Santa Muerte – meksykański kult śmierci potępiony przez Kościół. Czy naprawdę jest niebezpieczny, jak twierdzi Watykan?
Kult Świętej Śmierci z roku na rok zyskuje w Meksyku kolejne rzesze nowych zwolenników. Kim jest Santa Muerte i dlaczego wzbudza tak wiele kontrowersji szczególnie wśród duchownych Kościoła katolickiego?
W tym artykule: Skąd się wzięła Santa Muerte? Jak wygląda Santa Muerte? Kult Santa Muerte i Jesus Malverde Wojny gangów narkotykowych w Meksyku Jesus Malverde – meksykański patron przemytników narkotyków Trudy codziennego życia w Meksyku wyniosły na ołtarze nowe postaci, które czci się na równi z tradycyjnymi świętymi. Jedną z nich jest Santa Muerte, czyli Święta Śmierć, przedstawiona pod postacią szkieletu kobiety odzianego w pelerynę z kapturem i trzymającego w ręku kosę (czasami także wagę, symbolizującą równowagę między dobrem a złem). Mimo potępienia Watykanu, który uznał kult za „bluźnierstwo” i „degradację religii”, grono jej zwolenników stale rośnie. Aby lepiej zrozumieć fenomen Santa Muerte, zachęcamy do zapoznania się z reportażem meksykańskiej dziennikarki, Almy Gullermprieto, która przybliża postać nieformalnej patronki przestępców. Skąd się wzięła Santa Muerte? Więzień znany jako El Nińo, po hiszpańsku „Chłopczyk”, trafił za kraty dziewięć i pół roku temu. Wysoki i kościsty, niezdarny w ruchach, ze szczerym, dziecinnym uśmiechem, wygląda, jakby nigdy nie miał dorosnąć. Jednak na myśl o jego czynach włos się jeży na głowie. Porzucony przez ojca jako siedmiolatek i wychowywany przez dziadków ze strony matki, w wieku 20 lat popełnił morderstwo, za co trafił do tego właśnie więzienia w północnym Meksyku. Jego kumpel Antonio, starannie ubrany, czujny, zwinny, o szczerym, naiwnym spojrzeniu, wylądował w tej samej celi oskarżony o porwanie. – Zostaliśmy przyjaciółmi – mówią zgodnie. Trudno przewidzieć, kiedy El Nińo wyjdzie zza krat, ale jest pełen nadziei. Liczy na swego protektora, który – jak wierzy – uniemożliwił strażnikom znalezienie u niego kilku absolutnie zabronionych przedmiotów, co mogłoby przedłużyć jego wyrok o wiele kolejnych lat. – Niczego nie zauważyli, chociaż wszystko leżało na wierzchu – mówi. Ta nadnaturalna siła otacza El Nińo opieką, gdy wróg się zbliża, i chroni go zawsze. Nie tak jak fałszywi przyjaciele, którzy opuszczą cię w potrzebie i zostajesz sam jak pies – potwierdza Antonio. Ów czyniący cuda opiekun i najbardziej bezbronnych, i największych grzeszników, to La Santa Muerte – Święta Śmierć. Słynne meksykańskie więzienie zmienia się w atrakcję turystyczną. Jakie inne zakłady karne są otwarte dla zwiedzających? Więzienie lepsze od muzeum? Zwiedzanie tych miejsc może przyprawić o gęsią skórkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/6cc38ac4d7c6d5b73b35edda5ae8acc9e267583f-5a3ed5c.jpeg" width="938" height="563" alt="Słynne meksykańskie więzienie zmienia się w atrakcję turystyczną. Jakie inne zakłady karne są otwarte dla zwiedzających?" title="Słynne meksykańskie więzienie zmienia się w atrakcję turystyczną. Jakie inne zakłady karne są otwarte dla zwiedzających?" /> Jest ona tylko jedną z wielu postaci z innego świata, do których Meksykanie zwrócili się, gdy na ich kraj spadły plagi. A było ich niemało: susza, epidemia świńskiej grypy odpowiedzialna za załamanie turystyki, wyczerpanie się złóż ropy, głównego towaru eksportowego, kryzys ekonomiczny i ponad wszystko nieszczęsny narkotykowy szlak, o którym głośno na świecie z powodu popełnianych na nim bestialskich zbrodni. Chociaż liczba zabójstw w Meksyku ustabilizowała się w ciągu ostatnich 20 lat, narkotykowe gangi panoszą się tak, że Meksykanie otwarcie zastanawiają się, czy aby las mafias nie wygrały już wojny z rządem. W Ciudad Juárez, na granicy z Teksasem, zbudowano nowoczesną kostnicę. 1,5 mln dolarów zagranicznej pomocy poszło na ten cel po masowych – i wciąż niewyjaśnionych – zabójstwach kobiet. Ponad 400 z nich porwano, zgwałcono i torturowano, a ciała znajdywano zakopane na pustyni w pobliżu miasta. W ciągu dwóch lat w Ciudad Juárez w wojnach narkotykowych zabito ponad 4 tys. ludzi. – Emocjonalna presja i napięcia związane z życiem w kryzysie sprawiają, że ludzie zaczęli poszukiwać symbolicznych postaci, które mogą im pomóc stawić czoło zagrożeniom – twierdzi José Luis González, profesor z Meksykańskiej Narodowej Szkoły Antropologii i Historii, specjalizujący się w badaniu popularnych kultów. Wśród tych postaci są afrokubańskie bóstwa oraz przestępcy, którym przypisuje się moc czynienia cudów, tacy jak legendarny bandyta z północnego Meksyku Jesús Malverde. Nawet niektórzy chrześcijańscy święci pomagają teraz nie w zbawieniu, ale w osiągnięciu sukcesu. Panteon bóstw się powiększa, ale kult ubranego w długą szatę szkieletu z kosą – La Santa Muerte – szerzy się chyba najszybciej. – Jeśli wziąć pod uwagę, że przez ostatnią dekadę Meksyk był oswajany z gwałtowną śmiercią, to ten szkielet bezpośrednio odwołuje się do obecnej sytuacji – mówi González. Czy Jezus istniał naprawdę? 4 pytania do prof. Zbigniewa Mikołejki Co do dzieciństwa Jezusa niczego nie możemy być pewni. Ewangelie mieszają fakty i wizje, zaś źródła pozachrześcijańskie często są czarną propagandą. Jak wygląda Santa Muerte? Postać Świętej Śmierci przypomina średniowiecznego Mrocznego Żniwiarza. Tyle że całkowicie różni się od zabawnych szkieletów z Dnia Zmarłych – święta, w którym ukochani bliscy na kilka godzin wracają do żywych i są przez nich wspominani. Ołtarze poświęcone La Santa Muerte można dziś spotkać w całym Meksyku, na rogach ulic i w ubogich domach. Czczą ją i kobiety, i mężczyźni. Każdego pierwszego dnia miesiąca w buntowniczej dzielnicy w sercu miasta Meksyk Enriqueta Romero prowadzi modły do szkieletu. Twarda, sprośna i macierzyńska zarazem Romero była jedną z pierwszych i najbardziej żarliwych propagatorek kultu, który podobno został zapoczątkowany w miastach nad Zatoką Meksykańską, a teraz obejmuje zasięgiem niemal cały kraj. W Kalifornii i Ameryce Środkowej młodzi ludzi palą świece dla La Santa Muerte i tatuują na ciele jej wizerunki – czasem maleńkie, a czasem ogromne. Kilka lat temu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych uznało ten kult za nielegalny. Bez skutku. Powszechnie dostępne są filmy z instruktażami, jak się modlić do La Santa Muerte, i nawet intelektualiści zaczęli mówić, że kult jest muy auténtico – jak najbardziej autentyczny. Kult Santa Muerte i Jesus Malverde Nie tylko kryzys, ale i rodzaj problemów, w obliczu których stanęli dziś ludzie, przyczynił się do gwałtownego rozprzestrzeniania się nowych kultów. Wyobraźmy sobie, że żyjemy w jednym z miast na wybrzeżu, na narkotykowym szlaku, co noc słyszymy terkot karabinów maszynowych i obawiamy się, że dosięgnie nas zbłąkana kula. Czyż nie jest zrozumiałe, że ludzie szukają protekcji kogoś takiego jak bandyta i „święty” Jesús Malverde, którego czczą handlarze narkotyków? Z kolei wierzący katolicy zwracają się do św. Judy Tadeusza. Jego popularność rośnie wśród ludzi, którzy znaleźli się w sytuacji bez wyjścia. Można ją przyrównać jedynie do tej, którą cieszy się La Santa Muerte, być może dlatego, że święty znany jest jako patron spraw beznadziejnych. Piętnaście lat temu Daniel Bucio zaczął się modlić do św. Judy. Przed sześciu laty święty go wysłuchał i wreszcie pozwolił jego matce odejść, po długiej, pełnej cierpienia chorobie. Dziś Bucio co miesiąc chodzi do starego, jeszcze z epoki kolonialnej, kościoła pw. San Hipólito, tuż obok głównej turystycznej trasy w centrum Meksyku. Modli się tam w podzięce przed cudowną figurą św. Judy, ofiarowaną świątyni jakieś 30 lat temu. Historyków narkobiznesu uderzyłby zapewne zbieg okoliczności: jakieś 30 lat temu handlarze z Medellín w Kolumbii, słynący z oddania św. Judzie, nawiązali pierwsze kontakty ze swoimi meksykańskimi odpowiednikami. Dzień św. Judy oficjalnie obchodzi się 28 października, ale tysiące natchnionych wiernych przychodzą do kościoła 28. dnia każdego miesiąca. Od świtu do wieczora w parafii celebruje się wtedy 16 mszy, a ludzie idą do figury na klęczkach, modląc się o pomoc, protekcję i ratunek. W Meksyku odnaleziono aztecki ołtarz, a w nim ludzkie prochy Archeologowie odkryli aztecki ołtarz z XVI wieku w pobliżu placu Plaza Garibaldi w stolicy Meksyku. Pochodzi z czasów zaraz po hiszpańskiej konwiście i podboju azteckiej stolicy Tenochtitlán. Ich rzesza jest tak liczna, że policja musi zamykać sąsiednie ulice. Daniel Bucio kocha te romerías, z dzikim tłumem, jedzeniem na ulicy i niekończącymi się paradami, w których niesione są figury św. Judy. Niektóre są tak wielkie, że aż trudne do udźwignięcia, inne mniejsze, ale fantazyjnie udekorowane. Ta jego ubrana jest według starych religijnych tradycji z rodzinnego miasta Daniela – w długą do kostek błyszczącą szatę i pióropusz azteckiego władcy. Jednak w ostatnich latach przyjemność czerpaną z comiesięcznych pielgrzymek psują mu coraz liczniejsze gromady młodych ludzi o twarzach bez uśmiechu i ciałach ozdobionych tatuażami i łańcuchami. Krążą wśród wiernych i podczas błyskawicznych transakcji wymieniają coś, co wygląda jak cukierek w opakowaniu. Bucio wie, o co chodzi. – Niestety, tych dzieciaków przybywa coraz więcej. Kalają imię Naszego Pana i św. Judy, który nie ma nic wspólnego z tym całym narcotráfico. Gdyby każdym, kto tu przyszedł, kierowała szczera wiara, nie spotkałbyś ich tak wielu – mówi. Ojciec Jesús García, drobnej postury, wesoły duchowny z zakonu Klaretynów – Zgromadzenia Misjonarzy Synów Niepokalanego Serca Maryi – jest świadomy, że do św. Judy modlą się też ludzie, którzy wyglądają, jakby chcieli zarobić dużo pieniędzy w bardzo krótkim czasie. Zdaje sobie sprawę, że ta nowa pobożność dotyczy wszystkich warstw społeczeństwa i zawodów. – Ostatnio przyszedł do mnie pewien polityk i poprosił o modlitwę za swoje zwycięstwo w wyborach. Wyobraża pani sobie!? – wykrzykuje rozbawiony na niebywałą myśl, że św. Juda mógłby być patronem narkobiznesu. – Mówią, że kiedy figura św. Judy trzyma swoje atrybuty w lewej ręce, to znaczy, że pracuje dla handlarzy narkotyków, i inne takie bzdury – dodaje. Ojciec Jesús woli zająć się nowymi wyznawcami prawdziwej wiary. Jeśli sądzić po pozorach, jedynie meksykańscy handlarze narkotyków nie mają powodów do narzekań w obliczu kryzysu,który gnębi ich rodaków. Wyjechali w poszukiwaniu pracy, padli ofiarami handlu narządami. Tragedia Polaków w Meksyku Mężczyźni z Polski polecieli do Meksyku, bo byli przekonani, że na miejscu czeka na nich praca. Niestety, padli ofiarami nielegalnego handlu narządami. Jeden z mężczyzn po usunięciu kilku o... Dostarczają niemal całą kokainę, która konsumowana jest na północ od granicy, uprawiają też i przemycają większość marihuany i coraz większą ilość chemicznych środków odurzających, które lubią konsumenci z USA. Posługują się przemocą jako środkiem perswazji, okrutnie okaleczając swoje ofiary i wystawiając zwłoki na widok publiczny, żeby pokazać wszystkim siłę i brak skrupułów. To świadoma strategia wzbudzania strachu. Kiedyś handlarze wywodzili się z niewielkiego stanu Sinaloa na północy kraju, z małych grup sąsiedzkich, połączonych rodzinnymi więzami. Położony pomiędzy Zatoką Kalifornijską a łańcuchem górskim Sierra Madre Zachodnia, prawie 500 km od granicy ze Stanami Zjednoczonymi, rolniczy stan Sinaloa zamieszkany był przez biednych chłopów. Dzięki temu okazał się idealnym terenem dla rozwinięcia cichej produkcji na amerykański rynek. Wcześniej handlarze ograniczali się tu do uprawy marihuany w górach lub kupowania jej od innych plantatorów z wybrzeża Pacyfiku. Szmuglowali ją potem z niewielkim zyskiem na terytorium USA. Przez dziesięciolecia był to stosunkowo mało ryzykowny biznes na niewielką skalę, a przemoc nie dotyczyła osób z nim niepowiązanych. Wojny gangów narkotykowych w Meksyku W latach 70. meksykański rząd, przy współpracy z amerykańskim, zorganizował serię akcji przeciw handlarzom z Sinaloa. To było jak próba pozbycia się wirusa przez wpuszczenie go do krwiobiegu. Wprawdzie pewną liczbę mafijnych „żołnierzy” wykonujących brudną robotę aresztowano lub zabito, ale większość przywódców zdołała ujść z Sinaloa bez szwanku i rozpoczęła działalność w sąsiednich stanach i dużych miastach wzdłuż granicy amerykańsko-meksykańskiej. Z każdą kolejną operacją wojskową narkotykowi bossowie przenosili się w nowy rejon i rośli w siłę. Wraz ze wzrostem ich dochodów przybywało broni i handlarzy, którzy w nowych miastach i regionach korumpowali coraz więcej polityków oraz stróżów prawa. Nie można było powstrzymać samego handlu, bo działała tu prosta zasada: sprzedawaj nielegalne dobra z wysoką marżą bogatym konsumentom i zatrudniaj siłę roboczą spośród młodych ludzi bez pieniędzy i przyszłości, którzy chcą dobrze się ubierać, działać bez litości i mieć poczucie władzy. Tak oto w latach 80. zapanował nowy, brutalny porządek. Narkotykowi baronowie kontrolowali przestępcze podziemie i najważniejszych członków sił bezpieczeństwa w takich miastach jak Guadalajara, Tijuana i Juárez. Podczas niepewnego zawieszenia broni, które jednak przetrwało lata, rozdzielili miasta pomiędzy poszczególne „rodziny”. W latach 90. kruchy pokój między wysiedlonymi z rodzimego regionu klanami z Sinaloa został przerwany. Zaczęły walczyć o kontrolę nad najważniejszymi granicznymi punktami tranzytowymi i czasami razem z nimi, a czasami przeciw nowym grupom handlarzy niezwiązanych z Sinaloa, takim jak kartel Del Golfo ze stanu Tamaulipas. Jego odgałęzieniem stali się Los Zetas, jedni z najokrutniejszych zabójców. Wojny narkotykowe w Meksyku. Czym jest narkomarketing i dlaczego kartele z narkotyków przeszły na awokado? Kim był Jesús Malverde? NG Traveler Zjawiskowo to podcast o niezwykłych zjawiskach i fenomenach na świecie. To historie ludzi i opowieści o ich życiu. To próba zrozumienia odległych kultur i zbliżenie słuchacza do... Nadeszły nowe czasy i walczący w coraz krwawszych wojnach narkotykowych „żołnierze” stojąc w obliczu strasznej śmierci, właśnie do niej zwrócili się po protekcję. Ci żołnierze sił specjalnych, wyszkoleni przez władze Meksyku i USA, przeszli na stronę kartelu znad Zatoki i wypowiedzieli wojnę byłym pracodawcom. Zwykli Meksykanie naprawdę pojęli, jak brutalna stała się przemoc związana z narkobiznesem, gdy we wrześniu 2006 r. grupa na czarno ubranych mężczyzn wtargnęła do przydrożnej dyskoteki w stanie Michoacán, wysypując na podłogę zawartość worka na śmieci. W środku było pięć odciętych głów. Aresztowany Santiago Meza przyznał się, że rozpuścił w sodzie kaustycznej 300 zwłok, a ich szczątki zakopał na przedmieściach Tijuany. Narkotykowy gang płacił Mezie 600 dolarów tygodniowo za „utylizację” ciał swoich rywali zabitych w wojnie o wpływy. – Dostarczali mi zwłoki, a ja się ich po prostu pozbywałem – wyznał, dodając, że tę „pracę” wykonywał przez 10 lat. Rywalizacja jest bezwzględna, bo zyski meksykańskich narkotykowych gangów ocenia się nawet na ponad 20 mld dolarów rocznie. Nastąpiła nowa epoka coraz krwawszych starć między konkurującymi ze sobą kartelami i „żołnierze” stojąc w obliczu okrutnej śmierci, właśnie do niej zwrócili się po protekcję. To podczas pierwszej antynarkotykowej kampanii mit i kult narkoświętego Jesúsa Malverde rozszerzył się poza granice Sinaloa. Według legendy Malverde żył w XIX w. i był przestępcą, który rabował bogatych i rozdawał pieniądze biednym. Został za to powieszony, po czym zza grobu zaczął czynić cuda. Jego kult stał się popularny w latach 70., gdy postanowił się do niego modlić były uliczny handlarz Eligio González. Syn Gonzaleza – silny, spokojny i poważny Jesús, siedząc przed kaplicą Malverde w Culiacán, opowiedział mi o cudzie. Otóż w 1976 r. Eligia, który pracował wtedy jako kierowca, napadnięto, zraniono nożem i postrzelono, po czym pozostawiono na śmierć. Zwrócił się wtedy do Malverde, którego jedynym w tym czasie pomnikiem był stos kamieni w miejscu, gdzie podobno został pogrzebany. Ranny obiecał, że zbuduje mu odpowiednią kaplicę, jeśli święty bandyta uratuje mu życie. Gdy wyzdrowiał, dotrzymał słowa. González najwyraźniej rozumiał, że ludzie potrzebują wizerunku Malverde, żeby mogli go czcić. Niestety, nie istniała ani jedna fotografia, a nawet żaden dowód, że kiedykolwiek żył. González zwrócił się więc do swego sąsiada rzemieślnika, by wykonał gipsowe popiersie: „Zrób tak, żeby był podobny trochę do Pedra Infante i trochę do Carlosa Mariscala” – poprosił. Infante to gwiazdor filmowy z Sinaloa, a Mariscal – miejscowy polityk. Prowizoryczna, zbudowana z pustaków kapliczka poświęcona Malverde stoi dokładnie naprzeciw kompleksu budynków władz stanowych. Jej pomalowane na zielono ściany wewnątrz i na zewnątrz pokrywają wota zawieszone przez wyznawców. Gipsowe popiersie „świętego” jest umieszczone w szklanej gablocie i otoczone tuzinami bukietów, głównie plastikowych kwiatów. Jest też mnóstwo fotografii i ozdobnych tabliczek z wzorem liści marihuany lub „rogu kozła”, jak mówi się w slangu na karabin AK-47. Jesus Malverde – meksykański patron przemytników narkotyków Status Malverde jako opiekuna handlarzy narkotyków nie podlega dyskusji – w Sinaloa jest oczywiste, że gdy jakiś baron chce się pomodlić do „świętego”, cała ulica zostaje zamknięta, by mógł uczynić to w spokoju. Ale, jak podkreśla strażnik z więzienia w Culiacán, Malverde jest teraz tak popularny wśród mieszkańców Sinaloa, że stał się już czymś więcej niż świętym. W Meksyku szef więzienia odmawia wstępu reporterom, którzy nie chcą podpisać zobowiązania, że nie będą pisać „propagandowych” tekstów na temat kultu La Santa Muerte. Z kolei w zakładzie karnym w północnym Meksyku, w którym siedzi El Nińo, dyrektor pozwala mi rozmawiać z osadzonymi o ich wierze, nie stawiając żadnych warunków. Eskortowana przez strażników mijam kolejne punkty kontrolne. Na koniec ląduję w długim korytarzu pod gołym niebem, którego lewa ściana jest ku memu zdumieniu udekorowana portretami bohaterów dziecięcych kreskówek, takich jak Królewna Śnieżka, Kanarek Tweety czy SpongeBob Kanciastoporty. Strażnik wyjaśnia, że namalowano je na prośbę więźniów, by dzieci nie czuły strachu, gdy przyjdą spędzić święta z ojcami. Naprzeciw ściany z postaciami z kreskówek znajduje się wysokie ogrodzenie z drutu, a za nim przypominające hangary budynki otoczone trawą i nielicznymi drzewami. To tam Antonio, oskarżony o porwanie, pisze corridos – więzienne ballady, z których kilka nawet zostało nagranych. Tam też El Nińo, skazany za morderstwo nawleka igły kolorowymi nićmi i pracochłonnymi wzorami obszywa wizerunki Dziewicy z Guadalupe, Chrystusa i La Santa Muerte. O Świętej Śmierci po raz pierwszy usłyszał w telewizji, z dość osobliwego źródła duchowego objawienia, ale dla zamkniętego za drutami była to jedyna droga. Teraz nic nie jest w stanie złamać jego wiary w nowego protektora. Rozmawiamy w cieniu liści drzewa na więziennym dziedzińcu. Kilkunastu skazańców przysłuchuje się rozmowie, przytakując, gdy Antonio wyjaśniał, dlaczego La Santa Muerte przyciąga tak wielu wyznawców: – Śmierć jest zawsze obok – nawet jeśli jest to jej maleńki wizerunek, który przykleisz nad pryczą. Masz pewność, że się nie ruszy, że nigdy nie odejdzie. Przybrana matka zapowiedziała El Nińo, że jeśli kiedyś wyjdzie z więzienia, ona nie zechce go widzieć i nie życzy sobie także, by jego córka znów się z nim spotkała. Nigdy. Ale w przeciwieństwie do najbliższej rodziny La Muerte go potrzebuje: – Jeśli obiecasz jej biały kwiat i go nie przyniesiesz, poczujesz się fatalnie, bo ona będzie płakać – mówi El Nińo. Dlatego składa obietnice, których dotrzymuje. Zbliża się południe i upał narasta. Mężczyźni trącają się łokciami, w końcu jeden z nich idzie po plastikowy pojemnik z wodą, którym z nieoczekiwaną kurtuazją częstuje niespodziewanego gościa. Wyspa Lalek w Meksyku. Historia tego miejsca jest przerażająca Wyspa Lalek to spełnienie koszmarów wszystkich, którzy boją się horrorów o zabawkach. Pytam o plotki na temat rytuałów związanych z rozprzestrzeniającym się kultem La Santa. Mówią, że wykorzystuje się w nich ludzką krew, a nawet poświęca ludzi na ofiarę. Więzień z innego zakładu potwierdził, że to prawda. El Nińo i Antonio mówią, że La Santa Muerte nagrodzi twoje modlitwy, jednak trzeba jej zapłacić i że ta zapłata musi być proporcjonalna do cudu, o który się prosi, a kara za niespłacenie długu wobec niej jest straszna. Uprzejmość tych mężczyzn wobec mnie pomaga wyobrazić sobie, że nie są winni ciężkich zbrodni, że kult La Santa Muerte wziął się z wyboru, a nie z desperacji ludzi spodziewających się najgorszego. Zapytałam El Nińo, czy myśli, że kiedy już odsiedzi swoje, będzie mógł wieść normalne życie. Skrzywił twarz w gorzkim uśmiechu: – Po tym wszystkim, co zrobiłem? Są ludzie, którzy czekają, żeby mnie wykończyć, jak tylko pojawię się za bramą. Podaliśmy sobie ręce i obaj skazani ciepło podziękowali mi za pogawędkę. Opuściłam więzienie z przeświadczeniem, że także za jego murami nadzieja wymaga wielkiej wiary. Święto Świętej Śmierci nieoficjalnie przypada na dzień 1 listopada. Wówczas w całym kraju organizowane są procesje ku czci Santa Muerte. Tekst: Alma Gullermprieto, 2010
Dawni Majowie wierzyli, że bóg deszczu Chaak żyje w jaskiniach i naturalnych studniach zwanych cenotami.
Dziś ich potomkowie, meksykańscy rolnicy ze spieczonego słońcem półwyspu Jukatan, nadal błagają Chaaka o dar deszczu. Tymczasem cenoty dostarczają archeologom nowych informacji na temat świętych krajobrazów Majów. Na skraju pola kukurydzy, w pobliżu ruin miasta Majów Chichén Itzá, z głębi studni dobiega głos wzmocniony wielokrotnym echem. – ¡Lo vi! ¡Lo vi! – „Zobaczyłem to! Zobaczyłem!” – woła. – ¡Sí, es verdad! – „Tak, to prawda!”. Podwodny archeolog Guillermo de Anda pochyla się nad otworem studni. Musi się upewnić, że chodzi o to, na co czekał przez tyle miesięcy. – Co jest prawdą, Arturo? Jego kolega Arturo Montero pływa na dnie studni. – Światło zenitu! – woła entuzjastycznie z dołu. – To naprawdę działa! Zjedź tutaj! De Anda czekał z niepokojem na to, aż Montero sprawdzi, czy woda w tej niepozornej naturalnej studni, czyli cenote, przez dwa dni w roku – 23 maja i 19 lipca, kiedy słońce staje w zenicie – pełniła funkcję świętego zegara słonecznego i czasomierza dla dawnych Majów. W tych dniach słońce świeci prosto z góry i nie rzuca cienia. Fakt, że ta cenota znajduje się dokładnie na północny zachód od głównych schodów El Castillo, słynnej centralnej piramidy Chichén Itzá, w granicach tego tajemniczego miasta, sprawiał, że pytanie de Andy było szczególnie intrygujące. Czy przed wiekami kapłani Majów czekali w tej akurat studni, aby dokonywać obserwacji i korygować swe pomiary momentu, gdy słońce osiągało zenit, jak to dzieje się jedynie w tropikach? Czy przybywali tutaj w okresach suszy, aby z niepokojem składać ofiary, a w innych chwilach po to, by dziękować za obfite zbiory? Czy uważali to za miejsce, w którym słońce spotyka szczodre wody, dając życie? Obaj archeolodzy chcieli odpowiedzieć na te i inne pytania dotyczące stosunku Majów do ich bogów, ich świętego miasta oraz niezwykle dokładnego kalendarza. De Anda mógł pracować w cenocie Holtún tylko sporadycznie, licząc na minimalne finansowanie. Montero z Uniwersytetu Tepeyac przebywał w studni za własne pieniądze. 23 maja był w mieście Mérida, prowadząc seminarium z archeoastronomii na Uniwersytecie Jukatańskim, gdzie wykładał de Anda. Tego ranka wyruszyli wreszcie do cenoty Holtún. Montero i Dante García Sedano, słuchacz studiów licencjackich, z trudem wbili się w kombinezony nurkowe i wpięli w uprząż, po czym ekipa miejscowych rolników, dzisiejszych Majów, opuściła ich do studni. Fot. Paul Nicklenziemia Turystka nurkuje w cenocie zwanej Las Calaveras – „Czaszki” – w pobliżu Tulum. Miejscowi Majowie czerpali stąd wodę do picia, dopóki jakieś 30 lat temu nurkowie nie znaleźli tu kości. Archeolodzy odkryli szczątki ponad stu ludzi, zazwyczaj skryte w pierwotnych ciemnościach wody. Teraz Montero wrzeszczał i piał z zachwytu, a rolnicy opuszczali do studni najpierw gumową tratwę, potem mnie. De Anda w końcu też został opuszczony 20 m w dół, do studni. Wszystko wskazywało na to, że jesteśmy – cała nasza czwórka – pierwszymi od wieków osobami obserwującymi ścieżkę słonecznego boga na tych wodach. Pod wąską gardzielą cenoty ściany rozszerzały się w ogromną kopułę, która przywodziłaby na myśl katedrę, gdyby nie korzenie drzew przeciskające się przez skały ku wodzie. Skupiony przez niewielki otwór – uformowany w prostokąt, zapewne dla odzwierciedlenia czterech narożników kosmosu Majów – snop słonecznego światła tańczył niczym ogień na delikatnych falbankach okolicznych stalaktytów. Skraj wody również zdawał się płonąć, gdy padał na niego ten blask, a pod ciemną zazwyczaj powierzchnią przejrzysta woda stawała się turkusowobłękitna. Kierunek promieni był tak bliski pionu, że Montero wiedział, iż wczoraj, w chwili zenitu, snop światła wpadał prosto do wody. Nie trzeba było być Mają, żeby poczuć respekt. W ciągu kilku ostatnich dekad archeolodzy zaczęli zwracać uwagę na rolę, jaką w wierzeniach i wizji świata dawnych Majów z Jukatanu odgrywały jaskinie, słońce w zenicie, a teraz – dzięki de Andzie – także cenoty. Uczeni wiedzieli, że Majowie uważali zarówno jaskinie, jak i cenoty za ujścia duchowego świata zamieszkanego przez Chaaka, boga życiodajnego deszczu, lecz konsekwencje tego faktu dla architektury i planowania miast wyszły na jaw dopiero niedawno. W 2010 r. de Anda, który wcześniej nurkował w wielu cenotach, zaczął badać Holtún na zaproszenie Rafaela Cobosa kierującego projektem badania i mapowania setek starożytnych budowli, wzniesień i studni w rejonie Chichén Itzá. De Anda współpracował także z Narodowym Instytutem Antropologii i Historii. Badając ściany sadzawki, kilka metrów pod powierzchnią, wynurzył się z zagłębienia i poczuł nad głową skalny występ. Stwierdził ze zdumieniem, że na tej naturalnej skalnej półce leży ofiara złożona z ludzkiej czaszki, ceramiki, czaszki psa, kości jelenia i ceremonialnego noża o dwóch ostrzach. A wszystko to ułożono tam starannie przed wiekami. Kiedy de Anda skierował światło czołówki w głębiny cenoty, zobaczył pogruchotane kolumny, rzeźbionego antropomorficznego jaguara i postać przypominającą jednego z tych niewielkich kamiennych mężczyzn ze Świątyni Wojowników w Chichén Itzá wykutych tak, że zdawali się podtrzymywać niebo. Ta studnia pośrodku pola kukurydzy była najwyraźniej miejscem świętym. Teraz, trzy lata później, de Anda i Montero odkryli nie tylko związek między słońcem w zenicie a studnią Holtún, ale także rolę, jaką słońce i cenota odegrały w lokalizacji i orientacji piramidy El Castillo. Wiadomo już było, że podczas wiosennej równonocy słońce ślizga się po jednej stronie centralnych schodów piramidy – to widok podziwiany każdego roku przez tysiące turystów. 23 maja słońce, K’inich Ajaw, wschodzi w jednej linii z południowo-wschodnim narożnikiem budowli. Potem tworzy linię z zachodnimi schodami piramidy i niepozorną studnią Holtún. Aby wyskalować swój kalendarz, cieszący się zasłużoną sławą po dziś dzień, Majowie musieli określić te dni, kiedy słońce świeciło dokładnie nad głową i nie odchylało się nawet o ułamek stopnia. Montero i de Anda domyślali się, że kapłani Majów czekali wewnątrz studni Holtún na te dwie chwile zenitu, dwa momenty w roku, kiedy snop słonecznego światła przebija wodę, nie rzucając refleksów na kopułę. Dla Majów astronomia była świętą działalnością, tak jak architektura i planowanie miast. Dziś de Anda i Montero uważają, że nie tylko Holtún, ale też inne cenoty odegrały ważną rolę w podejmowaniu decyzji dotyczących lokalizowania budowli. Święta cenota leży na północ od El Castillo. Dwie inne studnie są położone na południe i południowy wschód od niej. Cenota Holtún, leżąca dokładnie na północny zachód od piramidy, mogła być dopełnieniem rombu, który pozwolił mieszkańcom Chichén Itzá określić, gdzie mają wybudować swoje święte miasto i jak ustawić jego główną piramidę. Jeśli dalsze badania to potwierdzą, najważniejsze elementy ogólnego planu Chichén Itzá nabiorą sensu. Jednak tego dnia słońce cofnęło snopy swego światła i powędrowało dalej po powierzchni ziemi, a w mroku, który zapadł na nowo, dwaj archeolodzy trajkotali z ożywieniem o tym, co zobaczyli i jakie to ma znaczenie. – ¡Un abrazo, hermano! – zawołał Montero, po czym rzucili się ku sobie i uściskali się pośród chlupotu wody. Na powierzchni terenu ekipa współczesnych Majów w szortach i klapkach musiała nieźle się namęczyć, by wydobyć odkrywców z głębin. Wokół nas szeleściła kukurydza, która zbyt długo czekała na deszcz, ale Luis Un Ken, uśmiechnięty szef zespołu, szanowany przez wszystkich w pobliskiej wiosce, gdzie mieszka, był urodzonym optymistą. – Niedawno nieźle padało – powiedział, ścierając pot z twarzy. – Chaak się poruszył. Dla ludzi takich jak Un Ken dawni bogowie są nadal bardzo żywi, a Chaak, władca cenot i jaskiń, jest najważniejszym z nich. Dla dobra żywych istot wylewa z nieba wodę, którą przechowuje w ceramicznych dzbanach w jaskiniach. Chaak jest jednością i wielością – każdy trzask pioruna jest odrębnym Chaakiem w działaniu, rozbijającym jeden z dzbanów i pozwalającym spaść deszczowi. Każdy bóg zamieszkuje odrębną warstwę rzeczywistości, wraz z dziesiątkami innych bogów, na przemian zadowolonych i wściekłych, żyjących w 13 zaświatach w górze i 9 zaświatach w dole. W sumie te bóstwa wypełniały życie Majów snami, wizjami i koszmarami, tworząc skomplikowany kalendarz rolniczych terminów i rytuałów płodności, a także twarde poczucie tego, jak należy wszystko robić. Dla Majów z Jukatanu nieobecność Chaaka może być przyczyną nieopisanych katastrof, co można pojąć tylko wtedy, kiedy się stoi na twardej, księżycowej powierzchni ich dawnego imperium, niekończącej się półce krasowej wapiennej skały. Deszcz wsącza się prosto w kras, do poziomu wód gruntowych, w rezultacie na powierzchni nie ma żadnych rzek ani strumieni. (Cenoty są de facto lejami krasowymi sięgającymi lustra wody). Z powietrza widać zielone morze gęstej puszczy. Na poziomie terenu tropikalny las jest rzadki – składa się z patykowatych drzew, których uparte korzenie przystosowały się do skrawków gleby rozsianych po krasie. Wszędzie tam, gdzie zagłębienia z glebą są wystarczająco duże, Majowie uprawiają kukurydzę albo milpę, mądre połączenie kukurydzy, fasoli oraz kabaczków stanowiące ich podstawowe źródło białka. Jednak kukurydza to żarłoczna roślina, wysysa z gleby mnóstwo składników odżywczych. Przez tysiące lat plantatorzy milpy dbali o produktywność swoich poletek, wypalając co roku inne połacie drzew i sadząc rośliny w popiołach przyjaznych dla upraw. A co do nawadniania pól... No cóż, tu właśnie wkracza Chaak. Tylko okresowe deszcze mogą sprawić, że kukurydza będzie rosnąć, ale muszą one spadać według precyzyjnego wzorca – żadnego deszczu zimą, by w marcu pola i lasy były wystarczająco suche do wypalania, trochę deszczu na początku maja, by zmiękczyć glebę do upraw, potem delikatny deszcz, żeby posadzone nasiona wykiełkowały, i wreszcie mnóstwo deszczu, żeby rośliny strzeliły w górę, a ich ziarna się wypełniły. Każda nieregularność w rocznym cyklu oznacza mniejsze racje żywnościowe dla rodziny. Archeolodzy nie znają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego miasta-państwa Majów na Jukatanie upadły. Cudem jest, że Majowie w ogóle przetrwali, żywiąc się kukurydzą uprawianą w tak surowym środowisku. A jednak przetrwali – i miewali się świetnie. Czasami zbierali obfite plony, a czasami, podczas długotrwałych okresów suszy, kiedy poziom wody mógł spadać aż o 6 m, składali ofiary we wnętrzach cenot. Majowie, których populacja przed tysiącem lat jest szacowana w milionach, zbudowali tak wiele miast – na suchej północy zawsze w pobliżu życiodajnej cenoty – że człowiek zaczyna uważać, iż jukatański las jest archeologicznym samograjem. Każdy może się tu natknąć na nieodkryte ruiny. Prawdę mówiąc, w kilka dni po zenicie na Jukatanie, kiedy brnęłam ścieżką między milpami i lasem z Donaldem Slaterem, archeologiem i speleologiem, mój towarzysz skinął w prawo i powiedział: – Tam jest. Coś, co wyglądało jak niewyraźne zagęszczenie lasu 50 m od ścieżki, okazało się pagórkiem o stromych zboczach. Wiedziałam oczywiście, że w okolicy nie ma pagórków, ale są piramidy. Ta była szczególnie wysoka, a przy jej południowo-zachodnim narożniku leżała wielka jaskinia. Dla Majów ta jaskinia musiała być rozwartą paszczą żarłocznego bóstwa ziemi albo jednym z mieszkań Chaaka. Slater liczył na to, że dowiedzie, iż jaskinia była świętym punktem obserwacyjnym, z którego witano nadejście słońca w dniu zenitu, natomiast piramida – znana już wcześniej, ale nigdy w pełni nie zbadana – została wzniesiona, a przynajmniej zorientowana w relacji do jaskini. Przy wejściu do jaskini pokazał mi ciąg schodów wyciosanych przed wiekami, być może po to, by zapewnić szamanom dostęp do tej przerażającej ziemskiej paszczy. Jego zdaniem słoneczni kapłani spędzali tam noc przed zenitem, poszcząc, tańcząc i śpiewając do wtóru bębnów i podwójnych ceramicznych fletów, takich jak te, które znalazł w głębi jaskini. Modlili się do boga-słońca, aby po raz kolejny przyniósł zenit, a wraz z nim deszcze. Kiedy staliśmy tam, gdzie kiedyś mogli odprawiać swe obrzędy święci mężowie, cała piramida wznosiła się ponad nami. Czekaliśmy. O godzinie 8.07 pomarańczowa kula wynurzyła się zza budowli, przystanęła jakby na sekundę lub dwie, po czym objawiła się w całej oślepiającej chwale, kiedy zawisła ponad wierzchołkiem, wypełniając naszą jaskinię ognistym światłem. Slater wyjaśnił mi, że przed wiekami, w dniach zenitu, musiała odprawiać swój taniec w miejscu, które dziś stanowi ruiny południowo-zachodniego narożnika platformy na szczycie piramidy. Dla wpatrzonych w niebo Majów piramidy Jukatanu – inne były wycelowane w punkty wschodu i zachodu słońca podczas równonocy – musiały być nie tyle stosami kamienia, co kosmicznymi czasomierzami, budowlami wyrażającymi dążenie ku górze, bezustannie komunikującymi się z niebem. A ich wzajemne oddziaływanie z K’inich Ajaw, słońcem, oraz świętymi wodami Chaaka było tańcem życia, dzięki któremu mogły istnieć pola kukurydzy. Ja też prowadziłam własne, skromne poszukiwania Chaaka. Przemierzając Jukatan, szukałam rytuałów i wierzeń współczesnych Majów, które mogłyby mi pomóc zrozumieć ich związki z wielkimi przodkami. Większość dzisiejszych Majów żyje w biednych społecznościach rolniczych, a Chaak, który pozostaje dla nich ważny, jest czczony okresowo przez modlitwę o deszcz znaną jako Cha Chaak. O jakieś 130 km na południowy wschód od Chichén Itzá, w pobliżu rejonu znanego dziś pod nazwą Riwiera Majów, leży wioska Chunpón. Wchodzi ona w skład wyznaczonej przez rząd Strefy Majów zajmującej znaczną część Jukatanu. Odwiedziłam ją w towarzystwie niejakiego Pastora Caamala, przewodnika wycieczek. Tak jak wielu jego sąsiadów oraz Luis Un Ken, Caamal określa się jako Cruzoob, czyli wyznawca Mówiącego Krzyża, relikwii z XIX-wiecznego powstania zwanego wojną kast na Jukatanie. Jako potomek wojowników Majów, którzy walczyli z oddziałami rządowymi, wciąż pełni całodobową wartę w świętym garnizonie krzyża, przez dwa tygodnie każdego roku. – Cruzoob to zasadniczo Maja, który przeżył – powiedział mi Caamal, gdy mknęliśmy autostradą w Strefie Majów w stronę jego rodzinnego miasteczka. Trochę w tym było przesady, bo wojna kast była sprawą lokalną, a w rejonie południowego Meksyku, na większości terytorium Belize i Gwatemali oraz w zachodnim Hondurasie i Salwadorze żyje ok. 5 mln Majów. Zapytałam Caamala, jak radzi sobie z rozdźwiękiem między dawnymi bogami Majów a Jezusem Chrystusem, do którego jego lud często się odwołuje, nazywając go czasem Naszym Panem Najświętszego Krzyża w Trzech Osobach. – Jesteśmy politeistami – odpowiedział. Co ciekawe, w strefie prawie nie ma katolików. Zamiast nich są hmem – szamani, którzy zwykle odkrywają swoje powołanie we śnie, a potem pośredniczą pomiędzy bogami a ich wyznawcami. Kiedy z coraz większą desperacją dopytywałam się, czy będę mogła zobaczyć deszczowy rytuał Cha Chaak, odparł, że być może jego hmem będzie coś o tym wiedział, aczkolwiek na takie obrzędy było już dość późno. W upale godzin południowych zatrzymaliśmy się na krótko w Chunpón, rodzinnej zagrodzie Caamala. Owalna kuchnia była obwieszona hamakami, a w każdym leżał jakiś krewny mojego przewodnika, gawędząc z innymi i kołysząc się lekko. Byłoby chłodniej, gdyby nie palenisko – trzy wielkie kamienie na klepisku, z żarem jarzącym się pod wielkim żelaznym rusztem – ale w kuchni zawsze trzyma się żar. Drobniutka matka Caamala spiorunowała mnie wzrokiem, widząc, że jestem „Hiszpanką”, czyli nie należę do Majów, ale przyrządziła kilka tortilli. Później miała ostentacyjnie zapytać syna, kiedy ruszę się z jej hamaka i sobie pójdę, lecz zasady gościnności, równie stałe jak ruchy gwiazd, wymagały zaproponowania poczęstunku. Jadąc dalej, widzieliśmy smukłe drzewa strzelające w niebo z powierzchni krasu, białej i twardej jak kość. Zatrzymaliśmy się w miasteczku Chun-Yah, które podobnie jak wiele innych w Strefie Majów nie ma kablowej ani komórkowej łączności ze światem. W kolejnej zagrodzie, złożonej z owalnych chat krytych strzechą, powitał mnie szerokim uśmiecham Mariano Pacheco Caamal, mentor i hmem Caamala. Don Mariano powiedział, że potrafi używać 40 roślin do leczenia chorób i wie, co robić w przypadku złamań i ukąszeń węży. Kiedy Pastor przeżywał szczególnie trudny okres, Don Mariano rozpalił wokół niego krąg niewidzialnego ognia. W snach dowiadywał się, o co ma prosić każdego z bogów i w jakim dniu. Wiedział, gdzie szukać świętych jaskiń. Miał na sobie obcięte dżinsy i klapki. Wyglądało na to, że ma bardzo mało rzeczy jak na człowieka w tym wieku i o takiej pozycji. Po hiszpańsku znał tylko podstawowe słowa, a ponieważ ja nie mówię językiem maja, Pastor musiał tłumaczyć moje pytania na kilka różnych sposobów, zanim udawało się nam porozumieć. Zapytałam go, skąd wie, że jest Mają. Dobroduszny hmem zamrugał za grubymi okularami. – Bo jesteśmy biedni – odparł. Zapytałam ponownie. – Z powodu tego, co jemy, koloru naszej skóry, naszego wzrostu – stwierdził, ale potem przyszła mu do głowy lepsza odpowiedź: – Bo tutaj nie ma fabryk, maszyn, dymu. Nocami panuje tu spokój, cisza. Rano mówię: „Dziś będę robił to albo tamto”. Nasza praca należy do nas. Kiedy ktoś pracuje dla obcych, oni mówią „Daj mi swój czas”. A Majowie są władcami samych siebie. Czy wie coś o zbliżającym się Cha Chaak? Niestety, Don Mariano mógł jedynie potwierdzić, że się spóźniłam. Pora sadzenia i przywoływania deszczu już minęła. Potem uprzejmie wyjaśnił mi, jak w jego niewielkiej części wszechświata Majów składa się ofiary Cha Chaak. Prostokątny ołtarz, czyli stół ofiarny z młodych powiązanych drzewek i kilku desek, wyobraża świat. Umieszcza się na nim, w określonym porządku, różnorakie pokarmy dla Chaaka oraz kubki z połówek tykwy napełnione balché, świętym sfermentowanym napojem z kory drzewnej, i całe tykwy ze świętą wodą zaczerpniętą z ukrytej cenoty albo jaskini. W skład ofiarnych pokarmów wchodzi 13 bochenków „chleba”, grubych tortilli złożonych z 13 warstw kukurydzianego ciasta wyobrażających 13 warstw zaświatów w górze. Chleb jest zawinięty w liście bakaalché, miejscowego pnącza, i pieczony w pibie, jamie wielkości trumny wykopanej w pobliżu ołtarza. Z tyłu stołu, na środku, umieszcza się krzyż. W miasteczku Yaxuná, pośrodku półwyspu, w kolejny skwarny poranek, kiedy deszcze się opóźniały, a na niebie nie było nawet jednej chmurki, gdzie odprawiano ceremonię dla guzdrzącego się Chaaka, z całą pewnością to robią. Yaxuná leży jakieś 20 km na południe od Chichén Itzá. W tej części Jukatanu wielu ludzi nadal utrzymuje się z milpy, co czyni z nich pełnych niepokoju poddanych Chaaka. Kiedy tam dotarłam, obrzęd już prawie dobiegł końca. Przez dwa dni rozpaczliwie potrzebujący deszczu wieśniacy wraz ze swoim hmem trudzili się bez wytchnienia i snu, próbując przekonać Chaaka, żeby do nich przyszedł. Przebyli długą drogę przez las do tajemnej jaskini i zeszli do jej wnętrza po przerażającym systemie lin, by nabrać wody potrzebnej do ceremonii. Zbudowali ołtarz, wykopali pib, wykosztowali się na 13 tłustych kur na rytualny posiłek, strzegli ołtarza przez noc, modląc się i pijąc balché, przygotowali stosy 13-warstwowych tortilli z kukurydzy i ziaren kabaczka, których nie wolno było dotknąć żadnej kobiecie, upiekli je w pibie i wyjęli z żaru, pozostawiając jamę otwartą, by para mogła się wznieść prosto do deszczowego boga, jako ofiara.A teraz hmem Hipólito Puuc Tamay, powolny, żylasty mężczyzna, stał przed ołtarzem, modląc się do Chaaka, do Jezusa Chrystusa, do wszystkich świętych, do San Juana Bautisty, do sił ziemi i nieba, żeby święte błogosławieństwo deszczu spadło na nich i na wszystkie okoliczne społeczności Majów, aby dane im było przetrwać kolejny pełny cykl słońca. Hmem dał znak i jeden z wieśniaków przykucnął na skale za ołtarzem, nieco w bok od niego. Zachowywał się bardzo cicho, tylko od czasu do czasu dmuchał w jedną z tykw, w których Chaak przechowuje wiatr. Był bogiem deszczu, więc kucał z zamkniętymi oczyma, aby nie zaszkodzić ceremonii swoim straszliwym spojrzeniem. I małe żabki też tam były – pięciu lekko stremowanych chłopców kucało u stóp ołtarza-świata, po jednym na każdym rogu i jeden pośrodku. Czterej wołali hmaa, hmaa, hmaa, zaś piąty lek lek lek lek lek, a połączone głosy zadziwiająco przypominały rechotanie żab w deszczu. Ni stąd, ni zowąd na polanie powiał wiatr. W błękitnej oddali rozległ się grzmot. Kiedy pośród wyczerpanych ludzi rozdzielano ceremonialny posiłek złożony z mięsa kur i chleba z kukurydzy oraz ziaren, zaczął padać deszcz – odświeżająca letnia ulewa. To znak, powiedział hmem, że Chaak przyjął ofiarę i jest zadowolony z modlitwy. Być może niebawem ziemia będzie gotowa do siewu.
Dawni Majowie wierzyli, że bóg deszczu Chaak żyje w jaskiniach i naturalnych studniach zwanych cenotami. Dziś ich potomkowie, meksykańscy rolnicy ze spieczonego słońcem półwyspu Jukatan, nadal błagają Chaaka o dar deszczu. Tymczasem cenoty dostarczają archeologom nowych informacji na temat świętych krajobrazów Majów.
Na skraju pola kukurydzy, w pobliżu ruin miasta Majów Chichén Itzá, z głębi studni dobiega głos wzmocniony wielokrotnym echem. – ¡Lo vi! ¡Lo vi! – „Zobaczyłem to! Zobaczyłem!” – woła. – ¡Sí, es verdad! – „Tak, to prawda!”. Podwodny archeolog Guillermo de Anda pochyla się nad otworem studni. Musi się upewnić, że chodzi o to, na co czekał przez tyle miesięcy. – Co jest prawdą, Arturo? Jego kolega Arturo Montero pływa na dnie studni. – Światło zenitu! – woła entuzjastycznie z dołu. – To naprawdę działa! Zjedź tutaj! De Anda czekał z niepokojem na to, aż Montero sprawdzi, czy woda w tej niepozornej naturalnej studni, czyli cenote, przez dwa dni w roku – 23 maja i 19 lipca, kiedy słońce staje w zenicie – pełniła funkcję świętego zegara słonecznego i czasomierza dla dawnych Majów. W tych dniach słońce świeci prosto z góry i nie rzuca cienia. Fakt, że ta cenota znajduje się dokładnie na północny zachód od głównych schodów El Castillo, słynnej centralnej piramidy Chichén Itzá, w granicach tego tajemniczego miasta, sprawiał, że pytanie de Andy było szczególnie intrygujące. Czy przed wiekami kapłani Majów czekali w tej akurat studni, aby dokonywać obserwacji i korygować swe pomiary momentu, gdy słońce osiągało zenit, jak to dzieje się jedynie w tropikach? Czy przybywali tutaj w okresach suszy, aby z niepokojem składać ofiary, a w innych chwilach po to, by dziękować za obfite zbiory? Czy uważali to za miejsce, w którym słońce spotyka szczodre wody, dając życie? Obaj archeolodzy chcieli odpowiedzieć na te i inne pytania dotyczące stosunku Majów do ich bogów, ich świętego miasta oraz niezwykle dokładnego kalendarza. De Anda mógł pracować w cenocie Holtún tylko sporadycznie, licząc na minimalne finansowanie. Montero z Uniwersytetu Tepeyac przebywał w studni za własne pieniądze. 23 maja był w mieście Mérida, prowadząc seminarium z archeoastronomii na Uniwersytecie Jukatańskim, gdzie wykładał de Anda. Tego ranka wyruszyli wreszcie do cenoty Holtún. Montero i Dante García Sedano, słuchacz studiów licencjackich, z trudem wbili się w kombinezony nurkowe i wpięli w uprząż, po czym ekipa miejscowych rolników, dzisiejszych Majów, opuściła ich do studni. Teraz Montero wrzeszczał i piał z zachwytu, a rolnicy opuszczali do studni najpierw gumową tratwę, potem mnie. De Anda w końcu też został opuszczony 20 m w dół, do studni. Wszystko wskazywało na to, że jesteśmy – cała nasza czwórka – pierwszymi od wieków osobami obserwującymi ścieżkę słonecznego boga na tych wodach. Pod wąską gardzielą cenoty ściany rozszerzały się w ogromną kopułę, która przywodziłaby na myśl katedrę, gdyby nie korzenie drzew przeciskające się przez skały ku wodzie. Skupiony przez niewielki otwór – uformowany w prostokąt, zapewne dla odzwierciedlenia czterech narożników kosmosu Majów – snop słonecznego światła tańczył niczym ogień na delikatnych falbankach okolicznych stalaktytów. Skraj wody również zdawał się płonąć, gdy padał na niego ten blask, a pod ciemną zazwyczaj powierzchnią przejrzysta woda stawała się turkusowobłękitna. Kierunek promieni był tak bliski pionu, że Montero wiedział, iż wczoraj, w chwili zenitu, snop światła wpadał prosto do wody. Nie trzeba było być Mają, żeby poczuć respekt. W ciągu kilku ostatnich dekad archeolodzy zaczęli zwracać uwagę na rolę, jaką w wierzeniach i wizji świata dawnych Majów z Jukatanu odgrywały jaskinie, słońce w zenicie, a teraz – dzięki de Andzie – także cenoty. Uczeni wiedzieli, że Majowie uważali zarówno jaskinie, jak i cenoty za ujścia duchowego świata zamieszkanego przez Chaaka, boga życiodajnego deszczu, lecz konsekwencje tego faktu dla architektury i planowania miast wyszły na jaw dopiero niedawno. W 2010 r. de Anda, który wcześniej nurkował w wielu cenotach, zaczął badać Holtún na zaproszenie Rafaela Cobosa kierującego projektem badania i mapowania setek starożytnych budowli, wzniesień i studni w rejonie Chichén Itzá. De Anda współpracował także z Narodowym Instytutem Antropologii i Historii. Badając ściany sadzawki, kilka metrów pod powierzchnią, wynurzył się z zagłębienia i poczuł nad głową skalny występ. Stwierdził ze zdumieniem, że na tej naturalnej skalnej półce leży ofiara złożona z ludzkiej czaszki, ceramiki, czaszki psa, kości jelenia i ceremonialnego noża o dwóch ostrzach. A wszystko to ułożono tam starannie przed wiekami. Kiedy de Anda skierował światło czołówki w głębiny cenoty, zobaczył pogruchotane kolumny, rzeźbionego antropomorficznego jaguara i postać przypominającą jednego z tych niewielkich kamiennych mężczyzn ze Świątyni Wojowników w Chichén Itzá wykutych tak, że zdawali się podtrzymywać niebo. Ta studnia pośrodku pola kukurydzy była najwyraźniej miejscem świętym. Teraz, trzy lata później, de Anda i Montero odkryli nie tylko związek między słońcem w zenicie a studnią Holtún, ale także rolę, jaką słońce i cenota odegrały w lokalizacji i orientacji piramidy El Castillo. Wiadomo już było, że podczas wiosennej równonocy słońce ślizga się po jednej stronie centralnych schodów piramidy – to widok podziwiany każdego roku przez tysiące turystów. 23 maja słońce, K’inich Ajaw, wschodzi w jednej linii z południowo-wschodnim narożnikiem budowli. Potem tworzy linię z zachodnimi schodami piramidy i niepozorną studnią Holtún. Aby wyskalować swój kalendarz, cieszący się zasłużoną sławą po dziś dzień, Majowie musieli określić te dni, kiedy słońce świeciło dokładnie nad głową i nie odchylało się nawet o ułamek stopnia. Montero i de Anda domyślali się, że kapłani Majów czekali wewnątrz studni Holtún na te dwie chwile zenitu, dwa momenty w roku, kiedy snop słonecznego światła przebija wodę, nie rzucając refleksów na kopułę. Dla Majów astronomia była świętą działalnością, tak jak architektura i planowanie miast. Dziś de Anda i Montero uważają, że nie tylko Holtún, ale też inne cenoty odegrały ważną rolę w podejmowaniu decyzji dotyczących lokalizowania budowli. Święta cenota leży na północ od El Castillo. Dwie inne studnie są położone na południe i południowy wschód od niej. Cenota Holtún, leżąca dokładnie na północny zachód od piramidy, mogła być dopełnieniem rombu, który pozwolił mieszkańcom Chichén Itzá określić, gdzie mają wybudować swoje święte miasto i jak ustawić jego główną piramidę. Jeśli dalsze badania to potwierdzą, najważniejsze elementy ogólnego planu Chichén Itzá nabiorą sensu. Jednak tego dnia słońce cofnęło snopy swego światła i powędrowało dalej po powierzchni ziemi, a w mroku, który zapadł na nowo, dwaj archeolodzy trajkotali z ożywieniem o tym, co zobaczyli i jakie to ma znaczenie. – ¡Un abrazo, hermano! – zawołał Montero, po czym rzucili się ku sobie i uściskali się pośród chlupotu wody. Na powierzchni terenu ekipa współczesnych Majów w szortach i klapkach musiała nieźle się namęczyć, by wydobyć odkrywców z głębin. Wokół nas szeleściła kukurydza, która zbyt długo czekała na deszcz, ale Luis Un Ken, uśmiechnięty szef zespołu, szanowany przez wszystkich w pobliskiej wiosce, gdzie mieszka, był urodzonym optymistą. – Niedawno nieźle padało – powiedział, ścierając pot z twarzy. – Chaak się poruszył. Dla ludzi takich jak Un Ken dawni bogowie są nadal bardzo żywi, a Chaak, władca cenot i jaskiń, jest najważniejszym z nich. Dla dobra żywych istot wylewa z nieba wodę, którą przechowuje w ceramicznych dzbanach w jaskiniach. Chaak jest jednością i wielością – każdy trzask pioruna jest odrębnym Chaakiem w działaniu, rozbijającym jeden z dzbanów i pozwalającym spaść deszczowi. Każdy bóg zamieszkuje odrębną warstwę rzeczywistości, wraz z dziesiątkami innych bogów, na przemian zadowolonych i wściekłych, żyjących w 13 zaświatach w górze i 9 zaświatach w dole. W sumie te bóstwa wypełniały życie Majów snami, wizjami i koszmarami, tworząc skomplikowany kalendarz rolniczych terminów i rytuałów płodności, a także twarde poczucie tego, jak należy wszystko robić. Dla Majów z Jukatanu nieobecność Chaaka może być przyczyną nieopisanych katastrof, co można pojąć tylko wtedy, kiedy się stoi na twardej, księżycowej powierzchni ich dawnego imperium, niekończącej się półce krasowej wapiennej skały. Deszcz wsącza się prosto w kras, do poziomu wód gruntowych, w rezultacie na powierzchni nie ma żadnych rzek ani strumieni. (Cenoty są de facto lejami krasowymi sięgającymi lustra wody). Z powietrza widać zielone morze gęstej puszczy. Na poziomie terenu tropikalny las jest rzadki – składa się z patykowatych drzew, których uparte korzenie przystosowały się do skrawków gleby rozsianych po krasie. Wszędzie tam, gdzie zagłębienia z glebą są wystarczająco duże, Majowie uprawiają kukurydzę albo milpę, mądre połączenie kukurydzy, fasoli oraz kabaczków stanowiące ich podstawowe źródło białka. Jednak kukurydza to żarłoczna roślina, wysysa z gleby mnóstwo składników odżywczych. Przez tysiące lat plantatorzy milpy dbali o produktywność swoich poletek, wypalając co roku inne połacie drzew i sadząc rośliny w popiołach przyjaznych dla upraw. A co do nawadniania pól... No cóż, tu właśnie wkracza Chaak. Tylko okresowe deszcze mogą sprawić, że kukurydza będzie rosnąć, ale muszą one spadać według precyzyjnego wzorca – żadnego deszczu zimą, by w marcu pola i lasy były wystarczająco suche do wypalania, trochę deszczu na początku maja, by zmiękczyć glebę do upraw, potem delikatny deszcz, żeby posadzone nasiona wykiełkowały, i wreszcie mnóstwo deszczu, żeby rośliny strzeliły w górę, a ich ziarna się wypełniły. Każda nieregularność w rocznym cyklu oznacza mniejsze racje żywnościowe dla rodziny. Archeolodzy nie znają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego miasta-państwa Majów na Jukatanie upadły. Cudem jest, że Majowie w ogóle przetrwali, żywiąc się kukurydzą uprawianą w tak surowym środowisku. A jednak przetrwali – i miewali się świetnie. Czasami zbierali obfite plony, a czasami, podczas długotrwałych okresów suszy, kiedy poziom wody mógł spadać aż o 6 m, składali ofiary we wnętrzach cenot. Majowie, których populacja przed tysiącem lat jest szacowana w milionach, zbudowali tak wiele miast – na suchej północy zawsze w pobliżu życiodajnej cenoty – że człowiek zaczyna uważać, iż jukatański las jest archeologicznym samograjem. Każdy może się tu natknąć na nieodkryte ruiny. Prawdę mówiąc, w kilka dni po zenicie na Jukatanie, kiedy brnęłam ścieżką między milpami i lasem z Donaldem Slaterem, archeologiem i speleologiem, mój towarzysz skinął w prawo i powiedział: – Tam jest. Coś, co wyglądało jak niewyraźne zagęszczenie lasu 50 m od ścieżki, okazało się pagórkiem o stromych zboczach. Wiedziałam oczywiście, że w okolicy nie ma pagórków, ale są piramidy. Ta była szczególnie wysoka, a przy jej południowo-zachodnim narożniku leżała wielka jaskinia. Dla Majów ta jaskinia musiała być rozwartą paszczą żarłocznego bóstwa ziemi albo jednym z mieszkań Chaaka. Slater liczył na to, że dowiedzie, iż jaskinia była świętym punktem obserwacyjnym, z którego witano nadejście słońca w dniu zenitu, natomiast piramida – znana już wcześniej, ale nigdy w pełni nie zbadana – została wzniesiona, a przynajmniej zorientowana w relacji do jaskini. Przy wejściu do jaskini pokazał mi ciąg schodów wyciosanych przed wiekami, być może po to, by zapewnić szamanom dostęp do tej przerażającej ziemskiej paszczy. Jego zdaniem słoneczni kapłani spędzali tam noc przed zenitem, poszcząc, tańcząc i śpiewając do wtóru bębnów i podwójnych ceramicznych fletów, takich jak te, które znalazł w głębi jaskini. Modlili się do boga-słońca, aby po raz kolejny przyniósł zenit, a wraz z nim deszcze. Kiedy staliśmy tam, gdzie kiedyś mogli odprawiać swe obrzędy święci mężowie, cała piramida wznosiła się ponad nami. Czekaliśmy. O godzinie 8.07 pomarańczowa kula wynurzyła się zza budowli, przystanęła jakby na sekundę lub dwie, po czym objawiła się w całej oślepiającej chwale, kiedy zawisła ponad wierzchołkiem, wypełniając naszą jaskinię ognistym światłem. Slater wyjaśnił mi, że przed wiekami, w dniach zenitu, musiała odprawiać swój taniec w miejscu, które dziś stanowi ruiny południowo-zachodniego narożnika platformy na szczycie piramidy. Dla wpatrzonych w niebo Majów piramidy Jukatanu – inne były wycelowane w punkty wschodu i zachodu słońca podczas równonocy – musiały być nie tyle stosami kamienia, co kosmicznymi czasomierzami, budowlami wyrażającymi dążenie ku górze, bezustannie komunikującymi się z niebem. A ich wzajemne oddziaływanie z K’inich Ajaw, słońcem, oraz świętymi wodami Chaaka było tańcem życia, dzięki któremu mogły istnieć pola kukurydzy. Ja też prowadziłam własne, skromne poszukiwania Chaaka. Przemierzając Jukatan, szukałam rytuałów i wierzeń współczesnych Majów, które mogłyby mi pomóc zrozumieć ich związki z wielkimi przodkami. Większość dzisiejszych Majów żyje w biednych społecznościach rolniczych, a Chaak, który pozostaje dla nich ważny, jest czczony okresowo przez modlitwę o deszcz znaną jako Cha Chaak. O jakieś 130 km na południowy wschód od Chichén Itzá, w pobliżu rejonu znanego dziś pod nazwą Riwiera Majów, leży wioska Chunpón. Wchodzi ona w skład wyznaczonej przez rząd Strefy Majów zajmującej znaczną część Jukatanu. Odwiedziłam ją w towarzystwie niejakiego Pastora Caamala, przewodnika wycieczek. Tak jak wielu jego sąsiadów oraz Luis Un Ken, Caamal określa się jako Cruzoob, czyli wyznawca Mówiącego Krzyża, relikwii z XIX-wiecznego powstania zwanego wojną kast na Jukatanie. Jako potomek wojowników Majów, którzy walczyli z oddziałami rządowymi, wciąż pełni całodobową wartę w świętym garnizonie krzyża, przez dwa tygodnie każdego roku. – Cruzoob to zasadniczo Maja, który przeżył – powiedział mi Caamal, gdy mknęliśmy autostradą w Strefie Majów w stronę jego rodzinnego miasteczka. Trochę w tym było przesady, bo wojna kast była sprawą lokalną, a w rejonie południowego Meksyku, na większości terytorium Belize i Gwatemali oraz w zachodnim Hondurasie i Salwadorze żyje ok. 5 mln Majów. Zapytałam Caamala, jak radzi sobie z rozdźwiękiem między dawnymi bogami Majów a Jezusem Chrystusem, do którego jego lud często się odwołuje, nazywając go czasem Naszym Panem Najświętszego Krzyża w Trzech Osobach. – Jesteśmy politeistami – odpowiedział. Co ciekawe, w strefie prawie nie ma katolików. Zamiast nich są hmem – szamani, którzy zwykle odkrywają swoje powołanie we śnie, a potem pośredniczą pomiędzy bogami a ich wyznawcami. Kiedy z coraz większą desperacją dopytywałam się, czy będę mogła zobaczyć deszczowy rytuał Cha Chaak, odparł, że być może jego hmem będzie coś o tym wiedział, aczkolwiek na takie obrzędy było już dość późno. W upale godzin południowych zatrzymaliśmy się na krótko w Chunpón, rodzinnej zagrodzie Caamala. Owalna kuchnia była obwieszona hamakami, a w każdym leżał jakiś krewny mojego przewodnika, gawędząc z innymi i kołysząc się lekko. Byłoby chłodniej, gdyby nie palenisko – trzy wielkie kamienie na klepisku, z żarem jarzącym się pod wielkim żelaznym rusztem – ale w kuchni zawsze trzyma się żar. Drobniutka matka Caamala spiorunowała mnie wzrokiem, widząc, że jestem „Hiszpanką”, czyli nie należę do Majów, ale przyrządziła kilka tortilli. Później miała ostentacyjnie zapytać syna, kiedy ruszę się z jej hamaka i sobie pójdę, lecz zasady gościnności, równie stałe jak ruchy gwiazd, wymagały zaproponowania poczęstunku. Jadąc dalej, widzieliśmy smukłe drzewa strzelające w niebo z powierzchni krasu, białej i twardej jak kość. Zatrzymaliśmy się w miasteczku Chun-Yah, które podobnie jak wiele innych w Strefie Majów nie ma kablowej ani komórkowej łączności ze światem. W kolejnej zagrodzie, złożonej z owalnych chat krytych strzechą, powitał mnie szerokim uśmiecham Mariano Pacheco Caamal, mentor i hmem Caamala. Don Mariano powiedział, że potrafi używać 40 roślin do leczenia chorób i wie, co robić w przypadku złamań i ukąszeń węży. Kiedy Pastor przeżywał szczególnie trudny okres, Don Mariano rozpalił wokół niego krąg niewidzialnego ognia. W snach dowiadywał się, o co ma prosić każdego z bogów i w jakim dniu. Wiedział, gdzie szukać świętych jaskiń. Miał na sobie obcięte dżinsy i klapki. Wyglądało na to, że ma bardzo mało rzeczy jak na człowieka w tym wieku i o takiej pozycji. Po hiszpańsku znał tylko podstawowe słowa, a ponieważ ja nie mówię językiem maja, Pastor musiał tłumaczyć moje pytania na kilka różnych sposobów, zanim udawało się nam porozumieć. Zapytałam go, skąd wie, że jest Mają. Dobroduszny hmem zamrugał za grubymi okularami. – Bo jesteśmy biedni – odparł. Zapytałam ponownie. – Z powodu tego, co jemy, koloru naszej skóry, naszego wzrostu – stwierdził, ale potem przyszła mu do głowy lepsza odpowiedź: – Bo tutaj nie ma fabryk, maszyn, dymu. Nocami panuje tu spokój, cisza. Rano mówię: „Dziś będę robił to albo tamto”. Nasza praca należy do nas. Kiedy ktoś pracuje dla obcych, oni mówią „Daj mi swój czas”. A Majowie są władcami samych siebie. Czy wie coś o zbliżającym się Cha Chaak? Niestety, Don Mariano mógł jedynie potwierdzić, że się spóźniłam. Pora sadzenia i przywoływania deszczu już minęła. Potem uprzejmie wyjaśnił mi, jak w jego niewielkiej części wszechświata Majów składa się ofiary Cha Chaak. Prostokątny ołtarz, czyli stół ofiarny z młodych powiązanych drzewek i kilku desek, wyobraża świat. Umieszcza się na nim, w określonym porządku, różnorakie pokarmy dla Chaaka oraz kubki z połówek tykwy napełnione balché, świętym sfermentowanym napojem z kory drzewnej, i całe tykwy ze świętą wodą zaczerpniętą z ukrytej cenoty albo jaskini. W skład ofiarnych pokarmów wchodzi 13 bochenków „chleba”, grubych tortilli złożonych z 13 warstw kukurydzianego ciasta wyobrażających 13 warstw zaświatów w górze. Chleb jest zawinięty w liście bakaalché, miejscowego pnącza, i pieczony w pibie, jamie wielkości trumny wykopanej w pobliżu ołtarza. Z tyłu stołu, na środku, umieszcza się krzyż. W miasteczku Yaxuná, pośrodku półwyspu, w kolejny skwarny poranek, kiedy deszcze się opóźniały, a na niebie nie było nawet jednej chmurki, gdzie odprawiano ceremonię dla guzdrzącego się Chaaka, z całą pewnością to robią. Yaxuná leży jakieś 20 km na południe od Chichén Itzá. W tej części Jukatanu wielu ludzi nadal utrzymuje się z milpy, co czyni z nich pełnych niepokoju poddanych Chaaka. Kiedy tam dotarłam, obrzęd już prawie dobiegł końca. Przez dwa dni rozpaczliwie potrzebujący deszczu wieśniacy wraz ze swoim hmem trudzili się bez wytchnienia i snu, próbując przekonać Chaaka, żeby do nich przyszedł. Przebyli długą drogę przez las do tajemnej jaskini i zeszli do jej wnętrza po przerażającym systemie lin, by nabrać wody potrzebnej do ceremonii. Zbudowali ołtarz, wykopali pib, wykosztowali się na 13 tłustych kur na rytualny posiłek, strzegli ołtarza przez noc, modląc się i pijąc balché, przygotowali stosy 13-warstwowych tortilli z kukurydzy i ziaren kabaczka, których nie wolno było dotknąć żadnej kobiecie, upiekli je w pibie i wyjęli z żaru, pozostawiając jamę otwartą, by para mogła się wznieść prosto do deszczowego boga, jako ofiara. A teraz hmem Hipólito Puuc Tamay, powolny, żylasty mężczyzna, stał przed ołtarzem, modląc się do Chaaka, do Jezusa Chrystusa, do wszystkich świętych, do San Juana Bautisty, do sił ziemi i nieba, żeby święte błogosławieństwo deszczu spadło na nich i na wszystkie okoliczne społeczności Majów, aby dane im było przetrwać kolejny pełny cykl słońca. Hmem dał znak i jeden z wieśniaków przykucnął na skale za ołtarzem, nieco w bok od niego. Zachowywał się bardzo cicho, tylko od czasu do czasu dmuchał w jedną z tykw, w których Chaak przechowuje wiatr. Był bogiem deszczu, więc kucał z zamkniętymi oczyma, aby nie zaszkodzić ceremonii swoim straszliwym spojrzeniem. I małe żabki też tam były – pięciu lekko stremowanych chłopców kucało u stóp ołtarza-świata, po jednym na każdym rogu i jeden pośrodku. Czterej wołali hmaa, hmaa, hmaa, zaś piąty lek lek lek lek lek, a połączone głosy zadziwiająco przypominały rechotanie żab w deszczu. Ni stąd, ni zowąd na polanie powiał wiatr. W błękitnej oddali rozległ się grzmot. Kiedy pośród wyczerpanych ludzi rozdzielano ceremonialny posiłek złożony z mięsa kur i chleba z kukurydzy oraz ziaren, zaczął padać deszcz – odświeżająca letnia ulewa. To znak, powiedział hmem, że Chaak przyjął ofiarę i jest zadowolony z modlitwy. Być może niebawem ziemia będzie gotowa do siewu. Warto wiedzieć: Gorąca linia do świata bogów Piramida w Chichén Itzá została zaprojektowana z precyzją. Eksperci uważają, że jest ustawiona zgodnie z marcową i wrześniową równonocą, kiedy ruch słońca sprawia, że po jej boku przesuwa się cień podobny do węża. Guillermo de Anda odkrył niedawno, że budowla ta stoi między czterema cenotami (w miejscu gdzie krzyżują się białe linie, z prawej), najpewniej symbolizując świętą górę pośrodku wszechświata Majów. Była także zorientowana na chwile, kiedy słońce osiąga najwyższy punkt na niebie (dalej z prawej), co jeszcze bardziej łączy ją z cyklami niebios.