Kto ma większe szanse w zderzeniu ptaka z samolotem? Takie kolizje nie są rzadkością
Człowiek od zawsze marzył o lataniu, patrząc na ptaki unoszące się nad ziemią. Dziś samoloty przecinają niebo na całym świecie, a ptaki wciąż dzielą z nimi te same przestworza. To opowieść o inspiracji i zderzeniach, które ukształtowały lotnictwo.
Spis treści Od ptaków do aeronautyki – narodziny lotnictwa Dlaczego lotniska przyciągają ptaki? Ptaki jako wyzwanie dla lotnictwa Najpoważniejsze zderzenia samolotów z ptakami Nowoczesne systemy zapobiegania kolizjom Od wieków ptaki inspirowały człowieka do latania, stając się wzorem dla pierwszych konstrukcji maszyn lotniczych. Od szkiców Leonarda da Vinci, po loty braci Wright, obserwacja ptasiego lotu dała początek aeronautyce. Dziś ptaki i samoloty wciąż dzielą te same przestworza, a każde ich spotkanie może stanowić zagrożenie. Współczesne lotniska stosują zaawansowane systemy – od radarów po sztuczną inteligencję – aby zminimalizować ryzyko kolizji. To niezwykły wyścig natury i technologii, który trwa nieprzerwanie. Od ptaków do aeronautyki – narodziny lotnictwa Od zarania dziejów człowiek marzył o lataniu, a inspiracją do tego dążenia były przede wszystkim ptaki. 17 grudnia 1903 r., w wietrzny dzień w Karolinie Północnej, bracia Orville i Wilbur Wright przeszli do historii, dokonując pierwszego lotu płatowcem wyposażonym w silnik. Sukces Wrightów nie był dziełem przypadku – wynikał z wnikliwej obserwacji natury. To właśnie ptaki dostarczyły im klucza do opracowania systemu sterowania, który odróżnił ich konstrukcję od wszystkich wcześniejszych prób. Choć bracia Wright są uważani za pionierów lotnictwa początku XX w., ich fascynacja ptasim lotem miała swoich poprzedników setki lat wcześniej. Najbardziej znaną postacią badającą aerodynamikę skrzydeł był Leonardo da Vinci – florencki uczony i malarz. Około 1486 r. naszkicował w swoim notatniku projekt ornitoptera – maszyny o rozpiętości skrzydeł ponad 10 m, skonstruowanej z sosnowych belek pokrytych jedwabiem. Leonardo wskazywał ptaki, nietoperze oraz latawce jako główne źródła inspiracji dla swoich koncepcji. Choć jego urządzenie mogło teoretycznie latać, nie generowało wystarczającej mocy, aby unieść się z ziemi. Kolejny kluczowy krok w rozwoju aeronautyki wykonał Otto Lilienthal – niemiecki pilot i pionier lotów. Był konstruktorem pierwszych praktycznych szybowców. Powszechnie nazywany „ojcem lotnictwa”, prowadził systematyczne badania nad ptasimi skrzydłami. Jego prace z końca XIX w. stworzyły fundament pod późniejsze osiągnięcia braci Wrightów. Lilienthal zginął jednak tragicznie w 1896 r. w wyniku obrażeń po rozbiciu szybowca. Pierwszy lot trwał zaledwie 12 sekund, a jego trasa wyniosła 36 metrów. Podczas czwartego lotu w tym samym dniu maszyna utrzymała się w powietrzu już 59 sekund i pokonała 256 m., torując drogę dla całej współczesnej aeronautyki. Dlaczego lotniska przyciągają ptaki? Lotniska przyciągają ptaki z powodu ograniczonej presji drapieżniczej – wysokie ogrodzenia uniemożliwiają wejście dzikim zwierzętom, takim jak lisy, dziki czy psy. Ptaki znajdują tam dogodne warunki do odpoczynku, żerowania, a nawet gniazdowania. Sprzyja temu większa dostępność potencjalnych ofiar (drobne ssaki, owady) oraz regularna pielęgnacją terenów zielonych, np. częste koszenie terenów trawiastych. W otoczeniu portów lotniczych występują różnorodne siedliska – od lasów i mokradeł, przez zbiorniki wodne i pola uprawne, po wysypiska śmieci. Takie zróżnicowanie przyciąga zarówno małe ptaki wróblowate (skowronki, pliszki, szpaki), jak i większe gatunki, np. krukowate, mewy, ptaki szponiaste czy gęsi. Z danych opublikowanych przez Organizację Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO), Agencję Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA), Federalną Administrację Lotnictwa (FAA) oraz Światowe Stowarzyszenie ds. Zderzeń z Ptakami (WBA) wynika, że do ponad 70% kolizji statków powietrznych ze zwierzętami dochodzi w pobliżu lotnisk – na ich terenach, w strefach przyległych oraz w przestrzeni powietrznej do 150 m nad ziemią. W Polsce liczba kolizji z ptakami rośnie proporcjonalnie do liczby operacji lotniczych. Dla przykładu, w ciągu ośmiu lat liczba takich zdarzeń zgłaszanych do Urzędu Lotnictwa Cywilnego (ULC) niemal się podwoiła – z niespełna 200 incydentów w 2009 r. do ponad 400 w 2017. Wśród nich 244 przypadki dotyczyły potwierdzonych kolizji z ptakami, pozostałe 157 stanowiły inne incydenty z udziałem zwierząt, w tym niepotwierdzone zderzenia. Ptaki jako wyzwanie dla lotnictwa Kolizje statków powietrznych z ptakami stanowią jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa operacji lotniczych. W opracowaniu „Zarządzanie Zagrożeniami Środowiskowymi na lotniskach” dr Michał Skakuj – ornitolog i były wiceprzewodniczący Komitetu ds. Zderzeń Statków Powietrznych ze Zwierzętami – podkreśla, że na polskich lotniskach stwierdzono występowanie ok. 200 gatunków ptaków. Choć większość z nich to gatunki drobne, o masie nieprzekraczającej 100 g, które zwykle nie powodują poważnych uszkodzeń (z wyjątkiem sytuacji, gdy dochodzi do zderzenia ze stadem ptaków), to największe ryzyko stwarzają ptaki o dużej biomasie. Do tej grupy należą m.in. żuraw zwyczajny (Grus grus), bielik (Haliaeetus albicilla), bocian biały (Ciconia ciconia), duże gęsi, kaczki oraz szpaki, które często poruszają się w licznych stadach. Ryzyko zderzeń gwałtownie rośnie: wiosną, podczas przelotów na lęgowiska, jesienią, gdy ptaki wędrują na zimowiska oraz latem, gdy młode osobniki uczą się latać i często popełniają błędy na trasach przelotu. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest pora dnia. Z badań wynika, że podczas wędrówek migracyjnych zdecydowana większość drobnych ptaków migruje nocą, co sprawia, że zagrożenie nie ogranicza się do godzin dziennych. Z kolei gatunki szybujące na prądach powietrza – takie jak bociany, orły czy myszołowy oraz ptaki o silnym, aktywnym locie, np. gęsi, kaczki czy ptaki siewkowe, latają zarówno w dzień, jak i w nocy. To sprawia, że ryzyko kolizji utrzymuje się praktycznie przez całą dobę. Najpoważniejsze zderzenia samolotów z ptakami Pierwszy udokumentowany przypadek zderzenia statku powietrznego z ptakiem pochodzi już z 1905 roku. Podczas lotu testowego w Dayton (Ohio, USA), samolot Orville’a Wrighta wpadł w stado kosów (Turdus merula). To symboliczne wydarzenie pokazało, że z problemem „bird strike” lotnictwo będzie musiało mierzyć się od samego początku swoje istnienia. Pierwsza odnotowana ofiara śmiertelna z powodu kolizji z ptakami pojawiła się siedem lat później. W 1912 r. pionier lotnictwa Calbraith Perry Rogers zginął podczas pokazów lotniczych w Kalifornii, kiedy jego maszyna wleciała w stado ptaków i runęła do oceanu. Jednym z najtragiczniejszych wypadków w historii aeronautyki spowodowanych zderzeniem z ptakami była katastrofa z 4 października 1960 roku. Samolot pasażerski Lockheed L-188 Electra (Eastern Air Lines), tuż po starcie z lotniska w Bostonie, uderzył w liczne stado szpaków (Sturnus vulgaris). Wskutek zasysania ptaków, trzy z czterech silników utraciły moc, co doprowadziło do utraty kontroli nad maszyną i jej upadku do Zatoki Winthrop. Zginęło 62 z 72 osób na pokładzie – tylko dziesięciu pasażerów przeżyło katastrofę. Najbardziej znanym współczesnym przypadkiem bird strike była sytuacja z lotem US Airways 1549 w 2009 r., powszechnie określana jako „Cud nad Hudson”. Zaledwie sześć minut po wystartowaniu samolot Airbus A320-214 zderzył się ze stadem dzikich gęsi, co doprowadziło do całkowitej utraty mocy obu silników. Dzięki doświadczeniu kapitana Chesleya „Sully’ego” Sullenbergera i perfekcyjnemu awaryjnemu lądowaniu na rzece Hudson – wszyscy pasażerowie i członkowie załogi przeżyli. Nowoczesne systemy zapobiegania kolizjom Współczesne lotniska i linie lotnicze korzystają z zaawansowanych technologii, które chronią pilotów przed kolizjami z ptakami. Jednym z najskuteczniejszych narzędzi są specjalistyczne radary, takie jak systemy „avian radar”, umożliwiające monitorowanie przestrzeni wokół lotniska i wykrywanie obecności ptaków. Dzięki nim można przewidzieć kierunek lotu ptaków i ostrzec załogi samolotów przed startem lub lądowaniem. Coraz częściej stosuje się systemy wizyjne oparte na sztucznej inteligencji, zdolne do rozpoznawania gatunków ptaków i oceniania poziomu zagrożenia w czasie rzeczywistym. W wielu portach lotniczych testowane są drony, które płoszą ptaki w sposób bardziej precyzyjny niż tradycyjne metody. Jednocześnie jedną z najbardziej naturalnych i skutecznych form odstraszania dużych ptaków pozostaje sokolnictwo, które mimo rozwoju technologii wciąż odgrywa istotną rolę w ochronie lotnisk. Lotniska prowadzą również zarządzanie środowiskowe, ograniczając atrakcyjne miejsca dla ptaków poprzez modyfikację roślinności, usuwanie źródeł wody i kontrolę odpadów. Analiza danych po każdym incydencie pozwala szybciej wprowadzać korekty w procedurach bezpieczeństwa. Dzięki połączeniu technologii i przemyślanego zarządzania, coraz więcej lotnisk notuje spadek poważnych kolizji, a ruch lotniczy jest dzisiaj bezpieczniejszy niż kiedykolwiek, nawet w obliczu naturalnych zachowań ptaków, których nie da się w pełni kontrolować. Źródła: kolizjezptakami.pl, neel.com.pl, zbiam.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Sekretne życie orła cesarskiego – gatunek na granicy przetrwania
Orzeł cesarski to prawdziwy włodarz nieba. Jego potężne skrzydła i przenikliwe spojrzenie od wieków budzą podziw ludzi i stanowi symbol władzy w kulturach. Oto fascynująca podróż po świecie największych ptaków drapieżnych.
Spis treści Orzeł w znaczeniu historycznym Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Zasięg występowania i rozmieszczenie Gniazdowanie i wybór siedlisk Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski – majestatyczny drapieżnik o ogromnej rozpiętości skrzydeł, którego zasięg rozciąga się od Europy Środkowej aż po Bajkał. Poluje na zające, sarny, ptaki drapieżne, a nawet sowy, dostosowując dietę do lokalnych warunków. Podczas migracji potrafi pokonywać nawet do 5000 km. Jego populacje są dziś zagrożone wyginięciem, a badania nad biologią, migracjami i dietą pozwalają lepiej zrozumieć potrzeby gatunku i skutecznie planować jego ochronę. Orzeł w znaczeniu historycznym Od czasów starożytnych orzeł uważany był za symbol niebiański, który ze sfery natury przenikał do wielu kultur i religii na całym świecie. Uosabiał zarówno władzę, siłę, potęgę, jak i nieśmiertelność oraz zmartwychwstanie. Grecki filozof Arystoteles widział w nim wyobrażenie świadomości duchowej, a dla Karola Wielkiego – twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego w VIII wieku – orzeł stał się godłem. Od XIV w. symbolizuje też państwowość Polski. W średniowiecznych bestiariuszach, takich jak „Ashmole Bestiary” lub „Aberdeen Bestiary”, powstałych w Anglii w XIII w., pojawiały się motywy orłów trzymających młode przed słońcem i wyrzucających te, które nie potrafiły patrzeć. Choć w rzeczywistości większość orłów nie wyrzuca zdrowych piskląt z gniazda, przedstawione w manuskryptach sceny niosą bogate znaczenie symboliczne. Motyw ten można interpretować jako symbol siły, czujności i gotowości do stawienia czoła wyzwaniom, który w prosty sposób ukazywał naturalną ideę, że tylko silni i przygotowani przetrwają lub zostaną wybrani. Prof. Jerzy Bralczyk w swoim dziele „Zwierzyniec” wspomina, że dawniej wodzowie brali orła na wojskowe sztandary, a królowie, cesarze i włodarze miast chętnie umieszczali go na wszelkich znakach. To dowód na przypisywaną orłowi siłę i autorytet. Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Orzeł cesarski (Aquila heliaca) jest nieco mniejszy od bielika (Haliaeetus albicilla) i orła przedniego (Aquila chrysaetos), a większy od orlika krzykliwego (Clanga pomarina) i grubodziobego (Clanga clanga). Dorosły ptak wyróżnia się brązowo-czarnym upierzeniem, jasno-złocistym karkiem oraz białymi plamami na ramionach. Ma mocny, ciemny dziób i żółte szpony, przy czym szatę ostateczną osiąga ok. 6. roku życia. Młode osobniki w okresie dojrzewania mają pstrokate upierzenie na grzbiecie, natomiast tułów i pokrywy skrzydłowe od spodu są piaskowe. Płeć u orłów cesarskich, podobnie jak u innych silnych ptaków drapieżnych jest słabo widoczna. Najczęściej jedynym pewnym znakiem jest większy rozmiar samicy. Wybitny ornitolog XX w., Jan Sokołowski, w książce „Ptaki ziem polskich” podkreśla, że upierzenie orła cesarskiego zmienia się wraz z wiekiem. W pierwszym roku jest brązowe, w drugim i trzecim staje się plamiste, w piątym i szóstym głowa i kark są rdzawożółte, a wierzch ciała czarnobrązowy. Zasięg występowania i rozmieszczenie Orzeł cesarski jest ptakiem drapieżnym z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae. Występuje na rozległych obszarach strefy palearktycznej, od Kotliny Karpackiej po Azję Środkową i Jezioro Bajkał. Według IUCN – Czerwonej Listy Gatunków Zagrożonych z 2025 r. – gatunek został uznany za gatunek narażony na wyginięcie (vulnerable). Globalną populację orła cesarskiego szacuje się na ok. 13 000 – 20 000 dojrzałych osobników, z czego 30% całkowitej populacji lęgowej znajduje się w Europie. W Polsce orzeł cesarski jest gatunkiem wyjątkowo zalatującym – do 2023 r. odnotowano jedynie 135 jego obserwacji. Choć najbliższe populacje lęgowe znajdują się na Słowacji i w Czechach, polscy ornitolodzy sugerują, że w przyszłości orły te mogą pojawić się także w naszym kraju jako gatunek lęgowy, głównie w związku z postępującymi zmianami klimatycznymi. W Republice Czeskiej pierwsze gniazdowanie odnotowano w 1998 r., a do 2022 liczba par wzrosła do co najmniej 14. Na Słowacji w ciągu ostatnich 45 lat (1977–2022) udokumentowano łącznie 65 par lęgowych, natomiast podczas zimy 2025 r., w ramach 8. edycji Międzynarodowego Liczenia Ptaków Drapieżnych w Kotlinie Panońskiej zaobserwowano 132 orły cesarskie (w 2024 r. – 105), z czego 108 stanowiły ptaki dorosłe. W Austrii orzeł cesarski ponownie pojawił się jako gatunek lęgowy w 1999 r., po prawie 190 latach od jego wytępienia. Do 2023 r. austriacka populacja lęgowa wzrosła do 42 par. Z kolei populacja węgierska, choć dziś jest jedną z najszybciej rozwijających się w Europie, pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX w., liczyła jedynie 15–25 par, osiągając swoje historyczne minimum. Jednak w 2023 r. liczba par lęgowych dynamicznie wzrosła do 400–450. Gniazdowanie i wybór siedlisk Orzeł cesarski, ze względu na szeroki zasięg występowania, wykazuje duże zróżnicowanie w sposobie gniazdowania. Badania pokazują, że siedliska lęgowe tego gatunku różnią się w zależności regionu. Na przykład w Europie, a szczególnie na Węgrzech, aż 98% przypadków gniazdowania na nizinach odnotowano na pojedynczych drzewach lub w zadrzewieniach śródpolnych. W Azji Środkowej, zwłaszcza w Kazachstanie, orły cesarskie zasiedlają rozległe stepy i pustynie. Wybierają m.in. zarośla saxaułu na płaskowyżach, lasy liściaste niskich gór czy zadrzewienia wzdłuż rzek i urwisk. Co więcej, wykazano, że budowanie gniazd na wierzchołkach drzew jest charakterystyczną cechą tego gatunku – aż 66% z 1304 znanych gniazd znajdowało się na szczycie pnia drzewa, a znacznie rzadziej w jego środkowej części. Na Węgrzech najchętniej wybieranymi terenami żerowiskowymi orłów cesarskich są kompleksy intensywnie użytkowanych pól uprawnych oraz pozostałe obszary trawiaste, zwykle w odległości 3–8 km od gniazda. W górach z kolei ptaki żerują nawet w promieniu 10–15 km. W efekcie warunki żerowania na nizinach są korzystniejsze, ponieważ ptaki poświęcają mniej czasu i energii na dostarczanie pożywienia do gniazda. W przeszłości w tradycji serbskiej gatunek ten był szczególnie rozpowszechniony w regionach, gdzie gniazdował na dębach – drzewach uznawanych za święte, a nawet symbolicznie utożsamianych ze świątynią. Ponadstuletnie dęby ludzie oznaczali krzyżem, stąd w języku serbskim nazwa orao krstaš („orzeł krzyżowy” lub „od krzyża”). Z czasem ptak ten stał się nie tylko symbolem religijnym, ale także inspiracją dla herbu Serbii. Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Orzeł cesarski jest drapieżnikiem szczytowym, którego dieta różni się w zależności od regionu występowania. W Bułgarii, w ciągu 25 lat badań ornitolodzy wykazali, że największy udział w pożywieniu orłów stanowiły ssaki, następnie ptaki i gady. Na Węgrzech przeanalizowano skład pokarmu orłów w okresie lęgowym w latach 2007–2017 i porównano go z wcześniejszymi badaniami z lat 1982–1991 oraz 1992–2004. Wykazano wyraźny spadek liczebności tradycyjnych gatunków ofiar, takich jak chomik europejski (Cricetus cricetus) oraz suseł perełkowany (Spermophilus citellus), które niemal całkowicie zniknęły z diety. W tym samym czasie wzrósł udział krukowatych, ptaków wodnych i saren. Gatunki takie jak bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) i zając szarak (Lepus europaeus) wciąż stanowią znaczną część jadłospisu orłów cesarskich. Podkreśla to, że ochrona tego globalnie zagrożonego gatunku jest ściśle związana z zarządzaniem populacjami drobnej zwierzyny łownej i praktykami rolniczymi na Węgrzech. W wielu regionach doprowadziło to do konfliktów z myśliwymi, co prawdopodobnie przyczyniło się do wzrostu liczby przypadków prześladowań orłów. Wraz z zanikiem tradycyjnych ofiar w jadłospisie co raz częściej pojawiają się krukowate, gołębie, ptaki wodne, gryzonie, sarny oraz inne ptaki drapieżne i sowy. Obserwowana elastyczność żerowiskowa orła cesarskiego dowodzi, że gatunek ten potrafi dostosować się do zmian środowiskowych, wykorzystując różnorodne źródła pokarmu. Dostępność ofiar pozostaje jednak kluczowym czynnikiem warunkującym sukces rozrodczy tego majestatycznego drapieżnika. Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski należy do gatunków o zróżnicowanej strategii migracyjnej – od krótkodystansowych i średniodystansowych migrantów, po osobniki częściowo wędrowne lub osiadłe. Sposób przemieszczania się orłów zależy głównie od regionu występowania. Osobniki gniazdujące w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej zazwyczaj pozostają na tych terenach przez cały rok lub podejmują krótkie migracje. Zimują głównie na Półwyspie Bałkańskim, w Afryce Północnej lub na Bliskim Wschodzie. W Kazachstanie orły cesarskie wyposażone w urządzenia telemetryczne GPS pokonywały podczas jesiennej migracji nawet do 5000 km. Zimujące ptaki obserwowano w krajach Półwyspu Arabskiego, a także w Iranie i Indiach. Odnotowano je również w Katarze, Kuwejcie, Omanie i Jemenie. Podczas migracji jesiennej orły wykorzystywały z prądy orograficzne (unoszące się wzdłuż wzniesień), natomiast wiosną – prądy termiczne, powstające w wyniku nagrzewania powierzchni ziemi. Dzięki nim mogły szybować bez intensywnego machania skrzydłami, oszczędzając energię podczas lotu. Najstarszy dowód na migracje orła cesarskiego na południe pochodzi ze Słowacji. W 1957 r. zaobrączkowano tam pisklę, które rok później zostało zastrzelone w Chorwacji. Jak wskazują dalsze dane ornitologiczne, niektóre słowackie orły dotarły aż do Izraela (1986), Albanii (1997) czy Hiszpanii. Przypadki te potwierdzają, jak duży potencjał migracyjny mają te majestatyczne ptaki, a ich ochrona wymaga wspólnych działań na międzynarodową skalę. Źródła: jakiznaktwoj.pl, birdlife.org, iucnredlist.org
Jonathan Slaght ruszył tropem najrzadszej sowy świata. Taki ptak to prawdziwy unikat
Ketupa, czyli puchacz japoński, to jedna z najmniej poznanych sów świata. Amerykański biolog Jonathan C. Slaght postanowił wyruszyć do Primorja, by zbadać jej siedliska i stworzyć plan ochrony tego zagrożonego gatunku.
Spis treści: Dlaczego wybrałem ketupy? Kulisy decyzji badawczej W dół rzeki – w poszukiwaniu ketup Jak wygląda gniazdo ketup Ochrona puchacza japońskiego Jonathan C. Slaght, amerykański biolog i miłośnik przyrody, wyrusza w głąb rosyjskiego Kraju Nadmorskiego, by jako pierwszy dokładnie zbadać ketupy Bubo blakistoni i opracować strategię ich ochrony. Wraz z zespołem lokalnych ekspertów przemierza skutą lodem tajgę, pokonuje rwące rzeki, śpi w opuszczonych chatach i rozkłada sieci wśród śnieżyc – wszystko po to, by odnaleźć i oznakować te niezwykłe ptaki. Poniżej publikujemy fragmenty książki „Sowy z dalekiego wschodu” Jonathana C. Slaighta. Ta niezwykła publikacja ukazała się właśnie w polskim przekładzie na łamach wydawnictwa PWN. Dlaczego wybrałem ketupy? Kulisy decyzji badawczej W roku 2005 ukończyłem studia na Uniwersytecie Minnesoty. Tematem mojej pracy magisterskiej był wpływ eksploatacji lasów Primorja na ptaki śpiewające. Szukając intensywnie tematyki doktoratu, bardzo chciałem związać ją z tym samym regionem. Interesowały mnie najszersze ujęcia problematyki ochrony przyrody, szybko jednak zawęziłem je do żurawi białogłowych Grus monacha i ketup – sów rybożernych. Były to najmniej zbadane i najbardziej charyzmatyczne ptaki tego regionu. Bardziej przyciągały mnie ketupy, lecz wobec braku informacji o nich, obawiałem się, że są zbyt rzadkie do badań naukowych. Rozmyślając o tym, wędrowałem pieszo przez kilka dni w rejonie bagien modrzewiowych. Z początku krajobraz ten wydawał mi się uroczy, lecz po pewnym czasie, gdy nie było się gdzie schować, rozbolała mnie głowa od agresywnego zapachu bagna, a kiedy pojawiły się całe chmary tnących niemiłosiernie owadów, miałem go już dość. I wtedy doznałem olśnienia: to jest przecież siedlisko żurawia białogłowego. Ketupy są wprawdzie rzadkie, więc inwestowanie energii i czasu w ich badania może być ryzykowne, ale przynajmniej nie będę musiał przez następnych pięć lat włóczyć się po bagnach modrzewiowych. W tym momencie podjąłem decyzję: zajmę się ketupami. W dół rzeki – w poszukiwaniu ketup Nasza grupa rezydowała już w Agzu prawie dwa tygodnie, najpierw w oczekiwaniu przylotu mojego helikoptera, a później z moim udziałem. Zanim do nich dołączyłem, członkowie zespołu spotkali się w lesie, w górnym biegu rzeki z myśliwym Cziepieliewem, który zaprosił nas do pracy w otoczeniu jego chaty w Wozniesienowce, około 40 km na południe od Agzu. W Agzu byłem dopiero pięć dni i skorzystałbym, badając dłużej dolinę Sochatki w poszukiwaniu drzewa gniazdowego ketup, które z pewnością tam były. Jednakże fakt przebywania ptaków w rejonie nie musiał oznaczać ich gniazdowania w nim. Ketupy rosyjskie, w odróżnieniu od większości ptaków, podejmują zwykle próby lęgu co dwa lata i przeważnie wychowują tylko jedno pisklę, a znacznie rzadziej dwa. W Japonii, po drugiej stronie morza, ketupy wyprowadzają lęgi co roku i zwykle ich pary mają dwójkę potomków. W Rosji para ketup ogranicza się do jednego potomka, który często pozostaje w rodzicielskim gnieździe przez cztery do osiemnastu miesięcy – bardzo długo jak na ptaki – zanim zdoła znaleźć własne terytorium. Dla porównania: w Ameryce Północnej młody puchacz – przy ketupie karzełek trzykrotnie od niej lżejszy – szuka swojego terytorium po upływie czterech do ośmiu miesięcy. Potwierdzenie obecności par ketup w obszarze wokół Agzu było wystarczające dla celu naszej ekspedycji do tych rejonów, którym była tylko identyfikacja kluczowych ich lokalizacji w dolinie Samargi dla zapobieżenia wycinki lasów. Gniazdo ketup Spotkałem się z Siergejem w Dalniegorsku, skąd po dwóch godzinach jazdy dotarliśmy do wioski Olga, a następnie do Wietki – jednej z najstarszych rosyjskich wiosek w Primorju, założonej w 1859 roku. W popadających w ruinę parterowych domkach, otoczonych podwórkami pełnymi rdzewiejącego żelastwa, mieszkali zahartowani ciężkim życiem emeryci. Zjechaliśmy z szosy na wyboistą drogę gruntową, mijając ruiny sowieckiego kołchozu i wysypisko śmieci, przy dopływie rzeki Awwakumowki. Po przekroczeniu cieku zobaczyliśmy Tolę, stojącego przy swoim obozowisku. Rozbił namiot na skraju pola graniczącego z nadrzecznym lasem. Po wypiciu herbaty, zaprowadził nas do drzewa gniazdowego – chosenii Chosenia arbutifolia. Górną część drzewa musiała złamać i strącić jakaś silna burza, a w zagłębieniu typowym dla dziupli kominowych znajdowało się gniazdo ketupy. Obok zamontowane były niewielka kamera i iluminator ultrafioletowy. Tolia prowadził nocny tryb życia – spał w dzień, a w nocy obserwował i rejestrował ptaka z ukrytego namiotu. – Siedzi tam przez cały dzień. Nie rusza się i nie wypróżnia. Tylko patrzy – powiedział, gdy podchodziliśmy do drzewa. – Masz na myśli, że ona jest teraz w gnieździe? – spytałem szeptem, spoglądając w górę. – Oczywiście – odparł Tolia. Obserwuje nas i słyszy naszą rozmowę. Podniosłem lornetkę i zobaczyłem ketupę. Najpierw brązową smugę jej pleców, doskonale zlewającą się z korą drzewa. Reszta ciała była zasłonięta. W wąskiej szczelinie w przedniej krawędzi zagłębienia gniazdowego, dostrzegłem jedno żółte oko wpatrujące się we mnie. Ptaka dzieliło ode mnie zaledwie sześć metrów. Kamuflaż był perfekcyjny – trudno było dostrzec granicę między drzewem a ciałem sowy. Po wszystkich wysiłkach poszukiwania w dziewiczych lasach doliny Samargi i okolic Tiernieja, nareszcie miałem pełną świadomość, że z wysoka spogląda na mnie ketupa. Ochrona puchacza japońskiego Badania nad ketupą, czyli puchaczem japońskim, wymagały dokładnego określenia, gdzie żyją te ptaki i jakie zasoby są dla nich najważniejsze. Analiza terenowa obejmowała pojedyncze pary ptaków – nanoszenie na mapę punktów GPS zebranych z lokalizacji każdego osobnika pozwoliło stworzyć modele rozmieszczenia zasobów istotnych dla ketup. Z ponad 2000 lokalizacji jedynie nieliczne znajdowały się poza dolinami rzek, co pokazuje, jak silnie są związane z gęsto zalesionymi dolinami. Najmniejsza ruchliwość ptaków przypada na zimę – porę lęgową, a największa jesienią, gdy przemieszczają się w górne odcinki rzek. Analizy siedlisk wykazały, że prawie połowa najlepszych terenów dla ketup znajduje się w lasach objętych zezwoleniami na wyręby. Oznacza to, że działalność gospodarcza ma bezpośredni wpływ na los tych ptaków. Jednocześnie drzewa niezbędne ketupom – próchniejące topole i wiązy – nie mają praktycznie żadnej wartości handlowej. Dla porównania, w Kalifornii sekwoja mogąca służyć jako gniazdo dla puszczyka plamistego może być warta 100 000 dolarów. W Primorju firmy leśne nie mają ekonomicznej motywacji do niszczenia drzew gniazdowych ketup, a szkody powstają głównie przez pomyłkę lub z niewiedzy. Po zakończeniu przewodu doktorskiego podjąłem pełnoetatową pracę w Rosyjskim Programie Towarzystwa Ochrony Przyrody jako kierownik dotacji. Choć kontynuowałem prace związane z ketupami, główne cele wysiłków Towarzystwa w Rosji koncentrowały się na ochronie tygrysów amurskich i lampartów amurskich. Fragmenty pochodzą z książki „Sowy z Dalekiego Wschodu”, Jonathan C. Slaght, Wydawnictwo Naukowe PWN
Gdzie i jak polskie ptaki śpią jesienią? Zaskakujące strategie przetrwania nocy
Kiedy my zasypiamy, ptaki prowadzą własne, nocne życie. Jedne wyruszają w drogę, inne pozostają blisko domu, czekając na świt. Każdy musi odpoczywać i mają swoje sposoby. Jak to robią i czy potrafią „drzemać” na skrzydłach? Oto, jak tyka jesienny zegar ptaków.
Spis treści: Nocne życie wróbla – gdzie śpi nasz miejski sąsiad? Czy bociany śpią podczas jesiennej migracji? Kierunek Afryka – jak jerzyki odpoczywają w locie? Jesień w przyrodzie to czas przygotowań do zimy – zwierzęta gromadzą zapasy, drzewa tracą liście, a ptaki odlatują. Każdy organizm potrzebuje odpoczynku, również ptaki. Wróble skrywają się w krzewach, bociany nocują na drzewach lub budynkach, a jerzyki potrafią odpoczywać w locie podczas migracji. Każdy ma unikalny sposób na nocny spoczynek i regenerację. Oto tajemnice nocnego odpoczynku ptaków. Nocne życie wróbla – gdzie śpi nasz miejski sąsiad? Wróbel domowy (Passer domesticus) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków na świecie. W bliskim sąsiedztwie człowieka odniósł spektakularny sukces – stał się symbolem miejskiej przyrody i jednocześnie jednym z najbardziej rozpowszechnionych gatunków globu. W historii awifauny zapisał się zarówno jako niezwykły podróżnik, kolonizujący kontynenty niemal wszędzie, gdzie pojawił się człowiek, jak i jako „szkodnik”, którego prześladowano – choćby w Chinach w XX w., co przyniosło tragiczne skutki również dla ludzkiej populacji. Z relacji dawnych ornitologów, że jeszcze w latach 60. XX w. wróble były niemal wszechobecne, szczególnie w miastach. Ich populacja dynamicznie rosła mimo licznych drapieżników, a miejsc do gniazdowania nie brakowało. Stare, nieremontowane kamienice, z licznymi szczelina i otworami, stanowiły doskonałe lokum. Minęły dziesięciolecia i krajobraz miejski zmienił się nie do poznania. Budynki zyskały nowe elewacje, szczeliny zniknęły, a miejską zieleń ograniczono do minimum, a wraz z tym nastał czas szkła i betonu. Wróble zaczęły znikać z centrów miast. Gdzie więc spędzają noce te, które wciąż pozostają naszymi sąsiadami? Wróble to ptaki stadne i najbardziej aktywne w ciągu dnia. Gdy zapada zmrok, szukają schronienia w gęstych krzewach, żywopłotach lub na drzewach, gdzie chronią się przed wiatrem i drapieżnikami. Nocą nie żerują, a jedynie odpoczywają, by o poranku znów rozpocząć swoje codzienne, rozćwierkane życie – wspólne kąpiele w piasku, poszukiwanie pokarmu i nieustanne gadanie, które dla wielu z nas stanowi dźwiękowe tło codzienności. Czy bociany śpią podczas jesiennej migracji? Badania nad bocianem białym (Ciconia ciconia) w południowej Polsce wykazały, że podczas pierwszej jesiennej migracji do Afryki 90 młodych bocianów, oznakowanych nadajnikami GPS, nocowało na na budynkach, ziemi i drzewach. Ptaki nocujące na ziemi doświadczały więcej zakłóceń nocnego odpoczynku niż te w miejscach podwyższonych. Bociany białe śpią, chowając głowę w pióra lub z dziobem skierowanym do przodu lub w dół. Są aktywne wyłącznie w ciągu dnia, a przed zachodem słońca gromadzą się w miejscach noclegu i pozostają tam do wczesnych godzin porannych. Aby kontynuować migrację, ptaki muszą nie tylko muszą gromadzić energię na postojach, ale także przetrwać noc w dobrym stanie. W tych badaniach, ornitolodzy odkryli, że bociany nocujące na drzewach, w bardziej zielonych terenach i w miejscach o wyższym poziomie sztucznego oświetlenia, miały mniejsze ryzyko zakłóceń. Chociaż światło nocne może zakłócać sen, w tym przypadku zwiększało ono prawdopodobieństwo zauważenia drapieżników, co mogło sprawiać, że takie miejsca były bezpieczniejsze. Kierunek Afryka – jak jerzyki odpoczywają w locie? Jerzyk zwyczajny (Apus apus) to prawdziwy mistrz latania. Pierwotnie gnieździł się w dziuplach drzew i szczelinach skalnych, dziś jednak najliczniej występuje na terenach zurbanizowanych, gdzie wykorzystuje budynki, przypominające naturalne skały. Jego przenikliwe piski podczas gwałtownych pościgów w lecie, tworzą część dźwiękowego pejzażu polskich miast. Jerzyk jest ptakiem wędrownym. Do Polski przylatuje w maju, by założyć lęg, a w sierpniu opuszcza lęgowiska, udając się ku Afryce Subsaharyjskiej, gdzie spędza zimę. Badania pokazują, że większość swojego życia spędza w powietrzu. Młode jerzyki, po opuszczeniu gniazda, potrafią nie lądować przez 2-3 lata, aż do momentu, gdy osiągną dojrzałość płciową. Potrafią też jeść, pić, spać, a nawet kopulować w locie. Latanie to ich żywioł! Badania przeprowadzone w Portugalii dowiodły, że jerzyk blady Apus pallidus i jerzyk czarny Apus barbatus – bliscy krewni naszego jerzyka zwyczajnego, w nocy wznoszą się na wysokość 2000 metrów, wykorzystując ciepłe prądy powietrzne. Ich uderzenia skrzydeł trwają ok. czterech sekund, po których następują trzy sekundy spoczynku – to ich przerywane chwile wytchnienia. Ponieważ nie śpią w sposób ciągły i nie wykazują całkowitego bezruchu, naukowcy przypuszczają, że odpoczywają dzięki tzw. jednopółkulowemu snu, czyli śpiąc tylko jedną połową mózgu, podczas gdy druga pozostaje aktywna. Źródła: naturapolska.blogspot.com, www.iop.krakow.pl, gulbenkian.pt Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Skrzydlaci rekordziści z Polski. Top 3 najdalej migrujących ptaków
Te ptaki z Polski każdego roku pokonują tysiące kilometrów, docierając aż do RPA. Dzięki badaniom naukowcy poznali dokładne trasy kilku rekordzistów. Warto przyjrzeć się ich niezwykłym wędrówkom!
Spis treści: Początki badania ptasich migracji Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Coroczne zjawisko migracji ptaków do dziś intryguje ludzi i przyprawia o zawrót głowy. Wyobraź sobie ptaka, który znika z twojego podwórka i pojawia się później na innym kontynencie. Skąd wie, dokąd lecieć, bez mapy? Pokonuje setki, a nawet tysiące kilometrów, przemierzając morza, pustynie i góry. Ktoś kiedyś postanowił to sprawdzić, oznaczając ptaki drobnymi znakami. Oto historia trzech skrzydlatych rekordzistów z Polski! Początki badania ptasich migracji Wędrówki ptaków od wieków fascynowały ludzi. Raptowne znikanie i pojawianie się gatunków o określonej porze roku pobudzało wyobraźnię i skłaniało refleksji. W dawnych słowiańskich wierzeniach sądzono na przykład, że bociany odlatują daleko na południe, za morze, gdzie przemieniają się w ludzi. Istnieją też wzmianki o bocianie z Polski, który w czasie migracji został wypuszczony z informacją o kraju, a po kilku miesiącach powrócił z tabliczką i pozdrowieniami z Indii. Początki naukowego badania wędrówek ptaków sięgają końca XIX wieku. Duński nauczyciel przyrody Hans Christian Cornelius Mortensen jako pierwszy zastosował metodę znakowania ptaków. Najpierw zaobrączkował dwa szpaki obrączkami z blaszki cynkowej, a dziewięć lat później założył aż 165 aluminiowych obrączek. Rok 1899 uznaje się za narodziny nowoczesnego obrączkowania ptaków. Mortensen zdobywał informacje o swoich ptakach dzięki ludziom. Na obrączkach umieszczał adres i numer. Gdy ktoś znalazł takiego ptaka, mógł wysłać list lub zgłosić znalezisko w lokalnej gazecie. Wszystkie odpowiedzi skrupulatnie zapisywał w swoich notatkach. W ten sposób po raz pierwszy udało się naukowo śledzić ptasie migracje – co zrewolucjonizowało ornitologię na całym świecie. Z biegiem czasu tradycyjne obrączkowanie zostało uzupełnione telemetrią satelitarną i nadajnikami GPS, pozwalające dziś śledzić trasy ptaków z niezwykłą dokładnością – od momentu wylotu aż po powrót z zimowisk. Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Jaskółka dymówka to jeden z trzech gatunków jaskółek gniazdujących w Polsce. Towarzyszyła ludziom już w czasach prehistorycznych, gniazdując w jaskiniach, a później w chałupach. Dziś występuje na wsiach i przedmieściach, budując półotwarte gniazda z błota w stajniach i oborach. Dawniej wierzono, że ptaki te zapadają w sen zimowy na dnie jezior i zostają w kraju, a na wiosnę przylatują na grzbietach bocianów powracających z zimowisk. Badania wykazały jednak, że jaskółki udają się w daleką podróż do Afryki, pokonując tysiące kilometrów. Dowodem imponującej wędrówki drobnego ptaka jest historia z 2017 roku. Magdalena Remisiewicz z Uniwersytetu Gdańskiego w swojej pracy „Wielka wędrówka małej dymówki”, relacjonuje: „W lutym 2017, Zephné Bernitz zadzwoniła do mnie podekscytowana, opowiadając, że jej siostra mieszkająca pod Durbanem właśnie trzyma w ręku dymówkę, która wleciała do domu przez uchylone drzwi. I ten ptak nosi polską obrączkę! Jaskółka została zaobrączkowana 2,5 r. wcześniej na stacji obrączkowania ptaków »Rakutowskie« w Polsce. Dystans od miejsca ponownego stwierdzenia w RPA wyniósł 9083 km”. Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Jak podaje „Słownik gwar Lubelszczyzny”, dawniej mówiono o bocianach, że „na Zwiastowanie przybywaj bocianie lub naprzynoszą dzieci w lecie, a na zimę odlatują”. Prawdopodobnie związane było to z migracją ptaków. W XVIII w. sądzono, że bociany przesypiają zimę w bagnach. Około 100 lat później w Europie odnotowywano przypadki bocianów z wbitymi strzałami – przypuszczano, że pochodzą z Afryki, co na początku XX zostało potwierdzone Latem 1909 r. w województwie kujawsko-pomorskim zaobrączkowano bociana białego o numerze 2349. Kilka miesięcy później stwierdzono go w RPA, niedaleko miasta Umzinkulu – około 9600 km od miejsca pochodzenia – ptak został przy tym zabity (Thienemann 1910). Nowoczesne badania wykazały, że bociany białe mają dwa główne szlaki wędrówek: przez Półwysep Iberyjski i przez Azję Mniejszą, prowadzące ostatecznie do Afryki. Niektóre osobniki w okresie migracji stwierdzono także w RPA, Indiach czy Izraelu, co dowodzi, że mogą pokonywać trasę o długości nawet 11 000 km. Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Rybitwa rzeczna, dawniej nazywana „zwyczajną”, to nieduży biało-szary ptak o czarnej głowie i pomarańczowym dziobie oraz nogach. Często mylona z mewami, np. z mewą śmieszką. Występuje w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce jest gatunkiem lęgowym i wędrownym, gnieżdżącym się w koloniach zarówno nad śródlądowymi, jak i morskimi – na piaszczystych wyspach czy w zbiornikach naturalnych i sztucznych. Rybitwa rzeczna należy do długodystansowych migrantów, pokonując ogromne odległości podczas corocznych wędrówek. Badania telemetryczne GSM przeprowadzone w 2024 r. przez stację obrączkowania ptaków „Obóz Wisła” ujawniły imponujące wyniki. Najodleglejsze zimowiska rybitw rzecznych znajdują się na Madagaskarze i w Mozambiku, a ptaki przemierzają nawet ok. 10 000 km. Nadajniki GPS wykazały, że ptaki leciały z prędkością ponad 100 km/godz., osiągały wysokość do 6,5 km, a ich migracja trwała od 3 d 4 miesięcy. To niesłychane odkrycie ornitologiczne i rekordowy wynik dla tego gatunku w Polsce. Źródła: jestemnaptak.pl, bocianopedia.pl, lifevistula.pl
W stronę południa – o jesiennych wędrówkach ptaków i sekretach obserwacji
Jesienna migracja ptaków to coroczny fenomen natury. Niebo staje się autostradą, po której wędrują tysiące skrzydeł w poszukiwaniu ciepła i pożywienia. Dowiedz się, które gatunki możesz spotkać w Polsce tej jesieni.
Spis treści: Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Każdej jesieni tysiące ptaków wyruszają w podróż, której celem jest przetrwanie zimy. Nad naszymi głowami rozgrywa się niezwykły spektakl natury – pełen dźwięków i ruchu. To również doskonała okazja, by rozpocząć przygodę z obserwowaniem ptaków i odkrywać ich tajemnice. Pośród nich można dostrzec dobrze znane gatunki, ale i prawdziwe rzadkości. Spójrz w niebo – właśnie tam rozgrywa się jedna z najpiękniejszych opowieści przyrody. Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Jesienna migracja ptaków to coroczne zjawisko, podczas którego wiele gatunków przemieszcza się z obszarów lęgowych na zimowiska. Głównym powodem odlotów jest coraz trudniejszy dostęp do pokarmu, wynikający ze skracającego się dnia i zmian pogodowych. Wraz z nadejściem chłodów rytm życia roślin i owadów zwalnia, a przyroda przygotowuje się do zimy. W Polsce migracja rozpoczyna się zazwyczaj w lipcu i trwa do listopada. W zależności od gatunku, ptaki pokonują różne dystanse – jedne lecą w dzień, inne nocą, a niektóre, jak gęsi, o każdej porze. Do krótkodystansowych migrantów należą m.in. sikory, do średniodystansowych – gawrony, a do długodystansowych – jaskółki i jerzyki. Migracja to jednak nie tylko ogromny wysiłek, ale i ryzyko. Wiele ptaków ginie w wyniku drapieżnictwa, kolizji ze szklanymi fasadami budynków, liniami energetycznymi czy turbinami wiatrowymi. Inne padają ofiarą kłusownictwa lub giną w zderzeniach z pojazdami. Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Na początek warto nauczyć się dostrzegać ptaki wokół siebie, a dopiero później próbować je rozpoznawać. Najcenniejsze doświadczenie zdobywa się w terenie. Do obserwowania, dokumentacji i identyfikacji przydadzą się podstawowe narzędzia – lornetka, aparat fotograficzny i atlas ptaków. Najlepiej zacząć przygodę w pobliskim parku, skwerze lub lesie. Warto też wsłuchiwać się w ptasie głosy – to świetny sposób na naukę rozpoznawania gatunków i odróżniania samców od samic. Pomagają w tym aplikacje mobilne, takie jak BirdNet czy MerlinBirdID. Niezależnie od wieku (poza małymi dziećmi bez opiekunów), każdy może wziąć udział w lokalnych wycieczkach przyrodniczych, które często udostępniają sprzęt optyczny, np. lunety. Obserwacja ptaków wymaga cierpliwości – nie zawsze uda się zobaczyć wymarzony gatunek, a niektóre wypady w teren mogą kończyć się bez sukcesu. Jednak z każdą wizytą w terenie obserwator zdobywa nową wiedzę i doświadczenie, które z czasem tworzą jego osobiste kompendium przyrody. Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Gil (Pyrrhula pyrrhula) – barwny mieszkaniec lasów mieszanych i iglastych. Samce mają pomarańczową pierś, a samice – delikatny róż. W Polsce gniazduje przez cały rok, a populacje ze Skandynawii populacje zatrzymują się jesienią w naszym kraju. Najłatwiej można je spotkać m.in. w parkach miejskich. Piaskowiec (Calidris alba) – niewielki ptak wędrowny o szarym grzbiecie i białym spodzie ciała. Gniazduje w Arktyce, a w Polsce pojawia się głównie podczas jesiennych przelotów, najczęściej na Pomorzu, zwłaszcza nad Zatoką Gdańską. Czeczotka (Acanthis flammea) – niewielki ptak północny, z czerwonymi plamami na piersi i ciemieniu. W Polsce gniazduje nielicznie, częściej obserwowany jest podczas jesiennych przelotów. Pierwsze stadka z Syberii i północnej Europy pojawiają się już we wrześniu. Żeruje na nasionach brzozy, olchy i chwastów. Kobczyk (Falco vespertinus) – niewielki sokół, wielkości gołębia miejskiego, o marchewkowym zabarwieniu oczu, dzioba, nóg i piór podogonowych. Występuje we wschodniej Europie, a w Polsce pojawia się sporadycznie. Zimuje w Afryce. Najczęściej spotykany na otwartych terenach, gdzie poluje na gryzonie. Jer (Fringilla montifringilla) – ptak wielkości wróbla, samce mają pomarańczowe gardło, pierś i barwne skrzydła. W Polsce pojawia się jesienią, a część osobników zimuje, szczególnie w latach obfitujących w bukiew. Chętnie odwiedza karmniki i żeruje na ziemi, wybierając nasiona. Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) – północy ptak związany z tajgą, rozpoznawalny po różowawym czubku i czarnej masce wokół oczu, przypominającej postać Zorro. Do Polski przylatuje zwykle w listopadzie i pozostaje do marca, zależnie od dostępności pokarmu. Najczęściej spotykana jest w stadach żerujących na owocach jarzębiny. Edredon (Somateria mollissima) – duża kaczka nurkująca, o charakterystycznym „kosmicznym” wyglądzie. Samce mają czarno-białe upierzenie z zielonkawym karkiem, samice są brązowe. Lęgnie się w północnej Europie, a w Polsce pojawia się jesienią i zimą, najczęściej nad Bałtykiem. Rzepołuch (Linaria flavirostris) – drobny ptak wróblowy o płowobrązowym upierzeniu i żółtym dziobie, podobny do czeczotki. Gniazduje w Skandynawii, do Polski przylatuje nielicznie jesienią i czasem zimuje. Żywi się nasionami roślin, takich jak komosa i bylica, często widywany na ścierniskach i ugorach. Źródła: Strategie wędrówek ptaków, Poradnik ornitologa, Ptaki zimą
Mała sowa, wielkie odkrycie – pierwszy lęg syczka zwyczajnego od ponad 100 lat
19 lipca 2025 roku w Polsce wydarzyło się coś wyjątkowego – po ponad 100 latach odnotowano pierwszy lęg syczka zwyczajnego (Otus scops). Ten niewielki, ale niezwykle sprytny ptak stał się 11 gatunkiem sowy lęgowej w naszym kraju. Odkrycie to nie tylko sensacja ornitologiczna, lecz także dowód, że przyroda wciąż potrafi nas zaskakiwać.
Spis treści: Syczek – 11 gatunek sowy lęgowej w Polsce Odkrycie pierwszego lęgu syczka w Polsce Zagrożenia i ochrona syczka Inne lęgowe gatunki sów w Polsce Odkrycie pierwszego lęgu syczka zwyczajnego w Polsce to przełom w polskiej ornitologii. Ptaki te są niezwykle rzadkie i wcześniej notowano je głównie jako pojedyncze zalatujące osobniki. W 2025 roku ornitolodzy zaobserwowali parę syczków na Śląsku, które wychowywały pisklęta w dziupli olszy czarnej. To pierwszy taki przypadek od ponad wieku. Choć ich populacja globalnie spada z powodu utraty siedlisk, odkrycie to pokazuje, że odpowiednia ochrona środowiska może dawać nadzieję na odbudowę gatunku i zachowanie jego obecności w Polsce. Syczek – 11 gatunek sowy lęgowej w Polsce 19 lipca 2025 roku ornitolodzy ze Stowarzyszenia Ochrony Sów udokumentowali pierwsze gniazdowanie syczka zwyczajnego (Otus scops) w naszym kraju. To już 11 gatunek sowy lęgowej stwierdzony w Polsce i pierwszy od ponad 100 lat. Do tej pory notowano jedynie 10 gatunków regularnie gniazdujących w kraju. Syczek to niezwykle rzadki ptak, którego zasięg obejmuje południowo-wschodnią Europę, ale też Azję. Najliczniejsze populacje występują na Białorusi, Słowacji oraz w Ukrainie (Ornis Polonica 2015). W Polsce jest to gatunek wyjątkowo zalatujący. Najstarsze informacje o jego obecności pochodzą z 1848 r. (okolice Warszawy) i 1893 r. (Puszcza Romińska). Choć dawne opisy nie potwierdzają lęgów, przypuszczano, że ptaki mogły się tu rozmnażać. Tegoroczna dokumentacja stanowi pierwszy pewny dowód gniazdowania syczka w Polsce od ponad wieku. W XX w. obserwacje tego gatunku były niezwykle rzadkie. Odkrycie pierwszego lęgu syczka w Polsce Rok 2025 przyniósł niezwykłą sensację ornitologiczną. Ornitolodzy Tomek Sczansny i Sławek Rubacha na Śląsku, w powiecie wodzisławskim, odkryli pierwsze gniazdo syczka zwyczajnego. Wszystko zaczęło się 25 maja, gdy jeden z badaczy usłyszał w terenie głos samca – charakterystyczne nawoływanie terytorialne. Kilka tygodni później udało się zaobserwować parę ptaków, co rozbudziło nadzieje na możliwy lęg. Spotkany ponownie samiec wydawał już inne dźwięki, co sugerowało obecność samicy. I nie mylili się – 26 czerwca zaobserwowali parę dorosłych syczków. Przełom nastąpił 19 lipca. Dzięki kamerze termowizyjnej doświadczeni ornitolodzy zobaczyli samca polującego i zanoszącego zdobycz w jedno miejsce. Podążając za nim, dotarli do dziupli w olszy czarnej, gdzie znajdowała się samica. Wczesnym rankiem następnego dnia, przy pomocy drabiny i kamery na wysięgniku, zajrzeli do środka – w gnieździe były trzy białe, puchate pisklęta. Dwa tygodnie później młode zaobrączkowano, oficjalnie potwierdzając 11 gatunek sowy lęgowej w Polsce. Zagrożenia i ochrona syczka Syczek zwyczajny to ptak wędrowny – zimę spędza w Afryce, na obszarach o klimacie tropikalnym i suchym. Część populacji zimuje w Hiszpanii, południowych Włoszech i Grecji. Podgatunki turanicus, scops i pulchellus są w pełni wędrowne, natomiast cyprius, mallorcae i cycladum – częściowo osiadłe. Choć Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje syczka za gatunek najmniejszej troski, globalnie jego populacja spada. Główne zagrożenia to utrata siedlisk, wycinanie drzew dziuplastych, modernizacja rolnictwa, stosowanie pestycydów, rozwój terenów miejskich oraz polowania. W Europie populacja uznawana jest za stabilną w skali trzech pokoleń, jednak zmiany w środowisku mogą szybko pogorszyć sytuację. Dla skutecznej ochrony konieczne jest ograniczenie pestycydów, ochrona starych drzew, instalowanie budek lęgowych tam, gdzie brakuje naturalnych dziupli oraz rzadsze koszenie łąk, aby zachować owady – podstawowe źródło pokarmu syczków. Ważne jest również kontrolowanie rozwoju urbanizacji i nielegalne zabudowy. Inne lęgowe gatunki sów w Polsce Puchacz (Bubo bubo) – największa sowa świata, w Polsce bardzo rzadka – tylko kilkaset par. Puszczyk mszarny (Strix nebulosa) – druga co do wielkości sowa w kraju, ma charakterystyczną, okrągłą „twarz”. W Polsce gniazduje zaledwie kilka par. Puszczyk uralski (Strix uralensis) – znany z agresywnej obrony gniazda i piskląt, potrafi zaatakować nawet człowieka. Włochatka (Aegolius funereus) – mała sowa o zdziwionym spojrzeniu i żółtych oczach, gniazduje w dziuplach starych drzew. Sóweczka (Glaucidium passerinum) – najmniejsza sowa Europy, wygląda jak pluszowa zabawka. Pójdźka (Athene noctua) – niewielka sowa, związana z krajobrazem wsi, dawniej uznawana za złowieszczą. W starożytności – symbol bogini Ateny. Uszatka (Asio otus) – druga z najpospolitszych sów w Polsce, migruje w stadach na zimowiska. Uszatka błotna (Asio flammeus) – bardzo rzadka sowa, wielkości wrony, zaledwie kilkadziesiąt par w całym kraju. Puszczyk (Strix aluco) – najczęściej spotykana sowa w Polsce, często gniazdująca na terenie miast. Ma lśniąco czarne oczy i brązowe upierzenie, które doskonale maskuje ją wśród drzew. Płomykówka (Tyto alba) – sowa o białej „masce” w kształcie serca, zasiedla najczęściej tereny zurbanizowane, a jej populacja w kraju szacowana na ok. 3000 par. Źródła: sos.pl grupa na Facebooku – Stowarzyszenie Ochrony Sów (Owl Conservation Association) Ornis Polonica 2015 Władysław Taczanowski, Ptaki krajowe
Gadożer na Lubelszczyźnie – tajemniczy łowca węży w akcji!
Na Lubelszczyźnie pojawił się gadożer – ptak tak rzadki, że w Polsce widuje się go tylko w wybranych miejscach. Ten mistrz polowania na węże kryje się w tajemniczych lasach, torfowiskach i otwartych polanach. To jeden z 9 gatunków orłów w Europie i jeden z 4 w Polsce – odkryj jego sekrety!
Spis treści: Rzadkie stwierdzenie gadożera na Lubelszczyźnie Węże na celowniku – kim jest gadożer? Endemit polskich lasów – naturalne środowisko gadożera Rzadkie gatunki ptaków drapieżnych na Lubelszczyźnie Lubelszczyzna – ostoja pierzastych mieszkańców Gadożer to niezwykle rzadki drapieżnik w Polsce, wyspecjalizowany w polowaniu na węże. W 2025 roku odnotowano go ponad 100 razy, a najczęstsze obserwacje pochodzą z Lubelszczyzny. Przypomina dużą mewę, ale wyróżnia się masywnymi skrzydłami i charakterystycznym ubarwieniem. To krytycznie zagrożony ptak w naszym kraju, a jego obecność na Lubelszczyźnie podkreśla znaczenie regionu jako ostoi dla najbardziej tajemniczych i zagrożonych ptaków szponiastych. Rzadkie stwierdzenie gadożera na Lubelszczyźnie 7 września 2025 roku w gminie Łaszczów (woj. lubelskie) zaobserwowano gadożera (Circaetus gallicus) – jednego z najrzadszych ptaków szponiastych w Polsce. Gatunek ten należy do dziewięciu orłów występujących w Europie, z czego w naszym kraju stwierdzono tylko cztery. Jak podaje Ornitho.pl, w tym roku odnotowano gadożera w Polsce ponad 100 razy, głównie na obszarze wyżyn polskich i nizin środkowopolskich. Do niedawna pojedyncze lęgi tego ptaka potwierdzano w Puszczy Białowieskiej, Augustowskiej i Solskiej, a także na Podlasiu i prawdopodobnie w Bieszczadach. Węże na celowniku – kim jest gadożer? Gadożer, znany również jako krótkoszpon, to imponujący ptak drapieżny wyspecjalizowany w polowaniu na węże. Najczęściej jego ofiarą padają zaskrońce – niejadowite i najpospolitsze gady w Polsce. Krótkoszpon nie gardzi jednak także płazami, ptakami czy drobnymi ssakami. Wielkością przypomina dużą mewę, którą często widujemy w miastach, lecz wyróżnia się znacznie większymi skrzydłami. Grzbiet i lotki ma ubarwione brązowo, natomiast biały brzuch zdobią brunatne plamki układające się w poprzeczne pręgi. Samiec i samica wyglądają podobnie, a różnica płciowa sprowadza się głównie do rozmiaru – samice są większe. Jak pisał w swoim wierszu Franciszek Kobryńczuk, polski lekarz weterynarii: „to drapieżnik – ten gadożer, zwany także krótkoszponem. W białowieskim mieszka borze. Ma od siebie większą żonę”. Endemit polskich lasów – naturalne środowisko gadożera Gadożer wybiera do gniazdowania urozmaicone siedliska – rozległe kompleksy leśne z obecnością bagien, torfowisk i otwartych przestrzeni, bogatych w węże, które stanowią jego główne pożywienie. Wybitny polski ornitolog XX wieku, Jan Sokołowski, w dziele „Ptaki ziem polskich” pisał o krótkoszponie: „żyje tajemniczo w okolicach mało uczęszczanych przez człowieka. W locie przypomina myszołowa (Buteo buteo), ale jest od niego większy. Gniazdo ścieli tuż przy pniu drzewa lub na bocznej gałęzi, i zawsze w tej części lasu, która najbardziej obfituje w łąki, polany i brzegi wód”. Krótkoszpony łączą się w pary wyłącznie na czas lęgów. Samica składa jedno jajo i wysiaduje je ponad 40 dni, podczas gdy samiec poluje i przynosi jej pokarm. Młode, które przychodzi na świat, dorasta powoli – dojrzałość płciową osiąga dopiero w wieku 3-4 lat i wtedy może rozpocząć własne lęgi. Rzadkie gatunki ptaków drapieżnych na Lubelszczyźnie Puszczyk mszarny (Strix nebulosa) – pierwsze stwierdzenie tej rzadkiej sowy odnotowano w Lasach Sobiborskich w 2010 roku. W 2024 krajową populację szacowano na ok. 9 par lęgowych. Kobczyk (Falco vespertinus) – niewielki sokół, polujący m.in. na nietoperze. Dziś regularnie przelotny w Polsce, często obserwowany na Lubelszczyźnie (ostatni potwierdzony lęg kraju odnotowano w 1942 r. pod Makowem Mazowieckim). Sokół wędrowny (Falco peregrinus) – na przełomie XIX i XX w Europie było ok. 4 tys. par, a ostatnie gniazdo przed zanikiem populacji stwierdzono w 1964 r. Pierwsze udane lęgi po introdukcji zanotowano w 1998 roku. Orzeł cesarski (Aquila heliaca) – zagrożony gatunek majestatycznego orła, w Polsce nie gniazduje. Do 2023 r. stwierdzono ok. 135 obserwacji, obejmujących 139 osobników (dane Komisji Faunistycznej 2007–2024). Orlik krzykliwy (Clanga pomarina) – najmniejszy z orłów w Polsce. Według najnowszych danych Komitetu Ochrony Orłów krajowa populacji liczy ok. 2 tys. par, z czego na Lubelszczyźnie w 2017 r. odnotowano ponad 400 par. Trzmielojad (Pernis apivorus) – krewniak myszołowa zwyczajnego, nieliczny gatunek lęgowy w Polsce. W ostatniej dekadzie w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska populację krajową oszacowano na 3–5 tys. par. Lubelszczyzna – ostoja pierzastych mieszkańców Lubelszczyzna, czyli województwo lubelskie, to trzecie co do wielkości województwo i jedno z najczystszych ekologicznie regionów Polski. Dzięki obfitej różnorodności biologicznej i krajobrazowej obszar ten wyróżnia się bogactwem unikatowych siedlisk: jezior, torfowisk, kompleksów leśnych oraz dolin wielkich rzek – Bugu, Wisły i Wieprza. Ważną rolę odgrywają tu również tereny podmokłe, będące oazą wielu rzadkich ptaków. To właśnie z nimi związany jest m.in. żuraw zwyczajny (Grus grus) – jeden z najcenniejszych gatunków polskiej awifauny. Na Lubelszczyźnie żyją także inne cenne gatunki, takie jak kania ruda, bielik, puszczyk uralski, sóweczka, orlik krzykliwy czy głuszec. Źródła: ornitho.pl, KOO, OTOP
Małpożer – największy i najrzadszy orzeł świata
Orzeł filipiński, zwany małpożerem, to jeden z największych, najrzadszych i najsilniejszych ptaków drapieżnych na świecie. Żyje wyłącznie w pierwotnych lasach Filipin. Jest symbolem majestatu oraz potęgi – lokalna nazwa to haribon, czyli „ptak-król”. Poluje na makaki, kobry, młode jelenie, a nawet dzioborożce. Oto prawdziwy unikat lasów tropikalnych.
Spis treści: Małpożer – endemit lasów filipińskich Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Długość życia i czynniki śmiertelności Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Orzeł filipiński jest jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata. Tworzy dożywotnie pary, a samica składa zwykle jedno jajo co dwa lata. Nie żywi się padliną – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Atakuje w błyskawiczny sposób, nawet dzioborożce i sowy nie mają przed nim szans. Jego gniazda to olbrzymie platformy w koronach drzew, które mogą służyć przez wiele sezonów. Młode pozostają z rodzicami niemal dwa lata, ucząc się przetrwania w lesie. Pomimo braku naturalnych wrogów, populacja orła spada z powodu działalności człowieka – każdy egzemplarz tego majestatycznego „ptaka-króla” jest na wagę złota. Małpożer – endemit lasów filipińskich Orzeł filipiński (Pithecophaga jefferyi), dawniej nazywany małpożerem, należy do największych i najrzadszych ptaków drapieżnych na świecie. Występuje wyłącznie na Filipinach i jest gatunkiem endemicznym – populacja szacowana na około 392 pary lęgowe. Lokalnie nazywany „haribon”, czyli „ptak-król”, został po raz pierwszy opisany przez angielskiego badacza Johna Whiteheada w 1896 roku. Historycznie uznawano, że żywi się wyłącznie małpami, co wpłynęło na jego nazwę naukową pochodzącą od greckich słów pithecus („małpa) i phagus („pożeracz”). Późniejsze badania wykazały, że jego dieta jest znacznie bardziej zróżnicowana – obejmuje węże, warany i duże ptaki. W 1978 roku, aby odróżnić go od innych „orłów małpożernych” z Afryki i Ameryki Południowej, prezydent Filipin Ferdinand Marcos nadał mu oficjalną nazwę „orzeł filipiński”. Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Orzeł filipiński to mistrz zasadzki, doskonale przystosowany do polowań w gęstych lasach deszczowych. Polega na niezwykle ostrym wzroku, szybkości lotu i potężnych szponach, którymi błyskawicznie chwyta ofiarę. Zazwyczaj godzinami czatuje nieruchomo w koronach drzew, wypatrując najmniejszego ruchu, a następnie wykonuje gwałtowny atak z zaskoczenia. W przeciwieństwie do wielu innych ptaków drapieżnych, orzeł filipiński nie zjada padliny – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Polowania odbywają się najczęściej o świcie i o zmierzchu, kiedy jego ofiary są najbardziej aktywne. Skład diety różni się w zależności od regionu. Na Mindanao głównym pożywieniem są lotokoty filipińskie, a na Luzonie – makaki krabożerne i sierściogony dżunglowe. Orzeł poluje też na cywety, dzioborożce, sowy, a nawet na kobry filipińskie. Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Orzeł filipiński gniazduje w pierwotnych lasach tropikalnych, wybierając najwyższe drzewa. Para lęgowa zajmuje nawet 110 km² i broni terenu przed niechcianymi gośćmi, a gniazdo na wysokości 30 m może służyć przez wiele sezonów. Gatunek jest monogamiczny – partnerzy tworzą więź na całe życie. Samica składa jedno jajo raz na dwa lata, rzadko dwa. Inkubacja trwa ok. dwa miesiące, a okres gniazdowania przed opuszczeniem gniazda przez młode trwa ok. 5–6 miesięcy. Rodzice kontynuują opiekę nad młodym nawet do 20 miesięcy, stopniowo zmniejszając częstotliwość karmienia. Tak powolny cykl rozrodczy czyni orła filipińskiego jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata – obok harpii wielkiej i wojownika wspaniałego. Długość życia i czynniki śmiertelności Orzeł filipiński może żyć 30–60 lat na wolności, choć zwykle krócej z powodu chorób, presji środowiskowej i działalności człowieka. W niewoli odnotowano osobniki dożywające 41–46 lat. Jak u innych dużych ptaków drapieżnych, powolne tempo rozrodu sprawia, że przeżywalność dorosłych osobników ma kluczowe znaczenie dla stabilności populacji. Badania w Philippine Eagle Center (1970–2006) wykazały, że pośród 36 osobników schwytanych dzikich orłów najczęstszymi przyczynami śmierci były choroby zakaźne, zaburzenia metaboliczne, niedobory pokarmowe i urazy. Zgony powodowały też postrzały, ataki współtowarzyszy czy spadające konary drzew. Szczególnie narażone są młode orły, które po opuszczeniu rodziców wędrują przez tereny zamieszkane przez ludzi, gdzie grozi im kłusownictwo, pułapki czy porażenia prądem. Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Jak podaje Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) orzeł filipiński jest powszechnie gatunkiem krytycznie zagrożonym. To drapieżnik szczytowy, który w naturze nie ma wrogów. Jego największym zagrożeniem jest jednak człowiek – wylesianie, fragmentacja lasów i ekspansja rolnictwa niszczą miejsca lęgowe i ograniczają dostęp do pożywienia. Duże wymagania siedliskowe oraz długotrwała opieka nad potomstwem sprawiają, że populacja tego gatunku stale maleje. Ochrona orła filipińskiego wymaga zdecydowanych działań: zabezpieczenia rozległych kompleksów leśnych, programów reintrodukcji, zwalczania kłusownictwa i edukacji lokalnych społeczności. Tylko dzięki skoordynowanej ochronie ten majestatyczny „ptak-król” ma szansę przetrwać dla przyszłych pokoleń. Źródła: Paczka Wiedzy, Planet of Birds
Purpurowa dama odwiedza polskie Podkarpacie. To rzadki mieszkaniec wodnych ostoi
Czapla purpurowa to niezwykły i rzadki gość Polski – ptak o krytycznie wymarłym statusie w naszym kraju. Podczas polowania używa dziobu niczym harpuna, chwytając ryby, płazy i drobne zwierzęta. Choć ostatni lęg w Polsce odnotowano w 2009 roku, nadal można ją spotkać okazjonalnie nad wodami Podkarpacia.
Spis treści: Rzadkie stwierdzenie czapli purpurowej na Podkarpaciu Występowanie czapli purpurowej Liczebność i migracje Pokarm, zagrożenia i ochrona czapli purpurowej Inni pierzaści mieszkańcy Podkarpacia Trzebownisko – oaza ptaków w sercu Podkarpacia Czapla purpurowa to jeden z najrzadszych ptaków w Polsce, który zachwyca smukłą sylwetką i purpurowym upierzeniem. Choć ostatni lęg udokumentowano w naszym kraju w 2009 roku, ptak wciąż pojawia się w niektórych regionach. W Europie i na wschodzie jest gatunkiem migrującym – jesienią odlatuje do Afryki, pokonując tysiące kilometrów. Ten niezwykły łowca wykorzystuje cienki dziób niczym harpun, polując na ryby, płazy i drobne ssaki. Jego obecność jest symbolem różnorodności przyrody i konieczności ochrony wodnych biotopów. Rzadkie stwierdzenie czapli purpurowej na Podkarpaciu 18 sierpnia we wsi Trzebownisko, niedaleko Rzeszowa, zaobserwowano czaplę purpurową (Ardea purpurea) – jeden z rzadszych gatunków ptaków wodnobłotnych w Polsce. Według danych Ornitho.pl w 2025 roku czapla purpurowa była stwierdzana 179 razy w naszym kraju, a w ciągu ostatnich dziesięciu lat odnotowano aż ponad tysiąc takich obserwacji. Najczęściej spotykano ją na obszarach podmokłych, m.in. w pobliżu stawów rybackich, rzek, jezior i innych zbiorników wodnych. Najwięcej obserwacji pochodzi z południa Polski, szczególnie z Podkarpacia, Małopolski i Lubelszczyzny. Występowanie czapli purpurowej Zasięg występowania czapli purpurowej obejmuje Europę Środkową, ciągnąc się na wschód – od Dunaju aż po południową Ukrainę i Rosję. Gatunek ten gniazduje także w tropikalnej Afryce, Azji, Indiach i na Madagaskarze. W Polsce ma status (RE) – regionalnie wymarły. Należy więc do najrzadszych ptaków lęgowych naszego kraju. Pierwszy lęg odnotowano w 1968 r. na stawach we wsi Spytkowice (Małopolska). Kolejne lęgi potwierdzono w latach 1994, 1996 i 2004 nad Jeziorem Goczałkowickim(Śląsk), a ostatni – w 2009 r. na stawach Przeręb. Liczebność i migracje Na przełomie XX i XXI w. liczebność europejskiej populacji czapli purpurowej szacowano na 29–42 tys. par. Dziś ocenia się ją na 31–46 tys. par, jednak ogólny trend populacyjny pozostaje spadkowy (BirdLife International 2015). Czaple purpurowe gniazdujące w Europie i na wschodzie są ptakami migrującymi. Jesienią odlatują m.in. do zachodniej Afryki. Badania wykazały, że osobniki stwierdzone w Senegalu, Gambii i Mauretanii pochodziły wyłącznie z Holandii i Francji. Z kolei ptaki z Rosji wędrują przez Grecję, Turcję, Egipt, by zimować we wschodniej Afryce. Wygląd czapli purpurowej Czapla purpurowa to duży, smukły ptak o charakterystycznym wyglądzie. Boki głowy i szyi mają rdzawobrązowe ubarwienie, a skrzydła pokrywa purpurowobrązowy nalot. Cienki, długi dziób przypomina kształtem wojskowy bagnet. Gatunek ten bywa mylony z czaplą siwą, jednak różni się od niej cieńszym dziobem, delikatniejszą budową i ciemniejszym upierzeniem. U czapli siwej przeważają barwy szare i białe, a dziób jest masywniejszy. Pokarm, zagrożenia i ochrona czapli purpurowej Czapla purpurowa żywi się głównie rybami, ale także płazami, gadami, owadami, skorupiakami, pajęczakami oraz drobnymi ssakami i ptakami. Największym zagrożeniem dla tego gatunku w Europie jest utrata trzcinowisk (naturalnych siedlisk), wynikająca z ich degradacji, ekspansji rolnictwa i działań związanych z gospodarką wodną (np. melioracji). Skuteczna ochrona czapli purpurowej polega przede wszystkim na zachowaniu i odtwarzaniu roślinności trzcinowej oraz zapewnieniu odpowiednich warunków w ich otoczeniu. Inni pierzaści mieszkańcy Podkarpacia Żołna (Merops apiaster) – barwny akrobata, mistrz polowania na osy i pszczoły. Kraska (Coracias garrulus) – błękitny klejnot, jakby przeniesiony z tropików. Orzeł przedni (Aquila chrysaetos) – majestatyczny władca górskich przestworzy. Ślepowron (Nycticorax nycticorax) – nocny mieszkaniec trzcinowisk i mokradeł. Dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus) – leśny specjalista od spróchniałych świerków, jedyny z trzema palcami. Włochatka (Aegolius funereus) – niewielka, puszysta sowa z górskich lasów. Mewa czarnogłowa (Ichthyaetus melanocephalus) – elegancka podróżniczka z okolic jezior i stawów. Trzebownisko – oaza ptaków w sercu Podkarpacia Trzebownisko, wieś i gmina z historią sięgającą czasów średniowiecza, od wieków związana jest z wodą i przyrodą. Dawniej krajobraz tworzyły liczne stawy, sadzawki i podmokłe tereny, będące ważnym miejscem dla roślin i zwierząt. Jeszcze do połowy XX w. rzeka Wisłok, przepływająca przez gminę, słynęła z czystych wód, w których roiło się od ryb. Choć rozwój gospodarki, melioracje i chemizacja rolnictwa doprowadziły do stopniowej degradacji środowiska, Trzebownisko wciąż pozostaje ostoją wielu gatunków ptaków. To tutaj, na terenach podmokłych i nad wodami, można obserwować zarówno pospolite, jak i rzadkie gatunki, które czynią ten region prawdziwą ptasią oazą Podkarpacia. Źródła: Trzebownisko.pl, Facebook, ornitho.pl, OTOP
Ten ptak potrafi śpiewać nawet 2000 razy dziennie. Kiedyś wierzono, że leczy serce
Zięba zwyczajna to polska „papuga” naszych ogrodów. Ten drobny ptak od wieków wspierał ludzi – od kopalń po terapeutyczne melodie. Potrafi wędrować setki kilometrów, zaskakuje różnorodną dietą i bywa zwiastunem pogody. Warto go poznać!
Spis treści: Jak wygląda zięba zwyczajna? Gdzie występuje zięba zwyczajna? Co zjada nasza zięba – repertuar kulinarny Gniazdo i rodzicielstwo u zięb Zięba w kulturze – pstre pióro i symbol dawnych wierzeń Ptak z osiedla czy migrant długodystansowy? Zagrożenia i ochrona zięby zwyczajnej Zięba zwyczajna to nie tylko ozdoba naszych parków i ogrodów – to ptak o niezwykłych zdolnościach. Mimo niewielkich rozmiarów potrafi pokonywać setki kilometrów, a jej menu obejmuje wszystko – od owadów po nasiona. Od wieków towarzyszyła ludziom – w kopalniach ostrzegała przed trującymi gazami, a jej śpiew działał kojąco i wspierał w terapii. To wyjątkowy element naszej przyrody. Jak wygląda zięba zwyczajna? Zięba zwyczajna (Fringilla coelebs) to drobny ptak wielkości wróbla. Samiec ma rdzawoczerwoną pierś i policzki oraz srebrzystoniebieskie ciemię głowy. Na skrzydłach widać wyraźne białe „lusterka”, które ułatwiają rozpoznanie gatunku. Samica i młode są bardziej stonowane, szarawo-oliwkowe, z białymi paskami na skrzydłach. Młode ptaki wyglądają podobnie jak dorosłe samice. Choć sylwetka i ubarwienie samicy zięby mogą przypominać samicę wróbla domowego, białe elementy na skrzydłach pozwalają je łatwo odróżnić. Gdzie występuje zięba zwyczajna? Zięba zwyczajna należy do najliczniejszych ptaków w Polsce – zarówno w latach 70. XX w, jak i dziś. Występuje na całym kontynencie europejskim, a także w Afryce i w Nowej Zelandii, dokąd została zawleczona przez człowieka w XIX w. W naszym kraju populacja lęgowa szacowana jest na ok. 8 mln par, a w całej Europie na ok. 185–269 mln par. Ziębę można spotkać w lasach, sadach, parkach, ogrodach, na cmentarzach, w alejach przydrożnych, a nawet w górach. Ptaki często przysiadają na ziemi – na trawnikach, ścieżkach, klombach czy drogach, w poszukiwaniu nasion i owadów. Co zjada nasza zięba – repertuar kulinarny Dieta zięby jest zróżnicowana w zależności od pory roku. Wiosną i latem dominują owady oraz inne drobne bezkręgowce. Jesienią i zimą nasionami i pąkami roślin. W XX w., w jednym z badań, sprawdzono zawartość wola 1289 ptaków i stwierdzono obecność nasion należących aż do 78 gatunków roślin. Zięba żywi się m.in. rdestem ptasim, komosą, gryką, ziarnami zbóż, a także nasionami drzew iglastych. Często można ją zaobserwować na ziemi, gdzie żeruje lub poszukuje pokarmu. Pisklęta karmione są owadami i gąsienicami. Gniazdo i rodzicielstwo u zięb Okres lęgowy zięby trwa od marca do lipca, a gniazdo zakładane jest zarówno na gałęziach drzew, jak i krzewach. W tym czasie ptaki przebywają razem. W sezonie lęgowym potrafią wyprowadzić nawet do 2 lęgów. Budową gniazda zajmuje się samica, podczas gdy samiec pilnuje jej i gniazda, stojąc na warcie. Gniazdo składa się z traw, porostów, mchów, włókien roślinnych, sierści zwierząt oraz piór. W zniesieniu znajduje się zwykle od 4 do 5 jaj. Pisklęta wykluwają się po ok. 2 tygodniach i pozostają przy rodzicach jeszcze przez niecały miesiąc, aż do momentu usamodzielnienia. Zięba w kulturze – pstre pióro i symbol dawnych wierzeń Jak pisał wybitny ornitolog XX w. Jan Sokołowski, nazwa zięby wywodzi się od starej ludowej nazwy „ziąb”. Słowo to jest naśladownictwem głosu wabiącego, którym ptak odzywa się szczególnie często podczas deszczu i chłodu, czyli gdy następuje oziębienie. Ponad pół wieku później, w słynnym dziele „Zwierzyniec” Jerzy Bralczyk podkreśla, że nazwa mogła też pochodzić od słowa „zębti”, czyli „ziębnąć, marznąć”, ponieważ część samców zięby zostaje w Polsce zimą. Zięby od dawna sprawiały ludziom radość, pocieszały i dawały wsparcie terapeutyczne. Na Dalekim Wschodzie uważano, że ich śpiew pomaga na problemy z sercem. Ptak z osiedla czy migrant długodystansowy? Zięby są częściowo wędrowne. Jesienią większość migruje na południe i zachód Europy. Najdalsze zimowiska znajdują się nad Morzem Śródziemnym. Łagodniejsze zimy jednak sprawiają, że coraz więcej ptaków zostaje w kraju. Niektóre osobniki, zwłaszcza dorosłe samce, prowadzą życie osiadłe, bez konieczności migracji. Jesienią i zimą zięby chętnie odwiedzają ogrody i parki, korzystając z karmników. Wiosną ptaki powracają na swoje miejsca lęgowe, czyli obszary, na których wcześniej zamieszkiwały i rozmnażały się. Zagrożenia i ochrona zięby zwyczajnej Zięba podlega ścisłej ochronie w Polsce – nie wolno jej zabijać, przetrzymywać ani pozyskiwać. Aby chronić ptaki, warto zostawiać w otoczeniu duże drzewa, krzewy i łąki oraz unikać stosowania pestycydów. W Belgii od ponad 400 lat organizuje się zawody śpiewu zięb (vinkensport), w których hodowcy trzymają ptaki w klatkach i oceniają ich śpiew. Zięby wykorzystywano także w kopalniach jako wczesne wykrywacze trujących gazów – ptaki reagowały szybciej niż ludzie, co pozwalało górnikom na ewakuację. Źródła: OTOP „Przewodnik Collinsa”, wydanie 2 „Zobacz ptaka”, Jacek Karczewski BirdLife „Zwierzyniec”, Jerzy Bralczyk „Zięba”, Jan Sokołowski
Pierwsza udomowiona kaczka potrafi zaskoczyć – jedno oko czujne, reszta… śpi!
Krzyżówka to jedna z pierwszych kaczek udomowionych przez człowieka – przodkini naszych kaczek domowych. Dziś spotykana jest niemal na całym globie. Potrafi „uśpić” połowę mózgu, podczas gdy druga połowa czuwa. Ten niepozorny ptak skrywa wiele zaskakujących tajemnic. Sprawdź, co jeszcze potrafi!
Spis treści: Kaczka krzyżówka – jaki to ptak? Gdzie występuje krzyżówka? Co je krzyżówka? Czy krzyżówki migrują? Jak krzyżówka śpi? Lusterka i blaszki – czym są? Zagrożenia i ochrona krzyżówki Krzyżówka zwyczajna to nie tylko kolorowy ptak, ale i gatunek o niezwykłych zmysłach. Żyje blisko ludzi – w miastach, parkach i nad wodą. To jedna z pierwszych kaczek udomowionych przez człowieka. Potrafi zjeść mysz, żabę, a nawet innego ptaka. Dzięki snu półkulowemu śpi i czuwa jednocześnie. Jej wyjątkowa plastyczność ekologiczna pozwala doskonale odnaleźć się w świecie ludzi. Choć wygląda niepozornie – ma w zanadrzu więcej, niż nam się wydaje. Kaczka krzyżówka – jaki to ptak? Krzyżówka zwyczajna to gatunek wodno-błotny. Samiec i samica mają wyraźny dymorfizm płciowy, co pozwala je rozróżnić. Już wczesną zimą samiec wygląda kolorowo – ma zieloną, lśniącą głowę i czekoladową pierś, samica zaś – maskujący beż z ciemnymi plamkami, przypominający korę drzewa. Na wiosnę, po złożeniu jaj przez samice, kaczor opuszcza partnerkę, rozpoczyna okres pierzenia (wymiany piór) lub szuka innej partnerki. Po tym czasie, zwykle latem, samce upodabniają się wyglądem do samic. Wtedy można je odróżnić m.in. po jasnożółtym dziobie – samica ma ciemnopomarańczowy. Gdzie występuje krzyżówka? Krzyżówka to najliczniejszy i najszerzej rozpowszechniony gatunek kaczki na świecie. Należy do ponad 140 gatunków dzikich kaczek i jest uznawana za jednego z pierwszych udomowionych ptaków. Dziś występuje na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy, zamieszkując obszar ok. 127 milionów km². Za jej ojczyznę uważa się Azję Południowo-Wschodnią – ewolucyjne centrum pochodzenia. Do innych regionów świata, takich jak np. Afryka, Ameryka Południowa czy Australia, krzyżówka została zawleczona przez człowieka. Dlaczego krzyżówka wybrała miasta? Dzięki synantropizacji i dużej plastyczności ekologicznej, krzyżówki zaczęły zasiedlać miasta już na początku XX w., m.in. w Wielkiej Brytanii. W Polsce pierwsze przypadki zaobserwowano w latach 40. i 50. XX w. Jednym z pierwszych parków, gdzie krzyżówka zamieszkała były Łazienki Królewskie w Warszawie. Badania z Lublina wykazały, że w dużych miastach (powyżej 100 tys. mieszkańców), zimuje nawet ok. 855 tys. krzyżówek, a ich liczba rośnie wskutek mroźnych zim. Świadczy to o tym, że ptak ten potrafi skutecznie zaadaptować się do warunków miejskich, nawet zimą. Co je krzyżówka? Krzyżówka to oportunistka pokarmowa – zje zarówno żołędzia, jak i ślimaka. Choć w jej diecie przeważają rośliny, nie pogardzi też żabami, owadami, rybami, gryzoniami czy jajami innych ptaków. Wszystko zależy od dostępności pokarmu. W 2017 roku w Rumunii zaobserwowano grupę krzyżówek polujących nawet na małe ptaki, m.in. pliszki żółte i pleszki. To dowód na ich niezwykłą wszystkożerność. Czy krzyżówki migrują? Krzyżówka to gatunek częściowo migrujący – część osobników odlatuje na zimowiska, a część jest osiadła. Jesienna wędrówka trwa od końca sierpnia do grudnia, a wiosenna – od końca stycznia do końca kwietnia. Podczas przelotów ptaki zatrzymują się głównie nad wodą: przy stawach, rzekach czy zbiornikach. Krzyżówki z północy Polski zimują m.in. w Europie Zachodniej, a z południa – w rejonie Morza Śródziemnego. Z kolei do naszego kraju, zwłaszcza zimą, przylatują osobniki z krajów bałtyckich i Rosji. Część ptaków jednak pozostaje u nas przez cały rok. Jak krzyżówka śpi? Krzyżówki potrafią spać tylko jedną półkulą mózgu, podczas gdy druga pozostaje aktywna. To tzw. sen jednopółkulowy – pozwala im odpoczywać, nie tracąc czujności wobec drapieżników i innych zagrożeń. Badania opublikowane w czasopiśmie „Nature” potwierdzają, że różne części mózgu kręgowców mogą spać niezależnie. Jak zauważa Jerome Siegiel, badacz snu z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, każde zwierzę wykształciło własny sposób równoważenia potrzeby snu z koniecznością zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Lusterka i blaszki – czym są? Krzyżówka ma na skrzydłach charakterystyczne, granatowo-niebieskie plamy, tzw. lusterka – najbardziej widoczne podczas lotu ptaka. Elementy te ułatwiają rozpoznanie gatunku. Krzyżówka należy do rzędu blaszkodziobych – ptaków wodno-błotnych, których dzioby wyposażone są w specjalne blaszki filtracyjne. Gdy kaczka żeruje nad wodą, zanurza głowę, często unosząc ogon niczym wędkarski spławik. Następnie pobiera roślinę z dna, a dzięki blaszkom oddziela pokarm od wody. Zagrożenia i ochrona krzyżówki Głównym zagrożeniem dla krzyżówki jest utrata naturalnych siedlisk, ale również presja łowiecka i zanieczyszczenia wód ołowiem, pochodzącym z amunicji śrutowej. W Polsce gatunek ten znajduje się na liście tzw. „pechowej trzynastki” – ptaków łownych. Na ten gatunek kaczki można polować od 1 września do 31 grudnia. Według danych, co roku odstrzeliwuje się w Polsce ok. 100 tys. kaczek, a w całej UE – nawet 4,5 miliona. Wiele ptaków ulega też zatruciu ołowiem, który dostaje się do wód i bywa połykany. Ochrona krzyżówek wymaga nie tylko ograniczenia polowań, lecz także edukacji społecznej. Pomagają w tym również działania praktyczne, takie jak montaż wysp i budek lęgowych oraz zabezpieczanie niebezpiecznych miejsc, np. przy drogach. Źródła: OTOP jestemnaptak.pl „Zobacz ptaka”, J. Karczewski (jako źródło inspiracji)
Tam, gdzie ptaki piszą historię. Ptasia opowieść z Krynicy Morskiej
Krynica Morska to nie tylko turystyka, plaże i ludzie. To miejsce, w którym ptaki piszą historię – w powietrzu, śpiewie i ciszy poranka. Ich skrzydła opowiadają więcej, niż potrafi ludzki język. Oto ptasia opowieść znad morza.
Spis treści: Cisza, lornetka i skrzydła – niezapomniane obserwacje ze Stowarzyszeniem Drapolicz Autostrada ptaków wędrownych – niech ptaki prowadzą Dlaczego ptaki wybierają ten krajobraz? Ptaki łączą ludzi – wyjątkowe wydarzenie na Pomorzu Z ekipą Drapolicz wyruszam na Górę Pirata – najwyższy punkt do obserwacji ptaków na Mierzei Wiślanej. Wchodzę na jej szczyt, podziwiam roztaczający się krajobraz. Przede mną wąski pas drzew, spoglądam w prawo – widzę Zalew Wiślany, po lewej stronie zaś lśniącą Zatokę Gdańską. – To prawdziwa powietrzna autostrada dla ptaków wędrownych – mówi Gerard Bela, przewodnik i prezes Stowarzyszenia Drapolicz. Cisza, lornetka i skrzydła – niezapomniane obserwacje ze Stowarzyszeniem Drapolicz Idąc wzdłuż trzcinowego brzegu w Krynicy Morskiej, słyszę romantyczny śpiew. To rokitniczka – gatunek niewielkiego ptaka wędrownego, często spotykanego na tym terenie. Szuwary trzcinowe to nie tylko bariera przeciwpowodziowa, ale też ważne siedlisko wielu chronionych gatunków zwierząt, w tym ptaków. Następnego poranka budzi mnie świergot jaskółek i wróbli. Jem śniadanie, szykuję sprzęt i ruszam w teren. Na miejscu, po wyjściu z samochodu, czuję piasek pod stopami, a na ścianach opuszczonych budynków widzę malowidła. – To pisklę sieweczki i głuptak, a jeszcze dalej lecące ostrygojady – wyjaśnia przewodnik. Znajdujemy się przy nowym punkcie obserwacyjnym ptaków. Tu prowadzi się monitoring ptaków migrujących nad Mierzeją Wiślaną. To jedyny taki obiekt w Polsce. Po chwili dołączam do wspólnej obserwacji. Jeden z kluczowych ornitologów Drapolicza – Łukasz Janocha – opowiada, że chwilę wcześniej dostrzegł mewę czarnogłową, rzadkiego gościa w tej części Polski. Stoję przy lunecie, dopytuję o cechy charakterystyczne tego ptaka. Tymczasem spoglądam w stronę morza. Po chwili, w polu widzenia pojawia się mewa siodłata, potem rybitwa czubata, rzeczna i białoczelna. To moment pełen skupienia, cierpliwości i zachwytu. Autostrada ptaków wędrownych – niech ptaki prowadzą Mierzeja Wiślana to wyjątkowe miejsce w Polsce, nad którym masowo migrują ptaki. Według ornitologów co roku przelatują tędy miliony osobników. Dzięki Stowarzyszeniu Drapolicz, działającemu od 2008 roku, rozpoczęto systematyczne liczenia ptaków, szczególnie drapieżnych. Jego nazwa pochodzi z połączenia słów „drapole”, czyli ptaki drapieżne oraz liczenie. Głównym celem badań było poznanie składu gatunkowego, liczebności, dynamiki oraz fenologii (uwarunkowań klimatycznych) ich przelotu – co trwa do dziś. W 2008 roku, podczas jesiennej wędrówki ptaków, zespół Drapolicza naliczył 138 313 ptaków z 26 gatunków szponiastych, gołębiowatych oraz krukowatych. Dla porównania, 15 lat później, w 2023 roku, liczba stwierdzeń wzrosła niemal podwójnie, przekraczając 271 000 osobników. To dowód, jak ważnym szlakiem migracyjnym jest ten odcinek lądu – zarówno dla pospolitych, jak i rzadkich ptaków. Do najrzadszych, jakie udało się udokumentować z wieży ornitologicznej należą m.in. krogulec krótkonogi, kaniuk, orzeł stepowy, białozór, raróg, jerzyk blady, świstunka ałtajska, świergotek tajgowy, krzyżodziób modrzewiowy. To tylko część tzw. ptasich rarytasów – lista robi ogromne wrażenie. Dlaczego ptaki wybierają ten krajobraz? Mierzeja Wiślana, z piaszczystymi wyspami i zatokami tworzy naturalną mapę dla ptaków wędrownych. To różnorodna mozaika krajobrazów, z której ptaki korzystają, zmierzając do cieplejszych i zasobniejszych w pokarm miejsc. Wąski pas lądu przyciąga liczne stada ptaków, które lecą szerokim frontem, dostają się na zwężony odcinek – zatrzymują się, odpoczywają i uzupełniają zapasy energii. W efekcie jesiennych przelotów, na niebie rozgrywa się widowiskowy ruch skrzydeł – ptasi spektakl, który warto zobaczyć. Przelatują tędy ptaki z północnej Europy i Azji – jedne zmierzają na Bałkany, inne do Afryki. Podczas migracji muszą intensywnie żerować, by zgromadzić tłuszcz – zapas energii na dalszą drogę. Dla niektórych to będzie ostatnia podróż w ich życiu. Ptaki łączą ludzi – wyjątkowe wydarzenie na Pomorzu ­ Ptasi piknik to jedno z największych wydarzeń poświęconych ptakom w Polsce. Obchodzone jestcorocznie, w pierwszy weekend października, w ramach Europejskich Dni Ptaków. To wyjątkowe święto co roku przyciąga ponad 2 tysiące miłośników ptaków do Krynicy Morskiej. W programie dwudniowej imprezy znajdują się warsztaty z rozpoznawania i obrączkowania ptaków, fotografii, pirografii (tworzenia rysunków wypalanych w drewnie) i uważności leśnej oraz opowieści o świecie przyrody. Udział w wydarzeniu jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich. Organizatorzy – Stowarzyszenie Drapolicz oraz Nadleśnictwo Elbląg – dzielą się nie tylko fachową wiedzą, ale również umożliwiają uczestnikom podziwianie tego niezwykłego podniebnego tańca, jakim jest jesienna migracja ptaków. Źródła: Drapolicz, Bela G., Janczyszyn A., Kośmicki A. 2011. Wędrówka ptaków szponiastych Falconiformes, gołębiowatych Columbiformes i krukowatych Corvidae na Mierzei Wiślanej jesienią 2008 roku. – Ptaki Pomorza 2: 75–92
Tajemnice ptasiego słuchu. Ptaki słyszą lepiej od nas i potrafią zatykać uszy
Ptasie zmysły od dawna fascynują naukowców, ale to słuch – obok wzroku – odgrywa jedną z kluczowych ról w życiu ptaków. Dzięki wieloletnim badaniom wiemy dziś, że potrafią nie tylko upolować zdobyć wyłącznie za pomocą słuchu, ale także rozpoznać członka rodziny po głosie. Oto, czego jeszcze nie wiesz o ptasim słuchu!
Spis treści: Ptaki nie mają uszu? Niezwykła anatomia narządu słuchu Rola słuchu w ptasim życiu Jak słuch pomaga ptakom w komunikacji? Mechanizm ochrony słuchu – jak ptaki nie głuchną od własnego śpiewu? Ptasi słuch to jedno z najbardziej zdumiewających arcydzieł przyrody – jest niezwykle precyzyjny i czuły. Choć ptaki nie mają widocznych uszu w postaci małżowin usznych, słyszą doskonale – często lepiej niż ludzie. Dzięki temu rozpoznają głosy bliskich, potrafią polować w całkowitej ciemności, a nawet chronią swój słuch, przed własnym, donośnym śpiewem. Zajrzyjmy zatem do wnętrza ptasiego ucha i odkryjmy, jak naprawdę działa ten wyjątkowy narząd. Ptaki nie mają uszu? Niezwykła anatomia narządu słuchu Budowa ptasich uszu jest wyjątkowa – znacząco różni się od ludzkiej oraz innych ssaków. Ptaki nie mają małżowin usznych – zastępują je otwory słuchowe, często symetrycznie rozmieszczone po bokach głowy, tuż za oczami, i zwykle ukryte pod piórami. U wróblowatych, drozdowatych czy krukowatych ptaków wielkość tych otworów jest porównywalna do ziarnka grochu. U sów otwory te są znacznie większe i niesymetrycznie osadzone. U wielu gatunków prawe ucho znajduje się poniżej oka – na godzinie siódmej, a lewe powyżej oka – na godzinie drugiej. Taka budowa umożliwia im precyzyjne lokalizowanie dźwięków w przestrzeni, szczególnie podczas polowania w nocy. Niektóre sowy, jak uszatki czy puchacze, mają charakterystyczne wypustki przypominające uszy. Nie pełnią one jednak funkcji słuchowych, prawdopodobnie służą do komunikacji i wyrażania emocji. Rola słuchu w ptasim życiu Zmysł słuchu w życiu ptaków odgrywa kluczową rolę – pomaga zarówno w znalezieniu i wyborze partnera, jak i w rozpoznaniu członka rodziny czy też zagrożenia. Jednym z najbardziej imponujących przykładów wykorzystania słuchu u ptaków jest sowa płomykówka (Tyto alba), gatunek występujący również w Polsce. W jednym z eksperymentów umieszczono płomykówkę w zupełnie ciemnym pomieszczeniu, którego podłogę wyłożono pianką. Po tej powierzchni poruszała się żywa mysz, do ogona której przywiązano suchy liść. Okazało się, że sowa atakowała nie mysz, lecz liść – jako źródło dźwięku. To potwierdza fakt, że płomykówki lokalizują ofiary wyłącznie na podstawie dźwięków, bez udziału wzroku. W przeszłości jednak sądzono, że sowy korzystają także z innych zmysłów niż słuch – m.in. przypisywano im zdolność widzenia w podczerwieni. Hipotezę tę jednak obalono, a słuch uznano za najważniejsze narzędzie łowieckie. W uchu wewnętrznym sowy, zwłaszcza u płomykówki, znajduje się silnie rozbudowana błona podstawna ślimaka, zawierająca ponad 16 tys. komórek rzęsatych – struktur pełniących zasadniczą rolę w procesie słyszenia. To dzięki tym anatomicznym i fizjologicznym przystosowaniom, sowy dysponują wyjątkowo czułym słuchem, który wyróżnia je na tle innych ptaków. Jak słuch pomaga ptakom w komunikacji? W świecie ptaków, gdzie obraz nie zawsze wystarcza, zmysł słuchu staje się jednym z najważniejszych narzędzi orientacji i komunikacji. W zatłoczonych i hałaśliwych koloniach, gdzie panuje chaos, to słuch pozwala dorosłym ptakom rozpoznać i odnaleźć swoje potomstwo lub na odwrót. Umiejętność rozpoznawania głosu członka rodziny, wśród setek podobnie brzmiących dźwięków byłaby niemożliwa bez zmysłu słuchu. Pingwiny przylądkowe (Spheniscus demersus) wydają różne dźwięki, a każdy z nich pełni określoną funkcję. Krótkie sygnały służą m.in. do utrzymywania kontaktu, podczas gdy dłuższe mają charakter godowy i są bardziej złożone. Jeszcze inne służą do obrony terytorium lub sygnalizują zagrożenie. Ponadto pingwin królewski, złotoczuby czy białobrewy, potrafią komunikować się również pod wodą, emitując nawet kilkaset różnorodnych dźwięków. Komunikacja u pingwinów opiera się głównie na wokalizacji – unikatowej dla każdego osobnika. Ich głos pełni funkcję dźwiękowego „odcisku palca”, umożliwiając im wzajemne rozpoznanie, a co za tym idzie – zwiększają szanse na przetrwanie. Mechanizm ochrony słuchu – jak ptaki nie głuchną od własnego śpiewu? W XIX wieku zaobserwowano, że niektóre gatunki ptaków, np. głuszec (Tetrao urogallus), podczas śpiewu godowego tymczasowo tracą słuch. Według niemieckich ornitologów jest to efekt blokowania ucha zewnętrznego przez specjalny płat skóry, który działa jak naturalna „zatyczka”. Inne badania sugerują o istnieniu mechanizmów, dzięki którym dźwięk jest tłumiony w uchu ptaka podczas emisji głosu. Innym przykładem o głośnej wokalizacji jest derkacz (Crex crex), którego zgrzytliwy głos może osiągać aż 100 decybeli – podobnie jak hałas kosiarki spalinowej. Dla ludzkiego ucha długotrwałe słuchanie dźwięków o takiej głośności może prowadzić do uszkodzenia słuchu. Dlaczego więc derkacz nie cierpi z tego powodu? Badania belgijskich naukowców wykazały, że koguty chronią swój słuch podczas piania dzięki specjalnej tkance, która zamyka kanał słuchowy – działa ona jak naturalny korek do uszu. Być może podobny mechanizm występuje też u derkacza. U innych ptaków jak np. kury, przewód słuchowy jedynie częściowo się zwęża, ale nie zamyka całkowicie. Oznacza to, że mogą one tłumić dźwięki jedynie w ograniczonym zakresie – nie tak skutecznie jak koguty. Źródła: „Sekrety ptaków”, Tim Birkhead zpkww.pl Scientific American marmed.pl ZPE
Jak ptaki widzą świat? Mają ostrzejszy wzrok niż my
O doskonałości ptasiego wzroku wiedziano już w starożytności. Równolegle badano również ludzkie oczy. Już wtedy wykazywano, że zmysł wzroku ptaków jest bardziej rozwinięty, ostrzejszy i dokładniejszy niż u ludzi i wielu ssaków. Oto zaskakujące fakty, które warto znać!
Spis treści: Ptaki widzą lepiej niż ludzie Plamka żółta a ostrość widzenia Rola wzroku w ptasim życiu Szklane pułapki – dlaczego ptaki uderzają w szyby? Od dawna wiadomo, że wzrok ptaków odgrywa kluczową rolę w ich życiu. Pozwala im nie tylko przetrwać, ale też widzieć w sposób dla nas niedostępny. Jak to możliwe? Dzięki metodom badawczym i postępowi technologii wiemy dziś, że ptaki potrafią widzieć w ultrafiolecie, oglądać świat w 360 stopniach oraz dostrzegać najmniejszy ruch z dużych odległości. W tym artykule sprawdzimy, co sprawia, że ich oczy są tak wyjątkowe i dlaczego mimo to zdarza im się wpadać w szklane pułapki. Ptaki widzą więcej niż ludzie Świat widziany oczami ptaków znacząco różni się od tego, co postrzegają ludzie. Zaciekawieni tym faktem naukowcy, badając budowę ptasiego oka, odkryli, że ich oczy wyposażone są w cztery rodzaje czopków – receptorów odpowiedzialnych za widzenie barw. Dla porównania, ludzie mają ich tylko trzy. Oznacza to, że ptaki rejestrują nie tylko trzy podstawowe kolory: czerwony, zielony i niebieski (RGB), ale także światło ultrafioletowe, które dla nas pozostaje niewidzialne. Dzięki zmysłowi wzroku niektóre cechy ptasiego upierzenia ujawniają się wyłącznie w ultrafiolecie. Przykładem jest samiec pospolitej sikorki modraszki, którego ciemię intensywnie odbija światło UV – efekt zupełnie niewidoczny dla ludzkiego oka. Choć dla naszych oczu obie płcie wyglądają podobnie, to dla samic tego gatunku – wyposażonych w czwarty czopek – różnica jest wyraźna i ma znaczenie m.in. przy wyborze partnera. Plamka żółta a ostrość widzenia Plamka żółta to kluczowy element siatkówki oka, odpowiedzialny za ostre widzenie. U ludzi została opisana w XVIII wieku, a u ptaków – niespełna sto lat później. Większość ptaków, podobnie jak człowiek, ma jedną plamkę żółtą w każdym oku. Jednak u niektórych gatunków, takich jak dzierzby, kolibry, zimorodki, jaskółki dymówki czy ptaki drapieżne, mają aż dwie plamki w jednym oku. Umożliwia im to wyjątkowo precyzyjne widzenie – zarówno z daleka, jak i z bliska. Badania pokazują, że wyspecjalizowany zmysł wzroku przekłada się na niezwykłą ostrość widzenia. Na przykład pustułka amerykańska potrafi wykryć dwumilimetrowego owada z odległości 18 metrów, podczas gdy człowiek zauważyłby go dopiero z 4 metrów. Rola wzroku w ptasim życiu Spośród wszystkich narządów zmysłów to właśnie wzrok odgrywa fundamentalną rolę w przetrwaniu i funkcjonowaniu ptaków – niezależnie od środowiska. Dzięki niemu mogą zdobywać pożywienie, orientować się w terenie, unikać zagrożeń i rozmnażać się. Choć u większości ptaków gałki oczne są niemal nieruchome, ich pole widzenia może sięgać nawet 170 stopni dla każdego oka. U słonek (Scolopax rusticola), dzięki bocznemu osadzeniu oczu, pole widzenia osiąga aż 360 stopni, co umożliwia im w zakresie panoramicznym obserwować otoczenie w gęstej roślinności. Z kolei u ptaków drapieżnych, takich jak sowy, sokoły, czy orły, oczy są skierowane do przodu, co sprzyja widzeniu stereoskopowemu – istotnemu przy polowaniu na ruchomą zdobycz. Szklane pułapki – dlaczego ptaki uderzają w szyby? Choć ptaki mają doskonały zmysł wzroku, zderzenia z szybami są jedną z najczęstszych przyczyn ich śmierci. Dlaczego tak się dzieje? Z ich perspektywy szyba nie istnieje – widzą w niej odbicie nieba, drzew lub inne elementy otoczenia i lecą przed siebie, jakby to była otwarta przestrzeń. W środowisku naturalnym przez miliony lat nie było przezroczystych przeszkód, dlatego ptaki nie potrafią ich rozpoznawać. W odpowiedzi na ten problem coraz więcej obiektów projektuje się tak, by były bardziej widzialne – np. kropkowane wiaty przystankowe lub szyby ze specjalnymi wzorami, które nie przeszkadzają ludziom i ratują ptasie życie. Źródła: „Sekrety ptaków”, Tim Birkhead zpkww.pl avesnature.com.pl ostoja.gda.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
10 nieznanych faktów o ptakach, które można spotkać w Polsce
Ptaki, które spotykamy na co dzień, choć na pierwszy rzut oka wydają się zwyczajne, skrywają wiele tajemnic. Dzięki badaniom wiemy dziś, że niektóre gatunki potrafią rozpoznawać się w lustrze, adoptować pisklęta czy wykorzystywać węch przy budowie gniazd. Oto 10 zaskakujących faktów, które warto znać.
Spis treści: Skrzydlaty podróżnik – jak wróbel podbił świat? Gdy sen nie wyłącza czujności – jak krzyżówki śpią? Węchowy GPS gołębi Dzięcioły i ich język – co czyni je tak wyjątkowymi? Szpakowy didżej i jego wokalne umiejętności Strategia na zdrowe potomstwo u modraszek Mocny śpiew małego solisty – strzyżyka Inteligencja srok Nieprzypadkowe łysienie – plama lęgowa u ptaków Rodzinne życie mew siwych Życie ptaków to coś więcej niż latanie, śpiewanie i budowanie gniazd. Ich zachowania i zmysły nie tylko zaskakują, ale często obalają mity o „ptasich móżdżkach”. W ich świecie nic nie jest przypadkowe, a każdy szczegół ich życia pełni określoną rolę. Niektóre gatunki wykazują niezwykłe zdolności poznawcze, inne śpiewają niemal tak głośno, jak karetka przejeżdżająca na sygnale, a jeszcze inne mają język o długości ich ciała. Oto 10 faktów, które zmienią sposób, w jaki patrzysz na ptaki. Skrzydlaty podróżnik – jak wróbel podbił świat? Wróbel zwyczajny to ptak o wyjątkowo szerokim zasięgu geograficznym – w ciągu ok. 170 lat skolonizował niemal całą Ziemię poza Antarktydą. Jego ród najprawdopodobniej wyewoluował w Afryce, a najstarsze ślady, sprzed ponad 100 tys. lat, znaleziono na terenie dzisiejszego Izraela. Wróbel od dawna towarzyszy człowiekowi, a wraz z rozwojem rolnictwa dotarł również do Europy. Odnotowano ponad 250 przypadków jego introdukcji lub translokacji, z których pierwsza była w 1851 r. w Nowym Jorku. Gdy sen nie wyłącza czujności – jak krzyżówki śpią? Krzyżówki śpią z głową schowaną w piórach, często mając jedno oko zamknięte, a drugie od czasu do czasu pozostaje otwarte. To efekt tzw. snu jednostronnego. Naukowcy odkryli, że część mózgu, która odpowiada za otwarte oko wykazuje aktywność typową dla czuwania, podczas gdy druga połowa przechodzi w stan snu. Dzięki temu krzyżówki mogą jednocześnie spać i obserwować otoczenie, co zwiększa ich szansę na przetrwanie i uniknięcie drapieżników. Węchowy GPS gołębi Gołębie od wieków wykorzystywano do przenoszenia wiadomości, a ich wyjątkowa orientacja w terenie długo pozostawała zagadką. Dziś wiadomo, że kluczową rolę w nawigacji odgrywa zmysł węchu. Według badań, ptaki z zatkanym prawym nozdrzem miały trudności z odnalezieniem drogi do domu – częściej się zatrzymywały i badały otoczenie niż te, które mogły swobodnie oddychać przez prawy otwór nosowy. Dowodzi to, że gołębie nie odbierają zapachów jednakowo – skutecznie wyczuwają je przez prawe nozdrze. Dzięcioły i ich język – co czyni je tak wyjątkowymi? Język dzięcioła to niezwykle wyspecjalizowane narzędzie do wydobywania pożywienia. Rozpoczyna się w okolicach nozdrzy, a następnie ciągnie się ku tyłowi, rozdwaja się i owija czaszkę, by połączyć się ponownie u podstawy dzioba. Może osiągać do 20 cm długości, a jego lepkie zakończenie wyposażone w drobne haczyki umożliwia wyciąganie owadów z głębokich szczelin pod korą drzew. Szpakowy didżej i jego wokalne umiejętności Szpaki były znane już starożytnym Grekom i Rzymianom, którzy trzymali je w swoich domach dzięki zdolnościom dźwiękonaśladowczym. Dziś bywają określane jako „hip-hopowi pieśniarze” wśród polskich ptaków. Potrafią imitować głosy innych gatunków oraz je przekształcać. Choć szpacza pieśń nie zawsze brzmi harmonijnie, zadziwia różnorodnością. Może przypominać skrzeczenie sroki, plegotanie kawki, klangor żurawia, a nawet ludzką mowę. Strategia na zdrowe potomstwo u modraszek Modraszka to drugi najliczniejszy gatunek sikor w Polsce. Zakłada gniazda w dziuplach i budkach lęgowych. Samica buduje je w pojedynkę i składa od 7 do 13 jaj, wykorzystując m.in. mech, trawę i pióra. Co ciekawe, wnętrze wzbogaca aromatycznymi roślinami, takimi jak lawenda, krwawnik, mięta wonna, kocanka włoska i bluszczyk kurdybanek. Badania wykazują, że te dodatki nie tylko odstraszają pasożyty, ale również poprawiają zdrowie piskląt. Mocny śpiew małego solisty – strzyżyka Strzyżyk to drobny ptak o brązowym upierzeniu i zadartym ogonie. Jest trzecim najmniejszym ptakiem Europy. Waży zaledwie od 6 do 12 gramów, a jego głos może być słyszany nawet z odległości do 500 metrów. Zarejestrowano, że śpiew strzyżyka osiąga poziom 91,3 dB – podobny do miejskiego ruchu ulicznego czy młota pneumatycznego (ok. 90 dB). Dla porównania: karetka na sygnale ma ok. 110 dB. Przykład ten doskonale dowodzi, że siła głosu nie zawsze idzie w parze z rozmiarem. Inteligencja srok Sroki to jedne z najinteligentniejszych ptaków – chowają zapasy, rywalizują o pożywienie, a nawet wykradają jaja i pisklęta z cudzych gniazd. Często uchodzą za złodziejki i oszustki, co przysłania ich wyjątkowy spryt. W 2008 r. niemieccy badacze odkryli, że sroki potrafią rozpoznać się w lustrze – co wcześniej przypisywano wyłącznie ssakom. Gdy na ich piórach pojawiły się kolorowe plamki niektóre ptaki próbowały je usunąć, ale tylko wtedy, gdy widziały je w lustrze. Nieprzypadkowe łysienie – plama lęgowa u ptaków Plama lęgowa to obszar nagiej skóry na brzuchu ptaka, pojawiający się przed wysiadywaniem. Brak piór w tym miejscu ułatwia przekazywanie ciepła i pomaga regulować liczbę jaj. Już w XVII w. przyrodnik Martin Lister dostrzegł, że po usunięciu jaj z gniazda jaskółki dymówki składały znacznie więcej – nawet do 19 sztuk zamiast typowych pięciu. U wróbli zaobserwowano podobne zjawisko. Brak jaj oznaczał brak stymulacji dotykowej w plamie lęgowej, co napędzało dalsze ich składanie. Rodzinne życie mew siwych Mewa siwa to rzadki w Polsce gatunek ptaka, który zasiedla wyspy i mielizny rzek. Jej krajowa populacja szacowana jest na 800–1200 par, przez co trafiła na „Czerwoną listę ptaków Polski” jako gatunek narażony na wyginięcie. Dzięki dr. Bukacińskiemu, który od 1984 r. badał mewy, zmieniono nazwę „mewa pospolita” na „mewa siwa”. W jego badaniach odkryto, że kolonie tych ptaków funkcjonują jak wielkie rodziny, a osierocone pisklęta często są adoptowane przez spokrewnione osobniki, np. ciotki lub babcie.
Ptasi elegant z czerwonym dziobem wrócił do Polski. Nazywają go mini-bocianem
Ostrygojad, często nazywany „miniaturowym bocianem czarnym”, wraca na polskie wybrzeża. Choć przypomina swojego większego kuzyna, ma zupełnie inne zwyczaje i unikatowe zdolności, które czynią go wyjątkowym.
Spis treści: Ostrygojad a bocian czarny – jak je rozróżnić? Dieta – czym się żywi ptasi elegant? Fenomen odrodzenia – zaskakująca historia powrotu Ostrygojad – ciekawostki ze świata Ostrygojad (Haematopus ostralegus) to czarno-biały ptak o pomarańczowoczerwonym, sztyletowatym dziobie. Choć jego tryb życia różni się od trybu życia bociana czarnego (Ciconia nigra), można dostrzec między nimi pewne podobieństwa. Z powodu wyglądu ostrygojad bywa nazywany miniaturową wersją bociana czarnego. Ostrygojad a bocian czarny – jak je rozróżnić? Pod względem wielkości ciała jest zbliżony do wrony siwej, powszechnie występującej w polskich miastach, i około dwukrotnie mniejszy od bociana czarnego. Ma znacznie krótszy dziób i nogi. U bociana czarnego te części ciała są intensywnie krwistoczerwone i wyraźnie dłuższe. Oba gatunki wyróżniają się czarno-białym upierzeniem, przypominającym smoking. Podczas lotu ten dwubarwny kontrast jest najbardziej widoczny, co ułatwia ich rozpoznanie. Dieta – czym się żywi ptasi elegant? Ostrygojad to ptak brodzący. Żeruje głównie na wybrzeżach i błotnistych brzegach. W Polsce jego pokarm stanowią przede wszystkim małże, w tym także inwazyjne gatunki azjatyckich małży Corbicula, które coraz częściej pojawiają się w Wiśle. – Żywi się także skorupiakami, pierścienicami, owadami i drobnymi rybami – mówi Łukasz Bednarz, ornitolog z Fundacji Ptasie Horyzonty. – Ponadto ostrygojady wychowane przez Fundację Ptasie Horyzonty, które nie były uczone przez rodziców zdobywania pokarmu, już pierwszego dnia po wypuszczeniu na wolność wyławiały i sprawnie otwierały małże – dodaje Łukasz Bednarz. Zdolność otwierania muszelek za pomocą dzioba to unikatowa cecha wrodzona ostrygojadów. Inne ptaki nie radzą sobie z tym zadaniem równie dobrze. Fenomen odrodzenia – zaskakująca historia powrotu Pierwsze gniazdowanie ostrygojadów w Polsce zaobserwowano w latach 30. XX wieku. Potem na długi czas zniknęły z mapy Polski, aż do lat 70. XX wieku, kiedy ponownie zauważono ich lęgi. W 2024 roku zaobserwowano aż 54 pary, głównie na środkowej Wiśle. Nieliczne pary zamieszkały także w Dolinie Dolnej Odry i ujściu Warty. Największe zagrożenia to: podwyższone poziomy wód, powodzie, drapieżnictwo, działalność człowieka, prace hydrotechniczne. W Europie żyje 284–345 tys. par. W skali globalnej ostrygojad jest bliski zagrożenia, natomiast na kontynencie europejskim uznany został za gatunek narażony na wyginięcie. Ostrygojad – ciekawostki ze świata W balladzie Fuglakvæði z XIX wieku ostrygojad został opisany jako „ptak na wybrzeżu ze swoim czerwonym dziobem” – bohater, który ratuje inne zwierzęta przed śmiercią. Na Wyspach Owczych zabicie ostrygojada uważane było za hańbę, a jego powrót z Irlandii celebrowany jest co roku 12 marca jako Grækarismessa (Dzień Św. Grzegorza), święto flagi. Ostrygojady opuszczają Polskę po sezonie lęgowym. W 2023 roku samica Ola przeleciała aż 9000 km – z Mazowsza do Gwinei Bissau. Organizacje, takie jak Fundacja Ptasie Horyzonty i kampania „Łączą Nas Ptaki”, pracują nad ochroną tych ptaków. Jednak bez współpracy międzynarodowej liczebność ostrygojadów może znów zacząć spadać. Źródła: Łączą nas ptaki, Dzikie życie Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Pierwsza obserwacja żurawia kanadyjskiego w Polsce. Skąd się u nas wziął?
Żuraw kanadyjski po raz pierwszy zawitał do Polski. Przyleciał prosto z Ameryki, pokonując tysiące kilometrów
Spis treści: Żuraw kanadyjski w Polsce Naturalny zasięg występowania żurawia kanadyjskiego Przelot żurawi kanadyjskich – dokąd ptaki migrują? Możliwe przyczyny zabłąkania żurawia Żuraw kanadyjski po raz pierwszy w historii zawitał do Polski, budząc sensację wśród ornitologów. Ten niespodziewany gość z Ameryki Północnej pokonał tysiące kilometrów, by pojawić się nad Zatoką Pucką. Czy to przypadkowa pomyłka w migracji, czy znak większych zmian zachodzących w przyrodzie? Żuraw kanadyjski w Polsce 5 maja 2025 roku w województwie pomorskim, nad Zatoką Pucką, po raz pierwszy w historii polskiej awifauny zaobserwowano żurawia kanadyjskiego (Antigone canadensis). Ptak został dostrzeżony w Rezerwacie Beka przez Łukasza Janochę, Samuela Sosnowskiego, Antoniego Karolaka i Marka Bieganskiego. Żuraw przemieszczał się w towarzystwie żurawi zwyczajnych (Grus grus), należących do innego gatunku. Najdalej wysunięte lęgowiska żurawia kanadyjskiego znajdują się na Alasce, co oznacza, że mógł pokonać trasę liczącą około 8 tysięcy kilometrów, przelatując nad Atlantykiem i dołączając do europejskiego stada już na naszym kontynencie. Do podobnej sytuacji doszło na początku 2025 roku. Wtedy na Podlasiu odnotowano obecność junko zwyczajnego (Junco hyemalis), gatunku naturalnie występującego w USA. Naturalny zasięg występowania żurawia kanadyjskiego W Ameryce Północnej występują tylko dwa gatunki żurawi: żuraw krzykliwy (Grus americana) i żuraw kanadyjski. U żurawia kanadyjskiego wyróżnia się sześć podgatunków – trzy migrujące i trzy osiadłe. Gatunki migrujące gniazdują głównie w północnej części kontynentu, przede wszystkim w Kanadzie, natomiast osiadłe przebywają przez cały rok w cieplejszych rejonach Ameryki. Żurawie kanadyjskie preferują otwarte środowiska: tereny podmokłe, łąki i pola uprawne. Na przedwiośniu zaczynają łączyć się w pary – często na całe życie. Sezon lęgowy przypada na wiosnę i poprzedzają go niezwykłe i pełne gracji pokazy taneczne oraz duety wokalne, które umacniają więź między partnerami. Zazwyczaj wyprowadzają jeden lęg w roku – od grudnia do sierpnia. Samica składa do 3 jaj, które oboje rodzice wysiadują na przemian przez około 30 dni. Młodymi opiekują się intensywnie, aż staną się samodzielne. Dojrzałość płciową osiągają zwykle w wieku 2–3 lat i wtedy mogą tworzyć własne pary. Przelot żurawi kanadyjskich – dokąd ptaki migrują? Każdej jesieni żurawie kanadyjskie podejmują długą wędrówkę z terenów lęgowych w Kanadzie i na Alasce na południe USA i do Meksyku. W sprzyjających warunkach potrafią pokonać dziennie od 300 do 800 km. Jednym z kluczowych przystanków na ich trasie jest dolina rzeki Platte w Nebrasce, gdzie co roku zatrzymuje się nawet pół miliona osobników. Rzeka zapewnia im bezpieczne miejsce do nocowania, a okoliczne pola i łąki – obfite źródło pożywienia. Wczesną wiosną ptaki wracają na północ, by rozpocząć sezon lęgowy. Około 80% populacji żurawi kanadyjskich ponownie zatrzymuje się w dolinie Platte, przygotowując się do dalszej wędrówki na północ. Szacuje się, że co najmniej jedna trzecia północnoamerykańskiej populacji gniazduje w Kanadzie i na Alasce. Trasa między zimowiskami przez obszar dzisiejszej Nebraski jest wykorzystywana od tysięcy, a być może i milionów lat. Związek tych ptaków z doliną rzeki Platte sięga czasów jej powstania – około 10–12 tysięcy lat temu, po ostatnim zlodowaceniu. Możliwe przyczyny zabłąkania żurawia kanadyjskiego Żuraw kanadyjski, jak sama nazwa wskazuje, występuje wyłącznie w Północnej Ameryce. Dla Polski to prawdziwa rzadkość ornitologiczna. Choć wiele gatunków ptaków ma wrodzoną zdolność nawigacyjną, zdarza się jednak, że niektóre osobniki zbaczają z właściwego kursu. Przyczyn takiego zabłąkania może być kilka. Silny wiatr, burze lub inne zjawiska pogodowe mogły się przyczynić do dezorientacji żurawia. Migracja ptaków to jedna z kluczowych strategii przetrwania w świecie przyrody. Podczas wędrówek ptaki korzystają z wyjątkowych zmysłów nawigacyjnych – rozpoznają elementy krajobrazu, kierują się położeniem słońca, gwiazd, a także polem magnetycznym Ziemi. Wykorzystują do tych celów również węch, a czasem po prostu podążają za innymi osobnikami. Źródła: Facebook NWF Saving Cranes
Tylko ptaki wiedzą, co znaczą te dźwięki. Ich śpiew skrywa więcej, niż myślisz
Dlaczego ptaki śpiewają? Ich głosy są obecne w wierzeniach, muzyce i przyrodzie. To nie tylko dźwięki – to język natury, który przekazuje więcej, niż mogłoby się wydawać.
Spis treści: Ptasie głosy w tradycjach i religiach świata Ptaki w muzyce – jak dźwięki natury inspirowały kompozytorów Jak ptaki wytwarzają dźwięki? Anatomia śpiewu Co oznaczają ptasie śpiewy? Ptasi śpiew to jedno z najbardziej rozpoznawalnych i poruszających zjawisk w świecie przyrody. Od świtu do zmierzchu towarzyszy ludziom w różnych zakątkach świata – od górskich lasów, przez wiejskie pola, aż po miejskie parki. Ale dlaczego ptaki właściwie śpiewają? Co kryje się za ich melodiami, które często wydają się przypadkowe, a w rzeczywistości mają jasno określony cel? Ze śpiewem wiąże się wiele ciekawostek o ptakach. Ptasie głosy w tradycjach i religiach świata Od dawnych wierzeń po religie objawione – ptasie głosy symbolizowały to, co niewidzialne, boskie, ulotne i wieczne. W biblijnej „Pieśni nad Pieśniami”, śpiew ptaków zapowiadał nadejście wiosny i nowe życie. Dla pierwszych chrześcijan ich głosy były oznaką duchowego przebudzenia i uwielbienia Boga. W Koranie znajdziemy wers: „Czyż nie widzisz, że wszystko, co na niebie i na ziemi, wysławia Boga – nawet ptaki, które rozpościerają skrzydła w locie?” (Surah An-Nur 24:41). To pokazuje, jak w islamie śpiew ptaków traktowany był jako forma modlitwy. W buddyzmie, w „Sutrze Amitābhy”, opisana jest Kraina Wielkiego Szczęścia – zamieszkana przez białe żurawie, pawie i inne mistyczne ptaki. Ich harmonijne głosy miały przekazywać nauki Buddy. W tych tradycjach ptasi śpiew to pomost między ziemią a sferą duchową. Ptaki w muzyce – jak dźwięki natury inspirowały kompozytorów Ptasie głosy inspirowały muzyków od wieków. W XIII-wiecznej Anglii powstała jedna z najstarszych kompozycji – „Sumer is icumen in, Lhude sing cuccu!”, gdzie motyw kukułki symbolizował radość z nadejścia lata. W renesansie Clément Janequin w utworze „Le chant des oiseaux” naśladował śpiew drozda, słowika i kukułki. Używał do tego dźwiękonaśladowczych sylab, tworząc muzyczną ilustrację wiosny. Także Beethoven, w swojej VI Symfonii („Pastoralnej”), odtworzył głosy ptaków – kukułki, przepiórki i słowika – za pomocą orkiestry. Brzmienia te nadały jego dziełu wyjątkowo naturalny i organiczny charakter. Jak ptaki wytwarzają dźwięki? Anatomia śpiewu Śpiew ptaków opiera się na tym samym schemacie, co ludzka mowa. Ćwierkanie, klekotanie czy pohukiwanie – to efekty działania narządu zwanego syrinksem, znajdującego się tam, gdzie tchawica rozgałęzia się na oskrzela. Kiedy powietrze przepływa przez syrinks, napotyka na błony i mięśnie, które drgają, wytwarzając dźwięk. Syrinks działa jak struny głosowe, ale z większą precyzją. Każda jego część może działać niezależnie, pozwalając ptakom śpiewać „dwugłosem”. Niektóre mięśnie syrinksu są tak drobne, że jeden nerw steruje jednym włóknem mięśniowym. To umożliwia ptakom ekstremalną kontrolę nad głosem, jego wysokością, głośnością i tempem. Co ciekawe, na śpiew ptaków wpływa też zanieczyszczenie hałasem. Nowe badanie pokazuje, że wraz z ustaniem miejskiego zgiełku tej wiosny, dzienne i nocne śpiewy ptaków poprawiły się zaskakująco szybko. Co oznaczają ptasie śpiewy? Ptasie melodie to forma komunikacji. Używają ich do zwabiania partnerów, obrony terytorium, ostrzegania przed zagrożeniami i podtrzymywania więzi. U wielu gatunków śpiewają tylko samce, ale są wyjątki – np. chwastówka uboga z Afryki Środkowej, u której partnerzy tworzą wokalne duety. Zjawisko to badał polski biolog, prof. Tomasz Osiejuk z UAM. Niektóre ptaki potrafią naśladować inne gatunki. Ich repertuar głosowy może być formą rywalizacji: im bardziej złożony śpiew, tym większe szanse na zdobycie partnera. Głos zdradza zdrowie, wiek i genetyczną jakość samca. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Nieoczywiste miejsca na weekend w Słowacji – jedno z nich pokochasz od pierwszego wejrzenia
Weekend w Słowacji to idealny sposób na relaks, przygodę i odkrywanie niezwykłych miejsc. Oto pięć pomysłów, które sprawią, że pokochasz ten kraj jeszcze bardziej.
Spis treści: Relaks w Rajeckich Teplicach Luksusowy wypoczynek w Aphrodite Spa Baśniowy spacer po Čičmanach Aktywny weekend na rowerze w Dolinie Rajeckiej Zwiedzanie zamków i skalnych miast Słowacja to kraj, który zachwyca nie tylko pięknem przyrody, ale także różnorodnością atrakcji dostępnych na wyciągnięcie ręki. Od malowniczych uzdrowisk ukrytych wśród górskich dolin, przez bajkowe wioski z drewnianą zabudową, po ekscytujące trasy rowerowe i majestatyczne ruiny zamków. Niezależnie od tego, czy szukasz chwili relaksu, aktywnej przygody czy podróży śladami historii, weekend spędzony na Słowacji będzie niezapomnianym doświadczeniem. Oto 5 wyjątkowych pomysłów, które pozwolą odkryć to, co w tym kraju najpiękniejsze Relaks w Rajeckich Teplicach Rajeckie Teplice to uzdrowiskowe miasto położone na północy Słowacji, w Dolinie Rajeckiej. Otacza je wieniec niezwykłych gór i malownicza przyroda. Choć Rajeckie Teplice nie pełnią roli stolicy kraju żylińskiego, są znane z leczniczego kompleksu termalnego, w którym bije serce całej doliny. Według danych historycznych w pobliżu ciepłych źródeł ludzie osiedlali się już w czasach prehistorycznych. Rajeckie Teplice rozpoczęły swoje istnienie jako osady, których historia sięga XIV wieku. Pierwszym wiarygodnym świadectwem istnienia tego miejsca jest dokument króla Ludwika Węgierskiego z około 1376 roku. Dziś Rajeckie Teplice przyciągają nie tylko leczniczymi wodami, ale także pięknymi trasami rowerowymi i spacerowymi wśród gór Małej Fatry. Luksusowy wypoczynek w Aphrodite Spa Aphrodite Spa to luksusowy kompleks uzdrowiskowy znajdujący się w samym sercu Rajeckich Teplic. Jego wnętrze inspirowane jest budowlami starożytnej Grecji, co tworzy wyjątkową atmosferę sprzyjającą relaksowi. Ośrodek oferuje aż 11 basenów termalnych – zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych – różnorodne sauny, a także centrum wellness z bogatą ofertą zabiegów zdrowotnych, rehabilitacyjnych i relaksacyjnych. Warto spróbować popularnych terapii, takich jak Kneippowska kąpiel stóp czy wodna trakcja, które zapewniają pełną regenerację ciała i umysłu. Baśniowy spacer po Čičmanach Čičmany to bajkowa wieś słynąca z malowanych białymi ornamentami drewnianych domków. Położona na południu powiatu żylińskiego, stanowi prawdziwą perełkę słowackiej kultury i architektury. Wieś została założona w XIII wieku, a dawni mieszkańcy trudnili się hodowlą owiec, produkcją bryndzy i wyrobem kapci. Po licznych pożarach na początku XX wieku zabudowa została zrekonstruowana i objęta ochroną jako rezerwat zabytkowy. Spacerując po Čičmanach, można poczuć klimat dawnych czasów i podziwiać tradycyjną architekturę, która zachwyca swoją autentycznością. Aktywny weekend na rowerze w Dolinie Rajeckiej Słowacja to prawdziwy raj dla miłośników dwóch kółek. Dolina Rajecka od kilku lat rozwija infrastrukturę rowerową, przyciągając turystów szukających aktywnego wypoczynku. W ramach projektu CykloRaj powstało ponad 150 km oznakowanych tras, dostosowanych zarówno do rodzin z dziećmi, jak i doświadczonych rowerzystów. Znajdziemy tu cyklopointy, stacje naprawcze, fotopointy oraz ładowarki dla rowerów elektrycznych. Na trasie warto zatrzymać się przy atrakcjach takich jak Skały Súľovské, zamek Lietava czy wspomniane już Spa Aphrodite. Zwiedzanie zamków i skalnych miast Połączenie rowerowej przygody z eksploracją zamków i formacji skalnych to świetny sposób na weekend pełen emocji. Wśród najciekawszych punktów warto odwiedzić zamek Lietava. To jedna z największych ruin zamkowych na Słowacji. Warto zatrzymać się również i zobaczyć malownicze Súľovskie skały, idealne do pieszych wędrówek i wspinaczki. Te miejsca zachwycają swoją historią i niepowtarzalnym krajobrazem, który pozostaje w pamięci na długo. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Spędziłem noc w Puszczy Białowieskiej, nasłuchując sów. Te ptaki mają supermoce
Sowy w Polsce powszechnie kojarzą się z mądrością, ale w rzeczywistości nie są zbyt inteligentne. Mają jednak inne zdolności. To niesamowicie sprawni myśliwi o wyostrzonych zmysłach.
Spis treści: Noc w Puszczy Białowieskiej Sowy w Polsce – jakie gatunki zamieszkują nasze lasy? Ptaki o niezwykłych zmysłach Symbol mądrości czy zwiastun nieszczęścia? Do Puszczy Białowieskiej wyruszam o zmierzchu. Trafiam do grupy „Włochatka”. Nasza trasa będzie liczyć 3 kilometry. Co jakiś czas zatrzymujemy się, by nasłuchiwać dźwięków sów. Z początku panuje cisza, lecz po kilku postojach rozlega się przerywane pohukiwanie. – To sóweczka – wyjaśnia przewodnik. Ptak wydaje gwizd wielokrotnie powtarzany co kilka sekund. Jak się dowiadujemy, jest to jego odgłos godowy. Ma na celu wabienie samic, ale może też służyć oznaczaniu terytorium i odstraszaniu innych ptaków. Noc w Puszczy Białowieskiej Noc w lesie nie jest tak straszna, jak mi się wcześniej wydawało. W pewnym momencie słyszę inny dźwięk – głos puszczyka zwyczajnego (Strix aluco). To samica, która prawdopodobnie nawoływała samca, by przyniósł jej pokarm. Nie mija 5 minut, gdy nieopodal odzywa się samiec. Być może właśnie w ten sposób ptaki porozumiewają się ze sobą. Noc Sów to okazja do nasłuchiwania rzadko słyszanych ptasich dźwięków. Tegoroczne wydarzenie w Puszczy Białowieskiej rozpoczęło się od spotkania i wernisażu prac malarskich Aleksandry Tyszkiewicz-Gruber w Muzeum Przyrodniczo-Leśnym. Odbyły się tam także pokazy kolekcji sowich piór Dominiki Koprowskiej, uzupełnione opowieściami o życiu tych ptaków. Następnie wyświetlono film „Sowy Polski” Artura Tabora, nieżyjącego już dokumentalisty przyrody. Noc Sów to cykliczne wydarzenie, które odbywa się co roku w wielu miejscach Polski, zwykle w lutym lub marcu. Głównym jego celem jest popularyzacja wiedzy o sowach. Udział w większości wydarzeń jest bezpłatny, ale obowiązują wcześniejsze zapisy. Noc Sów jest organizowana przez różne instytucje zajmujące się ochroną i badaniem ptaków oraz parki narodowe. Sowy w Polsce – jakie gatunki zamieszkują nasze lasy? W Polsce żyje aż 13 gatunków sów, z czego 10 regularnie gniazduje na terenie naszego kraju. Pozostałe trzy gatunki widuje się sporadycznie. Jednym z najliczniejszych gatunków sów w Polsce jest puszczyk zwyczajny. Krajową populację puszczyka szacuje się na 65–75 tys. par, a w Europie – zgodnie z danymi opublikowanymi przez organizację BirdLife – na blisko milion par lęgowych. Puszczyk jest ptakiem osiadłym. Najczęściej gniazduje w dziuplach dojrzałych drzew. Jest nieco mniejszy od kaczki krzyżówki. Prowadzi nocny tryb życia – wtedy poluje, a za dnia śpi i odpoczywa. Szaro-brązowe upierzenie tego ptaka przypomina korę drzewa i zapewnia mu doskonałe maskowanie. Puszczyka można spotkać w lasach, ogrodach i parkach miejskich, np. w Łazienkach Królewskich w Warszawie. Kolejnym gatunkiem sowy zamieszkującym polskie lasy jest sóweczka zwyczajna. To jednak dość nieliczny gatunek gniazdujący w małych dziuplach. Jest wielkości szpaka. Ich populacja w naszym kraju jest szacowana na 1400–1800 par, a w Europie od 80 do 157 tys. par lęgowych. Sóweczka to najmniejsza sowa Europy i druga najmniejsza na świecie, po sóweczce kaktusowej (Micrathene whitneyi) zamieszkującej Meksyk i południowe stany USA. Sóweczkę zwyczajną można spotkać zarówno w rozległych lasach, takich jak Puszcza Białowieska, jak i w górach. Do innych gatunków sów, które można spotkać w Polsce, należą m.in. uszatka (Asio otus), pójdźka (Athene noctua) i płomykówka (Tyto alba). Ptaki o niezwykłych zmysłach W 1875 roku nieznany autor wiersza „A Wise Old Owl” (Stara Mądra Sowa) nawiązał do najważniejszego zmysłu u sów, czyli słuchu. Ptaki te słyszą dźwięki za pomocą otworów usznych, których nie widać na zewnątrz. Otwory są przykryte piórami, a położenie ich jest niesymetryczne. Oznacza to, że lewy otwór uszny znajduje się na poziomie lewego oka, a prawy na poziomie dzioba. Dzięki tej asymetrii dźwięki docierają do uszu niejednocześnie, co pozwala precyzyjnie namierzyć cel i go upolować. Do zbierania dźwięków w celach nawigacyjnych służy także szlara – złożona część drobnych piór wokół dziobu i oczu, która działa jak antena satelitarna. Sowy mają również inne ciekawe zdolności. Potrafią obracać głowę o 270 stopni w obie strony, bezszelestnie latać oraz widzieć stereoskopowo. W połączeniu ze słuchem stanowi to wyjątkowe narzędzia do zabijania. Symbol mądrości czy zwiastun nieszczęścia? „Jak sowa tam dzieś krzyczy, to ma być nieszczęście” lub „pójdźka to taki ptak nocny i un różne nieszczęścia zwiastuje” – tak zgodnie z zapisami w „Słowniku gwar na Lubelszczyźnie” mówili dawniej ludzie na Lubelszczyźnie. Sowy od dawna były postrzegane z nieufnością, ponieważ większość gatunków prowadzi tryb nocny. Poza tym sowie dźwięki, czyli tzw. huczenie, kojarzono niegdyś z nadchodzącą śmiercią. Dla przykładu głos pójdźki zwyczajnej (Athene noctua), która jest nieco mniejsza od gołębia miejskiego, interpretowano jako „pójdź, pójdź w dołek pod kościołek”. Dawniej sowy przybijano do stodół, bram i drzwi, żeby odstraszyć diabła oraz chronić się przed ogniem i piorunami. Jak podaje prof. Jerzy Bralczyk w zbiorze felietonów „Zwierzyniec”: „Z powodu wielkich oczu w wielkiej głowie, przy pewnym podobieństwie do twarzy człowieka, sowy mogły wywoływać wrażenie mądrości. Widzi w nocy – czyli to, co dla innych niewidoczne”. Tymczasem w rzeczywistości sowy nie są ptakami najinteligentniejszymi. Wyróżniają je niezwykłe zmysły i specyficzny wygląd, ale nie są tak mądre, jak np. krukowate. Źródła: „Słownik gwar Lubelszczyzny” „Noc Sów”, J. Karczewski „Zwierzyniec”, prof. J. Bralczyk Atlas Sów Polski Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Ten mały ptak po raz drugi zawitał do Polski. Junko przyleciał do nas aż zza oceanu
Junko przemierzył tysiące kilometrów i ocean. W końcu trafił na Podlasie. Czy to efekt burzy, dezorientacji, a może zapowiedź większych zmian w przyrodzie?
Spis treści: Junko w Polsce Możliwe przyczyny zabłąkania Charakterystyka junko zwyczajnego Ptak junko – środowisko naturalne i dieta Historia badań i obrączkowanie ptaków Z Ameryki Północnej prosto na Podlasie. To dopiero druga taka obserwacja na terenie Polski w historii. Mały ptak musiał pokonać ponad 5 tys. kilometrów i przemierzyć Ocean Atlantycki. Jego podróż pokazuje, jak nieprzewidywalne potrafią być ptasie wędrówki. Oto kulisy niezwykłego lotu. Junko w Polsce 4 maja 1963 roku na Półwyspie Helskim, podczas badań terenowych, ornitolodzy złapali w sieci wyjątkowo rzadkiego ptaka — samicę junko. Gatunek ten został oznaczony jako ptak lotny w nieznanym wieku. Było to pierwsze stwierdzenie tego gatunku w Polsce. Junko to niewielki ptak, wielkością dorównujący powszechniej znanemu wróblowi. Aby dotrzeć do Polski, musiał przemierzyć ocean i tysiące kilometrów. Powód, dla którego przyleciał właśnie na Półwysep Helski, pozostaje zagadką. Jak podaje Birding Poland, 16 lutego 2025 roku, w naszym kraju ponownie zaobserwowano ptaka junko zwyczajnego. Tym razem we wsi Grudki w okolicach Puszczy Białowieskiej. Okaz został zauważony przez Wojciecha Stelmacha, Arkadiusza Stelmacha, Teresę Matysiak i Aleksandrę Szymańską w stadzie sikor w przydomowym ogródku. Było to dopiero drugie stwierdzenie tego gatunku w Polsce. Możliwe przyczyny zabłąkania Przyczyny tego, że poszczególne gatunki ptaków trafiają w nietypowe dla siebie lokacje, mogą być różne. Jedna z hipotez mówi o utracie orientacji przestrzennej, w wyniku której ptak traci właściwy kierunek lotu. Dezorientację mogą wywoływać również warunki pogodowe (w tym: silne wiatry, burze), sztuczne światło nocne oraz zakłócenia pól magnetycznych, które ptaki wykorzystują do nawigacji. Coraz częściej zwraca się również uwagę na zmiany klimatu, które mogą modyfikować trasy ptasich wędrówek lub przesuwać zasięgi występowania różnych gatunków ptaków. Te czynniki również mogły wpłynąć na pojawienie się junko zwyczajnego w Polsce. Charakterystyka junko zwyczajnego Junko zwyczajny (Junco hyemalis) to jeden z najliczniejszych ptaków wróblowych Ameryki Północnej. Wyodrębniono co najmniej sześć geograficznie zróżnicowanych podgatunków, różniących się cechami fenotypowymi. Ptaki te zazwyczaj mają ciemnoszare lub brązowe upierzenie, charakterystyczny różowy dziób oraz białe pióra na ogonie. Ich zasięg występowania rozciąga się od Kanady po Meksyk. „Junko ciemnooki” to dosłowne tłumaczenie angielskiej nazwy dark-eyed junco. Naukowa nazwa junco pochodzi z hiszpańskiego słowa juncus, oznaczającego trzcinę. Natomiast hyemalis wywodzi się z łacińskiego hiems (zima), co nawiązuje do pory roku, w której ptaki te najczęściej spotykano. Ptak junko – środowisko naturalne i dieta Według National Audubon Society, junko zwyczajnego można spotkać zarówno na obrzeżach lasów, jak i w podmiejskich ogrodach. Jego dieta obejmuje nasiona i owady. Zimą ptaki te żerują głównie na nasionach chwastów, traw i jagodach, skacząc i biegając po ziemi w poszukiwaniu pokarmu. Ich naturalne siedliska są zbliżone do środowisk europejskich, co oznacza, że potencjalnie nie wymagają specjalnych warunków do przetrwania w Polsce. Mimo podobieństw środowiskowych, junko zwyczajny może napotkać trudności w znalezieniu partnera do rozrodu z powodu swoich terytorialnych zachowań i specyficznych potrzeb lęgowych. Przystosowanie się do polskiego klimatu również może stanowić wyzwanie — ptak będzie musiał poradzić sobie z zimowymi mrozami, wilgotnością i zmiennością pór roku. Dodatkowo zagrożenie stanowią drapieżniki, takie jak koty, ptaki drapieżne czy kuny. Ptaki te będą musiały także znaleźć odpowiednie miejsca do nocowania i żerowania oraz konkurować o zasoby pokarmowe z innymi ptakami. Historia badań i obrączkowanie ptaków W latach 60. XX wieku rozpoczęto w Polsce pierwsze programy obrączkowania ptaków w ramach Akcji Bałtyckiej — jednego z najstarszych programów badawczych w kraju. Ornitolodzy rozstawiali sieci, w które wpadały ptaki, co umożliwiało ich oznaczenie i obrączkowanie. To właśnie w ten sposób po raz pierwszy schwytano junko ciemnookiego w Polsce, choć pierwszym ptakiem zaobrączkowanym w ramach Akcji Bałtyckiej był biegus malutki. Źródła: Akcja Bałtycka, All About Birds
Bocian czarny w Polsce gniazduje na drzewach. Spotkać go to rzadkość
Bocian czarny to prawdziwy samotnik, zwłaszcza jeśli chodzi o towarzystwo ludzi. Zamiast gniazdować na dachach, wybiera rozległe lasy i ukryte mokradła. Jest jednym z najbardziej skrytych ptaków Europy.
Spis treści: Bocian czarny w Polsce Gniazdo bociana czarnego na żywo Jak wygląda bocian czarny? Czy bocian czarny jest pod ochroną? Bocian czarny – ciekawostki Kiedy myślimy o bocianie, najczęściej mamy przed oczami charakterystycznego białego ptaka z czerwonym dziobem. Mówi się, że przynosi szczęście i jest jednym ze zwiastunów wiosny. Jego mniej znany krewny, bocian czarny, prowadzi inne życie. Jest tajemniczy, na swój sposób elegancki i niezwykle rzadki. Gatunek ten unika ludzi i żyje w ukryciu. Dlaczego tak trudno go spotkać? To warto wiedzieć o bocianie czarnym. Bocian czarny w Polsce W Europie żyją dwa gatunki ptaków z rodziny bocianowatych (Ciconiidae) – bocian biały (Ciconia ciconia) i bocian czarny (Ciconia nigra). Pod względem zasiedlania i występowania bocianów czarnych jest znacznie mniej niż bocianów białych. W 2015 roku BirdLife International – międzynarodowa organizacja zajmująca się badaniami ptaków – oceniła liczebność bocianów czarnych w skali Europy na ok. 19–28 tysięcy dojrzałych osobników. Bocian czarny w Polsce jest gatunkiem lęgowym. Jak szacował Główny Inspektorat Ochrony Środowiska w Biuletynie Monitoringu Przyrody 2013–2018, krajowa populacja lęgowa bociana czarnego wynosi od 1,2 do 1,9 tys. par. Z kolei krajowa populacja jego kuzyna, bociana białego, została oszacowana na ponad 50 tys. par (dane z 2015). Co ciekawe, w środowisku naturalnym oba gatunki unikają swojego towarzystwa. Są najbliżej spokrewnione, a mimo to wybierają odmienne siedliska i strategie żerowania. W jednym z najstarszych polskich traktatów o metodach łowieckich i dawnej awifaunie Polski, „Myślistwie ptaszym” z XVI wieku, można znaleźć wzmianki o bocianie czarnym, nazywanym „hajstrą”. Według „Uniwersalnego słownika języka polskiego” pod red. S. Dubisza i E. Sobol nazwa ta pochodzi od niemieckiego słowa „heister”, które oznacza srokę. To sugeruje, że dawniej dostrzegano pewne podobieństwa między tymi ptakami. Gniazdo bociana czarnego na żywo Bocian czarny w Polsce zakłada gniazda na drzewach, najczęściej sędziwych. Jego typowym środowiskiem lęgowym na nizinach są kompleksy leśne, takie jak puszcze, rezerwaty przyrody czy parki krajobrazowe. Ptak ten wije gniazda na starych drzewach w sąsiedztwie rozlewisk, mokradeł, stawów rybnych, rzek, cieków wodnych czy strumieni. Do gniazdowania najczęściej wybiera drzewostany złożone z dębów, brzóz, sosen, olsz, wiązów i innych gatunków drzew. W polskich górach gniazduje na jodłach, a także bukach. W opracowaniu ornitologicznym z 1974 r. (J. Bednorza) znajduje się wzmianka o gnieździe bociana czarnego znalezionym na półce skalnej w Tatrach. To sugeruje, że i pozornie wymagające miejsca nie stanowią dla niego przeszkody w wyborze miejsca lęgowego. Władysław Taczanowski, wybitny polski ornitolog, w swoim słynnym dziele „Ptaki krajowe” z XIX wieku napisał o bocianie czarnym, że „jest dziki i bojaźliwy, a zatem wszelkiego zbliżenia z ludźmi unika”. Obecnie gatunek ten potwierdza swoim zachowaniem to, co mówiono o nim kiedyś. W przeciwieństwie do bociana białego, który gnieździ się w pobliżu ludzi, bocian czarny jest odludkiem. W XX w. gniazdował niemal wyłącznie w rozległych lasach, wybierając obszary słabo eksplorowane przez ludzi. W ostatnich latach zauważono jednak coś niezwykłego. Dr Grzegorz Zawadzki z Instytutu Nauk Leśnych SGGW i Komitetu Ochrony Orłów, zajmujący się także bocianem czarnym, powiedział, że „bociany czarne w ostatnich latach zbliżyły część gniazd do siedzib ludzkich. Może to być spowodowane melioracjami, spadkiem dostępności naturalnych żerowisk i korzystaniem ze sztucznych zbiorników, np. przydomowych stawów i oczek wodnych. Dodatkowo bociany opuszczają tereny zajmowane przez rosnącą populację bielika, co zmusza je do przesunięcia się w mniejsze kompleksy leśne oraz w bliższe sąsiedztwo siedzib ludzkich”. Wieloletnie badania w Polsce, prowadzone za pomocą nadajników GPS, potwierdzają, że bocian czarny należy do migrantów dalekodystansowych. Oznacza to, że pokonuje tysiące kilometrów, opuszczając nasz kraj, by udać się na zimowiska. Wędrówkę rozpoczyna w okresie od sierpnia do września, lecąc głównie do Afryki. Niektóre osobniki zimują jednak w Azji Mniejszej oraz w południowej Europie. Powrót do Polski następuje w marcu i kwietniu. W tym czasie można obserwować ich gniazda dzięki transmisjom na profilu Komitetu Ochrony Orłów, partnera projektu, który był odpowiedzialny za przekazy na żywo. Jak wygląda bocian czarny? Bociany czarne nie wykazują wyraźnego dymorfizmu płciowego. Samiec, jak i samica wyglądają bardzo podobnie. Ornitolodzy twierdzą, że ptaki można odróżnić jedynie podczas bezpośredniego porównania, gdy stoją obok siebie. Samiec jest zazwyczaj nieco większy od samicy. Dorosłe bociany czarne mają nie tylko intensywnie czerwony dziób i nogi, ale także połyskujące upierzenie. Pod wpływem światła zarówno na grzbiecie, jak i na skrzydłach mieni się od fioletu po niebieskość oraz metaliczną zieleń. Biała pierś i podbrzusze pomagają ptakowi pozostać niezauważonym podczas zdobywania pokarmu w wodzie. Pod względem wyglądu bocian biały jest podobny do czarnego w tym sensie, że ma czerwone nogi i dziób, a także czarne ubarwienie na skrzydłach. To może przywodzić na myśl pewne podobieństwa. Bocian czarny wyróżnia się jednak dominujących czarnym upierzeniem, które pokrywa niemalże całe jego ciało. Małe pisklęta w pierwszych dniach życia, przypominają puchate białe kulki, a ich dzioby są w odcieniu oliwkowym. Po kilku tygodniach u piskląt zaczynają pojawiać się czarne pióra. Po dwóch miesiącach czarna jest większość piór, a dziób i nogi u młodych ptaków stają się szarozielone. Na ciele również brakuje kontrastujących metalicznych połysków, charakterystycznych dla dojrzałych ptaków. Młode bociany upodabniają się do dorosłych osobników dopiero w trzecim roku życia. W czwartym osiągają dojrzałość płciową, co pozwala im na rozmnażanie i przystępowanie do lęgu. Czy bocian czarny jest pod ochroną? Bocian czarny w Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. To oznacza, że zakazane są wszelkie działania mogące mu zaszkodzić, takie jak płoszenie, zabijanie, handel, niszczenie gniazd oraz ingerencja w jego siedliska. Gatunek ten wymaga również ochrony czynnej, która polega na podejmowaniu aktywnych działań mających na celu poprawę warunków jego bytowania. Jak podaje Towarzystwo Przyrodnicze „Bocian”, wokół gniazd bociana czarnego tworzy się strefy ochronne. W promieniu około 100 m obowiązuje strefa ścisłej ochrony całorocznej, w której nie prowadzi się żadnej działalności, w tym pozyskiwania drewna. W promieniu ok. 500 m ustanawia się strefę ochrony częściowej, gdzie od 15 marca do 31 sierpnia obowiązuje zakaz przebywania oraz prowadzenia prac gospodarczych. Bocian czarny – ciekawostki W Polsce można spotkać minibociana czarnego – ostrygojada, jednego z rzadkich ptaków gniazdujących w naszym kraju. Jak podaje EURING, organizacja koordynująca europejskie programy obrączkowania ptaków, najdłużej znany nam bocian czarny przeżył 18 lat i 7 miesięcy. Podczas sezonu lęgowego oboje rodzice bociana czarnego biorą udział w wychowywaniu potomstwa i wysiadywaniu jaj. Bocian czarny odzywa się dużo rzadziej niż bocian biały. Jego klekot jest o wyższej częstotliwości. W 2022 roku w Nadleśnictwie Bolewice bocian czarny o imieniu Bolek samotnie odchował dwójkę piskląt. 2 lipca śledzona telemetrycznie młoda samica Skierka zostawiła go i od tego dnia do 15 sierpnia troszczył się o młode. Jego wysiłek się opłacił, bo we wrześniu wyruszyły one w swoją pierwszą wędrówkę na zimowiska. Oba gatunki bocianów są troskliwymi rodzicami, jednak u bocianów białych czasami zdarza się, że wyrzucają młode z gniazda, a bociany czarne je uśmiercają i zjadają. Przyczyny tych zachowań są trudne do jednoznacznego wyjaśnienia, ale mogą wynikać z różnych czynników, takich jak brak pokarmu w danym środowisku. Według obserwacji prowadzonych za pomocą fotopułapek i opublikowanych przez Komitet Ochrony Orłów w Polsce, bocian czarny potrafi przynieść do gniazda ponad 1 kg ryb dla piskląt. To imponujące, biorąc pod uwagę, że sam ptak waży około 3 kg, co oznacza, że transportowany pokarm stanowi aż 1/3 jego masy ciała. Źródło: Komitet Ochrony Orłów
Ptaki zimujące w Polsce – jakie gatunki można spotkać zimą?
Ptaki zimujące w Polsce potrafią zachwycić zdolnościami adaptacji do życia w trudnych warunkach. Sprawdź, jakie gatunki można spotkać zimą w naszym kraju i jak można im pomóc w przetrwaniu chłodnych miesięcy.
Spis treści: Dlaczego ptaki zimują w Polsce Najpopularniejsze gatunki ptaków zimujących Gdzie obserwować ptaki zimujące? Jak pomagać ptakom zimującym w Polsce? Nie wszystkie ptaki odlatują na zimę – wiele gatunków decyduje się zostać i szukać pożywienia w trudnych warunkach. Ptaki zimujące w Polsce to zarówno nasi stali mieszkańcy, jak i goście z północy. Poznaj gatunki, które możesz spotkać zimą na ulicach polskich miast. Dlaczego ptaki zimują w Polsce Nie wszystkie ptaki zimujące w Polsce spędzają nad Wisłą cały rok. Niektóre gatunki przylatują do nas z chłodniejszych zakątków Europy. Te, które żyją wśród nas stale, określa się mianem ptaków osiadłych. Gatunki przylatujące z kolei nazywamy ptakami migrującymi. Ptaki osiadłe, takie jak dzięcioły, wróble czy sikorki nie muszą migrować daleko, bo są lepiej przystosowane do środowiska, w którym żyją. Inne w poszukiwaniu pożywienia i łagodniejszego klimatu migrują z północy do Polski. Czasem zdarza się jednak tak, że gatunki osiadłe odlatują na zimę, a migrujące pozostają w naszym kraju na dłużej. Nieraz już ornitolodzy obserwowali w Polsce gatunki ptaków, których się tu nie spodziewali. Znana była sprawa sprzed dwóch lat, kiedy to w październiku 2023 roku w centrum Warszawy, na tzw. „Patelni” udokumentowano obecność rzadko spotykanej w naszym kraju pokrzewki aksamitnej (Curruca melanocephala). Gatunek ten pochodzi z basenu Morza Śródziemnego i jest uważany za osiadły, czyli rzadko opuszczający swoje naturalne środowisko. Z jakichś powodów jednak zawędrował aż do Warszawy. Być może to silne południowe wiatry skierowały pokrzywkę na północ. Najpopularniejsze gatunki ptaków zimujących Do najpopularniejszych gatunków zimujących w Polsce i najczęściej spotykanych należą m.in. ptaki wróblowate, krukowate, wodne, a także gołębiowate, dzięciołowate i drozdowate, rzadziej szponiaste i sowy. Oto 7 gatunków ptaków, które możemy spotkać zimą na ulicach polskich miast. Krzyżówka zwyczajna (Anas platyrhynchos) Kaczka krzyżówka jest ptakiem wodnym. Jej naturalny zasięg obejmuje całą półkulę północną. Dzięki badaniom ornitologicznym ustalono, że gatunek ten wędruje, choć niektóre populacje są osiadłe. Na ulicach polskich miast krzyżówkę można spotkać nad zbiornikami wodnymi, np. w parkach czy ogrodach, ale również nad rzeką, jeziorem czy sadzawką w ogrodzie. Jest też uznawana za jedno ze zwierząt gospodarskich. Wrona siwa (Corvus corone) Wrona siwa to ptak monogamiczny, co oznacza, że wiąże się pary na całe życie. W ubiegłym wieku ten gatunek najliczniej występował w krajobrazie rolniczym. Dzisiaj dużo łatwiej spotkamy wronę siwą w mieście. Jak wspominał w jednym z wywiadów w 2019 r. w miesięczniku „Dzikie Życie” nieżyjący już prof. Ludwik Tomiałojć, wybitny naukowiec i ikona polskiej ornitologii: „Kiedyś wrona była gatunkiem pospolitym na polach. Za orzącym traktorem szły zwykle dwa bociany, pięć wron, dziesięć gawronów i szpaki. Teraz prawie nic”. Wróbel zwyczajny (Passer domesticus) Wróbel zwyczajny, kiedyś nazywany domowym, pierwotnie zamieszkiwał Bliski Wschód. Około 200 lat temu, wraz z Europejczykami, rozpoczął podbój świata, kolonizując wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Według trendów liczebności ptaków z 2018 r. wróbel należy do trzech najliczniejszych gatunków ptaków lęgowych w Polsce, obok skowronka i zięby. Najczęściej spotkać go można w aglomeracjach miejskich, czyli w miejscach takich jak parki, skwery oraz okolice zabudowań mieszkalnych i żywopłotów. Gołąb miejski (Columba livia forma urbana) Gołąb miejski to jeden z najliczniej spotykanych ptaków w miastach przez cały rok. Wywodzi się od dzikich gołębi skalnych (Columba livia), zamieszkujących klify i jaskinie. Spotkać go można zarówno na ulicy, jak i np. w metrze. Ptaki te, z powodu zanieczyszczeń i przenoszenia chorób mogą być niesłusznie postrzegane jako zagrożenie dla ludzi. Gołębie miejskie są troskliwymi rodzicami i dobierają się w pary na całe życie. Wykazują też niezwykłe zdolności wykorzystywania charakterystycznych punktów krajobrazu do nawigacji podczas lotu. Sikorka bogatka (Parus major) W Polsce według Komisji Faunistycznej zajmującą się dokumentowaniem ptaków w naszym kraju stwierdzono aż 7 gatunków sikor. Wśród nich sikorka bogatka jest jednym z najpowszechniejszych gatunków występujących na obszarze miast. Podczas zimy przylatuje jako pierwsza do karmników, chwyta niełuskany słonecznik i migiem zaszywa się w gęstwinie drzew. Nie pogardzi również orzechami oraz tłuszczem słoniny. Sikorki dzięki swoim umiejętnościom rzadko głodują. Dzięki zaś zadziorności, bogatka potrafi zabić ptaka innego gatunku lub walecznie go przegonić. Zamieszkuje lasy, parki i ogrody, gdzie też najczęściej można ją spotkać zimą. Sikorka modraszka (Cyanistes caeruleus) Modraszka, inaczej zwana sikorą modrą jest tuż po bogatce najliczniejszym gatunkiem lęgowym wśród sikor w Polsce. Modraszkę można rozpoznać po niebieskim ciemieniu. Ptaki te zasiedlają różne typy lasów i zadrzewień. Podczas zimowej pory roku modraszki często odwiedzają karmniki w celu łatwego pożywienia się, ale też żywią się owocami roślin. Na terenie miasta najczęściej można zaobserwować ten gatunek na drzewach przyulicznych, w parkach, skwerach, ogrodach i sadach. Gawron (Corvus frugilegus) Gawron to duży czarny ptak z szaro-białym dziobem. Był niegdyś nazywany gapą. Według czerwonej listy ptaków Polski jest uznany za gatunek narażony na wyginięcie. Pomimo spadków liczebności populacji, gawrony nadal można spotkać na terenach zurbanizowanych podczas zimy, czyli w mieście. Ptaki często koczują w parkach, zagajnikach, alejach czy na osiedlach w pobliżu ludzi. Gdzie obserwować ptaki zimujące? Ptaki zimujące można obserwować w wielu miejscach, gdzie występują drzewa, krzewy lub inna roślinność. Najlepsze lokalizacje do obserwacji to lasy, parki i ogrody. Dodatkowo, obszary wodne, takie jak rzeki, jeziora czy stawy, przyciągają liczne gatunki ptaków wodnych. Zgodnie z danymi z Monitoringu Zimujących Ptaków Wodnych (MPP) w 2024 roku, najliczniejszymi gatunkami nad wodą w Polsce były: krzyżówka, gągoł, łyska, czernica, kormoran oraz 9 innych gatunków. W środowiskach niezwiązanych z wodą, zwłaszcza tam, gdzie znajdują się karmniki i łatwy dostęp do pożywienia, obserwuje się większą różnorodność gatunków. W miastach wiele ptaków zimuje lub przebywa przez cały rok, korzystając z obfitości pokarmu, co ułatwia im przetrwanie zimy. Dla obserwatorów ptaków miejskie środowisko daje dogodne warunki do podglądania skrzydlatych sąsiadów, przynosząc wiele frajdy i korzyści edukacyjnych. Jak pomagać ptakom zimującym w Polsce? Pomagać skrzydlatym mieszkańcom możemy na różne sposoby, z których najpopularniejszym jest ich dokarmianie. To działanie może przynosić zarówno korzyści jak i pewne zagrożenia. Z dokarmiania korzystają nie tylko gatunki osiadłe, ale też i przybysze z Północy, takie jak jemiołuszki, jery czy gile. Niektóre teorie sugerują, że regularne dokarmianie może prowadzić do uzależnienia ptaków, a nagłe zaprzestanie dostarczania pokarmu mogłoby narazić zwierzęta na głód, zwłaszcza jeśli przyzwyczaiły się do łatwo dostępnego jedzenia. Ponadto wskazuje się, że dokarmianie ma negatywny wpływ na instynkty migracyjne, co powoduje, że niektóre osobniki mogą zrezygnować z odlotów na zimowiska, pozostając w miejscu. Kluczowe w dokarmianiu jest odpowiedzialność, konsekwencja i troska o bezpieczeństwo. Regularne uzupełnianie karmników, utrzymanie higieny miejsca dokarmiania czy dobór odpowiedniego jedzenia to podstawy, które pozwolą uniknąć potencjalnych problemów i pomogą przetrwać trudny zimowy okres skrzydlatym towarzyszom. Źródło: National Geographic Polska