"Cokolwiek się stanie, nie próbuj jechać za nimi." Mustangi - duchy ginącego Zachodu
Zimą 2005 roku Nelson Quispe, który niedawno przyjechał do USA z Peru, został wynajęty do wypasu owiec na Red Dessert w Wyoming. Od swego szefa, hodowcy Pata O’Toole’a, dostał sześcioletniego mustanga, na grzbiecie którego miał dotrzeć na pastwisko długą drogą przez zaśnieżone pagórki i zarośla bylicy.
Mustang był cały biały, z ciemnymi plamami na zadzie, co sugerowało, że wśród jego przodków były konie rasy appaloosa, ale kopyta miał jak talerze, a to z kolei świadczyło o domieszce genów czegoś zbliżonego raczej do konia pociągowego. Więźniowie pracujący na Honor Farm w pobliżu Riverton, gdzie go ujeżdżono, nadali mu imię Dot. W rezultacie był mieszanką dzikich instynktów i dobrych manier. U konia to nie najgorszy zestaw cech. – Jeśli wiatr się nasili i owce rozproszą, po prostu jedź do obozowiska. Cokolwiek się stanie, nie próbuj jechać za nimi – wyjaśnił O’Toole Peruwiańczykowi. Powiedział to i po angielsku, i po hiszpańsku, a dla pewności wzmocnił wypowiedź gestykulacją, bo żeby opisać, jak zmienia się pogoda w Wyoming, człowiekowi potrzebne są wszelkie znane mu języki. Po czym Quispe z Dotem i owcami wyruszył na szeroką prerię. Nie minęło wiele czasu, a zerwał się lodowaty wiatr i temperatura spadła poniżej minus 37ºC. Quispe, pełen młodzieńczej chęci sprawdzenia się w trudnej sytuacji, próbował zostać ze stadem. Ale owce rozbiegły się po pastwisku, zapadła noc, a wiatr wciąż przybierał na sile. Młody pasterz zgubił się, przymarzł do siodła. Wtedy przypomniał sobie radę, jaką dostał od doświadczonego kolegi. Pochylił się więc do przodu, zdjął Dotowi wodze, otoczył ramionami szyję mustanga, zamknął oczy i polecił duszę Matce Boskiej. Dot – który urodził się w tych właśnie okolicach wśród dzikich mustangów zaledwie sześć lat wcześniej, a zatem doskonale znał rejon – pochylił głowę, by zwęszyć nory piesków preriowych i borsuków i w ten sposób uniknąć potknięcia, po czym kierowany rozumem i odwagą rekompensującymi mu braki w urodzie zaniósł młodzieńca prosto do obozowiska. po raz pierwszy zobaczyłam mustangi w okolicy Rock Springs jesienią 2007 r. Stado złożone z klaczy i kilku źrebaków pod wodzą ogiera biegło wzdłuż ogrodzenia z drutu kolczastego i słupów wysokiego napięcia, a za nim pędziła stara cysterna do przewozu ropy, przeganiając konie z pola naftowego. - Dzikie rumaki znalazły się dziś w samym centrum kultury, która nie chce mieć z nimi nic wspólnego – powiedział Jay Kirkpatrick, dyrektor pionu nauki i biologii środowiskowej w ZooMontana w Billings, ośrodka zajmującego się rozwojem metod antykoncepcyjnych dla fauny. Kirkpatrick, który poświęcił 30 lat badaniom nad zwierzętami, mówi, że dzikimi końmi pogardzano od czasów, odkąd biali ludzie ruszyli na Zachód. Oskarżano je o wszystko, co złe mogło się wydarzyć lub wydarzyło na prerii. Tak więc w połowie XIX w., gdy hodowcy wypuścili 40 mln sztuk bydła na równiny, na których od stuleci, nie niszcząc trawy, żyły konie, o nagłe zmniejszenie się pastwisk oskarżono właśnie mustangi, których było raptem 2 mln. Jednocześnie jednak te silne i odporne dzikie konie, ich szybko rozmnażający się, samoodnawialny zasób, były niezastąpione dla osadników. Od czasu do czasu polowano na nie w celu utrzymania populacji na odpowiednim poziomie, czasem też odławiano do pracy na ranczach lub transportu, a także dla wojska. Porucznik Ulysses S. Grant, najeżdżając w 1846 r. Meksyk z armią generała Zachary’ego Taylora na świeżo złowionym mustangu (od hiszpańskiego słowa mestengo – zabłąkany, dziki) odnotował w swoich zapiskach: Jak daleko okiem sięgnąć po naszej prawej widać było stada. Po lewej nie inaczej. Nie dawało się ocenić liczby tych zwierząt. Koleje i drogi, samochody i traktory, wreszcie kombajny rolnicze sprawiły, że mustang stracił wartość jako środek transportu, stając się karmą dla psów. Tylko w latach 30. XX w. na jedzenie dla psów, kotów i drobiu przetworzono tysiące ton mięsa dzikich koni. Tradycyjnie ranczerzy nie mają wiele cierpliwości dla istot, które współzawodniczą z nimi o zasoby środowiska. Często zdarza się znaleźć padlinę kojotów rozpiętą na ogrodzeniu z drutu kolczastego, zupełnie jakby ludzie Zachodu ruszyli szukać tego, co budzi ich złość, a nie mogąc zastrzelić wiatru, zwrócili swój gniew przeciw czemuś bardziej namacalnemu. W lutym 2006 r. firma Sportsman’s Warehouse w Reno w Nevadzie stała się sponsorem zawodów, w których ten myśliwy, który upoluje najwięcej szkodników i przyniesie największą liczbę trofeów – szczęk kojotów, lisów, rysi i pum – wygra jacht. Mniej więcej w tym samym czasie zabito też pewną liczbę mustangów, mimo że przyjęta w 1971 r. ustawa o ochronie dzikich koni i osłów zabraniała ich odłowu, znakowania, kaleczenia i zabijania. Można prawnie zakazać okrucieństwa, ale nie da się zakazać kultury, która je stworzyła. Na obszarach wokół Rock Springs (skąd pochodzi Dot) zabijano więcej dzikich koni niż gdziekolwiek indziej. Nie da się stwierdzić, czy było to działanie ranczerów, mających dość zakusów na ich pastwiska, czy bezmyślnych młodych ludzi, którzy mieli za dużo wolnego czasu. Wiosną 2005 r. dwaj mężczyźni z Wyoming i dwaj z Utah związali dzikiego ogiera i wykastrowali go za pomocą noża. Koń wykrwawił się na śmierć, a jego ciało zostało porzucone. Trudno zrozumieć, jak można w taki sposób zabić chronionego mustanga, chyba że uwzględni się naturę Zachodu: miasteczka nanizane na nitki autostrad, a między nimi z pozoru bezkresne państwowe tereny, gdzie wciąż panuje przekonanie, że wszystko wolno, po części dlatego, że połacie te zdają się nie należeć do nikogo i zarazem należeć do wszystkich. W dziesięciu zachodnich stanach, gdzie występują dzikie konie, agencją rządową wyznaczoną do trudnego zadania nadzoru nad środowiskiem państwowych terenów jest Bureau of Land Management. BLM ma zarządzać obszarem o powierzchni miliona km2, dbając o zachowanie równowagi i „wszechstronności użytkowania”. Jednak odkąd osiedlili się tu pionierzy, zasoby tych terenów są eksploatowane bez względów dla tego, co stoi na drodze do pieniędzy. Tymi ziemiami nie zarządza się – i nigdy nie zarządzało – harmonijnie; zawsze liczyły się jakieś priorytety teraźniejszości. Takim historycznym priorytetem jest hodowla i w 2006 r. bydło i owce zjadły na pastwiskach BLM 20 razy więcej trawy i innych roślin niż konie i dzikie osły. Jednakże przez ostatnie 30 lat priorytety się zmieniły. Ranczerzy zaczęli tracić dominującą pozycję na rzecz firm naftowych. W odpowiedzi na konieczność zwiększenia samowystarczalności energetycznej USA BLM wydzierżawiła 180 tys. km km² ziemi firmom wydobywczym, w tym 20 tys. km² obszarów pozostawionych wcześniej dla dzikich koni. Doprowadzi to do bezpowrotnych zmian w środowisku – odwierty nie znikają, nawet gdy się je zamknie. – Energia jest tam, gdzie ją znajdziesz – mówi Tom Gorey, urzędnik ds. public relations zajmujący się w BLM programem dla dzikich koni. Robi wrażenie, jakby się z tym pogodził. Agencja Goreya nadzoruje ok. 30 tys. dzikich koni, które żyją na obszarze 117 tys. km² niepołączonych ze sobą obszarów pastwiskowych (HMA – Herd Management Area). Ustawa z 1971 r. obliguje BLM do utrzymania liczebności stad na tzw. poziomie odpowiednim. Niektórzy sprzymierzeńcy koni uważają, że jest on zaniżony, co zagraża genetycznej różnorodności stad; ranczerzy z kolei twierdzą, że jest nierealnie wysoki i groźny dla pastwisk. Tereny wypasu stad Pata O’Toole’a (ziemie wydzierżawione od BLM pod hodowlę) pokrywają się z HMA w południowo-centralnym Wyoming i północno-zachodnim Kolorado, a jego samego cechuje spokój i autorytet człowieka, którego sporo kosztowało poznanie własnych priorytetów. – Mieliśmy dziesięcioletnią suszę. Na dodatek państwowe tereny są pod ogromną presją rozwijających się firm wydobywczych, no i zauważ, że dzikie konie i tak już wyjadły całą trawę. To trudna sytuacja dla wszystkich – dzikich koni, ranczerów, zwierzyny. Jednak nawet mówiąc o swej frustracji z powodu apetytu dzikich koni, O’Toole bronił ich prawa do istnienia, jako symbolu. – Dzikie konie należą do legendy Zachodu – powiedział. Jay Kirkpatrick z ZooMontana przyznał, że dzikie konie „mogą przekraczać pojemność ekosystemu i stwarzać problemy nie tylko dla zwierząt gospodarskich i fauny, ale też dla siebie samych. Jednak – dodał – kluczem do zrozumienia, dlaczego właśnie konie są kozłem ofiarnym tam, gdzie wina leży po stronie złego gospodarowania ziemią i jeszcze gorszych decyzji politycznych, jest fakt, że w przeciwieństwie do zwierzyny łownej i hodowlanej nie mają one wartości gospodarczej”. Tak więc dyskusja na temat dzikich koni i zasobów przez nie zużywanych sprowadza się do pytania: czy mamy dla nich krainę – w sensie fizycznym i emocjonalnym. Choć zwolennicy koni i hodowcy często dyskutują na temat mustangów na gruncie raczej emocjonalnym, argumentacja naukowców jest prosta: jeśli te konie można sklasyfikować jako typowe dla fauny północnoamerykańskiej, mają prawo do tych obszarów. Jeśli nie pochodzą stąd, to go nie mają. swobodnie żyjące konie to obcy gatunek – mówi biolog Joel Berger z Teton Valley w Idaho. – Konkurują o siedlisko z fauną rodzimą. – Współczesne konie ewoluowały na tym kontynencie 1,6 mln lat temu, by potem zniknąć – powiedział mi Kirkpatrick. – Sklasyfikowanie zwierzęcia jako rodzimego dla danego środowiska wymaga odpowiedzi na dwa pytania: czy stamtąd pochodzi i czy ewoluowało wraz z tym siedliskiem. Mustangi spełniają oba warunki. Naukowcy są zgodni, że przedstawiciele rodzaju Equus pojawili się w Ameryce Północnej około 5 mln lat temu. Niektórzy z nich przebyli most lądowy Beringa i rozprzestrzenili się w Azji (gdzie w końcu zostali udomowieni), Afryce i Europie. Jednakże jakieś 12 tys. lat temu konie zniknęły ze swojej północnoamerykańskiej ojczyzny. Jedna z teorii mówi, że plejstoceński człowiek, który mniej więcej w tym czasie dotarł na ów kontynent, polował na konie tak intensywnie, że doprowadził do ich wyginięcia. Inni naukowcy sugerują, że amerykańskie konie zabiła jakaś zakaźna choroba lub połączenie zmian klimatycznych, zarazy i polowań. W 1519 r. konie wróciły na kontynent wraz z przybyciem do Meksyku Hernána Cortésa. Niektórzy uczeni twierdzą, że konie hiszpańskich konkwistadorów spotkały się i skrzyżowały z resztkami rodzimej populacji, ale nie ma na to żadnego dowodu. Niektóre stada to bezpośredni potomkowie rumaków konkwistadorów, zwłaszcza stado z Pryor Mountain na granicy Montany i Wyoming, którego starodawne hiszpańskie pochodzenie ustalono dzięki testom krwi w 1992 r. U koni tych występuje tendencja do pojawiania się bardziej prymitywnych, egzotycznych cech – mają pasy na nogach i linie wzdłuż grzbietu jak u zebry, a także kamuflujące, brunatne barwy. Jednak niemal wszystkie dzikie konie na Zachodzie są podobne do Dota, mustanga, który uratował peruwiańskiego pasterza. Są mieszanką ras, które przybywały tu przez stulecia i która rosła w siłę dzięki temu, że ranczerzy wypuszczali niekiedy na wolność ogiery ras pociągowych, rasy angielskiej, morgan i arabskiej. Mieszanką, która wyzbyła się słabości charakterystycznych dla koni czystej krwi i wzbogaciła o instynkt przetrwania. Helikopter krążył nad równiną Wyoming, naganiając stada koni do kanionu poniżej nas. Wąwóz się zwężał, prowadząc w stronę maskującej sieci. U wejścia do niej uwalniano „judasza” – konia, który wiódł kuzynów w głąb metalowego ogrodzenia. Pilot skierował śmigło na kilka opieszałych zwierząt. Przerażone skoczyły w tumany kurzu. Bramę zatrzaśnięto i grupa młodych kowbojów z kocią szybkością wskoczyła przez ogrodzenie w sam środek stada. Helikopter wrócił po kolejne konie. Wewnątrz zagród kowboje odseparowali klacze, ogiery i źrebięta. Panika stada ustąpiła czemuś, co wyglądało na trwożliwą rezygnację. Co roku w podobnych akcjach usuwa się z pastwisk 5–10 tys. dzikich koni. W Rock Springs w ciągu 9 dni odłowiono 600 sztuk, które przewieziono ciężarówkami do więzienia w Cañon City w Kolorado, gdzie zostały ocechowane, wykastrowane, zbadane i posortowane według płci i wieku. Niektóre miały być ujeżdżone przez więźniów z myślą o jesiennej aukcji; inne czekała adopcja przez prywatnych właścicieli lub przewiezienie do zamkniętych rezerwatów. – Istnieją trzy powody, dla których te odłowy nie są satysfakcjonującym rozwiązaniem – powiedział Jay Kirkpatrick. Po pierwsze, z punktu widzenia genetyki wycofywanie ze stada młodych osobników, których geny nie objawią się w fenotypie, to nieodpowiedzialność. Po drugie, z każdym odłowem wydajność reprodukcyjna koni, które pozostały, rośnie. A po trzecie – zmiany zachowań tych zwierząt są poważne. kathrens jest dokumentalistką i już od ponad 10 lat obserwuje dzikie konie w Pryor Mountains. O tej populacji liczącej 170 koni nakręciła już dwa filmy i właśnie pracowała nad trzecim. Był rześki wiosenny dzień, a my siedziałyśmy tyłem do wiatru i patrzyłyśmy. Jasny ogier o imieniu Cloud dzielił uwagę między swoje klacze pasące się na szczycie skalistej grani i nas. Kathrens powiedziała, że ogier walczy – czasem nawet na śmierć i życie – o prawo do swoich klaczy, od których musi odpędzać natrętnych młodych konkurentów tak długo, aż będzie zbyt stary, by z nimi wygrywać. Opisuje relacje Clouda z jego klaczami, a także z ojcem, matką, braćmi, snując opowieść o dramatach i kłótniach między rodzinami, o nieprawdopodobnych aliansach i nagłych wojnach. Był nawet przypadek tego, co można nazwać miłością – żyjąca samotnie i stara już teraz para złamała prawa końskiej społeczności, aby być razem. Kiedy ogier, który zdobył klacz, pozwolił jej zejść z widoku w nocy, gdy się źrebiła, ta uciekła do wybranego przez siebie samca. – Widywałam sytuacje – mówiła Kathrens – w których ogier tracił swoje klacze w czasie odławiania przez BLM, a wtedy dla konia, który stoczył dla nich wiele śmiertelnych walk, życie się kończy. Pozostaje samotny i myślę, że nie będzie przesadą stwierdzenie, że niektóre ogiery cierpią na pewien rodzaj depresji. Kirkpatrick powiedział, że antykoncepcja jest humanitarną alternatywą dla odłowów, ale BLM opiera się jej stosowaniu. Jego zdaniem agencja wydaje za mało pieniędzy na badania nad kontrolą płodności i za dużo na nagonki z helikopterem. Kathrens jednak jest sceptyczna wobec wszelkich metod, jakimi człowiek próbuje kontrolować liczebność stad. Kiedy rozmawiamy, chuda, kara klacz kładzie się przy swoim źrebięciu. Reżyserka wyjaśnia, że prawie siedem lat temu ta klacz została zaszczepiona antykoncepcyjną szczepionką PZP. Kiedy sześć lat później działanie szczepionki minęło, zaszła w ciążę poza sezonem rozrodczym. Źrebię urodziło się we wrześniu, zbyt blisko początku zimy, by którekolwiek z nich mogło dotrwać do wiosny w przyzwoitej choćby kondycji. Według Kathrens pozasezonowe źrebienie jest smutnym efektem ubocznym PZP. Gdy zapytałam, co uważa za lepszą alternatywę, odparła: – Dobór naturalny, na który mają wpływ pumy, zimno, głód. To działa. Kiedy to natura, a nie ludzie decyduje o składzie stada, ogólny stan jego zdrowia jest znacznie lepszy. Zimą 2006 r. Nelson Quispe znów pasł stado Pata O’Toole’a. Oczywiście, pasterz jeździł na Docie. Ale O’Toole nie miał czasu, by zastanawiać się nad romantyzmem ich historii. – Nie wiem, czy damy radę dalej hodować owce – powiedział mi. – Bywało ciężko, ale czegoś takiego jeszcze nie widziałem. Rozmawialiśmy o tym, czego zabraknie, jeśli zakończy działalność: owiec, ranczerskiego nadzoru nad prerią, użyteczności mustangów. Konie zapewne będą koło nas tak długo, jak długo ludzie będą wkładać nogi w strzemiona. Mniej pewne jest, czy zawsze będzie dość wolnej przestrzeni, by mustangi mogły żyć w funkcjonalnych, zdrowych genetycznie stadach. Jadąc do domu z odłowu w Rock Springs, przez Pinedale do Jackson, widziałam hektary Wielkich Równin zamienione na kopalnie ropy i gazu, wieże wiertnicze wystające z zamarzniętych bylic, przedmieścia miast usiane kempingami dla nafciarzy. Kości zabitych na szosie zwierząt, głównie widłorogów i jeleni, bielały na poboczach w niesłychanych wprost ilościach. Być może jeszcze 20 lat temu również i tu żyło stado dzikich koni harcujące wiosną dokoła miasta, od czasu do czasu odławiane przez ranczerów. Nikt, z kim rozmawiałam, nie pamięta, kiedy właściwie zniknęło.
O świcie ostatnie kosmyki szarej mgły wiły się na tle różowiejącego nieba ponad piaszczystą wydmą u wschodnich krańców pustyni Namib. Szakal potruchtał ku kępie akacji. Oryks ciągnął do oczka wodnego na pobliskim obozowisku turystycznym. Żuk czarnuchowaty lśniącą czernią ciął czerwień piasku. Obok miałem Rudolpha !Naibaba*, przewodnika na safari, który wychowywał się w regionie Kunene, 500 km na północ stąd, w rezerwacie przyrody NamibRand, gdzie hodował owce, kozy i osły na farmie babki.
O świcie ostatnie kosmyki szarej mgły wiły się na tle różowiejącego nieba ponad piaszczystą wydmą u wschodnich krańców pustyni Namib. Szakal potruchtał ku kępie akacji. Oryks ciągnął do oczka wodnego na pobliskim obozowisku turystycznym. Żuk czarnuchowaty lśniącą czernią ciął czerwień piasku. Obok miałem Rudolpha !Naibaba, przewodnika na safari, który wychowywał się w regionie Kunene, 500 km na północ stąd, w rezerwacie przyrody NamibRand, gdzie hodował owce, kozy i osły na farmie babki. !Naibab ma 30 lat, ale odznacza się roztropnością znacznie starszego mężczyzny, co on sam wiąże z dorastaniem na pustyni. – Ta ziemia każe ci codziennie zastanawiać się nad życiem i śmiercią – mówi. – No i wojna. Ona też uczy rozumu w przyspieszonym tempie. Wojna domowa w Namibii zaczęła się w roku 1966 i trwała 22 lata. W roku 1990, gdy w końcu uzyskała niepodległość, odłączając się od RPA, Namibia była jednym z pierwszych krajów świata, które ochronę środowiska zapisały w konstytucji. – Myślę, że z wielu przyczyn namibijski ruch ekologiczny narodził się wraz z niepodległością – mówi !Naibab. – Podczas wojny, w połowie lat 80., wystąpiła dotkliwa susza i rolnicy wpadli w rozpacz. Padły im owce, zaczęli więc zabijać dziką zwierzynę. Namibijczykom nietrudno było się zorientować, że przyjdzie im wymrzeć, jeśli nie zaczną bronić i szanować swoich zasobów. Jeszcze 20 lat temu tutejsze grunty były ogrodzone i pełne owiec. Próbowałam wyobrazić sobie tych owczarzy odwracających się plecami do wiatru, zasypywanych czerwonym od tlenku żelaza piaskiem, latami czekających na deszcz. – Jestem pewien, że mieli mieszane uczucia – zgodził się !Naibab. – Z jednej strony brak wody. A z drugiej – czy można nie podziwiać tego miejsca? Nie czuć odpowiedzialności za nie? Przyjechałam do Namibii, bo pod koniec 2008 r. jej władze ogłosiły utworzenie Parku Narodowego Sperrgebiet na obszarze wielkości 2,2 mln ha wzdłuż południowo-zachodniego wybrzeża. Odtąd urzędnicy mogli mówić, że prawie połowa terytorium kraju została przeznaczona na parki narodowe, społeczne i prywatne rezerwaty i tereny chronione. Z chwilą utworzenia Parku Narodowego Dorob w grudniu 2010 r. wzdłuż namibijskiego wybrzeża od rzeki Kunene na granicy z Angolą po rzekę Orange na granicy z RPA powstał niemal nieprzerwany nadmorski pas chroniony. Na miejscu znalazły się wszystkie elementy czegoś, co w końcu może stać się Namibijskim Parkiem Narodowym Wybrzeża Szkieletowego – jednym wielkim nadoceanicznym megaparkiem. Namibia wydawała się rzadkim, nieprawdopodobnie krzepiącym przypadkiem młodej afrykańskiej demokracji, która zdolna jest stworzyć ambitny i funkcjonalny model zarządzania przestrzennego. Podstawy do takiego optymizmu wyglądały na solidne drugiego dnia mojego pobytu w tym kraju, kiedy przybyłam do liczącego 37 tys. ha obszaru chronionego Kulala Wilderness, który łączy się z rezerwatem NamibRand. Dokładnie na ten dzień Marlice van Vuuren i jej mąż Rudie zaplanowali wypuszczenie na swobodę dwóch gepardów. Marlice, wychowana wśród Buszmenów w regionie Omaheke, należy do niewielu osób spoza tej grupy etnicznej mówiących płynnie jej językiem. Obecnie kieruje N/a’an Ku Se – schroniskiem dla dzikich zwierząt znajdującym się 40 km na wschód od Windhuk, gdzie z pomocą buszmeńskich tropicieli rehabilituje osierocone i zranione sztuki. Inne przenosi z terenów, gdzie wchodzą w konflikt z ludźmi, do miejsc, gdzie ludzie, a konkretnie turyści, są gotowi nieźle płacić za oglądanie tych zwierząt. Odnowa dzikich terenów i ich zasiedlanie zwierzyną nie jest ani łatwe, ani tanie. – Przywrócenie siedlisku równowagi, tak by można było ponownie wprowadzić tam gepardy, wymaga wielu wysiłków – mówi Marlice. – Wszystko musi być na swoim miejscu. Czy drapieżniki będą miały na co polować? Czy jest woda? Czy są to zasoby odnawialne? Jeśli odpowiedź na te pytania brzmi „tak”, jesteśmy w połowie drogi. Potem trzeba po prostu obserwować, czy gepardom podoba się tam, gdzieśmy je przywieźli. Dwa zwierzaki warknęły i odmówiły wyjścia z przyczepy. Samiec ugryzł Rudiego w stopę. Pozostało nam więc wycofać się i czekać. Po chwili zwykły krzak na żwirowej płaszczyźnie poruszył się i przybrał postać strusia. Wiatr ze wszystkich sił próbował przeszyć nas na wylot. Ludzie żyjący na pustyni Namib mówią o dwóch wiatrach – wschodnim, który wieje od Kalahari i nabiera siły, tracąc wysokość, aż uderza w pustynię, pędząc 100 km/godz. i podnosząc temperaturę do 40o C i więcej. I o życiodajnym południowo-zachodnim wietrze znad zimnego Atlantyku, wdmuchującym mgłę na 60 km w głąb lądu. Niesie on niemal całą wilgoć potrzebną do podtrzymania tutejszego dzikiego życia. Karmione mgłą nie jest ono szczególnie bujne – ot, węże i jaszczurki, chrząszcze i pająki – ale imponująco wyspecjalizowane. To także życie bardzo kruche. Niektórzy Namibijczycy w rozmowach ze mną martwili się, iż najdrobniejsza nawet zmiana klimatu może spowodować, że ten delikatny system się rozpadnie. – Trudno nie obawiać się, że ocieplenie o parę stopni przyniesie katastrofę – mówi Conrad Brain, weterynarz zajmujący się dzikimi zwierzętami, który przyjechał obserwować uwalnianie gepardów. Brain, który jest również pilotem, często lata wzdłuż wybrzeża Namibii i uważnie, choć po amatorsku, obserwuje zmiany klimatu. – Widzieliśmy roje meduz, rekinów, żółwi skórzastych wędrujące za daleko na południe. Dla mnie to wszystko jest symptomem ogrzewania się oceanu – mówi Brain. – Dlatego coś takiego jak wypuszczenie na swobodę tych gepardów daje nadzieję i wiarę w możliwości przetrwania. Zapadło milczenie i wróciliśmy do obserwacji przyczepy. Czas, jak to zwykle na pustyni, rozciągnął się w upale. Akurat gdy odłożyłam na bok notes, gepardy opuściły przyczepę. Pierwsza na ziemię zeszła samica. Samiec podążył za nią. W ciągu paru sekund zniknęły nam z pola widzenia. Relokacja tej gepardziej pary pokazuje trend działań w Namibii. Pogłowie dzikich zwierząt zwiększa się, zwłaszcza na obszarach chronionych i w prywatnych rezerwatach poza granicami parków narodowych. W latach 80. XX w. na północy było najwyżej 10 tys. springboków, dziś liczbę tych antylop szacuje się na 160 tys. Około roku 1990 nosorożce zwyczajne były wytrzebione. Obecnie liczba tych zwierząt przekracza 1400. Dwadzieścia lat temu farmerzy odstrzeliwali około 800 gepardów rocznie, teraz zabijają mniej więcej 150 sztuk, a myśliwi dostają zezwolenia na odstrzał kolejnych 150. Żeby dotrzeć do Sperrgebiet, przeleciałam ponad pustynią Namib w jej najszerszym miejscu (od rezerwatu NamibRand po Zatokę Wielorybią), a następnie nad znaczną częścią południowego ramienia pustyni do Lüderitz. W podróży do parku i ponad nim uderzające było piękno wysmaganych wiatrem zakątków i, co najmniej w równej mierze, kontrasty. Podziwiałam głównie „czystą topografię” – wydmy i lśniący kwarc w górach Witberg – ale blizny po aktywności człowieka sprzed wieku wciąż są widoczne. Porzucone obozowiska poszukiwaczy diamentów trwają mimo działania wiatru, słońca i piasku. Bliżej Zatoki Wielorybiej na pustyni widać nowe ślady – gryzmoły wygniecione na skorupie gruntu przez koła tysięcy terenówek. Ludzie z Zachodu na ogół ignorowali Namibię i jej jałową ziemię, „na którą Bóg się pogniewał”. Nie znaczy to jednak, że wyłączono ją z rabunkowej eksploatacji, która postępowała w pozostałej części kontynentu. Z wysp (obecnie uznanych za ostoje morskiej przyrody) zdzierano złogi bogatego w azot guana. Było surowcem do produkcji prochu strzelniczego i nawozów. Na zimnych, obfitujących w pokarm wodach Atlantyku intensywnie odławiano wieloryby. W pierwszych latach XX w. złoża guana co najmniej 6-metrowej miąższości zostały zdarte do nagiej skały, a wieloryby biskajskie południowe wytrzebiono niemal doszczętnie. W roku 1908 na południu znaleziono pierwszy diament. Parę miesięcy później rząd niemiecki, któremu jako protektorat podlegała Afryka Południowo-Zachodnia, teren wokół tego miejsca, o powierzchni 22 tys. km2 , ogłosił „obszarem zamkniętym” (Sperrgebiet). Wstęp miał tam tylko personel firm diamentowych. Aby złagodzić brak robotników spowodowany wyniszczającą wojną niemieckich kolonistów z południowymi plemionami (Herero, Nama i Damara), przeprowadzono pobór wśród plemion na północy, niezaangażowanych w walki – Ovambo i Kavango. Po dziś dzień w całym Sperrgebiet widzi się kopczyki przypominające dziecięce mogiłki – mimowolne pomniki trudu ludzi, którzy czołgając się, przesiewali żwir i wybierali z niego szlachetne kamienie. Diamenty nadal wydobywa się wzdłuż wybrzeża w południowej części nowego parku. Z powietrza wyrobiska wyglądają jak potężne okopy. Chociaż jedynie tereny górnicze są całkowicie niedostępne dla osób nieupoważnionych, ograniczenia wstępu obowiązują znacznie szerzej. Ma się wrażenie, że cały obszar Sperrgebietu jest zakazany – nie tyle dla ochrony złóż, co ze względu na obawy przed nielegalnym wydobyciem i kradzieżą. Bogactwa ziemi są zazdrośnie strzeżone. Tylko kilku turystów pod opieką przewodnika może jednocześnie wejść na teren parku. Gości monitorują kamery przy wejściu, wyjściu i na drogach wewnętrznych. Dojmującą atmosferę paranoi najlepiej oddają porzucone pojazdy i inny sprzęt rdzewiejący w spiekocie. Te wraki musiały pozostać, by górnicy nie mogli poutykać w nich diamentów, które później odzyskaliby na jakimś złomowisku. mineralna zamożność Namibii nie spływa na dół struktury społecznej. Chodź kraj jest obecnie czwartym eksporterem minerałów w Afryce (wyłączywszy paliwa kopalne) i czwartym na świecie producentem uranu, podział dochodu narodowego jest wybitnie nierówny. Pogoń za bogactwem trwa nie tylko na terenach prywatnych, ale też wewnątrz i wokół obszarów, na których wytyczono parki narodowe. Dwie kopalnie, jedna z nich w obrębie parku Namib-Naukluft, wydobywają obecnie uran. Oczekuje się, że do roku 2015 namibijska produkcja wzrośnie z 5 do 18 tys. ton tzw. żółtego ciasta, czyli koncentratu rudy uranu. Można dopatrzyć się szczególnej ironii w tym, że przy wydobyciu uranu, który Namibia ma w obfitości, musi zużyć mnóstwo dramatycznie deficytowej wody. Dane są trudne do zdobycia, ale szacuje się, że jedna kopalnia zużywa rocznie jakieś 3 mln m3 wody. Pozyskuje się ją ze złóż podziemnych, powstałych w odległych epokach geologicznych, które wobec skąpych opadów deszczu nie ulegają odtworzeniu. Na szczęście na wybrzeżu niedaleko Swakopmund budowany jest potężny zakład odsalania wody. W teorii działalność górnicza powinna być skorelowana z ochroną zasobów i rozwojem ekonomicznym. – Jesteśmy krajem rozwijającym się – wyjaśniała Midori Paxton z ministerstwa środowiska i turystyki w Windhuk. – Nierealne jest wyrugowanie przemysłu wydobywczego z naszych obszarów chronionych. Pracujemy więc nad zminimalizowaniem szkodliwego oddziaływania kopalni – mówiła, pokazując mi mapę skatalogowanych przez ministerstwo miejsc o wyjątkowej bioróżnorodności. – Współpracujemy z firmami górniczymi przy wyszukiwaniu i ochronie tych bardzo wrażliwych terenów – mówiła, wskazując na rewir, obecnie w granicach Parku Narodowego Dorob, w którym występują znaczące w skali kraju pola mchów. Połacie mchów – kwitnących pomarańczowo i szaro na czerwonych piaskach i skorupach czarniawego gipsu – stabilizują glebę i stanowią podstawowe źródło pokarmu dla bezkręgowców. Są fundamentem większych wspólnot roślin i zwierząt. Ze względu na swą wątłość zostały oznaczone na mapie i wygrodzone w terenie. Jednak wskazane przez Paxton mchy porastają obszar między morzem i kopalnią uranu i gdy tam pojechałam, było świeżo rozryte. W pobliżu zakładu odsalania przecinały je głębokie rowy. Koleiny wielkich ciężarówek żłobiły grunt. Powolny mechanizm odradzania się pustynnej przyrody skutki tej bezmyślności może likwidować przez setki lat. W końcu to tutaj, na odwiecznej powierzchni chronionej ziemi, a nie w turystycznych folderach czy oficjalnych górniczych kodeksach, zapiszą się siła i rzetelność środowiskowych intencji Namibii. Alexandra Fuller, 2011
Dzieci Mandeli - reportaż z Republiki Południowej Afryki
Republika Południowej Afryki to dynamiczna, wieloetniczna demokracja starająca się, nie zawsze skutecznie, spełnić złożone niegdyś obietnice.
Pastor Przemiana człowieka ze zwykłego wiernego w pastora w Holenderskim Kościele Reformowanym Południowej Afryki wymaga siedmiu lat nauki. Deon Snyman pod koniec studiów na Uniwersytecie w Tshwane (dawniej Pretoria) w 1990 r. zorientował się, że posiadł już wystarczającą wiedzę teologiczną, ale brakuje mu umiejętności do życia w kraju, który dopiero co wypuścił z więzienia Nelsona Mandelę. Snyman, wychowany w tradycyjnej rodzinie afrykanerskiej, opowiada, że w tamtych czasach nie miał czarnoskórych kolegów i nigdy z czarnoskórym nie rozmawiał na poważne tematy. – Kościół podzielony był na kongregacje dla białych, mieszańców, ludzi z Indii i czarnoskórych – mówi. Snyman postanowił zostać pastorem w wiejskiej kongregacji dla czarnych, by pewnego dnia nie obudzić się obcym we własnym kraju. W lutym 1992 r. w czarnym oddziale Kościoła w Nongomie, w sercu prowincji KwaZulu-Natal, jego 54-letni ojciec stanął przed zebraną kongregacją, składającą się wyłącznie z Zulusów, i powiedział: – To jasne, że Afrykę czekają zmiany. Ale ja jestem Afrykanerem i nie wiem, czy potrafię się zmienić. W dodatku mam swoje lata. Dlatego oddaję wam syna – powiedział, wskazując na 26-latka. W ciągu 12 lat, jakie Snyman przeżył wśród Zulusów jako pastor, przekonał się, że wiadomość, z jaką ma powrócić do swoich, powinna brzmieć: „Ci, którzy wspierali system apartheidu, muszą przeprosić, wykazując niebudzącą wątpliwości skruchę. Następnie muszą zadośćuczynić za wyrządzone szkody.” I zaczął rozważać ideę rekompensaty zbiorowej w postaci budowy szkoły, kliniki czy centrum kształcenia pracowników. – Powinniśmy stworzyć coś, co każdy może wskazać palcem i powiedzieć: „Oto symbol naszego szczerego żalu. Dowód na to, że chcemy porozumienia i wspólnej pracy.” Miasto Worcester to miasteczko leżące półtorej godziny jazdy na północny wschód z Kapsztadu, z uroczą zabudową w stylu domków z piernika i strzelistymi wieżami kościołów. Zimą okoliczne góry są ośnieżone. Latem panują upały. Ulice są szerokie i gładkie. Trawniki elegancko skoszone. Są tu wielkie napakowane sterydami róże i oplecione winoroślą werandy. To ten rodzaj miasta, w którym żałowałabyś, że nie założyłaś dłuższej spódnicy i mniejszego dekoltu. W połowie lat 90. ub. wieku linie podziału wyryte w ziemi i psychice ludzi w okresie apartheidu nadal były widoczne. Czarnoskórzy wciąż zamieszkiwali przede wszystkim Zwelethemba – ubogie bliźniacze miasto Worcester leżące po drugiej stronie rzeki Hex, a biali mieli swoje śliczne domki przy zacienionych uliczkach. Ale w lokalnych wyborach to Worcester wybrało pierwszego kolorowego burmistrza i pierwszego czarnoskórego zastępcę burmistrza. Ponadto w czerwcu 1996 r. Komisja Prawdy i Pojednania – organ sądowy ustanowiony po obaleniu apartheidu – przeprowadziła w mieście rozprawę, na której spotkały się ofiary i sprawcy przemocy na tle rasowym. Dlatego gdy w Wigilię Bożego Narodzenia 1996 r. w centrum handlowym doszło do wybuchu dwóch ładunków, miasteczko przeżyło szok. Zginęły cztery osoby, w tym trójka dzieci, a prawie 70 zostało rannych. Wszystkie ofiary ataku były czarne lub kolorowe. Pierwsza bomba wybuchła około 13:20, raniąc Olgę Macingwane tak, że jej nogi w mgnieniu oka spuchły do rozmiarów opon od traktora. Po chwili nastąpiła druga eksplozja i kobieta straciła przytomność. – Przez 13 lat nigdy nie poznałam osoby, która mi to zrobiła – mówi Macingwane, siedząc w swoim pokoju w Zwelethemba pewnej niedzieli w listopadzie 2009 r. Macingwane wygląda jak kobieta z zasadami w nieokreślonym wieku. Przed jej domem w miasteczku odprawianych jest równocześnie kilka mszy na świeżym powietrzu, więc podnosi głos, bym ją lepiej słyszała wśród dobiegającego nas hałasu. Wstaje z fotela z trudnością, widać, że chodzenie sprawia jej ból. – Wyobrażałam sobie tego człowieka jako potężnego 50-latka z długą brodą i groźnym wyrazem twarzy. To on nawiedza mnie w koszmarach – opowiada Olga. Punkt zwrotny Przyznanie RPA organizacji mistrzostw świata w piłce nożnej dodało ludziom pewności siebie. Dzięki temu ich naród będzie znany bardziej z gościny sportowego święta niż z apartheidu. Współczesna infrastruktura, w szczególności szykowne lotniska czy kosmopolityczne restauracje, zdają się potwierdzać przypuszczenie, że tragiczne rozdarcie kraju to już historia. Znaczna część Soweto, dzielnicy Johannesburga rozsławionej w mediach przez akty przemocy za czasów apartheidu, przemieniła się w sielankowe przedmieścia z domkami w stylu amerykańskim, z przystrzyżonymi trawnikami i eleganckimi samochodami na podjazdach (choć na obrzeżach ludzie wciąż żyją w slumsach). A jednak w maju 2008 r. w wyniku aktów przemocy na tle ksenofobii zginęło 60 osób, a dziesiątki tysięcy ludzi musiało uciekać z miejsca zamieszkania. Dotyczyło to zwłaszcza Mozambijczyków i Zimbabweńczyków. Apartheid wywołał w ludziach poczucie strachu przed innością oraz przekonanie o uprzywilejowaniu przy korzystaniu z zasobów, z pochodzeniem i zawodem jako wyłącznymi kryteriami pierwszeństwa, które nieoficjalnie obowiązuje do dziś. Apartheid wyrządził RPA ogromne szkody. Między 1948 a 1994 r. Afrykańska Partia Narodowa stosowała zasady hipersegregacji ras w każdej możliwej sferze życia. – Apartheid wzbogacił małą część społeczeństwa kosztem upodlenia większości. Oznaczał aresztowania, wygnania, zniknięcia, zabójstwa. Sam upadek systemu nie zrekompensuje poniesionych przez naród strat – mówi Tschepo Madlingozi, 31-letni wykładowca na uniwersytecie w Tshwane i koordynator porad prawnych w organizacji Khulumani Support Group, oferującej wsparcie 58 tys. ofiar przemocy politycznej. – Można powiedzieć: teraz wszyscy są wolni, żyjmy więc dalej. To podejście wygodne dla tych, którzy czerpali korzyści z systemu, ale zamyka drogę do zadośćuczynienia za krzywdy i nie wymaże z historii kraju rasizmu i nienawiści – mówi z żalem. Więzień Miesiąc po atakach bombowych w Worcester 19-letni Daniel Stephanus „Stefaans” Coetzee zadzwonił na policję z kryjówki na swojej farmie na półpustynnej wyżynie Karru Wielkie i przyznał się do dokonania zamachów. Powiedział, że słyszał, iż wśród ofiar były dzieci i w związku z tym musi się oddać w ręce policji. Coetzee był członkiem niemal każdej działającej w RPA ekstremistycznej organizacji głoszącej wyższość białej rasy. Przebywając w więzieniu, nadal kontaktował się z członkami Ku-Klux-Klanu w USA oraz grupami nazistowskimi w Niemczech. Wśród białych rasistów Coetzee zdobył szacunek i poważanie. Ale w Helderstroom, więzieniu o zaostrzonym rygorze, spadł na sam dół drabiny społecznej. – Miałem 19 lat i byłem biały. Każdy chciał mnie zgwałcić – opowiada Coetzee o pierwszych latach odsiadki w celach, w których stłoczonych było po 60–120 mężczyzn. Poznałam Coetzeego w listopadzie 2009 r. w Centralnym Zakładzie Karnym w Tshwane. Miał 32 lata. Długo nie przebywał na słońcu, więc jego skóra poszarzała. Pasek, którym opasuje pomarańczowy więzienny kombinezon, zapięty jest na ostatnią dziurkę. Nie dziwi opowieść o tym, jak przed zatrzymaniem potrafił biegać na długich dystansach w palącym słońcu. – Uwielbiałem biegać – mówi w taki sposób, jakby słowami mógł uwolnić swe nogi. Siedzimy naprzeciw siebie w sali odwiedzin. Coetzee opowiada, że urodził się w 1977 r. beztroskiej matce i ojcu alkoholikowi. Nie pamięta czasu, gdy rodzice byli razem. Latami tułał się po domach dziecka i ośrodkach opieki społecznej. W wieku 15 czy 16 lat trafił pod skrzydła Johannesa van der Westhuizena. Był on liderem ultraprawicowego rasistowskiego ruchu Israel Visie. Przestrzegał ścisłej diety wegetariańskiej, nie zażywał narkotyków, nie pił alkoholu i czytał Biblię, która została przepisana z uwzględnieniem przekonań o tym, że człowiek o kolorze skóry innym niż biały jest zwierzęciem. Gdyby iść 500 km na północny wschód od Kapsztadu do miejsca, w którym w najczarniejszej z nocy można zobaczyć całą historię świata aż do jego początków, prawdopodobnie trafiłoby się na wyżynę Karru Wielkie. Na tych bezkresnych równinach u stóp pasma Nuweveld w XIX w. ukrywali się przestępcy, złodzieje bydła i handlarze bronią. Do dziś niewiele osób żyje na tej nieprzyjaznej kamiennej ziemi o zapachu pieprzu. Izolacja, jaką oferuje Karru Wielkie, przypadła do gustu van der Westhuizenowi. To w jego gospodarstwie zaplanowano atak bombowy. – Gdy trafiłem do więzienia, poprosiłem o egzemplarz Biblii – opowiada Coetzee, starając się wytłumaczyć mi, w jaki sposób próbował przeciwstawić się nienawiści, która dopadła go na brudnej posadzce celi. – Jednak Biblia, którą mi dano, różniła się od tej, którą czytałem wcześniej z van der Westhuizenem. Dotarło do mnie, że tamto Pismo Święte było sfabrykowane. Następnie przeniesiono go do Centralnego Zakładu Karnego w Tshwane, gdzie uczestniczył w szkoleniach z technik zarządzania gniewem i sprawiedliwości naprawczej. Wysłał pismo do władz więzienia z prośbą o umożliwienie mu przeproszenia ofiar i ich krewnych. (Nie wyraziły na to zgody). Mimo wyrzutów sumienia, jakie go nękały, Coetzee pozostał rasistą. Na początku 2002 r., pięć lat po aresztowaniu, przydzielono go do pracy w zespole z Eugenem de Kockiem. Mężczyzna ma około sześćdziesiątki i odsiaduje wyrok dożywocia za zbrodnie popełnione podczas służby w randze pułkownika w tajnej jednostce policji. Przez wiele godzin wspólnie myli podłogi. – Eugene wciąż mówił mi: „Stefaans, musisz przestać uważać, że jesteś lepszy z powodu koloru twojej skóry. Uwierz mi, przekonałem się, że jest inaczej” – opowiada Coetzee. Rozmowa Gdyby każde dziecko z trudnej rodziny w RPA miało jako dorosły człowiek dokonać brutalnej zbrodni, w kraju nie zostałby nikt ani nic. Codziennie notuje się tu 50 zabójstw i 140 zgłoszonych gwałtów, choć faktycznie są ich pewnie setki. – Przemoc jest zakorzeniona w tej kulturze – przyznaje Marjorie Jobson, dyrektor organizacji społecznej Khulumani Support Group. – Należy pamiętać, że dzieci dorastające w czasach apartheidu, będące świadkami strasznych wydarzeń, to dziś dorośli – dodaje. Marjorie, przemiła pani doktor po pięćdziesiątce, zgodziła się mnie podwieźć. Pewnego dnia pod koniec 2009 r. wyruszyliśmy z Johannesburga w stronę przedmieść Tshwane. Stąd stolica administracyjna RPA wygląda jak dżungla porośnięta kwitnącymi drzewami jakarandy. W całym mieście rośnie ich 50 tys., co dodaje mu niezwykłego czaru. Wszędzie wiszą reklamy mistrzostw świata w piłce nożnej, a wzdłuż głównej drogi pospiesznie buduje się tory szybkiego pociągu. – Do roku 1994 naród był już potwornie wycieńczony. Wydaje mi się, że wszyscy po prostu marzyli o tym, że apartheid zostanie obalony, a rząd sam wszystko naprawi. Tak się jednak nie stało – powiedziała mi Jobson. – Od aktywności każdego obywatela zależy, czy zdołamy stworzyć sprawiedliwe, pokojowe społeczeństwo. W ten sposób wracamy do Coetzeego. W 2004 r. do Jobson zadzwonił Eugene de Kock. Od tego czasu de Kock pomaga organizacji Khulumani odnaleźć osoby, które zaginęły w walkach na tle rasowym, opisując szczegółowo okoliczności ich zniknięcia, bo nierzadko sam za tym stał. De Kock opowiedział Jobson, że w więzieniu poznał młodego człowieka o nazwisku Coetzee. – Stefaans chciał poznać swoje ofiary, by przeprosić za to, co zrobił – mówi mi lekarka. Jobson nie sprzeciwiała się, lecz problemem było to, że Coetzee nie znał nazwisk ofiar wybuchu bombowego, którego był sprawcą. Prezydenci W 2005 r. Thabo Mbeki w trakcie drugiej kadencji prezydenckiej zdymisjonował Jacoba Zumę, swojego zastępcę. Miał on być zamieszany w skandal korupcyjny związany z zakupem broni o wartości 5 mld dolarów. Mbeki musiał uważać, że pozbycie się niewygodnego księcia populizmu będzie dobrym posunięciem. Okazało się jednak politycznym pocałunkiem śmierci, powodując poważny rozłam w partii rządzącej, Afrykańskim Kongresie Narodowym, w skrócie ANC. Pod koniec roku zwolennicy Zumy palili T-shirty z twarzą Mbekiego. Zuma i Mbeki, wieloletni działacze ANC, różnią się pod każdym względem. Mbeki to wykształcony i emocjonalnie wycofany Xhosa z Eastern Cape. Zuma to Zulus z prowincji Kwa- Zulu-Natal, bez formalnego wykształcenia, internowany na słynnej Robben Island za walkę z apartheidem. Charyzmatyczny człowiek czynu. Na koncie ma 5 małżeństw i zarzut gwałtu (w 2006 r. został uniewinniony). W 2007 r. Mbeki w wystąpieniu przed parlamentem ogłosił, że zatwierdził wprowadzenie szczególnego trybu rozpatrywania wniosków o ułaskawienie dla zbrodni dokonanych na tle politycznym w latach 1994–1999. Oficjalnie Mbekiemu chodziło o zakończenie pracy Komisji ds. Prawdy i Pojednania. Nieoficjalnie zaś ruch ten był postrzegany przez część społeczeństwa jako próba zdobycia niezbędnego poparcia dla prezydenta, którego pozycja słabła. W ciągu roku sporządzono listę 120 więźniów rekomendowanych do prezydenckiego ułaskawienia. – Był to stricte polityczny gest wyciągnięcia dłoni na zgodę – twierdzi Tshepo Madlingozi z uniwersytetu w Tshwane. Zignorowano jednak zupełnie to, co stanowiło moralną, emocjonalną i polityczną esencję komisji, czyli zasadę konsultacji wszelkich amnestii dla zbrodniarzy z ich ofiarami. Zdaniem organizacji praw człowieka w dyspensie wprowadzonej przez rząd nie chodziło o pojednanie, ale o polityczny oportunizm. Osiem organizacji, w tym Khulumani Support Group, złożyło pozew, który po długiej wędrówce po sądach różnych instancji trafił 10 listopada 2009 r. na wokandę Trybunału Konstytucyjnego. Do tego czasu Mbeki podał się do dymisji, a Zuma, znany jako JZ, został prezydentem. Posłaniec Na liście więźniów-kandydatów do amnestii uwagę Marjorie Jobson przykuło jedno z nazwisk. Był to mężczyzna, o którym opowiadał jej przez telefon de Kock. W skromnie urządzonym mieszkaniu Jobson na Eastern Cape jest mnóstwo książek, ułożonych na półkach w salonie, ustawionych w stosy na podłodze. – Z jednej strony grupa Khulumani przystąpiła do zbiorowego pozwu, by chronić prawa ofiar do bycia uwzględnionymi w procesie ułaskawiania, a z drugiej coraz częściej dzwonili do mnie pracownik opieki społecznej i ksiądz Stefaansa Coetzeego z prośbą o zorganizowanie mu spotkania z ofiarami – opowiada Jobson. – Nie dziwił mnie wcale sceptycyzm ofiar bomb z Worcester. Pytali, po co oprawca chce ich poznać. Zastanawiali się, czy rzeczywiście przeszedł przemianę. Zależało mi na sprawiedliwości, ale także na procesie pojednania. Miałam nie lada zagwozdkę – wspomina. W końcu zwróciła się po poradę do zaufanego współpracownika, Tschepo Madlingoziego. Rozmawiamy w pokoju wykładowców przy herbacie. – Rooibos czy zwyczajna? – zapytał najpierw Madlingozi, dając mi wybór między tradycyjnym południowoafrykańskim naparem ziołowym a czarną herbatą. – Postanowiliśmy, że odwiedzę Coetzeego w więzieniu, by przekonać się, czy ma szczere intencje. Bardzo się denerwowałem i byłem dość sceptycznie nastawiony do tej wizyty – mówi Madlingozi. Spotkanie Madlingoziego i Coetzeego odbyło się w kwietniu 2009 r. w więzieniu w Tshwane. – Spodziewałem się kogoś zupełnie innego, o wyglądzie rasisty, a zobaczyłem chłopaka w moim wieku, nieśmiałego. On też nie krył zdziwienia. Mężczyźni podali sobie dłonie, usiedli naprzeciw siebie i rozmawiali przez kilka godzin. Madlingozi jest w wieku Coetzeego. Urodził się w miejscowości Mangaung, na terenach przeznaczonych dla czarnych, na obrzeżach Bloemfontein w dawnym Wolnym Państwie Orania. Geograficznie niedaleko od miejsca urodzenia Coetzeego, ale kulturowo to inny świat. – Moje miasto było zdewastowane i bardzo niebezpieczne – wspomina Madlingozi, którego ojciec pracował w kopalniach złota. – System wędrownych robotników to jedna z najczarniejszych kart w historii apartheidu. Rozbijał rodziny. Rozdzielał społeczności. Upokarzał mężczyzn, którzy nie byli w stanie zapewnić bytu rodzinom, pracując w miejscu zamieszkania. Ojcowie nie mogli przekazać dzieciom tradycji, zwyczajów ani wartości. Po trzech miesiącach nieobecności mąż i ojciec nie potrafił się odnaleźć wśród bliskich. Wielu walczyło o autorytet przemocą. Ojciec Madlingoziego zmarł na zawał, gdy syn miał 14 lat. – Matka i ja przeprowadziliśmy się właśnie do miasteczka położonego blisko pracy ojca. Dopiero zaczynaliśmy poznawać się na nowo. Uwielbiał książki i sporo czasu spędzaliśmy na wspólnym czytaniu – wspomina. Madlingozi nachyla się w moją stronę. – Mój światopogląd wciąż wypełnia „czarna świadomość”, ale dzięki Coetzeemu zrozumiałem, że nawet najbardziej zagorzali rasiści mogą się zmienić. Owszem, inteligencja Stefaansa, jego pokora, zgoda na poniesienie konsekwencji swoich czynów i całego systemu apartheidu pozwoliły mi zrozumieć, że w pojednaniu nie chodzi tylko o okazanie dobrej woli. Niektórzy uważają, że się sprzedałem. Zastanawiają się, jak mogłem odwiedzić tego człowieka i jak mogę mu współczuć. Tu nie chodzi o wygraną. Jeśli zależy nam tylko na wygranej, zawsze będą przegrani, a czym to się różni od poprzedniego systemu? Najważniejsze jest to, że w przyszłość wchodzimy wspólnie – mówi adwokat. Ofiara Z Worcester do Tshwane jedzie się 16 godzin. Marjorie Jobson wynajęła samochód dla Olgi Macingwane i trojga innych mieszkańców Zwelethemba, aby mogli dotrzeć na rozprawę w Trybunale Konstytucyjnym 10 listopada 2009 r. Cała czwórka zgodziła się spotkać ze Stefaansem Coetzeem, ale z pewnym zastrzeżeniem. – Jestem tu, by spotkać się z mężczyzną, którego widzę w myślach. Chcę usłyszeć, co ma mi do powiedzenia. Ale nie zamierzam wybaczać – mówi twardo Macingwane. Życie Olgi Macingwane nie jest już takie samo jak przed wybuchem, nie tylko z oczywistych powodów. ANC wykorzystał pogrzeb do swoich politycznych celów, organizując pochody ofiar na wózkach, skandując pieśni z czasów walki z apartheidem. W 2003 r. zmarł mąż Macingwane, a bez niego kobiety nie było stać na utrzymanie trójki dzieci. Rozlokowano je po krewnych. Dziewiąty listopada to gorący dzień. Macingwane wraz z trojgiem mieszkańców Zwelethemba, w tym Harrisem Sibeko, mężem zastępcy burmistrza z czasów ataku, wchodzą do biura w zakładzie karnym Pretoria Central i widzą Coetzeego stojącego w rogu w kombinezonie z napisem „więzień”. – Byłam w szoku. Zobaczyłam chłopca, a nie mężczyznę, którego obraz tworzyłam sobie w głowie przez te wszystkie lata. Co ten chłopak tam robił? Jak do tego doszło? Macingwane klęka i prosi wszystkich o modlitwę. Zwraca się do Boga o odpuszczenie win i obiecuje odpuścić je innym. Spotkanie prowadzone jest w mieszaninie języków xhosa, afrykanerskiego i angielskiego. Macingwane przeważnie milczy. – Zanim przemówię, muszę usłyszeć, co on ma do powiedzenia – zastrzega na wstępie. Coetzee mówi o planowaniu zamachu bombowego, o tym, jak został wybrany ze względu na przygotowanie wojskowe, o latach spędzonych w więzieniu. Grupa zadaje pytania. Jak to się stało, że nienawidzi czarnoskórych? Jak udało mu się wyrwać z kręgu nienawiści? Czy jest mu przykro? A jeśli tak, co może im teraz ofiarować? Coetzee przyznaje, że nie ma żadnych materialnych dóbr do oddania. Ale jeśli Bóg pozwoli i opuści kiedyś więzienie, może rozpocząć drogę do zadośćuczynienia za swoje czyny. – W naszym kraju są dzieci żyjące bez rodziców. Być może kusi ich przemoc i brutalność gangów, by zamiast miłości czuć gniew – powiedział Coetzee. – Mógłbym im pokazać, że muszą odmienić swoje życie. Zapytany o marzenia na przyszłość, Coetzee zdradza, że chciałby się ożenić. Mówi, że będzie musiał powiedzieć żonie i dzieciom, jeśli dane mu będzie je mieć, że jest mordercą. Harris Sibeko zwraca się do grupy i pyta, czy uważają, że można o Stefaansie mówić jak o mordercy. Zaraz sam sobie odpowiada na to pytanie, twierdząc, że jest raczej wykonawcą rozkazu. – Tak, to brzmi lepiej – dopowiada. Obecni są tego samego zdania. Następnie Sibeko pyta Coetzeego, czy ktoś go odwiedza w więzieniu, i okazuje się, że czasem przychodzi były współwięzień. Sibeko zdziwiony dopytuje się, czy nie przychodzi nikt z rodziny. Nie, nie przychodzi. Rozmowa trwa dwie godziny. W końcu Olga Macingwane wstaje. Tym razem nie potrafi powstrzymać emocji. – Stefaans, gdy patrzę na ciebie, widzę syna mojej siostry i nie potrafię cię nienawidzić – mówi i wyciąga ramiona w stronę mężczyzny. Coetzee podchodzi do niej, pozwala się objąć, a Olga mówi cicho: – Wybaczam ci. Wysłuchałam cię i wybaczam. Prawo Tego dnia Daniel Stephanus Coetzee został jedynym ze 120 więźniów politycznych mogących skorzystać z prezydenckiego ułaskawienia, który spotkał się ze swoimi ofiarami. Następnego dnia zebrał się Trybunał Konstytucyjny RPA. Pierwsza rozstrzygana jest wątpliwość, czy prezydent może ułaskawić więźniów politycznych bez wysłuchania ofiar. Adwokat Zumy opowiada się za swobodą w dysponowaniu prawem łaski przez prezydenta. Lecz przedstawiciel organizacji chroniących prawa człowieka utrzymuje, że żaden polityczny więzień nie powinien skorzystać z prawa łaski bez wysłuchania jego ofiar. (23 lutego 2010 r. trybunał wydał korzystne dla nich orzeczenie). Na sali sądowej jest 60 ofiar zbrodni politycznych dokonanych przez wielu z więźniów. Kilkunastu ma na sobie koszulki z napisem „Nie ma pojednania bez prawdy, odszkodowania i naprawy szkód”. Wśród obecnych jest Olga Macingwane. – Wybaczam mu, ale nie oznacza to, że go ułaskawiam. Dzisiaj jesteśmy krajem prawa. Od prawa zależy, czy Stefaans wyjdzie na wolność – powie mi później Olga. 23 stycznia 2010 r. spełniło się marzenie pastora Deona Snymana – przedstawiciele Worcester i Zwelethemby zebrali się w kaplicy Holenderskiego Kościoła Reformowanego. W parku po drugiej stronie ulicy stoi maleńki pomnik ku czci czterech osób zmarłych w wyniku wybuchu bomby w 1996 r. Spotkanie rozpoczyna się od modlitwy. Potem Macingwane i Sibeko opowiadają o podróży do Tshwane, o spotkaniu z Coetzeem, o wybaczeniu. Rozmowa dotyczy rekompensaty za szkody, jakie ponieśli czarnoskórzy. Rozważane są dwie możliwości – budowa centrum kultury dla młodzieży i ośrodek karier. Grupa zgadza się na zaproszenie Coetzeego na nabożeństwo w Worcester, jeśli pozwolą na to władze więzienne. Olga Macingwane zostaje wybrana członkinią komitetu, którzy będzie nadzorował proces naprawiania krzywd. – Gdy wybaczyłam Stefaansowi, odnalazłam spokój. Nie jestem już Olgą – ofiarą. Teraz jestem po prostu Olgą. Panią Olgą Macingwane. Alexandra Fuller, 2010
Dzikie, wietrzne pustkowia i zdziczałe bydło – oto naturalne dekoracje, w jakich z życiem zmagają się patagońscy bagualeros.
Posłuchajcie opowieści o przelanej krwi, odwadze i sile tradycji. Jak w większości tego typu historii występują tu konie oraz powściągliwi mężczyźni o nieprawdopodobnych umiejętnościach. Nie muszę chyba dodawać, że ryzykują swoim życiem i zdrowiem. Krajobraz również nie odbiega od narracyjnego standardu – jest mitycznie dziki. Tylko wtajemniczeni odnajdą na mapie Sutherland – obszar lądu wrzynający się w chilijski fiord Ultima Esperanza w południowej Patagonii. Nie ma tu dróg ani osad. Obszar od północy sąsiaduje z Parkiem Narodowym Torres del Paine. Dalej na północ rozciągają się już tylko dzikie i niedostępne lodowce, które oddzielają chilijską Patagonię od reszty kraju. Na zachodzie dziesiątki wysepek osłaniają ląd od Pacyfiku, na wschodzie jego granicę stanowi fiord, często wzburzony złowrogim wiatrem. Po jego drugiej stronie leży malownicze miasteczko Puerto Natales. Sebastián García Iglesias to 26-letni inżynier rolnik z zawodu i gauczo (południowoamerykański kowboj) z powołania. Jego legendarny przodek ze strony matki, Arturo Iglesias – którego Sebastian rzekomo przypomina do złudzenia – urodził się w Puerto Natales w 1919 r. Rodzina Iglesiasów osiedliła się na tych terenach 11 lat wcześniej jako jedna z pierwszych. Otworzyli sklep, w którym zaopatrywali się inni pionierzy. Wkrótce potem założyli gospodarstwo Estancia Mercedes na kawałku ziemi położonym malowniczo na tle morza, u podnóża gór. W 1960 r. Arturo nabył Estancia Ana Maria – ranczo, na które można dotrzeć tylko łodzią albo po 10 godzinach w siodle i przeprawie przez bagna sięgające końskiego brzucha. Wydawałoby się, że to koniec świata, lecz Arturo stworzył w rejonie Sutherlandu osadę. W chatce w Sutherlandzie mieszkał kiedyś pracownik rancza z żoną i dwójką dzieci. Kobieta nie wytrzymała izolacji i uciekła z rybakiem, a samotny ojciec wyprowadził się z chatki – popędził bydło z powrotem do cywilizacji. Niektóre osobniki opuszczały stado Artura i dziczały – dobór naturalny tylko je wzmocnił i zahartował. Każdego lata Arturo zaganiał je, wyruszając z rancza Ana Maria w towarzystwie psów pasterskich i sprawdzonych koni. Wysyłał baguales – co dosłownie znaczy „zdziczała rogacizna” – na targ w Puerto Natales łodzią, ale czasami przepędzał je wzdłuż klifów, urwisk, przez torfowiska. Zapasy ładował na wierzchowca, do którego uwiązany był też dziki byk. Tymczasem rodzina Iglesiasów – czyli rzesza ciotek, wujków i kuzynów, którzy mieli z ranczem niewiele wspólnego – postanowiła sprzedać tereny Any Marii. Nowy nabywca pozwolił Sebastiánowi ostatni raz przepędzić baguales. Sebastián ruszył do Natales w poszukiwaniu najlepszych bagualeros – lokalnych gauczów – do pomocy. A ponieważ najwyraźniej ma nadzieję, że pewnego dnia będzie zabierał turystów szlakiem bagualeando i podtrzymywał rodzinną tradycję – zgodził się, byśmy się przyłączyli. Nie miałam złudzeń: wyprawa do Sutherlandu to nie jest beztroska przejażdżka. To tylko fragment artykułu Alexandry Fuller z grudniowego wydania "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Władza się wyżywi: Ucisk, strach i odwaga w Zimbabwe
Mieszkańcy Zimbabwe są nieumiarkowanie przywiązani do swojego kraju. I nie ma się co dziwić. Każdy, kto ujrzy czerwone od wiosennych kwiatów lasy musasa po pierwszych deszczach albo poczuje rozżarzony wiatr w letnie popołudnie na równinach, będzie wiedział, że ta kraina zapada w serce. Oczywiście taka więź z ziemią ma swoją cenę.
O ten kraj nieustannie toczyły się walki, a pokonani – albo ci, co mieli mniej politycznego szczęścia – nigdy nie chcieli pogodzić się z utratą tej ziemi i nawiedzają ją niczym duchy, a raczej upiory. Drugie, co należy o mieszkańcach Zimbabwe wiedzieć, to że są narodem złożonym głównie z muzyków i opowiadaczy historii. Bhundu Boys, zespół z Zimbabwe, grał jako support na koncercie Madonny na stadionie Wembley w Londynie w 1987 r. Thomas Mapfumo, czyli „Lew Zimbabwe”, stworzył gatunek muzyczny zwany chimurenga (co znaczy „oswobodzenie”), rodzaj protest songów. Przyznawana od 13 lat prestiżowa afrykańska nagroda literacka Caine Prize dwukrotnie przypadła autorom z Zimbabwe: Brianowi Chikwavie w 2004 r. i pisarce NoViolet Bulawayo w 2011 r. Noblistka w dziedzinie literatury Doris Lessing spędziła w dzisiejszym Zimbabwe, wówczas Rodezji, dzieciństwo i młodość, które ukształtowały ją jako pisarkę. Dziś nie mogę się nazwać Zimbabwejką, ale w latach 70. XX w. moi urodzeni w Wielkiej Brytanii rodzice byli właścicielami gospodarstwa rolnego na wschodnim pograniczu Rodezji, państwa wówczas niepodległego, ale nieuznawanego przez społeczność międzynarodową. Oboje walczyli – ojciec jako żołnierz z poboru, a matka jako członek ochotniczej rezerwy policji – aby kraj pozostał rządzony przez białych i nie wpadł w ręce komunistów. Premier Rodezji Ian Smith doszedł do władzy pod hasłem „bielsza Rodezja to jaśniejsza przyszłość” i przez następne 15 lat robił, co mógł, by topniejąca biała mniejszość (ponad 200 tys. w początkach lat 60. i ok. 150 tys. w roku 1980) utrzymała się przy władzy w kraju zamieszkanym przez czarną, lawinowo rosnącą większość (liczba czarnej ludności w owym okresie wzrosła z 3,5 mln do 7 mln). Pod koniec 1979 r. partyzanci napływali do Rodezji z obozów w Mozambiku i Zambii takim strumieniem, że wojska rządowe nie nadążały z ich wybijaniem. W tej sytuacji wynegocjowano rozejm. W następnym roku odbyły się wybory powszechne, które wygrało ugrupowanie pod nazwą Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe – Front Patriotyczny, w skrócie ZANU-PF. Jego przywódca został pierwszym premierem Zimbabwe. Robert Gabriel Mugabe roztaczał wokół siebie aurę człowieka wielkodusznego, ale moja matka się nie nabrała. Rodzice przenieśli się do Malawi. Mugabe umiejętnie stosował metodę „dziel i rządź”, wykorzystując podziały etniczne, rasowe i polityczne wywodzące się jeszcze z epoki, gdy krajem rządzili biali. Z czasem dało mu to władzę absolutną. W Zimbabwe żyją dwie główne grupy plemion: Szona, która jest liczniejsza, i Ndebele. Mugabe należy do Szona. W 1983 r. wysłał elitarną Piątą Brygadę, wyszkoloną przez Północnych Koreańczyków, do zachodniej części kraju zamieszkanej przez Ndebele w celu niedopuszczenia do powstania jakiejkolwiek opozycji. Przez następne pięć lat zamordowano około 20 tys. Ndebele. – Dobrze znał nasze słabości i umiał je wykorzystywać – mówi dawny towarzysz broni Mugabego. Mugabe tolerował w swoim rządzie korupcję, póki mógł liczyć na lojalność członków gabinetu. Gospodarka kraju znalazła się w stanie upadku, w połowie lat 90. brakowało już paliwa, strajkowali urzędnicy, a weterani wojny narodowowyzwoleńczej domagali się odszkodowań, które im obiecano. I wtedy, w roku 1998, Mugabe wysłał wojsko do Demokratycznej Republiki Konga, aby podeprzeć chwiejący się reżim Laurenta Kabili, co kosztowało dziennie równowartość miliona dolarów amerykańskich. Tym działaniem przesądził ekonomiczny los Zimbabwe. Morgan Tsvangirai, były przywódca związków zawodowych, w 1999 r. stworzył i stanął na czele Ruchu na rzecz Zmian Demokratycznych (MDC). Na ten otwarty polityczny sprzeciw i coraz wyraźniejsze frustracje własnych popleczników Mugabe odpowiedział sprytnym posunięciem: wydał zgodę na odbieranie białym, i to bez odszkodowania, prosperujących jeszcze majątków rolnych i przejmowanie ich na własność przez czarnych. I tak w 2000 r. bezrobotni sympatycy ZANU-PF, uzbrojeni w siekiery i maczety, z błogosławieństwem Mugabego ruszyli na farmy białych, wrzeszcząc: „Hondo! Wojna!”. Produkcja żywności w kraju załamała się niemal całkowicie. W 2005 r. Ruch MDC zdołał uzyskać kilka miejsc w parlamencie. W odwecie Mugabe wszczął operację Murambatsvina („Sprzątanie brudu”). Polegała na tym, że w całym kraju zrównano z ziemią stragany i chaty biedoty miejskiej stanowiącej bazę opozycji politycznej. Domy i środki utrzymania utraciło 700 tys. osób. Potem, w pierwszej rundzie wyborów, które odbyły się w 2008 r., Mugabe przegrał z Tsvangiraim. Zwolennicy i aparatczycy ZANU-PF zażądali drugiej tury wyborów i rozpętali wspierany przez władze państwowe terror. Zamordowano setki działaczy MDC, tysiące odniosło obrażenia. Zgwałcono setki kobiet i dziewcząt, dziesiątki tysięcy osób zostało bez dachu nad głową. Jeśli w 2008 r. ktoś chciał popełnić samobójstwo, wystarczyło, żeby założył T-shirt z hasłem popierającym MDC – tak mi mówiono. Według obliczeń Steve’a Hankego, profesora ekonomii z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore, wskaźnik miesięcznej inflacji w Zimbabwe wyniósł 79,6 mld procent. Chcąc uniknąć dalszego rozlewu krwi i jeszcze głębszego upadku gospodarki, Tsvangirai wycofuje swoją kandydaturę z drugiej tury wyborów, więc Mugabe może ogłosić się zwycięzcą. Prezydent RPA Thabo Mbeki, który popiera Mugabego bezkrytycznie, przekonuje obu polityków, by dogadali się w sprawie podziału wpływów. Mugabe zachowuje kontrolę nad kopalniami, wojskiem, policją i wywiadem – innymi słowy ma w ręku wszystko, co potrzebne do dalszego sprawowania władzy. Tsvangiraiemu dostają się resorty finansów, oświaty, zdrowia, ochrony środowiska – czyli wszystko, co władzy nie daje. Następuje pełen napięcia okres oczekiwania – że terror zelżeje, że Mugabe rozluźni żelazny uścisk albo umrze (urodził się w 1924 r.). Ale Mugabe jest żywotny. W 2012 r. Zimbabwe znalazło się na piątym miejscu w rankingu państw upadłych (Failed States Index) sporządzanym przez niezależną organizację analityczną Fund for Peace z Waszyngtonu. Gdy przybyłam do Zimbabwe w październiku 2012 r., stolica kraju Harare wyglądała jednak jak normalnie prosperujące miasto. Dopływ pieniędzy z diamentów (w 2006 r. odkryto na wschodzie Zimbabwe złoża, o których mówi się, że są największe na świecie) pozwolił na pokrycie nędzy grubą warstwą pozłoty. Dzięki dopuszczeniu walut zagranicznych, przede wszystkim dolara, jako środków płatniczych uregulował się handel. Na ulicach widać nowe samochody, w sklepach pełno towarów importowanych z RPA, na przedmieściach powstają rezydencje za wysokimi murami. Ale wyczuwa się podskórny niepokój. W oczekiwaniu na wybory zapowiadane warunkowo na lipiec 2013 r. bandy wyrostków z ZANU-PF rozrabiają po targowiskach. W programach telewizyjnych aparatczycy ZANU-PF wprost przyznają, że nie pogodzą się z ewentualną wygraną Tsvangiraia. Równocześnie można przeczytać o wewnętrznych intrygach Tsvangiraia, czego kulminacją był jego niedawny ożenek z Elizabeth Macheką, córką członka komitetu centralnego ZANU-PF. Zaczyna wyglądać na to, że Tsvangirai to żadna prawdziwa opozycja. A tymczasem podobno funkcjonariusze wywiadu CIO inwigilują obywateli na wszelkie sposoby. Opowiada Tafadzwa Muzondo, 33-letni dramaturg: – Owszem, ludzie gadają, że powinienem uważać. Ale przecież mam obowiązki. Po pierwsze jako obywatel. Po drugie jako artysta. Robiąc bilans życiowy, chciałbym móc powiedzieć, że starałem się zmienić ten kraj. Muzondo proponuje mi spotkanie w Harare Gardens. Poranek jest parny, zanosi się na burzę, jednak my rozmawiamy na otwartej przestrzeni, by zauważyć, gdyby ktoś nas chciał podsłuchiwać. Muzondo napisał sztukę teatralną, która nie spodobała się władzom, więc rozmowa z zagraniczną dziennikarką, zwłaszcza w obecnej napiętej sytuacji, może ściągnąć na niego kłopoty. Ale moim zdaniem zżółkły trawnik raczej nie ochroni nas przed agentami CIO. Nie można nie brać pod uwagę faktów: w dziesięcioleciu 2001–2011 prześladowania ze strony władz zmusiły do emigracji co najmniej 49 dziennikarzy, co daje krajowi piąte miejsce na świecie. Wewnątrz kraju zastraszano, zamykano do więzień lub w inny sposób prześladowano dziesiątki obrońców praw człowieka, pisarzy, fotografów, w tym kilku zagranicznych. Kamerzysta, którego podejrzewano o przekazanie za granicę zdjęć pobitego Morgana Tsvangiraia, został w 2007 r. zamordowany. Od 2000 r. Tsvangiraia wielokrotnie aresztowano, a raz został przez zbirów Mugabego pobity tak, że ledwie uszedł z życiem. W teorii wolność słowa jest zagwarantowana. W praktyce istnieją niezliczone przepisy, których celem jest kneblowanie społeczeństwa na najwymyślniejsze sposoby. Niezależnie od tego, kiedy i w jaki sposób Mugabe odda władzę, kraj będzie się dźwigał z tego upadku bardzo długo. – Jak rozwiążemy problem naszej pełnej przemocy historii, jeśli nie możemy o tym rozmawiać? – pyta Muzondo. – Jeśli wskutek biedy i strachu będę milczeć, życie straci wartość. To tak, jakby im pozwolić na masowy mord. Mieszkańcy Zimbabwe są w strasznej sytuacji: czują się zakneblowani, niewysłuchani, niemi. Ich losy opowiadają tylko zagraniczni korespondenci lub pracownicy zachodnich organizacji pomocowych. Niegdyś Zimbabwe miało najwyższy w Afryce wskaźnik alfabetyzacji, ponad 90 proc. Według niektórych szacunków do 2020 r. spadnie on do poziomu 75 proc. Pisarze i artyści z Zimbabwe nie dają jednak za wygraną. Powstają kontrowersyjne politycznie powieści, wystawy, sztuki teatralne, niekiedy pełne czarnego humoru. Agenci CIO nie nadążają z reakcjami. Przez ostatnie osiem lat Muzondo napisał sześć sztuk teatralnych dotykających aktualnych tematów społeczno-politycznych. Najnowsza, zatytułowana Bez głosu, bez wyboru, została zakazana w sierpniu 2012 r., choć widzowie przyjmowali ją entuzjastycznie. – Ludzie przychodzą do nas i mówią: „Boimy się, że coś nam zrobią, jeśli się dowiedzą, że oglądamy twoją sztukę. Ale potem dociera do nas, że wy się nie boicie jej grać. Wasza odwaga dodaje odwagi nam”. Mugabe, jak się zdaje celowo, przemienił maksymalnie wielu obywateli w sprawców przemocy, dlatego dziś powszechny jest lęk, że zmiana władzy doprowadzi do masowego odwetu. – Ofiary przemocy politycznej boją się, że będzie się ona nasilać przy każdych wyborach. Sprawcy zaś boją się, że przemoc się skończy – tłumaczy mi Rutendo Munengami, działaczka na rzecz ofiar gwałtów. – Wszyscy znają winowajców, to sąsiedzi i przedstawiciele władz. Łatwo ich znaleźć. Ci ludzie zakładają, że nowa władza pociągnie ich do odpowiedzialności. Z Munengami spotykam się w ogródku cichej restauracji w Harare. Dołącza do nas druga działaczka na rzecz kobiet, Margaret Mazvarira. Spotkanie odbywa się kilka dni po rozmowie z Muzondo. Słońce zajmuje całe niebo, owoce drzewa musasa pękają z trzaskiem, siejąc nasiona na świeżo zwilżoną deszczem glebę. Obie kobiety mówią jedna przez drugą, rozumieją się w lot, mają wspólne doświadczenia. Pewnego ranka w 2003 r. Munengami (jej mąż był wtedy doradcą MDC) wyrwano z łóżka z 9-miesięcznym synkiem u piersi. Żołnierze przyglądali się biernie, jak gwałci ją powszechnie znany minister z ZANU-PF. Munengami zawieziono później na komisariat policji w Harare, gdzie grożono jej, że wraz z dzieckiem trafi do zbiornika z kwasem; w końcu darowano jej życie. – Chcieli zabić dziecko – opowiada Munengami. – Krzyczeli: „Wyrośnie na takiego samego człowieka jak ojciec. On chce z powrotem oddać kraj białym”. Z kolei Mazvarirę w 2000 r. wywleczono z domu w miasteczku Chivhu. Zgwałciło ją dwóch oficerów CIO, a jej 17-letnia córka, działaczka MDC, zginęła w wybuchu koktajlu Mołotowa. Gwałciciele zarazili Mazvarirę wirusem HIV. – Mnie i córkę wyzywali od dziwek Tsvangiraia. Mazvarira poszła zgłosić napaść na policję, ale odmówiono jej wszczęcia sprawy: – Cała policja jest opanowana przez ZANU-PF – słyszę. – Nikt nam nie pomaga. Jesteśmy zdane na siebie. W 2009 r. Munengami założyła stowarzyszenie Drzwi Nadziei, które wspiera ofiary gwałtów o podłożu politycznym i reprezentuje ich interesy. Organizacja ma dziś 375 członków. – Bronimy kobiet. Ci tak zwani weterani wojenni zgwałcili mnóstwo kobiet w czasie wojny o niepodległość, ale nie chcą o tym mówić, więc robimy to my. Mówimy o wszystkim, bez względu na to, czy wydarzyło się to w 1975 r. czy wczoraj, bo chcemy położyć temu kres. – Jestem jak to drzewo – mówi Mazvarira, wskazując na jakarandę. – Odcięto mi gałęzie, ale żyję. Jestem zakorzeniona w tej ziemi i z niej czerpię siłę – dodaje i odsuwa talerz. – Dziś musiałam opowiedzieć swoją historię. I wysłuchano mnie. To był mój ożywczy deszcz. W listopadzie 2008 r. inflacja sięgnęła poziomu 79,6 mld proc., po czym dopuszczono jako środki płatnicze waluty zagraniczne, co pozwoliło ustabilizować ceny na rynku wewnętrznym. Warto wiedzieć: Skorumpowane i krwawe rządy Robert Mugabe wygrał wybory i został premierem Zimbabwe w 1980 r. Utrzymał się przy władzy dzięki przemocy – ataki wspieranych przez rząd bojówek na sympatyków opozycji nasilały się w latach, w których odbywały się wybory. Bogactwa naturalne kraju, w tym złoto i ogromne złoża diamentów, pozwoliły finansować rządy Mugabego i zdobyć majątki jemu samemu oraz ludziom z jego kręgu. Kalendarium: 1965 Białe władze Rodezji deklarują jednostronnie niepodległość kraju zależnego dotąd od Wielkiej Brytanii. 1979–1980 Czarni wygrywają wojnę wyzwoleńczą i zmieniają nazwę państwa na Zimbabwe. Robert Mugabe zostaje premierem. 1982–1987 Siły rządowe zabijają około 20 tys. członków plemienia Ndebele podejrzewanych o opozycyjność. 1998 Mugabe wysyła wojska do będącej w stanie wojny domowej Demokratycznej Republiki Konga. Koszty tej operacji rujnują gospodarkę kraju. 1999 Powstaje opozycyjna wobec Mugabego partia: Ruch na rzecz Zmian Demokratycznych (MDC). 2000–2001 Wywłaszczenia białych właścicieli farm prowadzą do załamania krajowej produkcji żywności. 2002 Mugabe ogłasza, że pokonał MDC i wygrał wybory. Nasila się przemoc. 2005 Rządowa operacja „Sprzątanie brudu” pozbawia domów i środków do życia ponad 700 tys. osób na obszarach, gdzie miał poparcie ruch MDC. 2008 Wybory wygrywa MDC, ale Mugabe wymusza drugie głosowanie, a w końcu godzi się na podział władzy. 2012 Wybory zostają przełożone na rok bieżący. SKORUMPOWANE I KRWAWE RZĄDY. (JEROME N. COOKSON, NGM STAFF; SHELLEY SPERRY. Źródła: CLIONADH RALEIGH, TRINITY COLLEGE DUBLIN; INFOMINE; USGS; HUMAN RIGHTS WATCH; ARMED CONFLICT LOCATION & EVENT DATASET; GADM DATABASE)
Mieszkańcy Zimbabwe są nieumiarkowanie przywiązani do swojego kraju. I nie ma się co dziwić
Każdy, kto ujrzy czerwone od wiosennych kwiatów lasy musasa po pierwszych deszczach albo poczuje rozżarzony wiatr w letnie popołudnie na równinach, będzie wiedział, że ta kraina zapada w serce. Oczywiście taka więź z ziemią ma swoją cenę. O ten kraj nieustannie toczyły się walki, a pokonani – albo ci, co mieli mniej politycznego szczęścia – nigdy nie chcieli pogodzić się z utratą tej ziemi i nawiedzają ją niczym duchy, a raczej upiory. Drugie, co należy o mieszkańcach Zimbabwe wiedzieć, to że są narodem złożonym głównie z muzyków i opowiadaczy historii. Bhundu Boys, zespół z Zimbabwe, grał jako support na koncercie Madonny na stadionie Wembley w Londynie w 1987 r. Thomas Mapfumo, czyli „Lew Zimbabwe”, stworzył gatunek muzyczny zwany chimurenga (co znaczy „oswobodzenie”), rodzaj protest songów. Przyznawana od 13 lat prestiżowa afrykańska nagroda literacka Caine Prize dwukrotnie przypadła autorom z Zimbabwe: Brianowi Chikwavie w 2004 r. i pisarce NoViolet Bulawayo w 2011 r. Noblistka w dziedzinie literatury Doris Lessing spędziła w dzisiejszym Zimbabwe, wówczas Rodezji, dzieciństwo i młodość, które ukształtowały ją jako pisarkę. Dziś nie mogę się nazwać Zimbabwejką, ale w latach 70. XX w. moi urodzeni w Wielkiej Brytanii rodzice byli właścicielami gospodarstwa rolnego na wschodnim pograniczu Rodezji, państwa wówczas niepodległego, ale nieuznawanego przez społeczność międzynarodową. Oboje walczyli – ojciec jako żołnierz z poboru, a matka jako członek ochotniczej rezerwy policji – aby kraj pozostał rządzony przez białych i nie wpadł w ręce komunistów. Premier Rodezji Ian Smith doszedł do władzy pod hasłem „bielsza Rodezja to jaśniejsza przyszłość” i przez następne 15 lat robił, co mógł, by topniejąca biała mniejszość (ponad 200 tys. w początkach lat 60. i ok. 150 tys. w roku 1980) utrzymała się przy władzy w kraju zamieszkanym przez czarną, lawinowo rosnącą większość (liczba czarnej ludności w owym okresie wzrosła z 3,5 mln do 7 mln). Pod koniec 1979 r. partyzanci napływali do Rodezji z obozów w Mozambiku i Zambii takim strumieniem, że wojska rządowe nie nadążały ich wybijać. W tej sytuacji wynegocjowano rozejm. W następnym roku odbyły się wybory powszechne, które wygrało ugrupowanie pod nazwą Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe – Front Patriotyczny, w skrócie ZANU–PF. Jego przywódca został pierwszym premierem Zimbabwe. Robert Gabriel Mugabe roztaczał wokół siebie aurę człowieka wielkodusznego. Moja matka się nie nabrała. Rodzice przenieśli się do Malawi. Mugabe stosował metodę „dziel i rządź”, wykorzystując podziały etniczne, rasowe i polityczne wywodzące się jeszcze z epoki, gdy krajem rządziła biała mniejszość. Z czasem dało mu to władzę absolutną. W Zimbabwe żyją dwie główne grupy plemion: Szona, która jest liczniejsza, i Ndebele. Mugabe należy do Szona. W 1983 r. wysłał elitarną Piątą Brygadę, wyszkoloną przez Północnych Koreańczyków, do zachodniej części kraju zamieszkanej przez Ndebele w celu niedopuszczenia do powstania jakiejkolwiek opozycji. Przez następne pięć lat zamordowano około 20 tys. Ndebele. – Dobrze znał nasze słabości i umiał je wykorzystywać – mówi dawny towarzysz broni Mugabego. Mugabe tolerował w swoim rządzie korupcję, póki mógł liczyć na lojalność członków gabinetu. Gospodarka kraju znalazła się w stanie upadku, w połowie lat 90. brakowało już paliwa, strajkowali urzędnicy, a weterani wojny narodowowyzwoleńczej domagali się odszkodowań, które im obiecano. I wtedy, w roku 1998, Mugabe wysłał wojsko do Demokratycznej Republiki Konga, aby podeprzeć chwiejący się reżim Laurenta Kabili, co kosztowało dziennie równowartość miliona dolarów amerykańskich. W ten sposób gospodarczy los Zimbabwe został przesądzony. Morgan Tsvangirai, były przywódca związków zawodowych, w 1999 r. stworzył i stanął na czele Ruchu na rzecz Zmian Demokratycznych (MDC). Na ten otwarty polityczny sprzeciw i coraz wyraźniejsze frustracje własnych popleczników Mugabe odpowiedział sprytnym posunięciem: wydał zgodę na odbieranie białym, i to bez odszkodowania, prosperujących jeszcze majątków rolnych i przejmowanie ich na własność przez czarnych. I tak w 2000 r. bezrobotni sympatycy ZANU-PF, uzbrojeni w siekiery i maczety, z błogosławieństwem Mugabego ruszyli na farmy białych, wrzeszcząc: „Hondo! Wojna!”. Produkcja żywności w kraju załamała się niemal całkowicie. W 2005 r. Ruch MDC zdołał uzyskać kilka miejsc w parlamencie. W odwecie Mugabe wszczął operację Murambatsvina („Sprzątanie brudu”). Polegała na tym, że w całym kraju zrównano z ziemią stragany i chaty biedoty miejskiej stanowiącej bazę opozycji politycznej. Domy i środki utrzymania utraciło 700 tys. osób. Potem, w pierwszej rundzie wyborów, które odbyły się w 2008 r., Mugabe przegrał z Tsvangiraim. Zwolennicy i aparatczycy ZANU-PF zażądali drugiej tury wyborów i rozpętali wspierany przez władze państwowe terror. Zamordowano setki działaczy MDC, tysiące odniosło obrażenia. Zgwałcono setki kobiet i dziewcząt, dziesiątki tysięcy osób zostało bez dachu nad głową. Jeśli w 2008 r. ktoś chciał popełnić samobójstwo, wystarczyło, żeby założył T-shirt z hasłem popierającym MDC – tak mi mówiono. Według obliczeń Steve’a Hankego, profesora ekonomii z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore, wskaźnik miesięcznej inflacji w Zimbabwe wyniósł 79,6 mld procent. Chcąc uniknąć dalszego rozlewu krwi i jeszcze głębszego upadku gospodarki, Tsvangirai wycofał swoją kandydaturę z drugiej tury wyborów, więc Mugabe mógł się ogłosić zwycięzcą. Prezydent RPA Thabo Mbeki, który popiera Mugabego bezkrytycznie, przekonuje obu polityków, by dogadali się w sprawie podziału wpływów. Mugabe zachowuje kontrolę nad kopalniami, wojskiem, policją i wywiadem – innymi słowy ma w ręku wszystko, co potrzebne do dalszego sprawowania władzy. Tsvangiraiemu dostają się resorty finansów, oświaty, zdrowia, ochrony środowiska – czyli wszystko, co władzy nie daje. Następuje pełen napięcia okres oczekiwania – oczekiwania na to, że terror zelżeje, że Mugabe rozluźni żelazny uścisk albo umrze (urodził się w 1924 r.). Ale Mugabe jest żywotny. W 2012 r. Zimbabwe znalazło się na piątym miejscu w rankingu państw upadłych (Failed States Index) sporządzanym przez niezależną organizację analityczną Fund for Peace z Waszyngtonu. Gdy przybyłem do Zimbabwe w październiku 2012 r., stolica kraju Harare wyglądała jednak jak normalnie prosperujące miasto. Dopływ pieniędzy z diamentów (w 2006 r. odkryto na wschodzie Zimbabwe złoża, o których mówi się, że są największe na świecie) pozwolił na pokrycie nędzy grubą warstwą pozłoty. Dzięki dopuszczeniu walut zagranicznych, przede wszystkim dolara, jako środków płatniczych uregulował się handel. Na ulicach widać nowe samochody, w sklepach pełno towarów importowanych z RPA, na przedmieściach powstają rezydencje za wysokimi murami. Ale wyczuwa się podskórny niepokój. W oczekiwaniu na wybory zapowiadane warunkowo na lipiec 2013 r. bandy wyrostków z ZANU-PF rozrabiają po targowiskach. W programach telewizyjnych aparatczycy ZANU-PF wprost przyznają, że nie pogodzą się z ewentualną wygraną Tsvangiraia. Równocześnie można przeczytać o wewnętrznych intrygach Tsvangiraia, czego kulminacją był jego niedawny ożenek z Elizabeth Macheką, córką członka komitetu centralnego ZANU-PF. Zaczyna wyglądać na to, że Tsvangirai to żadna prawdziwa opozycja. A tymczasem podobno funkcjonariusze wywiadu CIO inwigilują obywateli na wszelkie sposoby. Opowiada Tafadzwa Muzondo, 33-letni dramaturg: – Owszem, ludzie gadają, że powinienem uważać. Ale przecież mam obowiązki. Po pierwsze jako obywatel. Po drugie jako artysta. Robiąc bilans życiowy, chciałbym móc powiedzieć, że starałem się zmienić ten kraj. Muzondo proponuje mi spotkanie w Harare Gardens. Poranek jest parny, zanosi się na burzę, ale my rozmawiamy na otwartej przestrzeni, by zauważyć, gdyby ktoś nas chciał podsłuchiwać. Moim zdaniem zżółkły trawnik nie mógł nas jakoś szczególnie ochronić przed agentami CIO. Muzondo napisał sztukę teatralną, która nie spodobała się władzom, więc rozmowa z zagraniczną dziennikarką, zwłaszcza w obecnej napiętej sytuacji, mogłaby ściągnąć na niego kłopoty. Nie można nie brać pod uwagę faktów: w dziesięcioleciu 2001–2011 prześladowania ze strony władz zmusiły do emigracji co najmniej 49 dziennikarzy, co daje krajowi piąte miejsce na świecie. Wewnątrz kraju zastraszano, zamykano do więzień lub w inny sposób prześladowano dziesiątki obrońców praw człowieka, pisarzy, fotografów, w tym kilku zagranicznych. Kamerzysta, którego podejrzewano o przekazanie za granicę zdjęć pobitego Morgana Tsvangiraia, został w 2007 r. zamordowany. Od 2000 r. Tsvangiraia wielokrotnie aresztowano, a raz został przez zbirów Mugabego pobity tak, że ledwie uszedł z życiem. W teorii wolność słowa jest zagwarantowana. W praktyce istnieją niezliczone przepisy, których celem jest kneblowanie społeczeństwa na najwymyślniejsze sposoby. Niezależnie od tego, kiedy i w jaki sposób Mugabe odda władzę, kraj będzie się dźwigał z tego upadku bardzo długo. – Jak rozwiążemy problem naszej pełnej przemocy historii, jeśli nie możemy o tym rozmawiać? – pyta Muzondo. – Jeśli wskutek biedy i strachu będę milczeć, to życie straci wartość. To tak, jakby im pozwolić na masowy mord. Mieszkańcy Zimbabwe są w strasznej sytuacji: czują się zakneblowani, niewysłuchani, niemi. Ich losy opowiadają tylko zagraniczni korespondenci lub pracownicy zachodnich organizacji pomocowych. Niegdyś Zimbabwe miało najwyższy w Afryce wskaźnik alfabetyzacji, ponad 90 proc. Według niektórych szacunków do 2020 r. spadnie on do poziomu 75 proc. Pisarze i artyści z Zimbabwe nie dają jednak za wygraną. Powstają kontrowersyjne politycznie powieści, wystawy, sztuki teatralne, niekiedy pełne czarnego humoru. Agenci CIO nie nadążają z reakcjami. Przez ostatnie osiem lat Muzondo napisał sześć sztuk teatralnych dotykających aktualnych tematów społeczno-politycznych. Najnowsza, zatytułowana "Bez głosu, bez wyboru", została zakazana w sierpniu 2012 r., choć widzowie przyjmowali ją entuzjastycznie. – Ludzie przychodzą do nas i mówią: „Boimy się, że coś nam zrobią, jeśli się dowiedzą, że oglądamy twoją sztukę. Ale potem dociera do nas, że wy się nie boicie jej grać. Wasza odwaga dodaje odwagi nam”. Mugabe, jak się zdaje celowo, przemienił tylu obywateli w sprawców przemocy, dlatego dziś powszechny jest lęk, że zmiana władzy doprowadzi do masowego odwetu. – Ofiary przemocy politycznej boją się, że będzie się ona nasilać przy każdych wyborach. Sprawcy zaś boją się, że przemoc się skończy – tłumaczy mi Rutendo Munengami, działaczka na rzecz ofiar gwałtów. – Wszyscy znają winowajców, to sąsiedzi i przedstawiciele władz. Łatwo ich znaleźć. Ci ludzie zakładają, że nowa władza pociągnie ich do odpowiedzialności. Z Munengami spotykam się w ogródku cichej restauracji w Harare. Dołącza do nas druga działaczka na rzecz kobiet, Margaret Mazvarira. Spotkanie odbywa się kilka dni po rozmowie z Muzondo. Słońce zajmuje całe niebo, owoce drzewa musasa pękają z trzaskiem, siejąc nasiona na świeżo zwilżoną deszczem glebę. Obie kobiety mówią jedna przez drugą, rozumieją się w lot, mają wspólne doświadczenia. Pewnego ranka w 2003 r. Munengami (jej mąż był wtedy doradcą MDC) wyrwano z łóżka z 9-miesięcznym synkiem u piersi. Żołnierze przyglądali się biernie, jak gwałci ją powszechnie znany minister z ZANU-PF. Munengami zawieziono później na komisariat policji w Harare, gdzie grożono jej, że wraz z dzieckiem trafi do zbiornika z kwasem; w końcu darowano jej życie. – Chcieli zabić dziecko – opowiada Munengami. – Krzyczeli: „Wyrośnie na takiego samego człowieka jak ojciec. On chce z powrotem oddać kraj białym”. Z kolei Mazvarirę w 2000 r. wywleczono z domu w miasteczku Chivhu. Zgwałciło ją dwóch oficerów CIO, a jej 17-letnia córka, działaczka MDC, zginęła w wybuchu koktajlu Mołotowa. Gwałciciele zarazili Mazvarirę wirusem HIV. – Mnie i córkę wyzywali od dziwek Tsvangiraia. Mazvarira poszła zgłosić napaść na policję, ale odmówiono jej wszczęcia sprawy: – Cała policja jest opanowana przez ZANU-PF – słyszę. – Nikt nam nie pomaga. Jesteśmy zdane na siebie. W 2009 r. Munengami założyła stowarzyszenie Drzwi Nadziei, które wspiera ofiary gwałtów o podłożu politycznym i reprezentuje ich interesy. Organizacja ma dziś 375 członków. – Bronimy kobiet. Ci tak zwani weterani wojenni zgwałcili mnóstwo kobiet w czasie wojny o niepodległość, ale nie chcą o tym mówić, więc robimy to my. Mówimy o wszystkim, bez względu na to, czy wydarzyło się to w 1975 r. czy wczoraj, bo chcemy położyć temu kres. – Jestem jak to drzewo – mówi Mazvarira, wskazując na jakarandę. – Odcięto mi gałęzie, ale żyję. Jestem zakorzeniona w tej ziemi i z niej czerpię siłę – dodaje i odsuwa talerz. – Dziś musiałam opowiedzieć swoją historię. I wysłuchano mnie. To był mój ożywczy deszcz.
O świcie ostatnie kosmyki szarej mgły wiły się na tle różowiejącego nieba ponad piaszczystą wydmą u wschodnich krańców pustyni Namib. Szakal potruchtał ku kępie akacji. Oryks ciągnął do oczka wodnego na pobliskim obozowisku turystycznym. Żuk czarnuchowaty lśniącą czernią ciął czerwień piasku. Obok miałem Rudolpha !Naibaba, przewodnika na safari, który wychowywał się w regionie Kunene, 500 km na północ stąd, w rezerwacie przyrody NamibRand, gdzie hodował owce, kozy i osły na farmie babki. !Naibab ma 30 lat, ale odznacza się roztropnością znacznie starszego mężczyzny, co on sam wiąże z dorastaniem na pustyni. – Ta ziemia każe ci codziennie zastanawiać się nad życiem i śmiercią – mówi. – No i wojna. Ona też uczy rozumu w przyspieszonym tempie. Wojna domowa w Namibii zaczęła się w roku 1966 i trwała 22 lata. W roku 1990, gdy w końcu uzyskała niepodległość, odłączając się od RPA, Namibia była jednym z pierwszych krajów świata, które ochronę środowiska zapisały w konstytucji. – Myślę, że z wielu przyczyn namibijski ruch ekologiczny narodził się wraz z niepodległością – mówi !Naibab. – Podczas wojny, w połowie lat 80., wystąpiła dotkliwa susza i rolnicy wpadli w rozpacz. Padły im owce, zaczęli więc zabijać dziką zwierzynę. Namibijczykom nietrudno było się zorientować, że przyjdzie im wymrzeć, jeśli nie zaczną bronić i szanować swoich zasobów. Jeszcze 20 lat temu tutejsze grunty były ogrodzone i pełne owiec. Próbowałam wyobrazić sobie tych owczarzy odwracających się plecami do wiatru, zasypywanych czerwonym od tlenku żelaza piaskiem, latami czekających na deszcz. – Jestem pewien, że mieli mieszane uczucia – zgodził się !Naibab. – Z jednej strony brak wody. A z drugiej – czy można nie podziwiać tego miejsca? Nie czuć odpowiedzialności za nie? Przyjechałam do Namibii, bo pod koniec 2008 r. jej władze ogłosiły utworzenie Parku Narodowego Sperrgebiet na obszarze wielkości 2,2 mln ha wzdłuż południowo-zachodniego wybrzeża. Odtąd urzędnicy mogli mówić, że prawie połowa terytorium kraju została przeznaczona na parki narodowe, społeczne i prywatne rezerwaty i tereny chronione. Z chwilą utworzenia Parku Narodowego Dorob w grudniu 2010 r. wzdłuż namibijskiego wybrzeża od rzeki Kunene na granicy z Angolą po rzekę Orange na granicy z RPA powstał niemal nieprzerwany nadmorski pas chroniony. Na miejscu znalazły się wszystkie elementy czegoś, co w końcu może stać się Namibijskim Parkiem Narodowym Wybrzeża Szkieletowego – jednym wielkim nadoceanicznym megaparkiem. Namibia wydawała się rzadkim, nieprawdopodobnie krzepiącym przypadkiem młodej afrykańskiej demokracji, która zdolna jest stworzyć ambitny i funkcjonalny model zarządzania przestrzennego. Podstawy do takiego optymizmu wyglądały na solidne drugiego dnia mojego pobytu w tym kraju, kiedy przybyłam do liczącego 37 tys. ha obszaru chronionego Kulala Wilderness, który łączy się z rezerwatem NamibRand. Dokładnie na ten dzień Marlice van Vuuren i jej mąż Rudie zaplanowali wypuszczenie na swobodę dwóch gepardów. Marlice, wychowana wśród Buszmenów w regionie Omaheke, należy do niewielu osób spoza tej grupy etnicznej mówiących płynnie jej językiem. Obecnie kieruje N/a’an Ku Se – schroniskiem dla dzikich zwierząt znajdującym się 40 km na wschód od Windhuk, gdzie z pomocą buszmeńskich tropicieli rehabilituje osierocone i zranione sztuki. Inne przenosi z terenów, gdzie wchodzą w konflikt z ludźmi, do miejsc, gdzie ludzie, a konkretnie turyści, są gotowi nieźle płacić za oglądanie tych zwierząt. Odnowa dzikich terenów i ich zasiedlanie zwierzyną nie jest ani łatwe, ani tanie. – Przywrócenie siedlisku równowagi, tak by można było ponownie wprowadzić tam gepardy, wymaga wielu wysiłków – mówi Marlice. – Wszystko musi być na swoim miejscu. Czy drapieżniki będą miały na co polować? Czy jest woda? Czy są to zasoby odnawialne? Jeśli odpowiedź na te pytania brzmi „tak”, jesteśmy w połowie drogi. Potem trzeba po prostu obserwować, czy gepardom podoba się tam, gdzieśmy je przywieźli. Dwa zwierzaki warknęły i odmówiły wyjścia z przyczepy. Samiec ugryzł Rudiego w stopę. Pozostało nam więc wycofać się i czekać. Po chwili zwykły krzak na żwirowej płaszczyźnie poruszył się i przybrał postać strusia. Wiatr ze wszystkich sił próbował przeszyć nas na wylot. Ludzie żyjący na pustyni Namib mówią o dwóch wiatrach – wschodnim, który wieje od Kalahari i nabiera siły, tracąc wysokość, aż uderza w pustynię, pędząc 100 km/godz. i podnosząc temperaturę do 40o C i więcej. I o życiodajnym południowo-zachodnim wietrze znad zimnego Atlantyku, wdmuchującym mgłę na 60 km w głąb lądu. Niesie on niemal całą wilgoć potrzebną do podtrzymania tutejszego dzikiego życia. Karmione mgłą nie jest ono szczególnie bujne – ot, węże i jaszczurki, chrząszcze i pająki – ale imponująco wyspecjalizowane. To także życie bardzo kruche. Niektórzy Namibijczycy w rozmowach ze mną martwili się, iż najdrobniejsza nawet zmiana klimatu może spowodować, że ten delikatny system się rozpadnie. – Trudno nie obawiać się, że ocieplenie o parę stopni przyniesie katastrofę – mówi Conrad Brain, weterynarz zajmujący się dzikimi zwierzętami, który przyjechał obserwować uwalnianie gepardów. Brain, który jest również pilotem, często lata wzdłuż wybrzeża Namibii i uważnie, choć po amatorsku, obserwuje zmiany klimatu. – Widzieliśmy roje meduz, rekinów, żółwi skórzastych wędrujące za daleko na południe. Dla mnie to wszystko jest symptomem ogrzewania się oceanu – mówi Brain. – Dlatego coś takiego jak wypuszczenie na swobodę tych gepardów daje nadzieję i wiarę w możliwości przetrwania. Zapadło milczenie i wróciliśmy do obserwacji przyczepy. Czas, jak to zwykle na pustyni, rozciągnął się w upale. Akurat gdy odłożyłam na bok notes, gepardy opuściły przyczepę. Pierwsza na ziemię zeszła samica. Samiec podążył za nią. W ciągu paru sekund zniknęły nam z pola widzenia. Relokacja tej gepardziej pary pokazuje trend działań w Namibii. Pogłowie dzikich zwierząt zwiększa się, zwłaszcza na obszarach chronionych i w prywatnych rezerwatach poza granicami parków narodowych. W latach 80. XX w. na północy było najwyżej 10 tys. springboków, dziś liczbę tych antylop szacuje się na 160 tys. Około roku 1990 nosorożce zwyczajne były wytrzebione. Obecnie liczba tych zwierząt przekracza 1400. Dwadzieścia lat temu farmerzy odstrzeliwali około 800 gepardów rocznie, teraz zabijają mniej więcej 150 sztuk, a myśliwi dostają zezwolenia na odstrzał kolejnych 150. Żeby dotrzeć do Sperrgebiet, przeleciałam ponad pustynią Namib w jej najszerszym miejscu (od rezerwatu NamibRand po Zatokę Wielorybią), a następnie nad znaczną częścią południowego ramienia pustyni do Lüderitz. W podróży do parku i ponad nim uderzające było piękno wysmaganych wiatrem zakątków i, co najmniej w równej mierze, kontrasty. Podziwiałam głównie „czystą topografię” – wydmy i lśniący kwarc w górach Witberg – ale blizny po aktywności człowieka sprzed wieku wciąż są widoczne. Porzucone obozowiska poszukiwaczy diamentów trwają mimo działania wiatru, słońca i piasku. Bliżej Zatoki Wielorybiej na pustyni widać nowe ślady – gryzmoły wygniecione na skorupie gruntu przez koła tysięcy terenówek. Ludzie z Zachodu na ogół ignorowali Namibię i jej jałową ziemię, „na którą Bóg się pogniewał”. Nie znaczy to jednak, że wyłączono ją z rabunkowej eksploatacji, która postępowała w pozostałej części kontynentu. Z wysp (obecnie uznanych za ostoje morskiej przyrody) zdzierano złogi bogatego w azot guana. Było surowcem do produkcji prochu strzelniczego i nawozów. Na zimnych, obfitujących w pokarm wodach Atlantyku intensywnie odławiano wieloryby. W pierwszych latach XX w. złoża guana co najmniej 6-metrowej miąższości zostały zdarte do nagiej skały, a wieloryby biskajskie południowe wytrzebiono niemal doszczętnie. W roku 1908 na południu znaleziono pierwszy diament. Parę miesięcy później rząd niemiecki, któremu jako protektorat podlegała Afryka Południowo-Zachodnia, teren wokół tego miejsca, o powierzchni 22 tys. km2 , ogłosił „obszarem zamkniętym” (Sperrgebiet). Wstęp miał tam tylko personel firm diamentowych. Aby złagodzić brak robotników spowodowany wyniszczającą wojną niemieckich kolonistów z południowymi plemionami (Herero, Nama i Damara), przeprowadzono pobór wśród plemion na północy, niezaangażowanych w walki – Ovambo i Kavango. Po dziś dzień w całym Sperrgebiet widzi się kopczyki przypominające dziecięce mogiłki – mimowolne pomniki trudu ludzi, którzy czołgając się, przesiewali żwir i wybierali z niego szlachetne kamienie. Diamenty nadal wydobywa się wzdłuż wybrzeża w południowej części nowego parku. Z powietrza wyrobiska wyglądają jak potężne okopy. Chociaż jedynie tereny górnicze są całkowicie niedostępne dla osób nieupoważnionych, ograniczenia wstępu obowiązują znacznie szerzej. Ma się wrażenie, że cały obszar Sperrgebietu jest zakazany – nie tyle dla ochrony złóż, co ze względu na obawy przed nielegalnym wydobyciem i kradzieżą. Bogactwa ziemi są zazdrośnie strzeżone. Tylko kilku turystów pod opieką przewodnika może jednocześnie wejść na teren parku. Gości monitorują kamery przy wejściu, wyjściu i na drogach wewnętrznych. Dojmującą atmosferę paranoi najlepiej oddają porzucone pojazdy i inny sprzęt rdzewiejący w spiekocie. Te wraki musiały pozostać, by górnicy nie mogli poutykać w nich diamentów, które później odzyskaliby na jakimś złomowisku. mineralna zamożność Namibii nie spływa na dół struktury społecznej. Chodź kraj jest obecnie czwartym eksporterem minerałów w Afryce (wyłączywszy paliwa kopalne) i czwartym na świecie producentem uranu, podział dochodu narodowego jest wybitnie nierówny. Pogoń za bogactwem trwa nie tylko na terenach prywatnych, ale też wewnątrz i wokół obszarów, na których wytyczono parki narodowe. Dwie kopalnie, jedna z nich w obrębie parku Namib-Naukluft, wydobywają obecnie uran. Oczekuje się, że do roku 2015 namibijska produkcja wzrośnie z 5 do 18 tys. ton tzw. żółtego ciasta, czyli koncentratu rudy uranu. Można dopatrzyć się szczególnej ironii w tym, że przy wydobyciu uranu, który Namibia ma w obfitości, musi zużyć mnóstwo dramatycznie deficytowej wody. Dane są trudne do zdobycia, ale szacuje się, że jedna kopalnia zużywa rocznie jakieś 3 mln m3 wody. Pozyskuje się ją ze złóż podziemnych, powstałych w odległych epokach geologicznych, które wobec skąpych opadów deszczu nie ulegają odtworzeniu. Na szczęście na wybrzeżu niedaleko Swakopmund budowany jest potężny zakład odsalania wody. W teorii działalność górnicza powinna być skorelowana z ochroną zasobów i rozwojem ekonomicznym. – Jesteśmy krajem rozwijającym się – wyjaśniała Midori Paxton z ministerstwa środowiska i turystyki w Windhuk. – Nierealne jest wyrugowanie przemysłu wydobywczego z naszych obszarów chronionych. Pracujemy więc nad zminimalizowaniem szkodliwego oddziaływania kopalni – mówiła, pokazując mi mapę skatalogowanych przez ministerstwo miejsc o wyjątkowej bioróżnorodności. – Współpracujemy z firmami górniczymi przy wyszukiwaniu i ochronie tych bardzo wrażliwych terenów – mówiła, wskazując na rewir, obecnie w granicach Parku Narodowego Dorob, w którym występują znaczące w skali kraju pola mchów. Połacie mchów – kwitnących pomarańczowo i szaro na czerwonych piaskach i skorupach czarniawego gipsu – stabilizują glebę i stanowią podstawowe źródło pokarmu dla bezkręgowców. Są fundamentem większych wspólnot roślin i zwierząt. Ze względu na swą wątłość zostały oznaczone na mapie i wygrodzone w terenie. Jednak wskazane przez Paxton mchy porastają obszar między morzem i kopalnią uranu i gdy tam pojechałam, było świeżo rozryte. W pobliżu zakładu odsalania przecinały je głębokie rowy. Koleiny wielkich ciężarówek żłobiły grunt. Powolny mechanizm odradzania się pustynnej przyrody skutki tej bezmyślności może likwidować przez setki lat. W końcu to tutaj, na odwiecznej powierzchni chronionej ziemi, a nie w turystycznych folderach czy oficjalnych górniczych kodeksach, zapiszą się siła i rzetelność środowiskowych intencji Namibii.