Niezgłębione Bahamy. Ci ludzie badają tajemnice zatopionych jaskiń
Dziewicze dla naukowców błękitne dziury Bahamów mogą rzucić nieco światła nawet na kwestię życia pozaziemskiego. Gdyby jeszcze ich badanie nie było aż tak niebezpieczne!
Rozświetlając latarkami mroczną głębię, zanurzamy się w Stargate. Na głębokości 15 m naszym oczom ukazuje się jasna mgiełka przypominająca srebrzystą siateczkę zawieszonych w ciemnościach wirujących pajęczyn. To warstwa toksycznego siarkowodoru. Gaz ten powstaje w wyniku działania bakterii, w tym rozkładu masy organicznej. Nurkowie, którzy mają z nim kontakt, mogą odczuwać swędzenie, mrowienie lub zawroty głowy. Stężenie gazu w Stargate jest raczej niewielkie, jednak gdy płynę w dół, dopada mnie fala mdłości. Patrzę na swojego przewodnika Briana Kakuka – jednego z najsłynniejszych nurków jaskiniowych. Płynie dalej niewzruszony, mnie natomiast zaczyna dudnić w głowie. W staroangielskim poemacie epickim Beowulf „mgliste wężowate kształty” w głębinach jeziora strzegą kryjówki potwora Grendela i jego matki. Wydaje mi się, jakby nieziemska mgła w Stargate pełniła podobną funkcję – trująca zasłona strzeże dostępu do głębszych obszarów groty. Przybrzeżne jaskinie są przedłużeniem morza. Występują w nich te same pływy i wiele tych samych stworzeń co w otaczających je wodach. Jednak błękitne dziury znajdujące się w głębi lądu nie przypominają żadnego innego środowiska na ziemi – głównie z uwagi na budowę geologiczną i skład chemiczny wody. W podwodnych jaskiniach, na przykład w Stargate na wyspie Andros, wskutek ograniczonych pływów morskich wytworzyły się wyraźne warstwy o różnym składzie chemicznym. Cienka powłoka słodkiej wody – dostarczanej przez opady – przykrywa gęstszą warstwę wody słonej. Działa ona jak pokrywa i izoluje słoną strefę od tlenu atmosferycznego, uniemożliwiając bakteriom rozkładanie materii organicznej. Bakterie znajdujące się tuż pod warstwą słodką mogą przetrwać dzięki temu, że redukują siarczany (jedne z soli w wodzie), wytwarzając siarkowodór jako produkt uboczny. Lądowe błękitne dziury to żywe laboratoria, wodne odpowiedniki grobu Tutanchamona. Z punktu widzenia nurka są porównywalne z Everestem lub K2; wymagają specjalistycznego treningu, sprzętu i doświadczenia. Nawet presja czasu, pod jaką znajdują się nurkowie jaskiniowi, jest dużo większa niż w przypadku alpinistów. Gdy coś pójdzie źle, gdy nie dotrą do wyjścia z jaskini przed wyczerpaniem się tlenu, ich los jest przesądzony. Jak dotychczas zaledwie garstka naukowców zagłębiła się w błękitne dziury, ale latem i jesienią 2009 r. wielodyscyplinarny zespół badawczy spędził dwa miesiące na Andros, Abaco i pięciu innych wyspach Bahamów, wykonując ok. 150 nurkowań. Przy obecnym tempie podnoszenia się poziomu morza (w przyszłym stuleciu będzie to zapewne kilkadziesiąt centymetrów) w ciągu najbliższych dziesięcioleci wiele jaskiń na lądzie zaleje morska woda. Zaburzy to ich wrażliwy skład chemiczny i zniszczy te cechy, z powodu których stanowią tak ogromną wartość dla nauki. Co więcej – błękitne dziury są często używane jako wysypiska, co zatruwa źródła słodkiej wody na wyspach. Dlatego jednym z celów ekspedycji było nagłośnienie znaczenia błękitnych dziur i czynników, które im zagrażają. ŻYCIE KOJARZY NAM SIĘ Z TLENEM, jednak istoty żywe istniały już ponad miliard lat wcześniej, na ziemi pozbawionej tego gazu, bez którego nurkowie nie przetrwają kilku minut. Jak na ironię, do rewolucji tlenowej doszło dzięki rozwojowi bakterii, dla których wytwarzany tlen był odpadem produkcyjnym. Jenn Macalady, astrobiolog z uniwersytetu stanowego w Pensylwanii, bada skład chemiczny wód w błękitnych dziurach, aby poznać warunki podobne do występujących w najwcześniejszych beztlenowych środowiskach podtrzymujących życie. Interesuje ją zwłaszcza okres od ok. 4 mld lat (wtedy na ziemi pojawiło się życie) do 2,5 mld lat temu, gdy dokonała się rewolucja przez naukowców nazywana tlenową. Badając bakterie żyjące w beztlenowych wodach błękitnych jaskiń, wysuwa przypuszczenia dotyczące istnień w pozbawionych tlenu środowiskach odległych planet i księżyców. – Wszechświat składa się z tych samych pierwiastków i planety, które nadają się do życia, prawdopodobnie charakteryzują się podobnymi cechami, takimi jak zakres temperatur, w których życie jest możliwe, czy obecność wody – mówi Macalady. Wielu astrobiologów uważa, że takie warunki mogą istnieć w zagłębieniach wodnych głęboko pod powierzchnią Marsa lub w morzu pod zamarzniętą skorupą Europy – księżyca Jowisza, nie wspominając już o odległych światach, potencjalnie bardzo podobnych do naszego. Macalady nie nurkuje, ale penetruje jaskinie lądowe. Nosi butle z zapasem powietrza, zwija liny, gawędzi z mieszkańcami o jaskiniowym mule i możliwości istnienia życia poza Ziemią. Pod jej kierunkiem nurkowie pobierają próbki wody, bakterii i siarkowodoru na różnych głębokościach. Wiele badań, m.in. testy DNA, hodowla bakterii i poszukiwanie molekularnych skamieniałości, musi zaczekać, aż będzie miała dostęp do sprzętu w laboratorium. Jednak siarkowodór jest zbyt niestabilny, aby dało się go przetransportować, dlatego Macalady na miejscu analizuje poziom gazu w próbkach wody, używając przenośnego spektrofotometru. Zestawiając gęstość siarkowodoru z głębokością wody, ustala, gdzie w danej błękitnej dziurze mogą koncentrować się różne rodzaje bakterii oraz jakie mechanizmy pozwalają im na przeżycie. Pomaga jej nurkująca w jaskiniach Nikita Shiel-Rolle z Bahamów. Wejście do Stargate znajduje się na ziemi należącej do jej rodziny. – Żeby zobrazować unikalność każdej z błękitnych dziur, przeanalizowaliśmy DNA drobnoustrojów z pięciu studni znajdujących się na lądzie i nie znaleźliśmy żadnych powtarzających się gatunków – mówi Macalady. Badaczka jest nieustannie zaskakiwana różnorodnością sposobów, w jakie organizmy jaskiniowe gromadzą energię. – Niektóre stosują sztuczki, które uważaliśmy za niemożliwe z chemicznego punktu widzenia – mówi. – Jeśli dokładnie zrozumiemy, jak tym drobnoustrojom udaje się przeżyć, będziemy wiedzieli, czego mamy szukać w środowiskach pozbawionych tlenu. GDY DOCIERAMY DO CZARNEJ WODY znajdującej się pod warstwą siarkowodoru, nudności i ból głowy szybko mi przechodzą. Nie muszę więc stosować się do zalecanej metody wywoływania wymiotów pod wodą. Powoli schodzimy wzdłuż wschodniej ściany jaskini, aż w świetle latarek dostrzegamy trójkątny otwór – wejście do długiego na ponad 750 m tunelu zwanego Korytarzem Południowym. Stargate składa się z głównego szybu leżącego na głębokości ok. 100 m, od którego odchodzą przejścia w kierunku północnym i południowym. Kakuk badał 400 metrów Korytarza Północnego. Jeszcze dalej zagłębił się w Korytarz Południowy, który zdobią efektowne formacje z kalcytu, począwszy od draperii (cienkich, podobnych do firanek), poprzez makarony (cienkie, cylindryczne kształty przypominające spaghetti) aż po stalaktyty i stalagmity. Powstały one w epokach lodowcowych, gdy poziom morza gwałtownie się obniżył i jaskinie stały się suche. Dla Petera Swarta z Uniwersytetu w Miami utwory naciekowe, przyrastające od jednego do pięciu centymetrów na tysiąc lat, są bezcennym źródłem danych o zmianach klimatycznych. Odczytane z nich informacje przyczynią się do zrozumienia obecnego nagłego ocieplenia klimatu i związanego z tym podnoszenia się poziomu morza. POD NADZOREM KAKUKA mocuję kołowrotek bezpieczeństwa do liny przy wejściu do Korytarza Południowego i płynę za moim przewodnikiem. Nad nami trójkątne sklepienie, pod nami – nieprzenikniona ciemność. Ogarnia mnie dziwne uczucie, że wszystko było tu świadomie zaplanowane. Sklepiony korytarz nie wygląda, jakby wziął się tu z przypadku – na myśl natychmiast przychodzą cyklopowe mury w Mykenach i galeria w piramidzie Cheopsa. Myślałem, że tak obce środowisko wzbudzi we mnie niepokój, jednak pomimo nieziemskiego surrealizmu to nieruchome i pozbawione światła miejsce na chwilę odpręża mnie całkowicie. 60 metrów w głąb poziomego Korytarza Południowego Kakuk napełnia wodą probówkę dla Macalady. Wskazuje na przepływającą rybę o błyszczącym, przezroczystym ogonie przypominającym płomień świeczki – to długa na 12 cm lucifuga. Ryba ta – jak większość stworzeń żyjących w pozbawionych światła głębinach – jest ślepa. Potem zwraca moją uwagę na krewetkę z rodziny Barbouria. To czerwonawy, pięciocentymetrowy skorupiak wyposażony w długie, wygięte czułki do znajdywania ofiar w ciemnościach. Po dłuższej chwili zatrzymuje się i oświetla latarką koniuszek swojego palca – znak, że znalazł jakieś bardzo małe stworzenie. To małżoraczek – skorupiak wielkości ziarenka sezamu, którego różowe wnętrze osłania przezroczysta muszla. Umieszczone na górze okrągłego ciała czułki poruszają się niczym bajkowa para skrzydełek, kierując w wodzie ruchami zwierzęcia. Skorupiaki stanowią większość gatunków przystosowanych do życia w jaskiniach, a wiele z nich, jak np. łopatonogi, to tzw. żywe skamieniałości – współczesne gatunki przypominające te zachowane w skalnych osadach. Tom Iliffe, speleolog i biolog morski, twierdzi, że większość słonowodnych gatunków jaskiniowych pochodzi z błękitnych dziur na Bahamach, w tym 18 z 24 znanych gatunków łopatonogów. Pojawiły się one 300 mln lat temu i umożliwiają naukowcom wgląd w życie z okresu karbonu, na dziesiątki milionów lat przed dinozaurami. Mają smukłe, nie dłuższe niż 5 cm ciała, są zwykle bezbarwne i ślepe. Mimo to w swoim środowisku łopatonogi znajdują się na końcu łańcucha pokarmowego. Za pomocą wydzielających truciznę żądeł zabijają krewetki i inne skorupiaki. UTRATA ŁĄCZNOŚCI Z LINĄ w labiryncie jaskiniowych korytarzy może mieć fatalne skutki. Podczas treningu Kakuk kazał mi zamknąć oczy, obrócił mnie wokół osi i odciągnął od liny, tak że straciłem orientację. Po 12 nieskończenie długich minutach szukania po omacku odnalazłem linę. Jeden z uczniów Kakuka w trakcie tego ćwiczenia był tak przerażony, że starł dłonie do krwi, drapiąc sufit jaskini. Tymczasem Kakuk nie odniósł obrażeń podczas żadnego ze swoich ponad 3 tys. jaskiniowych nurkowań. Po 150 m spaceru Korytarzem Południowym dochodzimy do końca głównej liny przywiązanej do bloku z kalcytu na głębokości 40 m. W tym miejscu tunel się zwęża i schodzi poniżej 70 m. Kakuk ze względu na moje niewielkie doświadczenie nie pozwala nam płynąć dalej. Sprawdzamy stan powietrza. Opróżniliśmy już prawie jedną trzecią zapasów – wracamy. DŁUGA NIECKA PEŁNA SZLAMU znajduje się na półce tuż pod wejściem do jaskini, na głębokości 18 m. Kakuk zauważył to miejsce podczas wcześniejszego nurkowania i teraz zanurza rękę w szlamie, wyciągając ludzką kość udową w kolorze mahoniu. Zaraz potem wyjmuje dwie mniejsze kości. Po chwili w jego ręce widzę czaszkę. Czoło jest wyraźnie pochylone, co świadczy o tym, że są to szczątki członka plemienia Lucayan zamieszkującego Bahamy od VI do XV w. Taki efekt uzyskiwano, przywiązując dzieciom deski do czół. Niektórzy archeolodzy sądzą, że celem tej praktyki było wzmocnienie przodu czaszki przydatnego w walce. Inni uważają, że miało to funkcję wyłącznie estetyczną. – Przedstawiciele ludu Lucayan byli świetnymi nurkami – mówi Michael Pateman, archeolog i nurek z National Museum of the Bahamas. – Hiszpanie wykorzystywali ich do wyławiania pereł. A na niektórych czaszkach znaleźliśmy dowód na to, że potrafili schodzić w głębiny. Takim nurkom po pewnym czasie wskutek dużego ciśnienia wokół uszu nadbudowuje się kość. Szczątków Lucayan odkryto w jaskiniach znacznie więcej. Dla Patemana najważniejszym pytaniem jest, dlaczego i w jaki sposób członkowie plemienia znaleźli się w błękitnych dziurach. Podejrzewa, że były one miejscem pochówku, jednak odkrycie związanego ciała w pewnej lądowej jaskini sugeruje inne, gwałtowniejsze praktyki. Czy to ofiary zabójstw, rodowych waśni, wojen czy też rytualne ofiary? Kości Lucayan są tylko jednym z wielu elementów krajobrazu błękitnych dziur, twierdzi Nancy Albury z National Museum of the Bahamas. Jej główną pasją są znajdujące się w nich skamieniałości zwierzęce, doskonale zachowane w środowisku pozbawionym tlenu. – W niektórych błękitnych dziurach znaleźliśmy kompletne szkielety i tkankę miękką pozostałą na tysiącletnich żółwich skorupach. Liście nie straciły swojej struktury i pigmentów, skrzydła owadów są ciągle opalizująco niebieskie i zielone – mówi badaczka. Wracając powoli na powierzchnię, znów przeprawiamy się z Kakukiem przez zasłonę siarkowodoru. Na głębokości 6 m podłączamy się do butli dekompresyjnych i unosimy w wodzie, swobodnie oddychając. Czas i tlen na tej głębokości usuną z naszych krwiobiegów nadmiar azotu, który zgromadził się tam podczas nurkowania, chroniąc nas tym samym przed chorobą kesonową, która w skrajnych przypadkach może spowodować śmierć nurka. Po 18-minutowej dekompresji wynurzamy się z wody. Nawet wtedy, gdy jeszcze przez moment dryfuję na plecach, ciesząc się ciepłym powietrzem Bahamów, Stargate jawi się jako życzliwy, pozaziemski świat. Tekst: Andrew Tod Hunter 2011
Niezbyt nadawali się na przywódców. Większość lepiej znała się na łataniu sieci rybackich niż na zdobywaniu nowych wyznawców. Mimo to 2000 lat później apostołowie wciąż przyciągają ludzi na całym świecie.
Wypolerowana kamienna posadzka starego kościoła w miejscowości Parur w indyjskim stanie Kerala niczym tafla wody odbija szkarłat, zieleń i złoto ołtarza. Na malowanym niebie wokół ołtarza unoszą się obłoki. W niszach stoją posążki podświetlone jaskrawą akwamaryną. Na kobiercu pod ścianą klęczy kobieta w purpurowym sari i purpurowej chuście na włosach. W większym kościele wzniesionym opodal, w złotym relikwiarzu, spoczywa odłamek kości, nie większy od kciuka. Tabliczka z angielskim napisem objaśnia, że należał do św. Tomasza Apostoła. W tym miejscu – według tradycji – w 52 r. n.e. Tomasz ufundował pierwszy w Indiach kościół chrześcijański. W Parurze i wszędzie indziej w Kerali fasady i wnętrza kościołów udekorowane są motywami roślinnymi i wizerunkami zwierząt: słoni, dzików, pawi i smokopodobnych lwów. Nadaje to chrześcijańskim świątyniom orientalny charakter. Pełno w nich jaskrawych wyobrażeń Tomasza, Matki Boskiej, Jezusa, św. Jerzego. Do tego ostatniego, pogromcy smoka, modlą się nawet hinduiści; wierzą, że chroni dzieci przed ukąszeniami kobry. Keralscy chrześcijanie, wyznawcy Kościoła malabarskiego, czyli Kościoła św. Tomasza, uczynili z chrześcijaństwa coś własnego. Podobnie postępują chrześcijanie w innych krajach Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej – włączają do tej religii własną tradycyjną architekturę, sztukę, symbolikę. Posąg Matki Boskiej ze słoniami podtrzymującymi nad jej głową baldachim w południowych Indiach jest najzupełniej na miejscu. tomasz, zwany niewiernym, wraz z Piotrem, Andrzejem, Jakubem Większym, Jakubem Mniejszym, Janem, Filipem, Bartłomiejem, Mateuszem, Tadeuszem Judą i Szymonem (a także Maciejem wybranym na miejsce zdrajcy Judasza Iskarioty) należał do uczniów Jezusa, 12 apostołów, którzy po ukrzyżowaniu mistrza mieli propagować nową religię. W owych czasach apostołami (po grecku apostolos to „głosiciel”) nazywano wszystkich, którzy głosili Słowo Boże. Paweł z Tarsu tytuł apostoła nadał sobie sam, wierząc, że ujrzał Pana, który powierzył mu misję nawracania. Marię Magdalenę nazywa się apostołem apostołów, bo to ona przyniosła uczniom wieść o zmartwychwstaniu Jezusa. A choć tylko dwóch z czterech ewangelistów, Mateusz i Jan, należało do pierwotnych 12 wybrańców, za apostołów uważa się też Marka i Łukasza – ze względu na ich rolę w spisaniu Nowego Testamentu. W pierwszych latach po ukrzyżowaniu Jezusa chrześcijaństwo było ledwie zalążkiem nowej religii. Brakowało mu rozwiniętej liturgii, metody kultu i nazwy – wyznawcy nazywali swoją wiarę zwyczajnie „drogą”. Nie była to nawet formalna sekta judaizmu. Pierwszym przewodnikiem ruchu był Piotr. W Dziejach Apostolskich jest mowa o masowych nawróceniach pod wpływem jego nauk i cudach, których dokonał, takich jak uzdrowienie sparaliżowanego i wskrzeszenie zmarłej. A ponadto o zupełnie niechrześcijańskim popisie: uśmierceniu małżeństwa, które sprzedawszy swój majątek, nie oddało całej kwoty na ofiarę dla społeczności wiernych, lecz zatrzymało część pieniędzy dla siebie. W najwcześniejszym okresie nowe wyznanie miało zbyt małe znaczenie, by sprowadzić na siebie prześladowania. Chrześcijanie – jak zaczęto ich nazywać – mieli więcej tarć z innymi sektami żydowskimi niż z rzymskimi władzami. Według Dziejów Apostolskich pierwszym męczennikiem za wiarę był Szczepan, młody chrześcijański przywódca. Naraził się on społeczności żydowskiej, zapowiadając w płomiennej mowie powrót Jezusa i zburzenie przez niego świątyni jerozolimskiej. Około roku 35 n.e. oskarżono go o bluźnierstwo, wywleczono z miasta i ukamienowano; Szczepan cały czas modlił się za swoich prześladowców. Świadkiem egzekucji był młodzieniec imieniem Szaweł (znajdował się wówczas po stronie prześladowców, którzy powierzyli mu pod opiekę swoje szaty, gdy zajęci byli kamienowaniem). Wkrótce w drodze do Damaszku doznał on objawienia, nawrócił się na chrześcijaństwo i zmienił imię na Paweł. W 44 r. n.e. król Herod Agryppa I kazał ściąć Jakuba Większego, pierwszego z apostołów, który zginął. W 64 r. n.e., gdy wielki pożar strawił 10 z 14 dzielnic Rzymu, cesarz Neron (oskarżany przez przeciwników, że sam podłożył ogień) wskazał chrześcijan jako winowajców. Wielu wyznawców nowej, rosnącej liczebnie religii skazał na śmierć w czasie igrzysk. Tacyt w Rocznikach napisał: schwytano (...) ogromne mnóstwo (...) i udowodniono im nie tyle zbrodnię podpalenia, ile nienawiść ku rodzajowi ludzkiemu. (...) okryci skórami dzikich zwierząt ginęli rozszarpywani przez psy albo przybici do krzyżów, albo przeznaczeni na pastwę płomieni. Takie krwawe prześladowania chrześcijan powtarzały się od czasu do czasu przez następne dwa stulecia. Według tradycji śmiercią męczeńską zginęło 11 spośród 12 apostołów. Piotr, Andrzej i Filip – na krzyżu. Jakub Większy i Tadeusz polegli od miecza. Jakub Mniejszy został zatłuczony. Bartłomiej – żywcem obdarty ze skóry, a potem ukrzyżowany. Tomasza i Mateusza zadźgano dzidami, Macieja ukamienowano, a Szymon – według różnych tradycji – został ukrzyżowany albo przerżnięty piłą na pół. Jan, ostatni z 12, prawdopodobnie zmarł śmiercią naturalną, zapewne w Efezie około roku 100 n.e. – w tych wczesnych latach kościoła struktura organizacyjna, którą uosabia Watykan i jego rozbudowana hierarchia, jeszcze nie powstała. Była tylko grupka wyznawców, propagatorów nowej wiary. W głównych ośrodkach miejskich prowadzono działalność misyjną, ale nie istniała żadna „centrala”. Istniała tylko mała, słaba, często prześladowana grupa ludzi napędzanych przez wewnętrzny ogień. Na czele tego ruchu stali apostołowie, którzy wędrowali szlakami handlowymi starożytności, głosząc Słowo Boże i zakładając po drodze małe wspólnoty chrześcijańskie. – Studiowanie ich życia – mówi Columba Steward, benedyktyn i historyk z opactwa św. Jana w Minnesocie – przypomina trochę obserwację przez teleskop Hubble’a najstarszych galaktyk. Tamte czasy to był „wielki wybuch”, początek chrześcijańskiego świata, gdy apostołowie wyszli z Jerozolimy i rozpierzchli się po wszystkich znanych ówcześnie krainach. Tomasz Apostoł wyruszył na wschód, na ziemie, gdzie dziś leżą Syria i Iran, by w końcu dotrzeć na południe Indii. Zawędrował dalej niż niezmordowany Paweł, który swymi podróżami objął cały obszar śródziemnomorski. Tomasz jest najlepszym przykładem misjonarskiej gorliwości z początków chrześcijaństwa – dążenia na kraniec świata, by krzewić nową wiarę. Dobrą nowinę głosił też Marek Ewangelista. Zaniósł ją do Egiptu, gdzie założył Kościół koptyjski. Ale dla niektórych katolików, szczególnie Włochów, Marek jest symbolem politycznym, świętym bardzo ważnym dla tożsamości Wenecji. Jeśli Tomasz to wzór misjonarza, a Marek jest symbolem potęgi politycznej, to Maria Magdalena uosabia świętość mistyczną, związaną blisko z łaską i nadprzyrodzonym orędownictwem. Niegdyś szkalowana jako nawrócona ladacznica, dzisiaj czczona przez miliony ludzi, należała do ważnych postaci w ścisłym otoczeniu Chrystusa. Według jednej z tradycji zmarła w Efezie, inne źródła utrzymują, że przywędrowała z Bliskiego Wschodu na południe Francji. Jednak potwierdzenie, że Maria Magdalena znalazła się wśród prowansalskich wzgórz, a Tomasz zginął w Indiach, jest poza zasięgiem możliwości nauki. Analiza relikwii nie wystarcza; na ogół potwierdza jedynie, że kości należały do osoby odpowiedniej płci i pochodzą z właściwej epoki. Postępy w nauce, a także odkrycia nieznanych dotychczas źródeł pisanych (manuskryptów) będą nadal wzbogacały naszą wiedzę o świętych. Wiele jednak pozostanie nierozstrzygnięte. Jak zatem zrozumieć tych ludzi? Musimy się oprzeć w równej mierze na legendach i przekazach historycznych. Wielki misjonarz Niektórzy historycy są przekonani, że Tomasz wylądował pod palmami Wybrzeża Malabarskiego w miejscowości Kodungallur, w dzisiejszym indyjskim stanie Kerala. Podobno założył siedem kościołów i zginął śmiercią męczeńską w Mayilappur, dziś przedmieściu Madrasu. W kościele Palayur w Guruvayurze Tomasz wzniósł jakoby pierwszy w Indiach krzyż i dokonał cudu: zobaczywszy grupę braminów, którzy odprawiając rytuały, pryskali do góry wodą, spytał, dlaczego woda spada z powrotem na ziemię, skoro jest przeznaczona na ofiarę bóstwom. – Mój Bóg – powiedział Tomasz – przyjąłby taką ofiarę. Po czym chlusnął wodą w górę, a krople zawisły w powietrzu w postaci połyskujących białych kwiatów. Większość świadków tego wydarzenia nawróciła się, pozostali uciekli. Moimi przewodnikami po Kerali byli Columba Stewart i Ignatius Payyappilly. Stewart kieruje w opactwie oddziałem Hill Museum & Manuscript Library – archiwum zajmującego się od 1965 r. przechowywaniem manuskryptów religijnych na całym świecie. Payyappilly wraz z garstką personelu ma pieczę nad dokumentami z Kerali. Przechowuje i tworzy elektroniczne wersje tysięcy pokrytych pismem liści palmowych i innych zabytków piśmiennictwa. Od 2006 r. zespół zgromadził 12 terabajtów danych – milion skanów manuskryptów. Najstarszym dokumentem, którym rozporządzają, jest zbiór prawa kościelnego z 1291 r. Tomasz Apostoł, w Indiach czczony jako gorliwy misjonarz, na Zachodzie reprezentuje wątpiących. – Tomasza postrzega się – mówi mi Stewart – jako niewiernego. To portret nieco chybiony, bo nie jest tak, że on wątpił w zmartwychwstanie Jezusa. Potrzebował jednak osobistego spotkania z nim, żeby się przekonać o realności zmartwychwstania. Można więc o nim myśleć jako o Tomaszu empiryku. Był kimś tak nastawionym na badanie, że powiedział: jeśli nie włożę palca mego w miejsce gwoździ i nie włożę ręki mojej do boku Jego, nie uwierzę. A wynik eksperymentu napełnił go taką energią, że dokonał zdumiewających czynów. Tomaszowe zwątpienia były w historii myśli chrześcijańskiej rozumiane dwojako. Niektórzy teologowie dowodzili, że wątpliwości to coś naturalnego, odbicie niepewności, może nawet sceptycyzmu odczuwanego przez wielu w stosunku do spraw metafizycznych. Skąd to mamy wiedzieć? Niektórzy twierdzą, że danie przez Tomasza wyrazu swym wątpliwościom, ujawnienie chęci osobistego zbadania ran, a potem przyjęcie do wiadomości faktu przyniosły mu w efekcie głębszą wiarę. Z drugiej strony taki kryzys wiary, którego nie przeszli pozostali apostołowie, postrzegany jest przez wielu jako duchowa słabość, prostackie pragnienie przekonania się na własne oczy. Pomimo swego sceptycyzmu św. Tomasz wciąż bezpośrednio wiąże swoich uczniów w Kerali z początkami chrześcijaństwa na brzegach Morza Śródziemnego, na przeciwległym krańcu ówczesnego świata. W przeciwieństwie do wiernych innych Kościołów chrześcijańskich w Azji, którzy zostali nawróceni przez misjonarzy, wyznawcy Kościoła św. Tomasza wierzą, że ich Kościół założył jeden z najbliższych towarzyszy Chrystusa. To przekonanie jest osią ich duchowej tożsamości. Dusza Wenecji Marek Ewangelista został trwale skojarzony z Wenecją. Plac świętego to serce miasta, a bazylika pod jego wezwaniem stanowi ośrodek utrzymującego się od stuleci kultu. Symbol św. Marka – skrzydlaty lew z łapą wspartą na otwartej księdze Nowego Testamentu – widzi się w Wenecji na każdym kroku, jak gondole. Okrzyk Viva San Marco! był zawołaniem wojennym obywateli Wenecji w IX w. i później, a legendy o św. Marku splecione są z początkami republiki. Ale przecież, jak mówi tradycja, Marek zginął jako męczennik w egipskiej Aleksandrii. Dlaczego zatem taką czcią otaczany był w słynnym państwie-mieście nad Adriatykiem? Jeśli jakaś młoda siła polityczna aspirowała do przewagi nad innymi w sytuacji chwiejnej równowagi politycznej Włoch w IX w., musiała mieć za sobą nie tylko siłę militarną, lecz i legitymację nadprzyrodzoną. Dlatego Wenecji nie wystarczał dotychczasowy patron – św. Teodor, trzecioligowy pogromca smoków. Potrzebna była gwiazda pierwszej wielkości w panteonie świętych. I znaleziono ją – w wyniku mistrzowskiej manipulacji. W 828 r., zapewne na rozkaz doży, dwóch weneckich kupców, Bon da Malamocco i Rustico da Torcello, wykradło (lub też, jak twierdzą inni, wyłudziło od miejscowych kapłanów) zwłoki św. Marka z jego grobowca w Aleksandrii. Wracając na statek, spiskowcy umieścili szczątki świętego w koszu i przykryli wieprzowiną. Chcieli w ten sposób zniechęcić muzułmańskich urzędników do kontroli zawartości. Gdy ci zajrzeli do kosza, cofnęli się z obrzydzeniem, krzycząc Kanzir! Kanzir! – co po arabsku oznacza „świnia” – i rozkazali jak najszybciej zabrać nieczysty towar. W podróży powrotnej, u wybrzeży Grecji, wenecjanie wpadli w sztorm. Jak twierdzi legenda, święty Marek, którego szczątki zawinięte w żagiel uwiązane były do takielunku, uśmierzył burzę. Bezczelna kradzież relikwii ewangelisty, upiększona przez legendę, zagwarantowała młodej republice prestiż religijny niemal równy temu, jaki w zachodnim chrześcijaństwie zapewniał Rzymowi święty Piotr. I stała się początkiem pasma błyskotliwych sukcesów, które uczyniły z Wenecji średniowieczną potęgę. Jak wytłumaczył mi mediewista z Uniwersytetu Weneckiego Gherardo Ortalli: – Od pierwszych dni republiki święty Marek był sztandarem Wenecji. Trudno mi znaleźć inny przykład świętego o takim znaczeniu politycznym. Dokądkolwiek sięgnęły wpływy weneckie, tam znajdzie się lwa świętego Marka – w Grecji, na Krecie, Cyprze, w Aleksandrii. A co z relikwiami świętego? Czy w sarkofagu w weneckiej bazylice rzeczywiście znajdują się jego doczesne szczątki? A czaszka w Aleksandrii, która według Kościoła koptyjskiego jest czaszką świętego Marka? A jeszcze inna relikwia, zapewne fragment kości, ofiarowana Egiptowi przez Watykan w 1968 r. w charakterze przeprosin za kradzież z IX w.? Czy którakolwiek z wymienionych, w tym także odłamek kości z kościoła w Kerali należący ponoć do św. Tomasza, jest autentyczna? – To w ogóle nie ma znaczenia – mówi Ortalli. – W średniowieczu ludzie mieli inną mentalność. Można było mieć 50 palców świętego. Dla nikogo nie stanowiło to problemu. Dla naukowców, niewierzących, a także dla wielu wierzących miłujących empirię jak święty Tomasz, 50 palców tego samego świętego to jednak problem. Ezio Fulcheri z Genui – wierzący katolik, anatomopatolog – zajmuje się relikwiami. Badał i konserwował szczątki wielu świętych, w tym św. Jana od Krzyża i św. Klary z Asyżu, przyjaciółki św. Franciszka. – Zawsze gdy znajdujemy relikwię, która najwyraźniej jest nieautentyczna – mówi Fulcheri – ujawniamy to. Kościół nie chce, by czczono fałszywe relikwie. A co z tymi, których jeszcze nie badano, np. św. Marka? Naukowcy, a nawet duchowni katoliccy, nawołują do naukowej analizy szczątków z jego sarkofagu – bez powodzenia. Najwyraźniej jednak Kościół ma niewiele do zyskania, a całkiem sporo do stracenia. Nie wszyscy naukowcy palą się do badań. Giorgio Filippi, archeolog pracujący w Watykanie, przyznaje, że sprzeciwiał się niedawnym badaniom i datowaniu szczątków św. Pawła w Rzymie, których wyniki ogłosił papież w 2009 r. – Ciekawość to nie jest wystarczający powód do badań. Gdyby sarkofag okazał się pusty albo gdyby znaleziono szczątki dwóch mężczyzn, albo kobiety, jaką hipotezę należałoby postawić? Nie chciałem mieć z tym nic wspólnego. Badania jednak przeprowadzono. Przez otwór wywiercony w sarkofagu udało się uzyskać próbki: maleńki odłamek kości, grudki kadzidła, skrawki lnianego płótna barwionego na purpurowo i laminowanego złotem, a także innej tkaniny w kolorze błękitnym. Według źródeł kościelnych badania wykonane przez niezależne od Watykanu laboratoria pozwoliły ustalić, że kości należały do osoby żyjącej między I a II w. To jeszcze niczego nie przesądza, ale oznacza, że szczątki rzeczywiście mogą należeć do św. Pawła. Póki postępy metod badawczych nie umożliwią określenia na podstawie takich próbek, że osoba była niskiego wzrostu, łysa i pochodziła z Tarsu (w tej miejscowości na wybrzeżu Azji Mniejszej miał się św. Paweł urodzić) – nauka bliżej prawdy nas nie doprowadzi. Odkładając na bok sprawę autentyczności kości św. Marka, zapytałem Ortallego, czy pobożni wenecjanie modlą się do swojego patrona. – Lepiej modlić się do Maryi albo Chrystusa – odparł. – Z Markiem sprawa jest skomplikowana. Poza bazyliką trudno znaleźć jakieś miejsce, żeby zapalić świecę dla św. Marka, a i tam niełatwo się dostać ze świecą. Katolicy i prawosławni często zapalają świecę przed wizerunkiem świętego, do którego zanoszą modły. – Dla nas, wenecjan – ciągnie Ortalli – święty Marek jest składnikiem tożsamości. To coś, co ma się we krwi: człowiek ma dwie nogi i tak samo ma św. Marka. Starsi ludzie, jak sobie wypiją wieczorem, często śpiewają pieśń: Viva Venezia, viva San Marco, viva le glorie del nostro leon! Święty Marek znajduje się w samym sercu duchowego fundamentu Wenecji. Namiętna mistyczka Na wschód od Aix-en-Provence, na zboczu szerokiego zalesionego masywu wznoszącego się nad wyżyną, znajduje się grota Sainte Baume. Zgodnie z katolicką tradycją to tutaj ostatnie 30 lat życia spędziła Maria Magdalena. Z parkingu do jaskini i stojącego przy niej klasztoru prowadzi stroma ścieżka przez las. Jest pogodny czerwcowy poranek. Ołtarz pośrodku chłodnej groty jarzy się od płomieni świec, pod ścianami widać posągi Marii Magdaleny. W złoconym relikwiarzu spoczywają dwie relikwie: pukiel włosów i pociemniały ze starości fragment kostny, przypuszczalnie główka kości piszczelowej. Rozmawiam później z Candidą Moss, biblistką z Uniwersytetu Notre Dame w Indianie specjalizującą się w Nowym Testamencie i badaniach nad źródłami chrześcijaństwa. Moss interesują przede wszystkim męczennicy z pierwszych wieków naszej ery. Pytam ją, czy prowadzi się badania nad psychologicznymi aspektami relikwii. – Ludzie postrzegali relikwie jako element procesu przechodzenia żałoby – mówi badaczka. – Gdy umarła moja matka, otrzymaliśmy na pamiątkę po pasemku jej włosów. Wszyscy je zatrzymaliśmy, Myślę więc, że każdy, kto przeżył żałobę, zrozumie, dlaczego ludzie przywiązują taką wagę do przedmiotów związanych z kimś, kogo się kochało. Szczególnie silne musiało to być w małych społecznościach chrześcijańskich. Chodziło przecież o osobę z własnego grona i o to, żeby się z nią bezpośrednio kontaktować po jej śmierci. Wieczorem ojcowie Thomas Michelet i François Le Hegaret odprawiają w grocie nieszpory. W ławce obok mnie siedzi Angela Rinaldi, która przybyła tu w 2001 r. z pielgrzymką i pozostała. Wówczas towarzyszył jej współczesny szaman, którego przywiodła tu nie wiara, tylko renoma miejsca wśród praktykujących szamanizm New Age. Według miejscowej legendy w czasach przedchrześcijańskich grota służyła pogańskiemu kultowi płodności i do dzisiaj przyciąga poszukujących kobiecej duchowości. Rinaldi odnalazła tu w sobie na powrót wyniesioną z dzieciństwa wiarę i zaczęła jako ochotniczka pomagać w miejscowej księgarence. Zapytałem, jak jej postrzeganie Marii Magdaleny zmieniało się, odkąd mieszka w Sainte Baume. – Z początku często się z nią porównywałam... Moje życie było ciągłą pogonią za czymś innym, nowym. Szukaniem wielkiej miłości, nie tylko miłości drugiego człowieka, ale miłości w wymiarze duchowym. Tu działa jakaś siła, nie tylko w grocie, ale też w lesie wokół. Nie ma to nic wspólnego z przedstawieniem Marii Magdaleny w Ewangeliach. To jakaś energia, która zmusza do aktywności – milczy przez chwilę. – Nie wiem, jak to wyjaśnić – dodaje ze śmiechem. – W tej grocie panuje cisza, która jest pełna życia. Grotą od 1295 r. opiekują się dominikanie. W południe zjadłem lunch w towarzystwie braci Micheleta i Le Hegareta w pięknym klasztornym refektarzu. Przez jego otwarte okna z witrażami widać porośnięte lasem zbocze i równinę w dole. – Maria Magdalena – mówi Michelet – jest po Matce Boskiej najważniejszą kobietą w Nowym Testamencie. A tak mało poświęca się jej uwagi. To wielka szkoda, bo postać grzesznicy, która została wybrana, by być pierwszym świadkiem zmartwychwstania, mogłaby przemówić do wielu. Nie został wybrany na świadka żaden apostoł ani Matka Boska. Bóg wybrał Marię Magdalenę. Dlaczego? Być może dlatego, że była pierwszą, która prosiła o odpuszczenie grzechów. To nie była jeszcze godzina Piotra – mówi, mając na myśli sławę Piotra jako cudotwórcy i założyciela Kościoła. – To była godzina Marii Magdaleny. Ten moment, opisany w Nowym Testamencie, gdy Maria Magdalena zobaczyła zmartwychwstałego Chrystusa, dyskutowany jest od stuleci. W Ewangelii wg św. Jana trzy dni po pochówku Chrystusa Maria Magdalena poszła do grobu, gdy jeszcze było ciemno, i zobaczyła, że kamień został odsunięty. Pobiegła do uczniów, którzy wrócili z nią i ujrzeli pusty grób. Uczniowie zatem powrócili znowu do siebie. Maria Magdalena natomiast stała przed grobem, płacząc – mówi dalej Pismo. Została, tak samo jak została u stóp krzyża. Gdy znów nachyliła się do grobu, zobaczyła aniołów w bieli siedzących tam, gdzie leżało ciało Jezusa. Niewiasto, czemu płaczesz? – zapytali. Zabrano Pana mego – odrzekła – i nie wiem, gdzie Go położono. A potem, jak głosi Ewangelia, pokazał się jej zmartwychwstały Jezus. Wytrwałość musiała być jej potrzebna, jeśli rzeczywiście 30 lat spędziła w zimnej jaskini. – To miejsce pokutne – mówi Le Hegaret. – Zimy są tu surowe. Niewiele osób przychodzi do groty – dodaje. Wśród prowansalskich zakonników mówi się: „W Sainte Baume albo oszalejesz, albo zostaniesz świętym”. Wraz z Christianem Vacquie, leśnikiem, który ma pod opieką las Sainte Baume, odwiedzam też inną, mniejszą jaskinię. Znaleziono w niej szczątki neandertalczyka sprzed 150 tys. lat. Tutejsze groty kształtem przypominają żeńskie narządy rozrodcze i niektórzy sądzą, że w czasach prehistorycznych praktykowano tu kult płodności. Przekonanie, że tutejszy las i jaskinie mają silny związek z kobiecą płodnością, żyje nadal. Od stuleci przybywają tu kobiety, aby modlić się o poczęcie dziecka. Do dzisiaj niektóre, prosząc Marię Magdalenę o wstawiennictwo, ocierają się brzuchem o jej posągi. Kościół nie zachęca do takich praktyk, powiedział mi Le Hegaret, ale trudno im zapobiegać. Na ścianach wiszą wota z podziękowaniami w różnych językach. Dzięki ci święta Mario Magdaleno za uzdrowienie mojej córki – czytamy notkę z października 1860 r. Obok napisano zwyczajnie: Dziękuję za Marion. Gdy w rozmowie z Thomasem Micheletem podałem w wątpliwość bytność Marii Magdaleny w Prowansji, ten wyjaśnił rzeczowo: – Pewien ksiądz, który mieszkał w jaskini przez kilkadziesiąt lat, powiedział mi, że wprawdzie nie wiadomo, czy Maria Magdalena naprawdę tu przybyła w I w., ale nie ma to żadnego znaczenia. Teraz jest tu obecna na pewno.