domu. Robotnicy w odblaskowych kamizelkach kładą nowy asfalt – jedyna w Pandższerze porządna droga prowadzi do budowanego mauzoleum Massuda. Powstaje ono w najwyższym miejscu doliny, na skale otoczonej szczytami Hindukuszu. Co roku 9 września, w rocznicę śmierci partyzanta, zjeżdżają tu tysiące jego wielbicieli i przedstawiciele władz. Na marmurowym grobie leżą świeże kwiaty, przed wejściem stoi jeden z byłych mudżahedinow Lwa Pandższeru – ubrany w wypłowiały kamuflaż, gładzi siwiejącą brodę i z ciekawością mi się przygląda. Kilka miesięcy później wracam do Afganistanu jako korespondent przed wyborami prezydenckimi. W Kabulu zamachy, ofiary śmiertelne i dziesiątki rannych. Codziennie! Rano rozmawiam z rannymi w szpitalu wojskowym, kursuję z amerykańskim lekarzem po obozach uchodźców, a po południu idę do MSW przedłużyć wizę. Pułkownik Faez patrzy na wypełnione dokumenty i zwraca się do mnie czystym rosyjskim i łamanym polskim: Prisażywajties Towariszcz Miellier, Jak się ma Pan? Jest bardzo zadowolony, „bo może porozmawiać po rosyjsku z człowiekiem urodzonym w kraju przyjaznym ZSRR”. Opowiada, jak to Rosjanie dbali o Afganistan, że mieli koncepcję na wyciągnięcie kraju ze średniowiecznego zacofania. Później rozpływa się we wspomnieniach policyjnej szkoły we Lwowie, którą ukończył tuż przed sowiecką inwazją. W jego gabinecie wiszą portrety dwóch osób, którym dziś salutuje, a dekadę temu udusiłby pewnie w kabulskich kazamatach MSW. Jeden przedstawia Hamida Karzaja – obecnego prezydenta, którego większość Afgańczyków uważa za marionetkę Amerykanów. Drugi pokazuje Massuda – afgańskiego bohatera i patriotę. Między portretami zdjęcie Kaaby w Mekce i muzułmańskie oko Proroka, które ma odstraszać demony i czuwać nad szczęściem. To ciekawe elementy w gabinecie człowieka uczonego w komunistycznej szkole milicji, że religia to opium dla ludu. Cała ta sytuacja wydaje mi się absurdalna: w kraju rządzą Amerykanie i ich koalicjanci zamknięci w bazach. „Ich” ludźmi są dziś byli komuniści. Największy sojusznik USA w regionie – Pakistan – przymyka oko na tysiące swoich wychowanków talibów, którzy z obozów szkoleniowych na jego terytorium wędrują przez nieszczelną granicę na wojnę z Waszyngtonem – sojusznikiem Islamabadu. Co więcej, talibowie strzelają do Amerykanów z broni, którą sprzedaje im afgańska policja. Zaczyna się ramadan. Wszyscy są lekko poirytowani postem. Jako przyjaciel, wdzięczny za pomoc „o każdej porze dnia i nocy”, zamawiam w restauracji kolację (to take out) dla wszystkich mężczyzn z rodziny Khan na godz. 18.50, po ostatnim wieczornym wezwaniu muezzina do modlitwy. Poszczę razem z nimi. Ledwo to wytrzymuję. W zapylonym Afganie przez cały dzień nie piję nawet wody. Siedzimy na 300-letnich dywanach i słuchamy pięknej sufickiej muzyki o „miłości do życia i Boga” z telefonu komórkowego. Palimy mazar, najlepszy afgański haszysz. Popiół nie spada, dopóki się nie dopali do samego filtra jointa, którego roluje się, jak mówią Afgańczycy, w „śrubkę” – co może trwać godzinę... – Nie boj się o dywany – śmieją się ze mnie, bo co chwilę patrzę pod nogi – nawet żar im nie straszny, przetrwały 300 lat! – Dobrej nocy, bracia! – mówię i wychodzę po 23.00, czując, że nie mam aż takiej tolerancji na mazara jak „chłopaki”. Docieram do hotelu i włączam czarno-biały telewizor. „Czego się Wasza Miłość napije?” – słyszę słowa z polskiego fi lmu, co mnie zupełnie szokuje. Ku mojemu zdziwieniu giermek Kacper nalewa trunek pułkownikowi Dowgirdowi. Czuję błogość, ale jednocześnie jestem zmęczony zamachami, rakietami, ramadanem. Gapię się w telewizor z myślą, że nieprędko zawitają turyści do kraju, nad którym bezustannie gromadzą się czarne chmury. Po północy na miasto znowu sypią się rakiety. Co 20 minut otwieram okno i patrzę, gdzie spadły. PS Dwa miesiące później sklep Attayallaha z dywanami, gdzie się codziennie spotykaliśmy, położony naprzeciw ambasady Indii, wyleciał w powietrze. Było 88 rannych i około 20 zabitych. Khanowie przebywali w tym czasie na wsi. A.M.
Czas, kiedy każdy będzie mógł polecieć na wakacje w kosmos, zbliża się wielkimi krokami.
W połowie XX wieku, kiedy kosmonautyka znajdowała się jeszcze w powijakach, nikomu nawet nie przyszłoby do głowy, że w ciągu kilku dziesięcioleci zwykły człowiek, który już porzucił dziecięce marzenia o byciu kosmonautą, będzie mógł usiąść w fotelu statku kosmicznego. Co więcej – poleci w przestworza, doświadczy uczucia nieważkości, sfotografuje Ziemię z orbity, trafi na pokład Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (MSK) i weźmie udział w prawdziwych naukowych eksperymentach. Turystyka kosmiczna – do niedawna domena fantastyki naukowej – staje się rzeczywistością na naszych oczach. Najważniejsze pytanie, które zadają sobie konstruktorzy, inwestorzy i ludzie zainteresowani kosmosem, brzmi: czy kosmiczne podróże, dziś rozrywka dla multimilionerów, staną się dziedziną masowej turystyki? Jak szybko przeciętny nauczyciel czy pracownik banku będzie mógł polecieć w kosmos? Obecnie z turystyką kosmiczną mamy do czynienia właściwie tylko w Rosji. Kandydaci (majętni, bo lot kosztuje ok. 25 mln dolarów) przechodzą tam specjalistyczne badania i podpisują umowę z Rosyjską Agencją Kosmiczną (Roskosmos). „Pretendenci” przechodzą półroczny kurs w Centrum Przygotowań Kosmonautów (CPK) w Gwiezdnym Miasteczku. Ośrodek ten, położony w lasach 50 km na północ od Moskwy, można by nazwać gwiezdnym skansenem. Wśród sowieckich bloków stoi centrum szkoleniowe, którego „cuda techniki”, niemodernizowane przez dziesięciolecia, przypominają czasem scenografię z filmu Pan Kleks w kosmosie. Przewodnicy oprowadzający po miasteczku są jednak niezwykle dumni z osiągnięć radzieckiej techniki, choć np. komputery, a raczej maszyny liczące, pamiętają tu czasy Leonida Breżniewa. – Rosjanie są przekonani, że Amerykanie polecieli w kosmos jedynie dzięki szpiegom, którzy dostarczyli NASA ich materiały umożliwiające rozwinięcie własnej technologii kosmicznej – mówi uczestnik wycieczki po ośrodku. Ogólnie popularne wyobrażenia o Gwiezdnym Miasteczku i przygotowaniach do podróży kosmicznej znacznie odbiegają od rzeczywistości. Jeden z polskich dziennikarzy, który zwiedzał to miejsce parę lat temu, w stołówce dostał na deser arbuza wypełnionego... spirytusem. Wyjadany miąższ był cały czas uzupełniany... alkoholem. Dla zachodnich turystów kosmicznych cały proces przygotowań jest dużym szokiem kulturowym. Z jednej strony „kosmiczna” technika, z drugiej – rosyjskie realia. – Przyrządy jak wykute u kowala, siermiężne, wyliniałe, fotele niczym u dentysty – wspomina Paula Michalik, dziennikarka Programu I Polskiego Radia. Swego czasu relacjonowała ona szkolenie odbywające się w Gwiezdnym Miasteczku, po tym jak w 2001 r. jedna ze słuchaczek pewnej komercyjnej stacji radiowej, Joanna Chojnacka, wygrała bilet na lot w kosmos w finale konkursu pod nazwą Odyseja Kosmiczna. Polka przeszła dwutygodniowe ćwiczenia. Był to jednak tylko wycinek całego procesu treningów i symulacji, które przewidziane są dla kosmicznych turystów. Czekają ich bowiem miesiące, a nie tygodnie nauki. Przez pół roku uczą się rosyjskiego (instrukcje na statku są pisane wyłącznie cyrylicą), obsługi aparatury znajdującej się na pokładzie Sojuza. Jednym z wykorzystywanych w tych ćwiczeniach symulatorów jest wirówka, odtwarzająca wzrost grawitacji odczuwany przy starcie i lądowaniu. Wydaje się wtedy, że przyciąganie ziemskie wzrasta kilkakrotnie. Przyszłego kosmonautę zamyka się w niedużej kapsule i przypina pasami do wygodnego fotela. 18-metrowe ramię łączy kapsułę z gigantycznym silnikiem, który rozpędza ją w 6 sekund do prędkości 270 km/godz. – Reakcje organizmu kandydata do lotu w kosmos obserwuje na monitorze prowadzący szkolenie. Zadaje badanemu pytania, wydaje komendy – mówi Paula Michalik. – Instruktorzy, z których każdy jest generałem, traktują kursantów jak uczniaków. Ruki po szwam, porządek musi być! W tej wirówce można osiągnąć przeciążenie 30 razy większe od ziemskiego – to tak, jakbyśmy ważyli 30 razy więcej. Przeciętny człowiek wytrzymuje kilka G. Joanna zniosła ok. 12 G! Ćwiczenia zachowań w stanie nieważkości odbywają się podczas parabolicznych lotów w specjalnie przerobionym samolocie Ił-72 MDK, który wzlatuje na wys. 11 tys. m, a następnie wykonuje lot nurkujący 4 km w dół. – I tak około półtorej godziny trzeba wytrzymać w locie przypominającym sinusoidę z 20-sekundowymi momentami nieważkości – wspomina Paula. – Wnętrze samolotu wypełnia coś w rodzaju małej sali gimnastycznej z poręczami. Na suficie i podłodze leżą materace. Przez cały czas trzeba mieć w ręku torebkę na wymioty. Przydaje się każdemu. Stan nieważkości przyszli kosmonauci ćwiczą także w specjalnym basenie głębokości 12 m. W ciepłej wodzie stoją tam zanurzone makiety stacji Mir i statków Sojuz i Progress. Kosmonauci trenują na nich awarie, z którymi mogą mieć do czynienia „na górze”. Tu także rozwiązuje się rzeczywiste problemy statków na orbicie. Jeżeli w pojeździe przestaje działać jakiś element, specjaliści na Ziemi odnajdują ten sam w kopii i szukają sposobu usunięcia usterki, a potem wysyłają instrukcje „w kosmos”. Żeby przejść testy kwalifikacyjne w basenie, trzeba mieć końskie zdrowie – człowiek w kosmicznym skafandrze waży około 240 kg. Ponadto kandydatów czeka także kurs przetrwania w lesie i na morzu – na wypadek awaryjnego lądowania w nieznanym terenie. Wystarczy bowiem niewielka pomyłka i kapsuła z kosmonautami zamiast w okolicy Bajkonuru może znaleźć się w wodach Pacyfiku bądź w tundrze, a poszukiwania czasem trwają godzinami. Dlatego w obowiązkowym zestawie kosmonauty są haczyki na ryby oraz podręcznik survivalu. Paula Michalik podkreśla, że pobyt w miasteczku napełnił ją ogromnym podziwem dla rosyjskich specjalistów. Mimo że warunki, w jakich pracują, wydają się archaiczne, mimo że generałowie chodzą w przetartych mundurach i uczą na sprzęcie, który bardziej przypomina tramwaj niż statek kosmiczny, to mają ogromne doświadczenie i odnoszą w swojej dziedzinie wielkie sukcesy. Gdy parę lat temu zapalił się jakiś element Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, amerykańscy astronauci natychmiast schowali się w zamkniętym module, ponieważ tak byli szkoleni. Rosjanie tymczasem w przyciężkich skafandrach bez paniki opanowali pożar. Dzisiaj do grona kosmicznych turystów można zaliczyć pięć osób: czworo obywateli USA (Dennis Tito, Greg Olsen, Anousheh Ansari, Charles Simonyi) i śmiałka z RPA Marka Shuttlewortha. Ich droga do spełnienia marzeń nie była usłana różami, ale może właśnie taka powinna być „droga do gwiazd”. Szlak przecierał Dennis Tito. W 2000 r. podpisał umowę z firmą MirCorp i od sierpnia przechodził kurs programowy stacji Mir. 19 listopada, gdy rząd rosyjski postanowił zatopić Mira, Tito musiał przerwać przygotowania. W tym czasie na orbicie znajdowała się już jednak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna z rosyjskim segmentem i 28 grudnia 2000 r. Tito wszedł w skład ekspedycji wraz z kosmonautami Jurijem Baturinem i Tałgatem Musabajewem. Anegdotyczny jest fakt, że lot Tity wywołał zgrzyty we współpracy Rosawiakosmosu i NASA. Otóż Amerykanie sprzeciwiali się obecności niedoświadczonego astronauty na pokładzie statku, tłumacząc, iż może to zagrażać stacji. Rosjanie nie dali się przekonać i wtedy NASA wydało Dennisowi Tito zakaz wstępu do amerykańskiego segmentu. Okoliczności trzeciego lotu są bardziej złożone... Pierwszy na liście był 23-letni wokalista amerykańskiej grupy N’Sync, Lance Bass. Sponsorzy nie dotrzymali jednak terminu wpłaty i Bass musiał pożegnać się z lotem. Drugim w kolejce był rosyjski biznesmen Siergiej Polonskij. Jego nie dopuszczono do startu z powodu złych wyników badań medycznych. Trzeba w tym momencie wspomnieć, że od lutego 2003 do lipca 2005 r. wstrzymano loty amerykańskich wahadłowców na MKS po tym, jak katastrofie uległ prom Columbia. 1 lutego 2003 podczas powrotu na Ziemię zginęła cała 7-osobowa załoga. W tej sytuacji Rosjanie musieli przejąć obsługę całej komunikacji między rozbudowywaną stacją a Ziemią i wstrzymać loty komercyjne. Po wypadku Columbii kolejnym, trzecim pretendentem został 60-letni amerykański przedsiębiorca Greg Olsen. W trakcie ćwiczeń jego stan zdrowia zaczął jednak budzić wątpliwości i Amerykanin został odsunięty od przygotowań. Wrócił do Stanów, poddał się leczeniu i 1 października 2005 r. wyruszył na orbitę. Następni byli 40-letnia Anousheh Ansari, która poleciała na orbitę 18 września 2006 r., i Charles Simonyi, współzałożyciel Microsoftu. W kwietniu 2007 r. spędził na MKS ponad dwa tygodnie, jako 450. człowiek w kosmosie. Na orbitę zabrał Fausta Goethego. Czytając go, obleciał Ziemię 160 razy. Kosmiczna ekstrawagancja milionerów umożliwia rozwój światowej kosmonautyki, w tym rosyjskiej korporacji rakietowo-kosmicznej Energia imienia Siergieja Korolowa. Obecnie trwają tam prace nad nowym projektem – sześcioosobowym statkiem kosmicznym Kliper (aż cztery miejsca na jego pokładzie przeznaczone będą dla turystów). Prezes Energii Mikołaj Siewastianow uważa, że wkrótce cena dwutygodniowej wycieczki w kosmos wyniesie około 10 mln dolarów. Główną przewagą Klipera nad obecnie wykorzystywanym Sojuzem ma być możliwość lądowania bezpośrednio na lotnisku. Orbitalne loty dla turystów to nie jedyna możliwość wyprawy w kosmos dla zwykłego człowieka. Najbardziej realnym rozwiązaniem mogą stać się loty suborbitalne. Po rozpędzeniu się do prędkości 2–5 razy mniejszej od tzw. pierwszej prędkości kosmicznej (8 km/s) pojazd z turystami na pokładzie wykonuje „podskok” bez wejścia na orbitę. Podczas swobodnego unoszenia się w przestrzeni turyści mogą podziwiać widoki Ziemi przez iluminatory. Stan nieważkości trwa od 1 do 20 minut. Potem statek wchodzi w atmosferę i rozpoczyna lądowanie. Przypomina to trochę opis z powieści fantastycznej, ale taka jest już dzisiejsza rzeczywistość. W październiku 2004 r. rakieta SpaceShipOne firmy Mojave Aerospace Ventures odbyła dwa próbne loty, unosząc się na wysokość ponad 100 km. Istnieje możliwość, że w przyszłości rakieta ta stanie się pierwszym pasażerskim pojazdem i zapoczątkuje nową epokę ogólnodostępnych podróży kosmicznych. (Podobnie działo się w latach 20. XX w., gdy pierwsze samoloty rejsowe rozpoczęły epokę turystycznych lotów powietrznych). Mojave Aerospace Ventures, organizator pierwszego suborbitalnego lotu w kosmos, otrzymała nagrodę od Fundacji Ansari X-Prize w wysokości 10 mln dolarów. – W dzisiejszej kosmonautyce bierze udział wielu ludzi gotowych finansować budowę statków kosmicznych przeznaczonych do lotów turystycznych – mówi Anousheh Ansari, której nazwisko nosi fundacja. – W USA istnieje obecnie jedna firma oferująca prywatne loty suborbitalne – kontynuuje – ale znam dwie, trzy inne, które pracują nad podobnymi projektami. W ciągu najbliższych 5–10 lat cena za bilet w kosmos może spaść do 20–50 tys. dolarów i takie wyprawy staną się bardziej dostępne. Brytyjski multimilioner Richard Branson w 2004 r. założył firmę Virgin Galactic zajmującą się organizacją suborbitalnych lotów kosmicznych. Miejsca na pierwszy grupowy lot w kosmos już dawno zostały zarezerwowane – wśród pasażerów znajdą się Richard Branson i Burt Rutan, założyciel firmy Scaled Composites, która stworzyła SpaceShipOne. Virgin Galactic planuje pierwsze loty z kalifornijskiego miasteczka Mojave, ale potem, w związku z natężeniem ruchu lotniczego w tym rejonie trzeba będzie przenieść bazę – do Nowego Meksyku lub na Florydę. W styczniu 2007 r. Virgin Galactic zakończyła negocjacje z rządem szwedzkim dotyczące powstania państwowego portu kosmicznego w Kirunie na północy tego kraju. W najbliższym czasie kosmiczne lotniska powstaną w Singapurze i Zjednoczonych Emiratach Arabskich. – Jeżeli za pięć lat podróże kosmiczne staną się rentowne, stworzymy komercyjny system orbitalny, który oznacza początek kolonizacji kosmosu – mówi Will Whitehorn. Tak oto nie weszliśmy jeszcze na dobre w wiek XXI, a pamiętne słowa pioniera kosmonautyki praktycznej Siergieja Korolowa o „kosmicznych delegacjach” już przestały być żartem. KOSMICZNI TURYŚCI: MARZENIA SIĘ SPEŁNIAJĄ Tych pięć osób od dziecka marzyło o locie w kosmos. Wprawdzie nie zostali kosmonautami, a jednak dzięki rozwojowi technologii, własnej determinacji i pieniądzom potrafili zrealizować swoje marzenie. Odpowiedzi na pytanie, dlaczego właśnie im się udało, należy szukać w biografiach. Każde z nich zaczynało od zera, a miliony, które zapłacili za lot do gwiazd, zdobyli dzięki ciężkiej pracy. DENNIS TITO Urodził się w 1940 r. w Nowym Jorku w rodzinie włoskich emigrantów. W 1962 r. uzyskał licencjat w dziedzinie astronomii i aeronautyki, a w 1964 r. tytuł magistra technologii inżynieryjnych. W 1963 r. zaczął pracę w Laboratorium Napędu Odrzutowego, gdzie zajmował się wyliczeniami trajektorii dla międzyplanetarnych sond Mariner wysyłanych na Marsa i Wenus. W 1972 r. założył firmę Wilshire Associates Inc. w Santa Monica (Kalifornia) i został jej prezesem. Dzisiaj jest to jedna z najważniejszych firm w dziedzinie technologii inwestycyjnych oraz zarządzania i doradztwa finansowego. MARK SHUTTLEWORTH Urodzony w 1973 r. w Welkom (Afryka Południowa). Otrzymał licencjat w dziedzinie zarządzania na Uniwersytecie Cape Town. Po studiach założył firmę Thawte Consulting działającą w dziedzinie certyfikatów cyfrowych i bezpieczeństwa internetowego. W 2000 r. sprzedał Thawte Consulting firmie American VeriSign Inc. i przeprowadził się do Londynu. Tam stworzył The Shuttleworth Foundation – organizację typu non-profit zajmującą się innowacjami społecznymi, a także wspieraniem projektów edukacyjnych w Afryce Południowej. GREG OLSEN Urodził się w 1945 r. na Brooklynie w rodzinie elektryka. Skończył Farleigh Dickinson University w New Jersey z tytułami licencjata z zakresu elektroniki i magistra fizyki. Wykładał na South Africa Port Elizabeth University. W 1972 r. wrócił do USA, gdzie pracował w laboratoriach Princeton. W 1984 r. założył firmę EPITAXX zajmującą się techniką światłowodową. W 1990 r. sprzedał ją, a rok póęniej stworzył Sensors Unlimited, przedsiębiorstwo specjalizujące się w produkcji sprzętu optoelektronicznego dla systemów komunikacyjnych techniki światłowodowej. ANOUSHEH ANSARI Urodziła się w 1966 r. w Meszhedzie na północy Iranu. W 1984 r. wyemigrowała do USA, gdzie studiowała na George Mason University. W 1988 r. otrzymała tytuł licencjata inżynierii elektrycznej i informatyki. W 1993 r. wraz ze swoim mężem Hamidem Ansari założyła w Teksasie Telecom Technologies Inc. – firmę wytwarzającą oprogramowanie do urządzeń telekomunikacyjnych – i została jej szefową. W 1999 r. Anousheh została wyróżniona przez firmy konsultingową Ernst & Young tytułem Przedsiębiorcy Roku Południowo-Zachodniej Części USA. CHARLES SIMONYI Urodził się w Budapeszcie w 1948 r. Jako laureat konkursu dla młodych miłośników kosmonautyki pojechał na wycieczkę do ZSRR. Pod koniec lat 60. pracował jako programista w Kopenhadze. W 1968 r. rozpoczął naukę na University of California w Berkeley, gdzie otrzymał tytuł licencjata w dziedzinie matematyki. Jako główny projektant oprogramowania w firmie Microsoft szefował działowi programowania aplikacji, którego dziełem są Word i Excel. Majątek Symonyi’ego szacuje się na miliard dolarów. Założył fundację swego imienia wspierającej rozwój nauki i sztuki.
Nikt by nigdy nie usłyszał o małej winiarskiej osadzie Schengen w Luksemburgu, gdyby jej nazwa nie wpisała się tak mocno w długie dzieje budowy europejskiej jedności.
To tu 15 czerwca 1985 r. podpisano porozumienie o stopniowym znoszeniu kontroli na wspólnych granicach między krajami Unii Gospodarczej Beneluksu, Francją i RFN. Dziesięć lat później zniesiono ją całkowicie. Wtedy też Hiszpania i Portugalia stały się pełnoprawnymi członkami grupy. Włochy, Grecja, Austria, Dania, Finlandia, Szwecja, Norwegia i Islandia zyskały status obserwatorów, a do Schengen przystąpiły w kolejnych latach. Następne były: Grecja, Szwajcaria i Liechtenstein. Polska podpisała porozumienie wraz z innymi nowymi członkami UE, a weszło ono w życie i 21 grudnia 2007 r. Bułgaria, Cypr i Rumunia znajdą się w strefie w najbliższych latach. Zainteresowany członkostwem jest także Watykan. Ze starych krajów UE w Schengen nie ma tylko Wielkiej Brytanii i Irlandii. Europa to pod tym względem zadziwiające miejsce na świecie. Od zarania jej dziejów różni władcy próbowali tu na najrozmaitsze sposoby budować wspólnotę, a jednocześnie przez wieki rujnowali ją morderczymi wewnętrznymi wojnami. Wiele było pomysłów na jedność tego w sumie niewielkiego kawałka ziemi o niewyraźnie zarysowanych granicach, który wygląda jak coś na kształt ślepej kiszki Azji. Zdarzało się, że koncepcje te były sprzeczne, co prowadziło do podbojów militarnych i powstawania kolejnych potęg państwowych. Najpierw Rzym rozciągnął swoje panowanie na olbrzymim terytorium, którego wielonarodowym elitom dał wspólny język – łacinę. Potem, wraz z chrześcijaństwem, nastały jednolite wartości i podwaliny kultury. We wczesnym średniowieczu Karol Wielki wcielał te idee w życie, budując strukturę państwową. Wieki później Oświecenie przyniosło myśl o równości wszystkich ludzi. W XIX w. Napoleon Bonaparte ogarnął ziemie Europy spójnym systemem prawnym. Niestety, były też próby „zjednoczenia” kontynentu siłą przez imperialno-utopijną ideologię bolszewicką oraz krwiożercze zamierzenia Hitlera. Po I wojnie światowej, która współczesnym już wydała się niewyobrażalnym złem, nastąpił tu największy kataklizm w dziejach świata – II wojna światowa. Wtedy politycy spustoszonego kontynentu stanęli przed fundamentalnym problemem: ponieważ w pewnym sensie wszyscy jesteśmy winni tej przerażającej katastrofy, musimy raz na zawsze zapewnić naszym ojczyznom pokój – albo przestaniemy istnieć. Podstawą naszej przyszłości muszą być pojednanie i budowa instytucji wykluczających agresję. Grupa polityków chadeckich, m.in. Francuz Jean Monnet, Włoch Alcide de Gasperi, Niemiec Konrad Adenauer i Robert Schuman, – francuski Alzatczyk, a więc człowiek pogranicza – doszła do wniosku, że najlepszym remedium będzie powrót do podstawowych źródeł moralności chrześcijańskiej, które umożliwią kontrolę działań gospodarki europejskiej np. w sektorze zbrojeniowym. Dlatego w 1952 r. powstała pierwsza instytucja jednoczącej się Europy – Europejska Wspólnota Węgla i Stali. Trzeba docenić wielkość i śmiałość wizji przedstawionej umęczonym narodom, którym pojednanie jeszcze nie było w głowie. Wystarczy choćby wspomnieć stan ducha Polaków po 1945 r. Jednocześnie wszystko to odbywało się warunkach zimnej wojny i zagrożenia sowieckim imperializmem. Jednak machina, która w przyszłości doprowadzi to do powstania Unii Europejskiej, ruszyła. Wspólnym porozumieniom i decyzjom poddawano coraz więcej obszarów europejskiego rozwoju, od polityki przez gospodarkę, prawa socjalne, po tożsamość. W tym samym czasie pojawiła się potrzeba przedefiniowania Starego Kontynentu w zmieniającym się świecie. Dotyczyło i dotyczy to np. wielkich migracji, będących rezultatem m.in. dekolonizacji. Nadeszły wydarzenia 1989 r. zapoczątkowane przez polską Solidarność. Nastąpił koniec imperialnej obecności sowieckiej w Europie, odzyskanie niepodległości przez niesuwerenne dotąd państwa zza żelaznej kurtyny. Wielka jedność europejska stawała się faktem. Stare państwa członkowskie Unii – choć niekiedy z wahaniami – przyjmowały polityczną i gospodarczą konieczność szybkiego zszywania pękniętej Europy, i to mimo poważnych różnic w rozwoju. Przywódcy i opinie publiczne europejskich narodów zrozumiały, że pomyślność kontynentu zależy m.in. od tego, w jakim tempie Europa opóźniona zacznie się zrównywać z Europą rozwiniętą. Chodziło o to, jak to ujął Jan Paweł II, aby „oba płuca” kontynentu zaczęły pracować wspólnie i równomiernie. Jedną z niezwykle istotnych konsekwencji myślenia o europejskim potencjale na tle świata stała się decyzja o wprowadzeniu wspólnej waluty – euro, które miało zapewnić ujednolicony rozwój kontynentu w obliczu globalizacji. Kolejną z arcyważnych decyzji było właśnie postanowienie UE o stworzeniu strefy Schengen, czyli o zapoczątkowaniu narastającej jedności terytorialnej. Decyzja ta odnosi się w sposób szczególny do Polski, która staje się państwem granicznym strefy między Unią a Wschodem Europy. Polacy, tak jak inni członkowie, będą mogli bez zbędnej kontroli przekraczać na 90 dni granice państw strefy. Jednocześnie jako „państwo buforowe” będziemy musieli partycypować we wspólnym programie bezpieczeństwa Schengen. Oznacza to uszczelnienie przede wszystkim naszej wschodniej i morskiej granicy. Straż Graniczna i służby celne przepuszczać przez nie będą jedynie obywateli państw ze strefy Schengeni osoby z tzw. wizą schengeńską, która jeszcze przed naszym przystąpieniem do strefy była droga, trudna do zdobycia i marzyło o niej wielu obywateli WNP i krajów rozwijających się. Niezależnie od tej wizy poszczególne państwa utrzymają wizy narodowe – każde ma prawo wydać określoną ich liczbę. Mogą one utrudnić nasze kontakty z obywatelami np. Ukrainy. Problem polega na tym, że zasady Schengen są sztywne, kryteria – bardzo wyraziste i obostrzenia również. Ale jednocześnie my, Polacy musimy uczynić wszystko, co się da w ramach prawa i możliwości interpretacyjnych, żeby u naszych wschodnich sąsiadów nie pojawił się syndrom odrzucenia. Tym bardziej że od dawna wspieramy ich aspiracje proeuropejskie. Mamy sposobność, by w mądry sposób stać się współautorami polityki schengeńskiej wobec Wschodu. Jednak nie będzie to proste. Mówiąc najkrócej: o wizy starać się może wybitny naukowiec, student, pracownik potrzebny na naszym rynku pracy, ale też przedstawiciele zorganizowanej przestępczości, a nawet międzynarodówki terrorystycznej. 21 grudnia 2007 r. spadła na nas olbrzymia odpowiedzialność wobec wszystkich państw Schengen, a zarazem potrzeba wypracowania modelu budzącego zaufanie wschodnich sąsiadów. Rozwiązania Schengen poza tym, że przenoszą nas do elitarnej grupy państw europejskich, będą miały największe znaczenie dla mieszkańców ziem zachodnich i wschodnich. Dla tych pierwszych pojawią się nowe, powszednie możliwości współpracy regionalnej. Natomiast ci drudzy staną np. przed problemem rozdzielenia z rodzinami po wschodniej stronie granicy. Od wejścia do Schengen jesteśmy jeszcze mocniej zakotwiczeni w Europie, jesteśmy w niej bezpieczniejsi, ponieważ znajdujemy się w samym środku znakomitego Schengeńskiego Systemu Informacyjnego chroniącego nas przed zagrożeniami. Dzięki niemu polski pogranicznik w ciągu sekundy może skontaktować się z schengeńską centralą w Lizbonie i prześwietlić każdego podejrzanego. Uprawnienia Straży Granicznej dotyczą nie tylko samej granicy, ale umożliwiają kontrolę w dowolnym miejscu strefy. Jedność europejska staje się coraz bardziej wyrazista dla mieszkańców kontynentu i dla świata. Europa nieustannie wyciąga wnioski ze swojej tragicznej przeszłości i mozolnie, ale z odwagą buduje dobrą, bezpieczną przyszłość. Znaczenie naszego miejsca w tej konstrukcji rośnie.
Ni to ukraiński, ni rosyjski, ni tatarski – Krym może i ma swoje kłopoty z tożsamością, ale ze względu na wspaniałe warunki przyrodnicze i przebogatą historię ma również niepowtarzalny urok.
Autobus leniwie toczy się z wysuszonej letnim słońcem przełęczy. Kierowca przy zjeździe gasi silnik, żeby zaoszczędzić parę kropel benzyny. Po bokach drogi kołyszą się strzeliste cyprysy. Miejscowi sprzedawcy chronią się pod parasolami, oferując lokalne wina, krewetki sypane z wiadra, wędzone ryby. Na węglowych piecykach dochodzą baranie szaszłyki. Sprzedawcy różnią się wyglądem: jedni to płowi, rośli Słowianie, drudzy – Tatarzy o wyraźnie skośnych oczach i azjatyckich rysach, jeszcze inni to spaleni słońcem kaukascy Ormianie czy miejscowi Grecy i Bułgarzy. Na niedalekim horyzoncie powoli wyłania się rybackie miasteczko, a obok niego XV-wieczna genueńska twierdza. Gdyby nie ludzie, można by pomyśleć, że to Korsyka albo któraś z wysp Cykladów. Gdzie jesteśmy? Na Krymie, w miejscowości Sudak, kiedyś ważnym ośrodku komunikacyjnym i handlowym na Jedwabnym Szlaku. To właśnie ta mała, cicha rybacka osada najbardziej kojarzy mi się z Krymem, choć nie jest wcale jego kluczowym punktem orientacyjnym czy turystycznym. Nie znajdziemy tu sowieckich blokowisk nad brzegiem Morza Czarnego, nie jest to typowa krymska riwiera z mnóstwem knajp, sanatoriów, głośnych dyskotek i, niestety, często zanieczyszczonych plaż. W Sudaku da się odpocząć jak na prowincji, jednocześnie chłonąc krymski klimat i atmosferę. I co ważne, nie trzeba szukać hotelu. Na przystanku w osadzie do turystów od razu podchodzą miejscowe babcie. Oferują pokoje z widokiem na morze, na góry, na twierdzę – jak kto woli. W Polsce Półwysep Krymski kojarzy się z tatarską Złotą Ordą, sonetami Mickiewicza czy z porozumieniami w Jałcie – ogólnie ze zniewoleniem Polaków i egzotycznym Orientem zarazem. Dziś to przede wszystkim atrakcja turystyczna. Jego walory odkryli Rosjanie, którzy już w XIX stuleciu zaczęli budować tu letniskowe posiadłości. Po rewolucji październikowej Lenin zdecydował, że Krym będzie centrum odpoczynku dla mas pracujących. Tak stał się Mekką radzieckich urlopowiczów. Odpoczywali tu moskwiczanie, ale też Ewenkowie prosto z pastwisk reniferów na północy, zmarznięci mieszkańcy Kamczatki czy pustynni Turkmeni z Azji Centralnej. Wielu Rosjan z tych urlopów nie wracało. Znajdowali pracę i zostawali. Zwłaszcza że zwolniło się dużo domów i etatów – po II wojnie światowej Stalin oskarżył rdzennych Tatarów o kolaborację z hitlerowcami i zesłał cały naród z powrotem na Wielki Step. Zaczęli wracać dopiero pod koniec istnienia imperium. Na nowo odkrywali swoje historyczne zakątki – Bakczysaraj, Jewpatorię, Feodosię. Osiedlali się w miejscowościach zbudowanych jeszcze przez starożytnych Greków, renesansowych Genueńczyków i Wenecjan. Ale zanim wrócili, Chruszczow postanowił podarować Krym Ukraińcom. I tu zaczął się problem, który trwa do dziś. Mentalnie mieszkańcom Krymu jest dużo bliżej do Moskwy niż Kijowa. Na ulicach słyszy się język rosyjski, nie ukraiński, a zegary na ratuszu Jałty odmierzają czas moskiewski. W dyskotekach tańczy się w rytm rosyjskich szlagierów, a nucenie kozackich dumek byłoby tu niemile widziane. Konflikt ma też podłoże polityczne. W Sewastopolu stacjonuje była radziecka Flota Czarnomorska, o którą sąsiedzi spierają się od lat. Pod koniec lat 90. wynajmowałem pokoik koło twierdzy w Sudaku. Obok mieszkali Ukraińcy. Pewnego wieczoru wyszli z pokoju odświętnie ubrani – tego sierpniowego dnia mijała rocznica odzyskania przez Kijów niepodległości. Chcieli świętować. Szybko jednak wrócili smutni. Ktoś celowo powiesił na budynku administracji ukraińską flagę... tyle że do góry nogami. Krym każdy odbiera na swój sposób. Jedni przyjeżdżają tu na plaże, kąpiele u boku delfinów, górskie wycieczki i wspinaczkę. Mnie najbardziej utkwiły jednak w głowie krymskie wieczory, kiedy powietrze staje się lżejsze i zapada specyficzna cisza i spokój. Spokój, choć restauracje na brzegu morza wypełniają się tłumem turystów, którzy jedzą, piją, a potem najchętniej śpiewają pod melodie karaoke. I nikt nie wejdzie do lokalu w adidasach i T-shircie. W końcu to była radziecka, ale jednak riwiera.
Kolej transyberyjska. Transsibem Z Moskwy Do Władywostoku
W czasach budowy budziła podziw swym rozmachem. Potem była dumą i transportowym kręgosłupem ZSRR. I nadal broni swojej pozycji – pięknem i melancholią Syberii, którą przecina.
Dwaj rosyjscy dżentelmeni przemierzają azjatycki bezkres kuszetką transsyberyjskiej magistrali. Nie rozmawiają ze sobą. Spoglądają na ośnieżony step, na tajgę za oknem, palą papierosy, skubią suszoną rybę. Co jakiś czas w milczeniu stukają się stakanami ciepłej wódki i bez słowa wypijają do dna. W okolicy Bajkału po tygodniu wspólnej podróży jeden z panów pyta: – Wasylu Siemionowiczu, czy robiliście TO już kiedyś z niedźwiedziem? – Nie – odpowiada zdumiony współpasażer. – Nigdy. A dlaczego pytacie Pawle Stiepanowiczu? – Ot tak, dla podtrzymania rozmowy – odpowiada dżentelmen. Ten bodajże najbardziej znany rosyjski dowcip o kolei transsyberyjskiej pokazuje nudę, melancholię i marazm, która ma panować w wagonach i przedziałach najdłuższej kolei świata. Żart obrazuje jednak bardziej sytuację, w której dwoje ludzi nie za bardzo ma sobie coś do powiedzenia, niż prawdziwą atmosferę samego transsibu. Owszem, czas między Moskwą a Władywostokiem potrafi się dłużyć niemiłosiernie. Zwłaszcza latem może nam doskwierać upał i duchota, drażnić rosyjski pop lecący z głośników i gadatliwa babcia z naprzeciwka, ale jedno jest pewne: nie będziemy narzekać na brak kontaktu ze współpasażerami, nie będziemy milczeć, samotnie jeść posiłków ani wychylać kieliszka. Szybko przyzwyczaimy się do sąsiadów i specyficznej atmosfery. Po kilku dniach jazdy wagon będzie naszym naturalnym środowiskiem, tym realnym światem, ze swoim czasem niezależnym od mijanych stref czasowych i od pory dnia i nocy w przeciwieństwie do tego „tymczasowego”, przesuwającego się za oknem. W wagonie szybko ustali się hierarchia kontaktów – powstaną przyjaźnie oparte na miłości do gry w szachy i animozje spowodowane tak błahymi powodami jak walka o otworzenie okna w dusznym pomieszczeniu. Miejscem szczególnym, niekiedy naprawdę niezwykłym, będzie riestauran – oddzielny wagon restauracyjny, który spełnia funkcję dyskoteki, domu kultury, klubu dyskusyjnego, a niekiedy także ringu bokserskiego i konfesjonału. Pewien obrazek z riestaurana właśnie po wielu latach nadal tkwi w mojej pamięci i rozbawia. Oto do wagonu restauracyjnego wchodzi ogromny pijany marynarz z arbuzem na ramieniu i rozglądając się, pyta zgromadzonych: – Kamu dyniu, a kamu pa dyniu... Gdyby jakiś rosyjski reżyser podjął się nakręcenia filmu drogi w miejscowych realiach, dajmy na to rosyjskiego Easy ridera, akcja tej superprodukcji musiałaby niechybnie toczyć się w przedziałach III klasy Kolei Transsyberyjskiej. Z braku autostrad motocykle głównych bohaterów podróżowałyby w specjalnym wagonie do przewozu pojazdów, a oni sami siedzieliby w pociągowej lub dworcowej knajpie przy dźwiękach utworu W riestauranie, w riestauranie jest muzyka i guljanie i popijając koniak, zastanawialiby się nad stopniem tolerancji społeczeństwa rosyjskiego. Co tu dużo mówić – motyw jazdy pociągiem, pożegnania, odjazdu, przyjazdu, riestaurana pojawia się w co drugim filmie radzieckim czy współczesnym rosyjskim. Motyw zresztą niebłahy – bo dotyczy najdłuższej kolei żelaznej świata. Rosyjska kolonizacja Syberii rozpoczęła się od zdobywania szlaków wodnych. Na brzegach rzek zakładano warownie, skąd na łodziach wyruszały kolejne wyprawy w głąb dziewiczych dla Słowian terenów. Później, aż do XIX w., podróżowano po Rosji konno, po tak zwanym Wielkim Trakcie Pocztowym, łączącym główne skupiska ludzkie rozrzucone po ogromnych przestrzeniach Rosji. Podróż przez cały kraj trwała w najlepszym wypadku, to jest latem, trzy, cztery miesiące. Dla zesłańców pędzonych na katorgę na piechotę rok wędrówki był normą. To samo dotyczyło zwalnianych z obozów, którzy wracali do Polski. Z Petersburga do Władywostoku można się było dostać łatwiej i szybciej, przepływając Atlantyk i Pacyfik, niż wybierając drogę lądową zimą pełną śniegu i lodu, latem zaś błota i komarów, a także – to już niezależnie od pory roku – dzikich zwierząt. Mimo to pomysły budowy kolei za Uralem były długo ignorowane. W 1869 roku Amerykanie położyli tory łączące oba swoje wybrzeża, a w 1885 roku powstała kolej Canadian Pacyfic. W tej sytuacji car Aleksander III nie mógł okazać się gorszy i zatwierdził plan budowy 7,5 tys. km kolei z Czelabińska na Uralu do Władywostoku. Kolej miała przebiegać szlakiem pocztowym i łączyć główne miasta Syberii. W 1891 r. carewicz Mikołaj wizytując Władywostok, położył kamień węgielny pod największe wówczas przedsięwzięcie budowlane niezwiązane z działaniami wojennymi. Prace ruszyły od razu pełną parą. Siła robocza składała się z zesłańców, dobrowolnych robotników, żołnierzy i tanich chińskich pracowników. W początkowych latach na budowie zatrudnionych było około 100 tysięcy ludzi, w tym wielu Polaków. Pomimo ciężkiego klimatu, powodzi, trzęsień ziemi, tajfunów, wojen i bandyckich napadów budowa magistrali zajęła jedynie 26 lat. Do dziś stanowi przykład inżynieryjnego kunsztu. Prace rozpoczęto równocześnie na sześciu odcinkach. Tylko siedem lat zajęło połączenie stolicy Rosji z odległym o 5 192 km Bajkałem. W tym czasie przez jezioro elementy kolei transportowały dwa lodołamacze – przewożący wagony „Bajkał” i „Angara”, przeznaczona dla pasażerów. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904–1905 r., aby przyspieszyć zaopatrzenie wojsk, tory kładziono wprost na zamarzniętej tafli jeziora. W tym samym roku ukończono 200-kilometrowe obejście tego zbiornika od północy i podróż z Petersburga do Władywostoku była już możliwa. Trasa za Bajkałem biegła jednak Koleją Wschodniochińską w Mandżurii okupowanej przez Japończyków. W związku z tym Rosjanie szybko zbudowali most na Amurze i do 1916 r. poprowadzili tory przez własne terytorium. Przedsięwzięcie szybko wywarło ogromny wpływ na rozwój cywilizacyjny ziem za Uralem i połączyło rosyjską Europę z Azją. Dzięki stosunkowo niskim cenom biletów do dziś kolej Transsyberyjska pozostaje najpopularniejszym środkiem transportu w Rosji. Kolej Transsyberyjska wraz z odgałęzieniami należy do najdłuższych dróg kolejowych na świecie. Sam termin jest używany dla określenia trzech głównych połączeń i wielu lokalnych pociągów poruszających się po tych trasach. Głównym połączeniem kryjącym się pod tą romantyczną nazwą jest pociąg „Rossija” relacji Moskwa–Władywostok. Trasa mająca początek w Europie, a kończąca się u wybrzeży Pacyfiku wiedzie przez 9 332 km tajgi, stepów i gór. Pozostałe dwa połączenia skierowane są przez Mongolię do Pekinu oraz przez Mandżurię do chińskiej stolicy i Władywostoku. „Rossija” odjeżdża co dwa nieparzyste ni z Dworca Jarosławskiego w Moskwie, aby rozpocząć prawie 7-dniowy maraton po rosyjskich bezkresach. Podróż może się nieco wydłużyć, jeśli będziemy poruszać się lokalnymi pociągami. Na taką wyprawę warto się zdecydować, jeśli nuży nas jazda lub jeśli chcemy zwiedzać Syberię. Dziś kupno biletu nie wymaga tak wielu starań jak niegdyś, kiedy były dużo wyższe taryfy dla obcokrajowców: po prostu idziemy do kasy i nabywamy bilet. Na długich trasach najpopularniejsza jest klasa II – kupe, kupiejnyj wagon – gdzie w przedziałach są cztery miejsca leżące. Jeśli ich brak, wtedy aby pociąg nie odjechał bez nas, lepiej zdecydować się na klasę III, czyli płackartnyj wagon, popularną płackartę. Jest to wagon bez przedziałów, z 53 miejscami leżącymi, na których w ciągu dnia się siedzi. Największą zaletą płackarty bywa rozkwitające w niej życie towarzyskie. Biegające po wagonie dzieci, podpici żołnierze, syberyjscy donżuani zaczepiający kobiety oraz mieszanina woni słoniny, czosnku, suszonej ryby, wódki i potu może jednak zaburzyć romantyczne wyobrażenia o podróży przez Syberię. Istnieje jeszcze klasa I, spalnyj wagon albo ljuks, ale ten dwuosobowy przedział przeznaczony jest chyba dla tych, którzy boją się latać samolotem. Jego cena bowiem jest porównywalna z ceną biletu lotniczego. Zresztą kiedyś naczelnik jednej z nadbajkalskich stacji powiedział mi, że dla niego najlepszą reklamą kolei... są spadające samoloty. Jadąc pociągiem, warto wiedzieć, że kolej w Rosji cieszy się ogromnym szacunkiem i sporym prestiżem. Około 1,5 mln Rosjan pracuje i w zasadzie spędza życie na kolei. Od ucznia instytutu kolejowego, poprzez funkcję prowadnika aż po konduktora czy zawiadowcę stacji – tak wygląda kariera co setnego Rosjanina. Jest to życie ciężkie, koczownicze, z dala od domu, ale napotykani kolejarze raczej nie narzekają. W rozmowach często podkreślają, że gdyby nie ta praca gniliby gdzieś na rozpitej rosyjskiej prowincji, a tak sobie jeżdżą, raz nad Morze Czarne, a drugim razem nad Pacyfik. No i mają stałe zatrudnienie. Prowadnik to opiekun wagonu – w każdym jest ich dwóch. Pracują na zmianę – gdy jeden śpi, drugi gotuje wrzątek w samowarze, rozdaje pościel, sprząta korytarz, otwiera drzwi na stacjach. Z prowadnikiem opłaca się trzymać sztamę – on jedyny ma specjalny klucz do okien, na których, chyba od zawsze, widnieje napis – „zamknięte na zimę”. Latem warto mieć dostęp do tego klucza, dzięki któremu możemy pooddychać świeżym powietrzem. Podobnie trzeba zabiegać o klucz do toalety, kiedy ta jest zamknięta w sanitarnej zonie na kilkadziesiąt kilometrów przed i po wjeździe do nowego miasta. Nawiązanie kontaktu z prowadnikiem jest niekiedy trudne. Nosi się często po sowiecku, bywa zimny i wyniosły niczym as wywiadu Sztirlic, wszędzie węszy spisek i nie odpowiada na pytania, przeraźliwie trzaska drzwiami między wagonami i udziela reprymendy za palenie papierosów w niewłaściwym kącie wagonu. Autor tekstu był nieraz niemiłosiernie „upupiany” właśnie za palenie tytoniu, otwieranie okna i już nawet nie pamięta za co jeszcze przez królową trzęsącą wagonem – leciwą prowadnicę z grzywą koloru gnijącej pomarańczy. Działo się tak przez 2 000 km drogi od Moskwy aż do Omska. Tam wsiadło do wagonu kilku mężczyzn narodowości kaukaskiej, otworzyło koniaki i „pani orange” zataczała się wieczorem po wagonie w halce, podśpiewując pod nosem rzewne czastuszki. Gdy w wagonie zapanuje zaduch nie do wytrzymania, gdy będziemy mieli dość krzyczących dzieci i woni zmęczonych ciał pasażerów, ulgę może przynieść zimne piwo w klimatyzowanym riestauranie. Tu, wznosząc toasty z nieznajomymi, można posłuchać najróżniejszych historii, spotkać przemytników, recydywistów i żołnierzy wracających z kaukaskiej wojny, handlarzy japońskimi dżipami, turystów i wszelkiej maści „ludzi gościńca”, którzy nie proszeni, sami z siebie opowiedzą o własnym życiu, o miejscu, z którego pochodzą i do którego zmierzają. Ludzie na wschodzie są bardzo otwarci i niezwykle lubią riestaurany. Tu wreszcie można zjeść wcale nielichy posiłek, choć ceny są zawsze znacznie wyższe niż na dworcach. Ale to nie powód do zmartwienia. Po drodze na każdej z 89 stacji kolei pomiędzy Moskwą a Władywostokiem stoją babuszki oferujące stały ogólnorosyjski asortyment: domowej robo- ty pierogi, bliny, kotlety, ryby suszone, gotowane ziemniaki, warzywa, owoce i wódkę. Na każdej też stacji położonej obok jakiejś fabryki można nabyć wytwarzane w niej towary: żyrandol, zastawę stołową, pluszowe niedźwiadki, ale również szampana czy walonki. Pasażerowie chętnie kupują te produkty. Fabryka bądź wypłaca w nich pensje pracownikom, bądź wynoszą je oni po cichu i taniej sprzedają na stacji, a pasażer nie musi biegać i myśleć, co kupić w prezencie kuzynowi, którego nie widział 10 lat. Im głębiej wjeżdżamy w Rosję, tym rzadziej pojawiają się osady i stacyjki, ustępujące miejsca wszechpotężnej przyrodzie. W zasadzie aż do jeziora Bajkał mijamy tysiące kilometrów tajgi poprzecinanej ogromnymi syberyjskimi rzekami, przy których Wisła wydaje się być nieśmiałym strumyczkiem. Wołga, Kama, Irtysz, Ob, Jenisiej, a daleko później Amur i Ussuri to groźne giganty, które nieraz zalewały na wiosnę setki wiosek wraz z całym ludzkim dobytkiem. Po drodze pociąg staje w dawnych kozackich stanicach, które budowane od XVI wieku stanowiły bazę do dalszych podbojów. Tiumeń, Omsk, Nowosybirsk, Tomsk, Krasnojarsk – im dalej, tym dobitniej można zdać sobie sprawę, że Syberia to konglomerat ras, kultur, religii. Na stacjach do pociągu wsiadają członkowie małych ludów północy, potomkowie zesłańców i dobrowolnych osiedleńców. Tatarzy, Czuwasze, Tunguzi, Ewenkowie, Buriaci, Jakuci, Rosjanie, Ukraińcy, Niemcy, Polacy, Koreańczycy, Chińczycy – buddyści, szamaniści, katolicy, prawosławni i muzułmanie. W pociągu na Syberii jest naturalne, że człowiek pytany o narodowość odpowie: – Jestem Sybirakiem. Pamiętajmy, że podróż Koleją Transsyberyjską może znużyć najbardziej zakochanego w pociągach amatora. Dlatego wybierając się na Syberię koleją, warto mieć sprecyzowany plan, co zobaczyć w tym regionie świata. Może to być święte jezioro Buriatów Bajkał albo góry Ałtaju na południu Syberii. Można pojechać do republiki Tuwy na konkurs śpiewu gardłowego czy też odwiedzić buddyjski klasztor w okolicach Ułan Ude. Polaków często interesuje przemierzanie Syberii śladami rodaków, co nie zawsze musi się wiązać z martyrologią i drutem kolczastym. W okolicach Bajkału jest na przykład, sławna już, polska wieś Wierszyna założona na początku XX w. przez osiedleńców z terenów zaboru rosyjskiego. Ślady Polaków znajdziemy zresztą wszędzie, od Uralu do Pacyfiku. Dlatego przed podróżą należy usiąść z otwartą mapą, poczytać książki, popytać znajomych, którzy już na Syberii byli i zorganizować sobie czas, żeby jak najwięcej zobaczyć w tej krainie i przejechać ją, nie męcząc się i nie gnuśniejąc w dusznym wagonie. W każdym razie trzeba przygotować się do podróży, tak aby żaden Pawieł Stiepanowicz nie mógł nas zaskoczyć niedźwiedzią przysługą w formie dziwnego pytania. NO TO W DROGĘ Kolej Transsyberyjska to trzy trasy w ramach tej samej nazwy: pociąg Rossija nr 1/2 łączy Moskwę z Władywostokiem, pociąg nr 3/4 to Linia Transmongolska – przez Ułan Bator do Pekinu i Linia Transmandżurska do Pekinu przez Harbin. Pasażerska trasa do Władywostoku, liczy 9 288 km i jest najdłuższa na świecie. Pociągi odjeżdżają z dworca Moskwa Jarosławskaja. W kabinie I klasy są dwa miejsca sypialne, w II klasie – cztery. Nie ma biletów pozwalających przerwać podróż. Jadąc z Moskwy do Pekinu i planując zatrzymanie się na dzień lub dwa w Irkucku i Ułan Bator, trzeba kupić trzy oddzielne bilety. W Polsce sprzedaje je Intourist www.intourist.pl. Dokumenty podróży (bilet, voucher) ułatwiają uzyskanie wiz do Rosji, Chin i Mongolii. Taniej niż w Moskwie można je kupić w Brześciu. Moskwa–Irkuck Pociąg nr 2 odjeżdża w nieparzyste dni o godz. 21.22, przyjeżdża piątego dnia o godz. 7.22. Pociąg nr 10 odjeżdża w nieparzyste dni o godz. 23.25, przyjeżdża piątego dnia o 9.30. Cena 1 900/ 1 150 zł klasa I/II. Irkuck–Moskwa Odjeżdża w parzyste dni o godz. 16.20, przyjeżdża czwartego dnia o godz. 16.42; 3 000/1 500 zł. Moskwa–Władywostok Odjeżdża w nieparzyste dni o godz. 21.22, przyjeżdża ósmego dnia o godz. 9.07; 2 700/1 600 zł. Moskwa–Pekin Pociąg nr 4 (przez Ułan-Bator) odjeżdża we wtorki o godz. 21.32, przyjeżdża siódmego dnia o godz. 14.31; 1 700/1 250 zł (I/II kl.). Władywostok–Irkuck Odjeżdża codziennie o 20.17, przyjeżdża czwartego dnia o godz. 16.47, 2 600/1500 zł (I/II klasa). Moskwa–Nowosybirsk Pociąg nr 2 odjeżdża w dni nieparzyste o godz. 21.22, przyjeżdża trzeciego dnia o 22.56. Pociąg nr 10 odjeżdża w dni nieparzyste o godz. 23.25, przyjeżdża trzeciego dnia o 0.48. Pociąg nr 26 odjeżdża w dni parzyste o 16.35, przyjeżdża trzeciego dnia o 18.00, 3 000/900 zł. Moskwa–Ułan Bator Pociąg nr 6 odjeżdża w środy i czwartki o godz. 21.32, przyjeżdża szóstego dnia o godz. 7.35, 2 000/800 zł. Irkuck–Ułan Bator Odjeżdża codziennie o 20.10, przyjeżdża trzeciego dnia o 6.20; 400 zł (II klasa).