To najwięksi giganci wód świata. Odkryj tajemnice pelikanów
Pelikany są jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata. Kryją w sobie tajemnice dawnych wierzeń, zagrożeń i niezwykłej roli w ekosystemach, które zamieszkują. Oto opowieść o największych gigantach wód – majestatycznych pelikanach.
Spis treści: Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Pelikany i ich pokrewne gatunki Przegląd gatunków pelikanów świata O zagrożeniach i ochronie pelikanów Rola pelikanów w ekosystemie Przez wieki ludzie patrzyli na pelikany z podziwem, strachem i ciekawością. Były przedmiotem polowań, źródłem piór, mięsa, a nawet dawnych wierzeń leczniczych. Współczesna nauka pokazuje jednak, że ich prawdziwa wartość kryje się w roli, jaką odgrywają w ekosystemach. Obecność tych ptaków wpływa nie tylko na populacje ryb i rozprzestrzenianie roślinności wodnej, ale także na funkcjonowanie terenów podmokłych, czyniąc pelikany ważnymi wskaźnikami stanu środowiska wodnego. Oto opowieść o jednych z największych ptaków wodnych świata. Ewolucja wyobrażeń o pelikanie Jedne z najwcześniejszych wzmianek o pelikanach pojawiają się u jednego z najważniejszych antycznych zoologów – Pliniusza Starszego z I wieku naszej ery. W „Historii naturalnej” opisuje on pelikana różowego (Pelecanus onocrotalus), którego dziób określa jako „rodzaj drugiego brzucha”. Zwierzę to cechuje się niezwykłą żarłocznością: gromadzi pokarm w dziobie, a następnie przenosi go do właściwego żołądka, podobnie jak zwierzęta przeżuwające. We wczesnochrześcijańskim dziele „Fizjolog” (Physiologus), powstałym między II a IV w. i stanowiącym podstawę średniowiecznych bestiariuszy, obraz pelikana ulega zasadniczej przemianie. Nie jest on już łakomym ptakiem, lecz wzorcem miłości rodzicielskiej. Po śmierci piskląt pelikan opłakuje je przez trzy dni, po czym matka rani swój bok, a jej krew przywraca młode do życia. W jednej z wersji legendy ptak wznosi się wysoko i skrapia pisklęta krwią z obłoków. Przez stulecia legenda o pelikanie w zasadzie nikomu nie przeszkadzała, a wizerunek rozdzierającego własną pierś był powszechnie znany. Dopiero w epoce renesansu (XIV–XVI w.) przyrodnicy zaczęli dostrzegać różnicę między symbolicznym obrazem a rzeczywistym zachowaniem zwierząt. W rzeczywistości pelikany nie wskrzeszają młodych krwią, lecz zachowują się raczej zgodnie z opisem Pliniusza, niczym ptasie łakomczuchy. Jednym z badaczy, których raził symboliczny obraz ptaka, był Pierre Belon, francuski przyrodnik i lekarz. W dziele o ptakach z 1555 roku przedstawił on nie tylko opis pelikana, lecz także wiarygodną rycinę oraz rozważania nad jego nazwą (onocrotalus), która z greki oznacza „ptaka ryczącego jak osioł”. Historia pelikana pokazuje, jak późnoantyczne alegorie zwierzęce funkcjonowały w średniowieczu. Jeszcze w XVIII w. badacze poważnie zastanawiali się, czy takie ptaki naprawdę istnieją, co pokazuje, jak trudno było oddzielić obserwację przyrody od symbolicznych wyobrażeń. Pelikany i ich pokrewne gatunki Współczesna klasyfikacja rzędu pelikanowych (Pelecaniformes) obejmuje m.in. trzy blisko spokrewnione rodziny o charakterystycznej budowie: pelikany (Pelecanidae), trzewikodzioby (Balaenicipitidae) oraz warugi (Scopidae). Ptaki te wyróżniają się długimi szyjami (z wyjątkiem trzewikodzioba i warugi), wydatnymi dziobami oraz masywną budową ciała. Rodzina Pelecanidae obejmuje osiem gatunków pelikanów, natomiast rodziny trzewikodziobów i warug reprezentowane są przez tylko jeden gatunek każda. Pelikany są grupą o zasięgu niemal ogólnoświatowym – można je spotkać w krainie nearktycznej, neotropikalnej, etiopskiej, palearktycznej, orientalnej oraz australijskiej. Na ich tle trzewikodzioby i warugi są endemitami, gdyż występują wyłącznie w krainie etiopskiej, czyli w Afryce Subsaharyjskiej. Pelikany to ptaki wiosłonogie, doskonale przystosowane do środowiska wodnego. Dzięki budowie stóp, w których wszystkie cztery palce spaja błona pławna, swobodnie poruszają się na tafli wody. Choć większość z nich żeruje na powierzchni, niektóre gatunki jak np. pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), wykształciły umiejętność nurkowania dynamicznego, czyli atakowania zdobyczy skokiem do wody z wysokości. Ich afrykańscy krewni prezentują odmienne strategie: trzewikodzioby to potężne ptaki bagienne o masywnym dziobie i długich, niepołączonych błoną palcach, co ułatwia im stąpanie po roślinności wodnej. Warugi są o połowę mniejsze, mają charakterystyczną „młotkowatą” głowę i częściowo błoniaste stopy. Systematyka tych grup przez lata budziła kontrowersje. Dawniej trzewikodzioby i warugi zaliczano do rzędu bocianowych (Ciconiiformes), oddzielając je od pelikanów. Przełom nastąpił dzięki badaniom DNA (m.in. z 2008 roku), które wykazały, że są one znacznie bliżej spokrewnione z pelikanami niż z bocianami. W świetle nowoczesnej taksonomii, rodziny te stanowią grupy siostrzane wobec pelikanów, wspólnie tworząc monofiletyczny rząd Pelecaniformes. Oznacza to, że wszystkie należące do niej ptaki pochodzą od jednego, wspólnego przodka. Przegląd gatunków pelikanów świata Do ośmiu współcześnie żyjących gatunków pelikanów należą: pelikan dzioborogi (Pelecanus erythrorhynchos), pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), pelikan chilijski (Pelecanus thagus), pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus), pelikan mały (Pelecanus rufescens), pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus), pelikan indyjski (Pelecanus philippensis), pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus). Pelikany Ameryki Pelikan dzioborogi zasiedla głównie zachodnią, środkową i południową część Ameryki Północnej. Gniazduje w głębi lądu, tworząc kolonie na odległych wyspach. Ptak wyróżnia się śnieżnobiałym upierzeniem, pod którym skrywa czarne lotki widoczne dopiero przy rozłożonych skrzydłach. Jego charakterystyczną cechą jest rogowa narośl na dziobie, pojawiająca się w okresie godowym. Pelikan brunatny jest stałym mieszkańcem przybrzeżnych środowisk morskich, występując od środkowej Ameryki Północnej na południe po północną część Ameryki Południowej oraz Karaiby. Pelikan chilijski, zwany też peruwiańskim, zamieszkuje pacyficzne wybrzeża Ameryki Południowej – od południowego Ekwadoru po wyspę Chiloé w Chile. Podobnie jak jego północny krewniak, ma ciemne ubarwienie, jednak jest niemal dwukrotnie cięższy od pelikana brunatnego. Wyróżnia się niebieskim workiem gardłowym, jaskrawoczerwoną nasadą dziobu w okresie lęgowym oraz jasnymi krawędziami piór na skrzydłach. Pelikan brunatny i chilijski to jedyne gatunki z tej rodziny, które wykształciły zdolność dynamicznego nurkowania z powietrza. Natomiast pelikan dzioborogi łowi ryby, pływając na powierzchni wody. Pelikany Eurazji i Afryki Pelikan różowy występuje od południowo-wschodniej Europy po Azję i Afrykę Subsaharyjską. Podczas gdy populacje północne są wędrowne, te z Afryki prowadzą osiadły tryb życia. Ptak ten osiąga do 180 cm długości ciała i 360 cm rozpiętości skrzydeł. Jego znakiem rozpoznawczym jest potężny, różowo-żółty dziób (do 47 cm) z jasnym workiem gardłowym. Białe upierzenie w okresie godowym nabiera różowego blasku, który podczas lotu kontrastuje z czarnymi lotkami. Pelikan kędzierzawy gniazduje od Półwyspu Bałkańskiego po Azję Środkową. Jest największym przedstawicielem swojej rodziny i jednym z najcięższych ptaków wodnych świata. W przeciwieństwie do pelikana różowego, jego upierzenie jest srebrzystobiałe, a najbardziej charakterystyczną cechą jest „grzywa” z kędzierzawych piór na głowie oraz intensywnie pomarańczowy worek gardłowy w sezonie lęgowym. Pelikan mały zasiedla Afrykę Subsaharyjską i Półwysep Arabski. Choć dawniej występował na Madagaskarze, obecnie uznaje się go tam za gatunek wytępiony. Ptaki te wyróżniają się szaro-białym upierzeniem z różowym odcieniem na grzbiecie, żółtym workiem gardłowym i szarawym dziobem. Charakterystyczna jest także naga, żółtawa skóra wokół oczu, która w okresie lęgowym staje się intensywnie pomarańczowa. Pelikany Azji Południowej i Australii Pelikan indyjski, znany również jako pelikan plamodzioby, występuje wyłącznie w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Największe populacje znajdują się w Indiach, na Sri Lance, w południowej Kambodży oraz na Sumatrze wzdłuż obszarów przybrzeżnych. Z kolei pelikan australijski, jak sama nazwa wskazuje, jest szeroko rozpowszechniony w Australii oraz na Nowej Gwinei. Spotyka się go również na wyspach Fidżi i w części Indonezji, a sporadycznie pojawia się jako gatunek zalatujący w Nowej Zelandii. Cechy rozpoznawcze pelikana indyjskiego to przede wszystkim ciemne plamki na górnej części dziobu oraz stonowane, szare upierzenie. To właśnie brak jaskrawych barw pozwala najłatwiej odróżnić go od innych gatunków. U pelikana australijskiego sytuacja wygląda odwrotnie: naga skóra wokół oczu oraz rekordowo długi dziób przybierają w okresie godowym jaskrawe odcienie pomarańczu, ciemnego błękitu i szkarłatu. Co ciekawe, pelikan indyjski poluje zwykle samotnie lub w małych grupach i potrafi żerować także w nocy, chwytając ryby do torby gardłowej. Pelikan australijski natomiast jest znany ze strategii zespołowego polowania – ptaki wspólnie zaganiają ławice ryb na płytkie wody. Jest on również oportunistą pokarmowym, spożywającym różnorodną zdobycz – od ryb i skorupiaków po inne ptaki. O zagrożeniach i ochronie pelikanów Historycznie pelikany były obiektem polowań nie tylko dla sportu czy mięsa, ale również ze względu na rzekome właściwości lecznicze. XVI-wieczne kompendium Materia Medica (Bencao Gangmu) z czasów dynastii Ming przypisywało tłuszczowi pelikana różowego działanie lecznicze na głuchotę i stany zapalne, a jego dziobowi – właściwości przeciwbiegunkowe. Współczesna nauka obaliła te tezy, jednak przez wieki wierzenia wpływały na losy ptaków. Jakie niebezpieczeństwa grożą amerykańskim pelikanom? Amerykańskie gatunki pelikanów mierzą się z różnorodnymi zagrożeniami, od naturalnych drapieżników po działalność człowieka. Na przykład pelikan brunatny ma wielu wrogów na każdym etapie życia. W wodzie musi uważać na rekiny i lwy morskie, a na lądzie na aligatory. Bardzo groźne są też mrówki ogniste (Solenopsis invicta), które atakują gniazda i pisklęta. Pelikany brunatne, zwłaszcza ich młode, padają także ofiarą rysi, szopów praczy oraz zdziczałych psów i kotów. Nawet jaja nie są bezpieczne, gdyż bywają niszczone przez ptaki drapieżne, takie jak wrona rybożerna (Corvus ossifragus). Dodatkowym wyzwaniem dla tych zwierząt, zarówno dawniej, jak i obecnie, jest działalność człowieka. Historycznie ptaki te były intensywnie zabijane dla mięsa, piór i jaj. Dziś polowania mają mniejsze znaczenie, jednak ludzie nadal wpływają na ich liczebność poprzez degradację siedlisk, płoszenie w miejscach lęgowych oraz zanieczyszczanie środowiska. Problemem pozostaje także konkurencja o pożywienie z przemysłowym rybołówstwem – przykładem jest pelikan chilijski, którego populacja wyraźnie zmalała wskutek nadmiernych połowów sardeli. Liczebność pelikanów dzioborogich w przeszłości spadała głównie na skutek utraty terenów lęgowych i żerowisk. Obecnie dalsze zanikanie obszarów podmokłych pozostaje jednym z kluczowych czynników ograniczających funkcjonowanie ich populacji. Gatunek ten jest szczególnie wrażliwy na obecność człowieka w koloniach lęgowych, co może prowadzić do czasowego lub trwałego porzucenia gniazd. Do najczęstszych źródeł zakłóceń należą nisko latające samoloty oraz motorówki. Działania ochronne pelikana kędzierzawego i małego W odpowiedzi na liczne zagrożenia, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, w wielu regionach świata podjęto działania mające na celu ochronę najbardziej narażonych gatunków pelikanów. W Europie ochrona pelikanów opiera się na międzynarodowych regulacjach prawnych. Dzięki tym staraniom udało się ograniczyć główne zagrożenia dla pelikana kędzierzawego, m.in. poprzez poprawę sukcesu lęgowego dzięki montażowi platform lęgowych i tratw oraz znakowanie lub demontaż linii energetycznych. Pomimo tych działań inne gatunki, takie jak pelikan mały, wciąż mierzą się z poważnymi zagrożeniami, szczególnie w Afryce Południowej, gdzie występują degradacja siedlisk, presja antropogeniczna, zanieczyszczenia oraz handel i kłusownictwo. Rola pelikanów w ekosystemie Pelikany indyjskie odgrywają istotną rolę w lokalnych ekosystemach oraz w relacjach z człowiekiem, m.in. jako pomocnicy rybaków, wskazując miejsca obfitujące w ryby. Ptaki te rzadko konkurują z rybołówstwem komercyjnym, ponieważ żywią się głównie gatunkami o niewielkiej wartości rynkowej, takimi jak np. karpie. Jako gatunek narażony na wyginięcie, którego populację szacuje się na 7,5–10 tys. osobników, pelikan indyjski sprzyja również rozwojowi ekoturystyki w Azji Południowo-Wschodniej. Pelikany australijskie pełnią natomiast ważną funkcję w rozprzestrzenianiu roślinności wodnej. Przenoszą nasiona wraz z odchodami, umożliwiając kolonizację nowych obszarów podmokłych, choć proces ten może sprzyjać także rozprzestrzenianiu gatunków inwazyjnych. Dla gospodarki lokalnej ptaki te mają znaczenie jako źródło guana, wykorzystywanego jako naturalny nawóz. Mimo że zazwyczaj nie wykazują agresji wobec ludzi, łatwo przyzwyczajają się do ich obecności, co bywa dla nich niebezpieczne. Jako oportuniści często podkradają ryby z sieci, narażając się na zaplątanie w żyłki i haki. Pelikany jako barometr stanu środowiska Historia pelikanów pokazuje, jak ewoluowała nasza relacja z naturą – od traktowania tych ptaków jako konkurentów lub źródła prymitywnych leków, po dostrzeżenie ich niezastąpionej roli w przyrodzie i gospodarce. Pelikany pozostają jednymi z najbardziej charakterystycznych ptaków wodnych świata, a ich obecność stanowi wskaźnik czystości i bogactwa biologicznego wód, które zamieszkują. Niezależnie od gatunku, przetrwanie pelikanów zależy dziś przede wszystkim od zachowania ich naturalnych siedlisk – terenów podmokłych, kluczowych dla równowagi całych ekosystemów wodnych. Źródła: animaldiversity.org, birda.org, datazone.birdlife.org Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ptaki są jeszcze bardziej niezwykłe, niż myślisz. Te ciekawostki zaskoczą nawet naukowców
„Biologia ptaków” to obszerne i przystępne kompendium dla naukowców i miłośników ptaków. Łączy wiedzę przyrodniczą z historią odkryć, ochrony gatunków i fascynujących zachowań. Książka pokazuje, jak badania naukowe i działania ochronne kształtowały nasze rozumienie życia ptaków.
Spis treści: Pochodzenie ptaków Nazewnictwo i systematyka Oologia i jej nieoczywiste znaczenie Biologia rozrodu ptaków Fizjologia i długowieczność ptaków Historia ochrony ptaków Autorzy „Biologii ptaków” prowadzą czytelnika od pochodzenia ptaków, przez systematykę i nazewnictwo, aż po strategie lęgowe, fizjologię i długowieczność. Przykłady z życia codziennego, takie jak skomplikowane konstrukcje gniazd, zdolności pamięciowe niektórych gatunków czy rekordy długości życia sprawiają, że książka jest atrakcyjna zarówno dla naukowców, jak i miłośników ptaków. Dodatkowo ukazanie historii ochrony ptaków i wpływu człowieka na populacje gatunków podkreśla, jak współczesna ekologia i prawo ochronne opierają się na dekadach badań i doświadczeń. Pochodzenie i szacowanie populacji ptaków W rozdziale poświęconym pochodzeniu ptaków autorzy podejmują jeden z najważniejszych i najbardziej dyskutowanych tematów w ornitologii – ich ewolucję. Przedstawia współczesny konsensus naukowy, zgodnie z którym ptaki są potomkami dinozaurów, grupy gadów dominujących na Ziemi aż do masowego wymarcia pod koniec epoki kredowej. Przywołane zostaje historyczne znaczenie odkrycia skamieniałości Archaeopteryx, którego ewolucyjny charakter podkreślał już w XIX wieku Thomas Huxley. Autor pokazuje, jak współczesne badania kopalne i analizy DNA pozwoliły lepiej zrozumieć moment powstania oraz różnicowania się ptaków. Po omówieniu ewolucyjnych korzeni ptaków autor zwraca uwagę na skalę ich współczesnej różnorodności oraz problemy związane z jej badaniem. Zgodnie z najpowszechniej akceptowanymi klasyfikacjami obecnie wyróżnia się nieco ponad 10 tys. gatunków ptaków, które wywodzą się od wspólnego przodka żyjącego ok. 130 milionów lat temu. Jednak sama liczba gatunków to tylko część obrazu – znacznie trudniejsze okazuje się określenie, ile osobników żyje obecnie na Ziemi oraz w jakiej kondycji znajdują się ich populacje. Autorzy stawiają pytanie, w jaki sposób naukowcy są w stanie ocenić liczebność ptaków w poszczególnych regionach świata. Choć istnieją pasjonaci, tacy jak Peter Kaestner, którzy zaobserwowali w naturze 10 tys. gatunków, nikt nie jest w stanie policzyć wszystkich osobników – a ich globalną liczbę szacuje się na ok. 100 miliardów. W odpowiedzi na te trudności rozwinięto znormalizowane metody monitoringu. W wielu odległych obszarach konieczne są szczegółowe inwentaryzacje terenowe, pozwalające ustalić, jakie gatunki tam występują i jaka jest ich liczebność. Jedną z najczęściej stosowanych technik jest metoda punktowa, polegająca na rejestrowaniu wszystkich osobników widzianych lub słyszanych z określonego miejsca obserwacji. Dzięki takim procedurom możliwe jest śledzenie zmian w populacjach i ocena, które gatunki wymagają szczególnej ochrony, a w słabiej zbadanych regionach – również identyfikowanie gatunków dotąd nieopisanych. Nazewnictwo i systematyka Po zrozumieniu, skąd wywodzą się ptaki i jakie mają wspólne korzenie, autorzy zwracają uwagę na to, jak naukowcy klasyfikują i monitorują współczesne gatunki. Systematyka ptaków od XVIII w. opiera się na zasadzie binominalnej (podwójne nazewnictwo gatunków), wprowadzonej przez Karola Linneusza. Każdy gatunek otrzymuje nazwę składającą się z dwóch części: pierwszy człon wskazuje rodzaj, drugi – gatunek. Pozwala to naukowcom na jednoznaczną identyfikację ptaków na całym świecie. Przykładem jest wróbel domowy (Passer domesticus), który należy do rodzaju Passer, obejmującego ponad 20 gatunków wróbli Starego Świata. System ten działa także w XXI wieku. Krawczyk jasnolicy (Orthotomus chaktomuk) – gatunek ptaka o rudocynamonowej czapeczce – został odkryty przypadkowo w 2009 roku podczas badań nad ptasią grypą na równinie zalewowej rzeki Mekong w Azji. Nazwa naukowa powiązana jest z lokalnym językiem i regionem, a sam proces opisania gatunku trwał kilka lat, zanim ukazał się w literaturze naukowej. Takie przypadki pokazują, że nadawanie nazw nie jest jedynie formalnością, lecz procesem wymagającym badań terenowych, staranności i uwzględnienia aspektów kulturowych. Choć dawniej nowe gatunki nazywano często na cześć odkrywcy lub sponsora wyprawy, współcześnie naukowcy stosują inne kryteria. Najczęściej uwzględnia się: region występowania i lokalny język – np. nazwa gatunkowa krawczyka jasnolicego (chaktomuk) pochodzi od terminu z języka khmerskiego, oznaczającego region w pobliżu miasta Phnom Penh w Kambodży, gdzie ptak został odkryty; charakterystyczne cechy gatunku – kolor piór, sylwetka, zachowanie; nazwiska naukowców – niektóre gatunki otrzymują czasami nazwy honorujące naukowców za ich wkład w badania. Nowe gatunki nie mogą być opisane dowolnie – cały proces reguluje Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej (ICZN), która zapewnia spójność, stabilność i jednoznaczność nazw na całym świecie. Dzięki temu każdy ptak, nawet odkryty niedawno, ma nazwę rozpoznawalną globalnie i akceptowaną przez społeczność naukową. Autorzy książki w przystępny sposób pokazują również, że nazewnictwo ptaków łączy wiedzę naukową z lokalnymi tradycjami i kontekstem kulturowym, co sprawia, że rozdział jest interesujący także dla czytelników niebędących specjalistami. Oologia i jej nieoczywiste znaczenie Jednym z ciekawszych wątków poruszonych w książce „Biologia ptaków” jest oologia – nauka o jajach ptaków. Autorzy podkreślają, że w XIX i na początku XX wieku zbieranie jaj było niezwykle popularnym hobby. Tysiące prywatnych kolekcji powstawało w Europie i Ameryce, a kompletowanie zniesień jaj traktowano jako formę naukowej pasji. Dziś takie praktyki są w większości krajów nielegalne. Zmiana podejścia do ochrony przyrody sprawiła, że zbieranie jaj zostało zastąpione obserwacją i fotografią ptaków. Autorzy trafnie pokazują, jak bardzo ewoluowało nasze myślenie o relacji człowieka z naturą – od eksploatacji do ochrony. Szczególnie interesujący jest fragment dotyczący muzealnych kolekcji jaj. Choć współcześnie uznalibyśmy ich pozyskiwanie za szkodliwe, zgromadzone zbiory okazały się bezcenne dla nauki. To właśnie dzięki nim po raz pierwszy udokumentowano zmniejszenie grubości skorup jaj u sokoła wędrownego (Falco peregrinus) w Wielkiej Brytanii, co powiązano z działaniem pestycydu DDT. Badania te stały się jednym z kluczowych momentów w historii nowoczesnej ochrony przyrody i przyczyniły się do ograniczenia stosowania tego środka na całym globie. Rozdział o oologii ukazuje paradoks historii nauki: praktyki, które dziś uznalibyśmy za szkodliwe, dostarczyły materiału badawczego kluczowego dla wykazania globalnego wpływu pestycydów na ptaki drapieżne. Autorzy wykorzystują ten przykład, by podkreślić znaczenie długoterminowych zbiorów i badań w rozumieniu procesów zachodzących w przyrodzie. Biologia rozrodu ptaków Rozdział poświęcony biologii rozrodu pokazuje, jak silnie strategie lęgowe ptaków są uzależnione od warunków środowiskowych. Autorzy książki wyjaśniają, że większość gatunków rozmnaża się w określonym sezonie, dostosowanym do dostępności pokarmu i sprzyjających warunków klimatycznych. W regionach umiarkowanych oznacza to wiosnę – okres obfitości owadów, rozwijającej się roślinności i rosnących temperatur. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/globalne-ocieplenie-a-pingwiny-czy-pingwiny-cesarskie-moga-wyginac-photograph-by-stefan-christmann-660994c.jpeg" width="1252" height="704" alt="Globalne ocieplenie a pingwiny: czy pingwiny cesarskie mogą wyginąć? (Photograph by Stefan Christmann)" title="Globalne ocieplenie a pingwiny: czy pingwiny cesarskie mogą wyginąć? (Photograph by Stefan Christmann)" /> Szczególnie sugestywnym przykładem tej zależności jest strategia lęgowa pingwina cesarskiego (Aptenodytes forsteri). Samce tego gatunku, pozostające zimą na Antarktydzie, przez ponad sto dni wysiadują pojedyncze jajo, chroniąc je na stopach pod fałdem skóry i piór. W ekstremalnych warunkach mrozu i silnych wiatrów ich wytrwałość staje się warunkiem przetrwania potomstwa, które wykluwa się wraz z nadejściem wiosennego światła. Równie interesująco przedstawiona została kwestia budowy gniazd. Choć podstawową funkcją jest ochrona jaj oraz utrzymanie odpowiedniej temperatury podczas wysiadywania, autorzy zwracają uwagę, że mogą one pełnić także inne role – od miejsca noclegu, po sygnał atrakcyjności w okresie godowym. Różnorodność form, od prostych zagłębień w ziemi po bardziej złożone konstrukcje, dobrze ukazuje, jak wielofunkcyjne i zróżnicowane są strategie lęgowe ptaków. Fizjologia i długowieczność ptaków Rozdział poświęcony fizjologii ptaków w przystępny sposób pokazuje, jak złożone mechanizmy organizmu pozwalają ptakom przetrwać w różnych warunkach środowiskowych. Autorzy wyjaśniają funkcjonowanie układów sercowo-naczyniowego, nerwowego i rozrodczego oraz podkreślają rolę wody i odpowiedniego odżywienia w utrzymaniu homeostazy (stałych warunków wewnętrznych organizmu). Dzięki takiemu podejściu czytelnik zyskuje jasny obraz biologicznych podstaw życia ptaków. Szczególnie interesujący jest fragment dotyczący mózgu ptaków. Autorzy obalają stereotyp „ptasiego móżdżku”, przywołując badania nad gatunkami takimi jak sikora jasnoskrzydła (Poecile atricapillus) czy orzechówka popielata (Nucifraga columbiana). Ich rozwinięty hipokamp umożliwia zapamiętywanie miejsc ukrycia zapasów nawet przez wiele miesięcy. Mechanizmy fizjologiczne, które umożliwiają ptakom sprawne funkcjonowanie w codziennym życiu, mają również związek z ich długowiecznością. Autorzy podają konkretne przykłady gatunków oraz analizują czynniki ekologiczne i behawioralne, które wyjaśniają międzygatunkową zmienność długości życia. Przykładowo określenie wieku dzikiego ptaka bywa trudne, a większość danych pochodzi z badań osobników zaobrączkowanych lub żyjących w niewoli. Szczególnie długowieczne gatunki to flamingi, papugi, petrele i burzyki (ponad 30 lat życia), a niektóre albatrosy przekraczają 50 lat. Wśród ptaków wróblowych wrony i sroki żyją ponad 17 lat, podczas gdy muchołówki i lasówki osiągają krótszą maksymalną długość życia. Historia ochrony ptaków Historia ochrony ptaków pokazuje, jak tragedie związane z nadmierną eksploatacją gatunków, od gołębia wędrownego po czaple z XIX w., kształtowały pierwsze regulacje prawne. Autorzy przywołują przykłady historycznych ustaw m.in. w Ameryce Północnej, Wielkiej Brytanii, Nowej Zelandii i Polsce, pokazując stopniowe uświadamianie potrzeby ochrony ptaków. Przedstawione wydarzenia ukazują, że rozwój świadomości ekologicznej i legislacji był reakcją na realne zagrożenia dla populacji ptaków, a nie jedynie teoretycznym konceptem. Ten rozdział, podobnie jak cała książka, łączy bogactwo faktów historycznych z przystępnym komentarzem naukowym. Pozwala to czytelnikowi nie tylko zrozumieć biologiczne aspekty życia ptaków, lecz także docenić, jak społeczne i prawne działania wpłynęły na ich ochronę. Dzięki temu „Biologia ptaków” staje się nie tylko kompendium wiedzy przyrodniczej, lecz także inspirującym przewodnikiem dla czytelników, którzy chcą zrozumieć, docenić i chronić świat skrzydlatych mieszkańców naszej planety. Źródło: „Biologia ptaków. Podręcznik ornitologa”, PWN 2025
To najpotężniejszy ptak szponiasty USA. Jeszcze niedawno stał na skraju wyginięcia
Bielik amerykański to symbol siły i niezależności Stanów Zjednoczonych. Niegdyś znajdował się na krawędzi wyginięcia, dziś dzięki ochronie zdołał powrócić do natury. Oto niesamowity łowca, który odzyskał swoje miejsce w dzikim krajobrazie Ameryki.
Spis treści: Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Nie wszystko bielik, co ma białą głowę Siedliska bielika amerykańskiego Gniazdowanie i wychów piskląt Pod skrzydłami giganta – co gości na stole bielika? Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Zagrożenia i ochrona gatunku Bielik amerykański przez wieki towarzyszył rdzennym mieszkańcom Ameryki Północnej, by później trafić na herby, monety i sztandary młodego państwa. Choć jeszcze niedawno jego los wisiał na włosku, dziś znów unosi się nad rzekami i wybrzeżami kontynentu. Historia bielika to opowieść o upadku, odrodzeniu i kruchych relacjach człowieka z dziką przyrodą. Bielik amerykański – godło narodowe Stanów Zjednoczonych Bielik amerykański od dawna zajmuje ważne miejsce w kulturach rdzennych ludów Ameryki Północnej, o czym świadczy obecność jego piór i części ciała na licznych stanowiskach archeologicznych. Mimo krytycznej opinii Benjamina Franklina, jednego z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, w 1782 roku Kongres USA ustanowił bielika amerykańskiego godłem narodowym. Od tego czasu gatunek ten stał się symbolem wolności i demokracji, a w ostatnich dekadach również emblematem dzikiej przyrody i etyki ochrony środowiska. Jeszcze w XX wieku gatunek ten znalazł się na granicy wyginięcia. W 1963 r. na obszarze 48 stanów kontynentalnych USA odnotowano historycznie najniższą liczebność populacji – zaledwie 417 znanych par lęgowych. Dla porównania, w momencie ustanowienia bielika symbolem narodowym w 1782 roku, na terenie kontynentalnych Stanów Zjednoczonych, łącznie z Alaską, mogło gniazdować nawet ok. 100 tysięcy par lęgowych. Przez długi czas ptaki te były systematycznie tępione, ponieważ uznawano je za zagrożenie dla zwierząt hodowlanych oraz zasobów ryb, zwłaszcza łososia. Za zabite bieliki wypłacano nawet nagrody pieniężne. Sytuację dodatkowo pogorszyło powszechne stosowanie środka owadobójczego DDT od połowy lat 40. XX w., powodującego zmniejszenie grubości skorupek jaj, co prowadziło do niepowodzeń lęgowych. Spadek liczebności skłonił Kongres USA do uchwalenia w 1940 r. ustawy o ochronie bielika amerykańskiego (Bald Eagle Protection Act), zakazującej zabijania i niepokojenia, a także posiadania ich piór, jaj i gniazd. Ostatecznie zakaz stosowania DDT w Ameryce Północnej w latach 1972–1973 umożliwił skuteczną odbudowę populacji. Dziś liczebność symbolu narodowego szacuje się na ponad 300 tysięcy osobników, a jego powrót uznawany jest za jeden z największych sukcesów ochrony przyrody. Nie wszystko orzeł, co ma białą głowę Według danych BirdLife International, na świecie występuje obecnie ok. 68 gatunków ptaków zaliczanych do grupy orłów w obrębie rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Ptaki te klasyfikuje się jako orły przede wszystkim na podstawie wielkości ciała (zazwyczaj powyżej 50 cm długości) oraz zdolności do polowania, a nie tylko bliskiego pokrewieństwa. Choć występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, większość gatunków żyje w Afryce i Azji. Bielik amerykański nie jest jednak „orłem właściwym” z rodzaju Aquila, lecz należy do grupy orłanów – ptaków szponiastych ściśle związanych ze środowiskiem wodnym. Dla porównania, orzeł przedni (Aquila chrysaetos), zamieszkujący zarówno Amerykę Północną, jak i kontynent europejski, w tym Polskę, mimo podobnych rozmiarów, jest drapieżnikiem lądowym. W przeciwieństwie do bielika nie poluje na ryby, lecz na ssaki, a jego nogi są upierzone aż do samych palców. Nazwa angielska „bald eagle” pochodzi od średnioangielskiego słowa balde, oznaczającego „białogłowy”, a nie „łysy”. Z kolei orzeł przedni, nazywany „golden eagle”, zawdzięcza swoją nazwę złocistej barwie piór na karku i głowie. Charakterystyczną białą głowę i ogon bielik amerykański przybiera dopiero w wieku 4–5 lat, osiągając jednocześnie dojrzałość płciową. Ponieważ młode osobniki są niemal całkowicie brązowe, w pierwszych latach życia łatwo je pomylić z innymi ptakami szponiastymi. Warto zaznaczyć, że w Ameryce Północnej na stałe występują tylko dwa gatunki powszechnie określane mianem orłów: bielik amerykański (będący systematycznie orłanem) oraz orzeł przedni – jedyny tamtejszy przedstawiciel orłów właściwych. U obu gatunków nie widać różnic w kolorach, ale występuje różnica w gabarytach – samice są wyraźnie większe od samców. Warto też dodać, że w Europie żyje bliski krewny bielika amerykańskiego – bielik zwyczajny (Haliaeetus albicilla). Podobnie jak jego kuzyn z USA, będący symbolem narodowym Stanów Zjednoczonych, nasz rodzimy bielik od wieków stanowi pierwowzór Orła Białego widniejącego w polskim herbie. Siedliska bielika amerykańskiego Bielik amerykański zwykle preferuje tereny w pobliżu dużych zbiorników wodnych, takich jak wybrzeża morskie, estuaria, jeziora i rzeki śródlądowe. Wybór siedliska zależy głównie od dostępności pożywienia, obecności wysokich drzew oraz stopnia ingerencji człowieka w środowisko. Gatunek ten unika terenów rekreacyjnych i rezygnuje z żerowisk, jeśli jego spokój jest zakłócany. Gniazduje zwykle w koronach wysokich drzew iglastych, otoczonych mniejszymi drzewami. Jeśli ma wybór, wybiera tzw. „superkoronę” – drzewo wyższe od pozostałych, z mocnymi gałęziami i panoramicznym widokiem, położone w bliskim sąsiedztwie wody. Typowa wysokość gniazd nad ziemią wynosi 15–38 metrów. Przykładowo na obszarze Zatoki Chesapeake, w stanach Maryland i Wirginia, bieliki amerykańskie często wybierają na lęgi dęby (Quercus) i tulipanowce amerykańskie (Liriodendron tulipifera), a w południowej Florydzie – mangrowce. Na Wyspach Kanałowych (Channel Islands), gdzie duże drzewa są rzadkością, bieliki budują gniazda na klifach. Odnotowano także przypadki gniazdowania na ziemi, wieżach telefonii komórkowej, słupach energetycznych oraz sztucznych platformach lęgowych. Gniazdowanie i wychów piskląt Bieliki amerykańskie podczas wyboru terytorium lęgowego biorą pod uwagę wszystkie czynniki istotne dla sukcesu rozrodczego: dostępność pożywienia, odpowiednie drzewa do gniazdowania i przesiadywania oraz izolację od nadmiernej aktywności człowieka. Zazwyczaj obszary te znajdują się w pobliżu miejsc, w których same się wykluły jako pisklęta. Pary lęgowe często wracają na to samo lęgowisko w kolejnych latach, rozbudowując gniazdo poprzez dokładanie nowych gałęzi i wykorzystując je przez wiele lat. Majestatyczne bieliki przystępują do rozrodu w wieku ok. 5 lat. Oba ptaki wspólnie budują gniazdo, rozpoczynając jego konstrukcję 1–3 miesiące przed zniesieniem jaj. Gniazdo składa się z traw, patyków i gałęzi. Czasami partnerzy trzymają ten sam patyk jednocześnie w dziobach i przenoszą go po gnieździe – jeden może położyć patyk w jednym miejscu, a drugi przenieść go w inne. Wnętrze gniazda wyścielane jest miękkim materiałem, takim jak trawa czy mech, tworząc tzw. miseczkę, która zapewnia jajom miękką poduszkę. Terminy budowy gniazd i składania jaj różnią się regionalnie: na Florydzie prace rozpoczynają się we wrześniu, w Ohio w lutym, a na Alasce w styczniu. Para bielików zwykle przystępuje do jednego lęgu w roku, w którym samica składa od 1 do 3 jaj. Jeśli jednak jaja lub pisklęta zostaną stracone na wczesnym etapie, ptaki mogą podjąć drugą próbę, przystępując do lęgu powtórzonego (składając tzw. jaja zastępcze). Badania wykazują, że bieliki amerykańskie charakteryzują się stosunkowo niską płodnością. Na przykład w Kalifornii szacuje się, że para w ciągu całego swojego życia jest w stanie wychować maksymalnie ok. 36 piskląt. Co ciekawe, proces inkubacji jaj u tych ptaków jest niezmienny i trwa zazwyczaj 35 dni, niezależnie od szerokości geograficznej. Orłany białogłowe są największymi gniazdownikami niewłaściwymi (ptakami półaltricialnymi) w Ameryce Północnej. Oznacza to, że ich pisklęta wykluwają się z otwartymi oczami i puszystym upierzeniem, jednak pozostają całkowicie bezradne i wymagają troskliwej opieki rodziców aż do momentu uzyskania zdolności do lotu. W chwili wyklucia ważą ok. 60 g i mogą przybierać do 180 g dziennie. Młode opuszczają gniazdo w wieku 8–14 tygodni, choć pozostają zależne od rodziców do 18 tygodnia życia. Pod skrzydłami giganta – co je bielik? Bieliki amerykańskie to typowi oportuniści pokarmowi. Żywią się tym, co jest najłatwiej dostępne i wymaga najmniejszego nakładu energii. Choć podstawę ich diety (nawet w 90%) stanowią ryby, ich jadłospis jest niezwykle urozmaicony. Wśród ryb, na które polują, znajdują się m.in.: pstrągi tęczowe (Oncorhynchus mykiss), węgorze amerykańskie (Anguilla rostrata), alozy (Alosa alosa), nerki (Oncorhynchus nerka), dorsze pacyficzne (Gadus macrocephalus) i basy wielkogębowe (Micropterus salmoides). Gdy nadarzy się okazja, potężne orłany polują również na ssaki, np. świstaki, oraz liczne ptaki wodne: nurzyki (Uria lomvia), czaple modre (Ardea herodias), śnieżyce (Anser caerulescens), łabędzie czarnodziobe (Cygnus columbianus), fulmary (Fulmarus glacialis), łyski (Fulica americana) oraz nury (Gavia immer). Bieliki są również znanymi „piratami” – regularnie kradną zdobycz innym ptakom szponiastym, np. rybołowom (Pandion haliaetus). Co ciekawe, młodsze osobniki (które w pierwszym roku życia często żywią się padliną) zazwyczaj wolą polować samodzielnie, unikając ryzykownej walki z silniejszymi dorosłymi. Sukces łowiecki bielika zależy od cierpliwości i warunków – ptak obserwuje okolicę z czatowni, po czym gwałtownie obniża lot i porywa ofiarę szponami. Co ważne, bieliki nie nurkują w całości pod wodę, zamiast tego podejmują ryby znajdujące się tuż pod jej powierzchnią. Zimą ich dieta przesuwa się w stronę padliny dużych ssaków (łosie, jelenie, a nawet wilki) do polowań na małe gryzonie czy młode wydry morskie. Bieliki często podążają też za migracją kaczek, wybierając osobniki zranione przez myśliwych. Zaobserwowano nawet populacje bytujące w pobliżu wysypisk śmieci. Niezależnie od metody, bieliki żerują znacznie rzadziej, gdy są niepokojone przez ludzi – ich aktywność przy żerowiskach może spaść wtedy nawet o ponad jedną trzecią. Na szczęście ptaki te potrafią przetrwać bez jedzenia kilka dni. Kiedy jednak pożywienie jest dostępne, jedzą łapczywie i na zapas, magazynując pokarm w wolu – specjalnym worku u podstawy szyi. Dzięki temu jeden obfity posiłek może być trawiony powoli, zapewniając im energię na długi czas, co jest kluczowe dla przetrwania w surowym klimacie. Bielik bez tajemnic – top 10 fascynujących faktów Bielik amerykański to prawdziwy dalekodystansowiec. Odnotowano go w Belize, na Bermudach i Portoryko, a nawet w tak odległych miejscach jak Irlandia, Szwecja czy Syberia. Na wolności bielik dożywa zazwyczaj 20–30 lat, choć rekordowy osobnik w niewoli osiągnął wiek aż 47 lat. Potężny ptak szponiasty z natury jest samotnikiem, natomiast w miejscach obfitujących w pokarm przedstawiciele tego gatunku potrafią zgromadzić się w imponujące stada, liczące nawet do 400 osobników. Największe gniazdo bielików znaleziono na Florydzie – było używane przez 30 lat i ważyło około 2 ton. Rekordowy okaz miał także aż 6,7 metra (22 stopy) głębokości. W 2016 roku w Ameryce Północnej udokumentowano przypadek, w którym pisklę potrzebowało aż 40 godzin, by przebić się przez skorupkę. Wykorzystuje ono do tego specjalny „ząb jajowy”, a co najbardziej fascynujące, zaczyna komunikować się z rodzicami cichym popiskiwaniem jeszcze z wnętrza jaja. Wzrok bielika jest cztery razy ostrzejszy niż wzrok człowieka, pozwalając dostrzec poruszającego się królika z odległości niemal 2 km. Kiedy młode bieliki opuszczają gniazdo (podloty), są często większe od swoich rodziców. Głos bielika to kilka charakterystycznych dźwięków, w tym „wołanie piskliwe”, wysokie, przeciągłe okrzyki przypominające mewę, „terkotanie”, składające się z 3–4 dźwięków wstępnych przedzielonych krótką ciszą oraz niskie odgłosy w stylu „kuk-kuk-kuk”. Bieliki potrafią szczepić się szponami z innymi osobnikami i koziołkować w locie w dół. Zachowanie to jest formą zabawy, nauki lub zacieśniania więzi w parze, a czasem nawet walki. Ten majestatyczny drapieżnik potrafi unieść ciężar o wadze od 4 do 6 kg, a rekordziści z Alaski porywali zdobycz ważącą nawet ponad 7 kg. Jeśli ptak upoluje zbyt ciężkiego łososia, potrafi „płynąć” z nim do brzegu, wiosłując rozłożonymi skrzydłami po tafli wody, byle tylko nie wypuścić cennej zdobyczy. Zagrożenia i ochrona bielika amerykańskiego Bielik amerykański jest jednym z najbardziej znanych przykładów spektakularnego sukcesu ochrony przyrody. Choć niegdyś był pospolity w Ameryce Północnej, w pierwszej połowie XX w. jego populacja drastycznie zmalała na skutek polowań, niszczenia siedlisk oraz powszechnego stosowania insektycydów, zwłaszcza DDT. W 1978 roku gatunek ten został objęty ochroną na mocy amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (Endangered Species Act). Zgodnie z danymi North American Breeding Bird Survey populacja bielika zwiększała się średnio o niemal 4% rocznie w latach 1966–2019. W efekcie tej odbudowy w czerwcu 2007 roku bielik amerykański został usunięty z listy gatunków zagrożonych. Obecnie klasyfikowany jest przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern), co wynika z rosnącej populacji oraz rozległego zasięgu występowania. Mimo poprawy sytuacji bielik amerykański nadal narażony jest na liczne zagrożenia. Należą do nich zatrucia ołowiem pochodzącym z amunicji pozostającej w upolowanej zwierzynie, kolizje z pojazdami oraz infrastrukturą techniczną, a także niszczenie siedlisk lęgowych, miejsc odpoczynku i żerowania, zwłaszcza w strefach przybrzeżnych, w wyniku rozwoju zabudowy. Gatunek pozostaje również wrażliwy na zanieczyszczenia środowiska, czego dramatycznym przykładem była katastrofa tankowca Exxon Valdez w 1989 roku na Alasce. Szacuje się, że w wyniku skażenia ropą naftową zginęło tam ok. 247 bielików. Bielik amerykański nadal objęty jest ochroną prawną na mocy Bald and Golden Eagle Protection Act. Ustawa ta zakazuje chwytania, posiadania, sprzedaży, zakupu, transportu, eksportu lub importu jakichkolwiek osobników, zarówno żywych, jak i martwych, a także ich części, gniazd i jaj, chyba że wydano specjalne zezwolenie. Przepisy przewidują również nagrody finansowe za informacje prowadzące do ujęcia i skazania osób łamiących prawo. Źródła: eagles.org, animaldiversity.org, www.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
To jeden z najbardziej społecznych ptaków w Polsce. Samotność nie jest dla niego opcją
Kawka zwyczajna jest najmniejszym polskim krukowatym. To sprytny, towarzyski i inteligentny ptak. Choć nie zamawia porannej kawy, jej inne codzienne zwyczaje potrafią naprawdę zaskoczyć.
Spis treści: Skąd się wzięła kawka? Rozpoznanie i wygląd kawki Areał występowanie i populacja Siedlisko i gniazdowanie kawki Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Kawki potrafią zaskoczyć w każdym zakątku miasta i wsi. Niektóre osobniki wychowują cudze pisklęta, jakby były prawdziwymi opiekunami. Inne sprawnie zdobywają pożywienie w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Choć bywają uciążliwe, pełnią pożyteczną rolę, ograniczając szkodniki i sprzątając miejskie odpady. Tajemnice ich życia pokazują, że nawet najmniejszy przedstawiciel krukowatych potrafi być mistrzem adaptacji, a każdy dzień z kawką może kryć w sobie niespodziankę. Skąd się wzięła kawka? Kawka zwyczajna po raz pierwszy została opisana zgodnie z zasadami nazewnictwa dwumianowego w 1758 roku, w 10. edycji „Systema Naturae”. Autorem opisu był Karol Linneusz – szwedzki przyrodnik i ojciec nowoczesnej taksonomii. Nadał on temu gatunkowi nazwę Corvus monedula, co można tłumaczyć jako „kruk monetka”. Jak podaje Jerzy Bralczyk w książce„Zwierzyniec”, polska nazwa „kawka” nie ma związku z kawą jako napojem, lecz odnosi się do charakterystycznego, kawczącego głosu ptaka. Jej źródłem jest praindoeuropejski rdzeń kau-, oznaczający „wyć” lub „krzyczeć”. W prasłowiańszczyźnie funkcjonowało słowo kava, które w formie zdrobniałej dało kawkę. Nazwa ta jest bardzo stara – świadczy o tym m.in. miejscowość Kawice, zanotowana już na początku XIII wieku. Dawniej słowo „kawka” miało także inne znaczenia. Określano nim młodą dziewczynę, a niekiedy również kobietę lekkich obyczajów. Zwrot „pójść w kawki” oznaczał „wyjść na głupca”, natomiast „puszczać w kawy” – „opowiadać niedorzeczności”. Sam ptak bywał też nazywany „krukiem kawką”, co dziś może być mylące, ponieważ odnosi się do dwóch odrębnych gatunków ptaków z rodziny krukowatych. Rozpoznanie i wygląd kawki Kawka zwyczajna jest najmniejszym spośród występujących w Polsce ptaków z rodziny krukowatych – mniejsza od wrony (Corvus corone), gawrona (Corvus frugilegus) i kruka (Corvus corax), a także od sójki (Garrulus glandarius) i sroki (Pica pica). Z daleka bywa często mylona z wroną, jednak z bliska łatwo zauważyć różnice w jej ubarwieniu. Kawka nie jest czarna, lecz ciemnoszara; wyróżnia się jaśniejszymi, szarymi bokami szyi i karku. Charakterystyczną cechą są także jasnoniebieskie, niemal srebrzyste tęczówki oczu. Nogi i dziób są czarne, przy czym dziób jest wyraźnie smuklejszy niż u wrony czy gawrona. Intensywnie czarne ciemię wyraźnie odcina się od reszty upierzenia. Samiec i samica nie różnią się wyglądem, co znacznie utrudnia rozpoznanie płci. Poruszając się po ziemi, kawka chodzi szybkim krokiem, z wyprostowaną sylwetką i rytmicznie kiwa głową. Młode osobniki, w przeciwieństwie do dorosłych, mają upierzenie o wyraźnie brązowawym odcieniu. Lot kawki często przypomina lot gołębia, choć ptak ten częściej wykorzystuje prądy powietrzne i chętnie szybuje. Wielkością dorównuje dorosłemu gołębiowi miejskiemu (Columba livia domestica). Kawki są ptakami niezwykle wokalnymi. W środowisku naturalnym wydają liczne głosy kontaktowe i tokowe, zazwyczaj krótkie i dźwięczne, czasem szorstkie i ochrypłe. Najczęściej można usłyszeć przeciągłe „kjeer” lub miękkie, raptowne cmoknięcia typu „kjak”. W porównaniu z wroną i gawronem głos kawki jest wyraźnie wyższy, co ułatwia rozpoznanie jej obecności w mieszanych stadach ptaków krukowatych. Areał występowanie i populacja Zasięg występowania kawki zwyczajnej rozciąga się niemal na cały kontynent europejski oraz znaczną część Azji– od Irlandii i Półwyspu Iberyjskiego po Mongolię. W Afryce gatunek ten występuje m.in. w Maroku i Algierii. Sporadycznie, jako bardzo rzadki gość z Europy, bywa również odnotowywany w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, zwykle w towarzystwie wron amerykańskich (Corvus brachyrhynchos). W Europie populację lęgową kawki szacuje się na 9–20 mln par, co stanowi ok. 50% światowego zasięgu występowania tego gatunku. Według opracowania „Trendy liczebności ptaków w Polsce” krajowa populacja lęgowa została oszacowana na 220–310 tys. par, co klasyfikuje kawkę jako gatunek średnio liczny. W Polsce pospolitszymi przedstawicielami rodziny krukowatych są obecnie sroka (360–410 tys. par lęgowych) oraz sójka (470–520 tys. par lęgowych). W ciągu ostatnich 30 lat europejska populacja kawki wydaje się stabilna, choć obserwuje się wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami, regionami oraz przedziałami czasowymi. Stabilne trendy odnotowano m.in. w Wielkiej Brytanii, na Łotwie, w Austrii, Belgii, Finlandii i Szwecji. Z kolei w Niemczech, Hiszpanii, Czechach, na Węgrzech i na Słowacji obserwuje się w ostatnich kilkunastu latach spadki liczebności tego gatunku. W wyniku zniszczeń zabudowy podczas II wojny światowej w wielu polskich miastach powstały nowe miejsca lęgowe sprzyjające kawkom. W latach 50. i 70. XX w. nastąpił wyraźny wzrost liczebności krajowej populacji, połączony z wycofywaniem się kawek ze stanowisk pozamiejskich. Najnowsze dane wskazują, że obecnie populacja lęgowa kawki w Polsce jest stabilna, z umiarkowaną tendencją wzrostową. Siedlisko i gniazdowanie kawki Kawka zwyczajna jest gatunkiem synantropijnym, co oznacza, że dobrze przystosowała się do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka, takim jak współczesne miasta. Jako jedyny przedstawiciel rodziny krukowatych w Polsce gniazduje głównie w miejscach zamkniętych, m.in. w kominach, szybach wentylacyjnych, na strychach oraz w szczelinach i ubytkach elewacji budynków. Szczególnie chętnie wybiera stare i wysokie zabudowania, takie jak kamienice, kościoły czy zamki. Miejscami lęgowymi mogą być również mosty, stare parki, aleje oraz cmentarze. W budowę gniazda zaangażowane są oboje partnerzy. Konstrukcja składa się z gałązek, ziemi, trawy, wełny i sierści. Kawka wyprowadza jeden lęg w roku, najczęściej w maju lub na początku czerwca. Samica składa zwykle ok. 5 jaj i wysiaduje je sama przez blisko 20 dni, podczas gdy samiec zajmuje się zdobywaniem i dostarczaniem pożywienia. Młode opuszczają gniazdo po ok. miesiącu, a przez kolejne 30 dni pozostają pod opieką rodziców, ucząc się samodzielnego życia i zdobywając niezbędne doświadczenie. Kawki najczęściej gnieżdżą się kolonijnie, w stadach liczących od kilku do kilkunastu par. Tworzą trwałe pary, które pozostają ze sobą przez całe życie, także poza sezonem lęgowym. Do pierwszego lęgu przystępują zazwyczaj w wieku ok. dwóch lat. Część populacji kawki podejmuje krótkodystansowe wędrówki, odlatując jesienią na cieplejsze tereny, często dołączając do stad migrujących gawronów. Jak zauważa dr Andrzej Kruszewicz – dyrektor warszawskiego Ogrodu Zoologicznego, lekarz weterynarii i założyciel Ptasiego Azylu, dorosłe kawki, które utraciły własne lęgi, potrafią dokarmiać cudze pisklęta wychowywane w Ptasim Azylu przy warszawskim zoo. Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Kawka zwyczajna jest nie tylko oportunistą pokarmowym, lecz także wyjątkowo plastycznym wszystkożercą. Oznacza to, że ptaki te nie są wybredne i potrafią wykorzystywać najłatwiej dostępne źródła pożywienia, elastycznie dostosowując się do zmieniających się warunków środowiska, zamiast polegać na wąskiej, wyspecjalizowanej diecie. Ogólny jadłospis kawki obejmuje owady, inne bezkręgowce, owoce, nasiona, padlinę, odpadki oraz wiele innych źródeł pokarmu. Skład diety poszczególnych osobników zależy od zajmowanego siedliska, dostępności pożywienia oraz pory roku. Niektóre badania wykazały, że w określonych warunkach kawki mogą odżywiać się niemal wyłącznie pokarmem roślinnym, podczas gdy inne wskazują na silne uzależnienie od pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Ptaki te połykają również gastrolity – drobne kamyczki, które zastępują ptakom zęby i pomagają rozdrabniać pokarm w żołądku. Oprócz orzechów, nasion i owoców kawki potrafią zjadać także małe gryzonie, pisklęta, jaja innych ptaków, a w środowisku miejskim również różnego rodzaju odpady. Kawki chętnie korzystają z resztek pozostawianych przez człowieka, zwłaszcza w miastach. Często spotyka się je w pobliżu dużych budynków, takich jak szpitale czy hotele, gdzie łatwiej o dostęp do pożywienia, na przykład w postaci wyrzucanego chleba. Zazwyczaj żerują na ziemi w parach lub niewielkich stadach, nierzadko w towarzystwie większych od siebie gawronów. Preferują obszary o niskiej roślinności, takie jak parki, trawniki czy pastwiska. Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje kawkę zwyczajną w kategorii „najmniejszej troski”, ze względu na bardzo rozległy zasięg występowania, stabilny trend liczebności oraz niezwykle dużą populację. W Polsce gatunek ten znajduje się pod ochroną ścisłą. Jego liczebność spada głównie z powodu niszczenia dogodnych miejsc lęgowych w zabudowie, wskutek modernizacji budynków, przez likwidację stropodachów i zamurowywanie wnęk. Obok wróbla (Passer domesticus) i jerzyka (Apus apus) kawka jest najbardziej narażonym gatunkiem w awifaunie miejskiej. Należy do gatunków uciążliwych dla człowieka, ponieważ podczas budowy gniazda mogą zatykać otwory kominowe, co stanowi zagrożenie pożarowe. Aby temu zapobiec otwory kominowe należy zabezpieczać siatką poza okresem lęgowym. Ważne jest propagowanie wśród osób zarządzających budynkami i właścicieli budynków, by tworzyli bezpieczne miejsca lęgowe dla m.in. kawki, ale też innych gatunków, które preferują zbliżone siedliska. Trzeba propagować w społeczeństwie informacje, że wiele gatunków przetrwa w naszym kraju głównie dzięki możliwości gnieżdżenia się w miejscach stworzonych przez człowieka, gdyż ich naturalne miejsca lęgowe są już tak nieliczne, że nie dają możliwości przetrwania. Co jeszcze warto wiedzieć o kawkach? Poza tym, że bywają uznawane za uciążliwe w mieście, pełnią także pożyteczną rolę. Żerując na trawnikach i w grządkach, ograniczają liczbę pędraków, a w miejscach takich jak targowiska czy altany śmietnikowe wykorzystują resztki pożywienia pozostawione przez ludzi, co czyni je cennymi mieszkańcami miejskiego ekosystemu. Źródła: jestemnaptak.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, datazone.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ich przylot od wieków oznaczał wiosnę. Dziś jaskółki coraz trudniej zobaczyć
Jaskółki to mali podróżnicy nie z tej ziemi. Potrafią przemierzać tysiące kilometrów, wracając dokładnie tam, gdzie gniazdowały w zeszłym roku. Poznaj ich tajemnice – od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, gdzie ich loty, gniazda i śpiew skrywają niezwykłe historie.
Spis treści: Tropem prehistorycznych jaskółek Jak jaskółki podbiły świat Populacje jaskółek w Polsce i na świecie Nauka rozpoznawania jaskółek Życie w jaskółczym gnieździe Dieta i żerowanie jaskółek Kierunki dalekich podróży Jaskółki wywodzą się z Afryki sprzed 13 milionów lat i dziś można je spotkać niemal na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Choć wyglądają podobnie, każda ma swój niepowtarzalny lot, barwę upierzenia i unikalny głos. Co roku pokonują nawet 20 tysięcy kilometrów, wracając do tej samej stodoły w Europie i siadając na tej samej gałęzi w Afryce. Mistrzowsko łapią owady w locie, polując nad wodą, polami i koronami drzew, a jednocześnie budują skomplikowane gniazda, które chronią młode przed niebezpieczeństwem. Oto świat jaskółek, który warto poznać. Tropem prehistorycznych jaskółek Jaskółcze ślady od tysiącleci przeplatają się z historią człowieka, prowadząc nas od mroku prehistorycznych jaskiń, które ptaki te dzieliły z naszymi przodkami, aż po dachy współczesnych miast. Jednym z takich niezwykłych miejsc i dowodów archeologicznych na współistnienie jaskółek z człowiekiem jest Jaskinia na Biśniku (ok. 50 km na północ od Krakowa). To jedno z nielicznych stanowisk w Europie oraz jedyne w Polsce, z nieprzerwaną sekwencją osadów trwającą 300 000 lat, obejmującą okres od czasu sprzed zlodowacenia saalijskiego po holocen. Szczątki ptaków, w tym jaskółek, odkryte w jaskini Biśnik obejmują niemal 1 600 fragmentów szkieletów należących do co najmniej 96 taksonów, co pozwala stwierdzić, że jaskółki były obecne w regionie od bardzo dawna. Niektóre okazy, należące do rodzaju Hirundo i Cecropis (czyli różnych grup jaskółek), miały rozmiary zbliżone do współczesnej jaskółki dymówki (Hirundo rustica). Inne były wyraźnie większe, co może świadczyć o nieznanym dotąd wymarłym podgatunku lub obecności większych gatunków jaskółek. Obecność tych ptaków w tak odległej przeszłości pokazuje, że jaskółki od zawsze korzystały z osłoniętych miejsc do gniazdowania – w jaskiniach chroniły się przed drapieżnikami i niekorzystnymi warunkami klimatycznymi. W miarę jak człowiek osiedlał się w dolinach i na wyżynach, ptaki te zaczęły wchodzić w coraz bliższe relacje z ludźmi, przenosząc swoje gniazda na budynki i inne konstrukcje. Dzięki temu jaskółki stały się nie tylko trwałym elementem krajobrazu przyrodniczego, ale również kulturowego, obecnego w mitach, symbolice i sztuce ludzkiej. Obserwacje paleontologiczne i archeologiczne pokazują, że ich długowieczne współistnienie z człowiekiem, od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, ujawnia niezwykłą zdolność adaptacyjną tych ptaków oraz rolę jako łącznika między światem przyrody a historią ludzkości. Jak jaskółki podbiły świat Jaskółki to kosmopolityczna rodzina ptaków wróblowych (Passeriformes), obejmująca ok. 88 gatunków na całym świecie. Badania filogenetyczne i biogeograficzne wskazują, że jaskółki najprawdopodobniej wywodzą się z Afryki, a dokładniej z regionu afrotropikalnego. Pojawiły się tam ok. 13 milionów lat temu, czyli w środkowym miocenie. Choć współczesna większość gatunków jaskółek lęgnie się dziś w Afryce i Ameryce Południowej, ich wspólny przodek wywodził się pierwotnie z Afryki, co sugeruje, że obszar ten odegrał kluczową rolę w ich wczesnej ewolucji. Z Afrotropików jaskółki stopniowo rozszerzały swój zasięg, zasiedlając krainę neotropikalną, Palearktykę, Nearktykę, Australię oraz Oceanię. Obecnie występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Poza podstawową budową ciała: długich, spiczastych skrzydłach oraz krótkim, szerokim dziobem jaskółki wykazują jednak znaczne zróżnicowanie cech, takich jak ubarwienie, zachowania społeczne i terytorialne, strategie migracyjne oraz sposoby gniazdowania. Jaskółki można podzielić na trzy grupy w zależności od miejsca geograficznego, w którym zakładają gniazda. Jedne drążą nory w ziemi lub piasku (np. brzegówki). Inne korzystają z gotowych nor, szczelin lub dziupli w drzewach (np. jaskółki drzewne). Trzecia grupa buduje gniazda z błota. Takie błotne gniazda mogą dzielić się na: otwarte jak miseczka (np. u dymówek), całkowicie zamknięte (np. u oknówek) albo w kształcie „pękatej butelki” z wejściem w formie tunelu (np. jaskółki rudawe z rodzaju Cecropis). Populacje jaskółek w Polsce i na świecie W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum) oraz jaskółka brzegówka (Riparia riparia). Dymówka żyje w pobliżu siedzib ludzkich, przede wszystkim na wsiach i na przedmieściach, gdzie wije gniazda wewnątrz budynków, głównie w stodołach, oborach czy chlewniach. Oknówka z kolei zakłada gniazda najczęściej w aglomeracji miejskiej. Korzysta z ludzkich konstrukcji m.in. budynków, mostów, a nawet prefabrykowanych betonowych trybun na obiektach sportowych, np. na kortach tenisowych czy stadionach. Brzegówka natomiast, jak sama nazwa wskazuje, zasiedla nory w skarpach nad brzegami rzek oraz w żwirowniach. Europejską populację dymówki szacuje się na 29–48 milionów par lęgowych, natomiast globalna liczebność tego gatunku wynosi ok. 290–487 mln dojrzałych osobników. W Polsce krajową populację oceniono na 1,6–2,2 mln par lęgowych. Populacja jaskółki oknówki na kontynencie europejskim została oszacowana na 11–25 mln par lęgowych, natomiast globalnie liczy ona 38–80 mln dojrzałych osobników. W Polsce liczebność oknówki szacuje się na 390–550 tysięcy par lęgowych. W przypadku brzegówki zarówno populacja europejska, jak i globalna oraz krajowa są wyraźnie mniejsze. W Europie liczy ona jedynie 6–9 mln par lęgowych, globalnie 38–50 mln dojrzałych osobników, a w Polsce 150–300 tys. par lęgowych. Jak podkreślają naukowcy, wszystkie te dane wymagają dalszej weryfikacji, ponieważ precyzyjne oszacowanie liczebności populacji jaskółek jest niezwykle trudne. Nauka rozpoznawania jaskółek Nauka rozpoznawania jaskółek należy do tak samo trudnych rzeczy, jak w przypadku każdego innego gatunku ptaka. Jednak wszystkie gatunki z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) cechują się wspólną morfologią, czyli podobnym planem budowy ciała: aerodynamiczny kształt ciała, krótkie nogi i rozwidlony ogon, które ułatwiają im chwytanie owadów w locie oraz czyni je mistrzami podniebnych akrobacji. Wygląd jaskółek Jaskółka dymówka w locie może przypominać jerzyka (Apus apus) ze względu na spiczastą sylwetkę i szybki, zwrotny lot. Z bliska łatwo jednak zauważyć różnicę: dymówka ma pomarańczowo-niebiesko-białe upierzenie, a jerzyk jest jednolicie ciemnoszary z niewielką jasną plamą na gardle. Jerzyki prawie nigdy nie siadają na drutach czy konstrukcjach, podczas gdy dymówki często odpoczywają na drutach, dachach i innych elementach środowiska miejskiego i wiejskiego. Oknówka ma krótszy, umiarkowanie rozwidlony ogon i charakterystyczną białą plamę na kuprze. Jej grzbiet i skrzydła połyskują niebiesko, a spód ciała jest czysto biały. Lot oknówki jest bardziej trzepotliwy niż dymówki, a młode mają ciemniejszy spód i brak połysku na grzbiecie. Brzegówka jest mniejsza od wróbla i wyróżnia się szaro-brązowym grzbietem, białym spodem i wyraźnym brunatnym półobrożem na szyi. Głos jaskółek Kolejną cechą ułatwiającą rozpoznanie gatunku jaskółek jest ich głos. Choć niektóre ptaki wróblowe potrafią naśladować dźwięki innych gatunków, głosy jaskółek są zazwyczaj charakterystyczne i łatwo je odróżnić międzygatunkowo. Jaskółka dymówka ma najbardziej złożony i wyrafinowany śpiew spośród wszystkich jaskółek w Polsce. Jej głos przypomina szybki, dźwięczny szczebiot, często wzbogacony o skrzeki i terkotliwe dźwięki. Dla porównania, jerzyk wydaje proste, monotonne świsty, wyraźnie różne od głosów jaskółek. Jaskółka oknówka śpiewa nieco podobnie do dymówki, ale łagodniej. Jej szczebiot jest szybki, miękki i „soczysty”, a struktura wokalizacji prostsza i mniej zróżnicowana. Samce często wplatają w swój śpiew krótki, miękki trel, który brzmi delikatniej niż suchy, „drewniany” terkot dymówki. Typowe dźwięki oknówki to krótkie „prrit” lub przeciągłe „czierr”. Brzegówka jest najmniej melodyjna. Jej głos przypomina szorstki, chropowaty zgrzyt, porównywany do pocieranego papieru ściernego. Wydawany jest w długich seriach, często przyspieszającym tempie, np. „trrrsz, trre-trre-trre-rrerrerre”. Życie w jaskółczym gnieździe Jaskółka dymówka Jaskółka dymówka jest gatunkiem ptaka wędrownego, podobnie jak oknówka i brzegówka. Na lęgowiska powraca wiosną, zwykle w marcu i kwietniu. Jako pierwsze przylatują samce, które sprawdzają stan gniazd z poprzednich sezonów i w razie potrzeby przystępują do ich naprawy lub budowy nowych. Po pewnym czasie dołączają samice, aktywnie uczestnicząc w dalszych pracach. Gniazdo dymówki ma formę półotwartej, zaokrąglonej czarki, najczęściej przyklejonej do ścian budynków lub murów, często z wykorzystaniem naturalnych podpórek, takich jak belki czy elementy wyposażenia obór. Konstrukcja powstaje z błota wzmacnianego źdźbłami traw, natomiast wnętrze wyścielane jest delikatnym materiałem roślinnym, włosiem i piórami, które jaskółki potrafią zbierać nawet w locie. W okresie od maja do lipca dymówki wyprowadzają zwykle jeden lub dwa lęgi, choć w sprzyjających warunkach mogą przystąpić nawet do trzech lęgów w sezonie. Samica składa od 3 do 5 białych z brązowo-rudymi plamkami jaj, które wysiadywane są na zmianę przez oboje rodziców. Po ok. dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po mniej więcej trzech tygodniach, jednak przez kolejne 14–16 dni pozostają pod opieką dorosłych, głównie samca, który intensywnie je dokarmia. W ciągu jednego sezonu lęgowego para dymówek wychowuje przeciętnie do 7 piskląt. Jaskółki dymówki wyróżniają się wyjątkowym przywiązaniem do miejsca gniazdowania. Znane są przypadki, w których te same osobniki korzystały z jednego gniazda przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sezonów. Gatunek ten uznawany jest za społecznie monogamiczny, jednak badania genetyczne wykazały, że w większych koloniach nawet ok. 1/3 piskląt może pochodzić od samców spoza pary lęgowej. Jaskółka oknówka Oknówki pierwotnie gniazdowały na skalnych klifach i urwiskach. Obecnie takie stanowiska należą do rzadkości, choć wciąż notuje się pojedyncze gniazda pod skałami, m.in. w Tatrach. Zdecydowanie częściej gatunek ten wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka, takie jak budynki czy mosty, które zastąpiły mu naturalne miejsca lęgowe. Sezon lęgowy rozpoczyna się wiosną, po powrocie ptaków z zimowisk. Oknówki wykazują silne przywiązanie do miejsca rozrodu i często wracają do tych samych kolonii, które zajmowały w poprzednich latach. Okres lęgowy jest stosunkowo długi i trwa zazwyczaj od maja do września. Gniazdo ma postać niemal zamkniętej czarki z niewielkim otworem wlotowym. Lepione jest z błota i mułu połączonego śliną, a zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz przypomina gniazdo jaskółki dymówki, choć jest od niego wyraźnie bardziej zamknięte. Oknówki umieszczają gniazda najczęściej pod gzymsami budynków, przy oknach, w wykuszach oraz pod mostami. Oknówki wyprowadzają zwykle dwa lęgi w sezonie. Samica składa 3–5 jaj, które są wysiadywane na zmianę przez oboje partnerów przez dwa tygodnie. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. kolejny miesiąc. Po opuszczeniu gniazda młode gromadzą się w koloniach, gdzie uczą się zachowań społecznych, wspólnie poszukują pokarmu, nawiązują kontakty z innymi oraz ustalają hierarchię w grupie. Zdarza się, że dorosłe dokarmiają nie tylko własne, ale także cudze pisklęta. Choć oknówki tworzą trwałe pary i są uznawane za gatunek monogamiczny, badania genetyczne wykazały, że część młodych pochodzi od innych samców spoza pary. W jednej kolonii aż 19% piskląt było wynikiem tzw. zapłodnień pozapartycznych. Jaskółka brzegówka Brzegówki gniazdują w wydrążonych przez siebie norach w piaszczystych skarpach. W jednej z nich na peryferiach Mrągowa w Polsce (woj. warmińsko-mazurskie) w 2019 r. osiedliło się kilkanaście par, zakładając kolonię lęgową i drążąc ok. 30 norek. Skarpa miała wówczas około 4 m wysokości i 25 m długości. Brzegówki to prawdziwe mistrzynie kopania. W miękkim piasku i glinie potrafią drążyć poziome korytarze o długości ponad metra, używając dziobów i pazurków nóg. Wejścia do norek są zazwyczaj owalne, a sam proces drążenia jest tak precyzyjny, że w jednej skarpie powstaje prawdziwa sieć domów dla ptaków. W okresie lęgowym, od maja do lipca, brzegówki wyprowadzają zwykle 1–2 lęgi. Samica składa 4–6 jaj, które wysiadywane są przez ok. 2 tygodnie przez oboje rodziców. Co ciekawe, młode ptaki opuszczają norki już po dwóch tygodniach, znacznie szybciej niż inne jaskółki. Na wiosnę brzegówki zakładają nową kolonię lub wracają do tych samych norek z poprzednich sezonów, o ile nie zostały zajęte przez wróble, pliszki siwe czy sikorki bogatki. Takie zachowania pokazują ich przywiązanie do miejsca i niezwykłą zdolność adaptacji do środowiska. Dieta i żerowanie jaskółek Jaskółki żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie. Różne gatunki polują w różnych miejscach – niektóre nisko nad ziemią, inne nad wodą, łąkami czy koronami drzew. Dymówki na przykład polują na owady nisko nad ziemią, czasem między nogami pasącego się bydła, a także na wysokości czubków drzew. Badania przeprowadzone w 52 koloniach lęgowych w piętnastu wsiach w Polsce wykazały, że dieta piskląt składa się niemal wyłącznie z owadów, przede wszystkim chrząszczy, błonkówek, muchówek i pluskwiaków. Analiza pokarmu wskazała, że dymówki wybierają większe owady, zamiast wykorzystywać wyłącznie lokalną obfitość drobnych ofiar, co zapewnia pisklętom większą wartość energetyczną podczas lęgów. Wysoki udział chrząszczy w diecie wynika prawdopodobnie z tradycyjnego, ekstensywnego sposobu gospodarowania terenami rolniczymi, sprzyjającego dostępności większych owadów. Oknówki z kolei polują na owady zarówno nad wodą, łąkami, polami, jak i nad koronami drzew. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że dieta piskląt tego gatunku zmienia się w ciągu roku w zależności od dostępności owadów, a najważniejsze grupy stanowią muchówki, błonkówki i pluskwiaki. Inne badania z północno-wschodniego Algieru, stolicy Algierii nad Morzem Śródziemnym, pokazały podobny układ diety – najwięcej było błonkówek, a potem chrząszczy, pluskwiaków i muchówek. Choć te miejsca dzieli ponad 2 tys. km, stanowi dowód, że odległość nie wpływa na sposób zdobywania pokarmu. Oknówki selektywnie wybierają większe i bardziej energetyczne owady, co pozwala im skutecznie karmić pisklęta i dostosowywać się do dostępności pokarmu w środowisku. U brzegówek dieta również opiera się na owadach łapanych w locie, podobnie jak u ich kuzynek, choć czasem sięgają też po owady naziemne, wodne lub larwy. Polują w podobnym środowisku co oknówki i potrafią nawet pić wodę w locie. Dorosłe brzegówki zwykle zdobywają pokarm w promieniu ok. 200 m od gniazda, a w razie dalszych lotów wracają z większymi porcjami. Badania wykazały, że w małych koloniach brzegówki nie wymieniają informacji o żerowaniu, natomiast w dużych koloniach np. na Węgrzech ptaki żerowały synchronicznie, sugerując przekazywanie sobie informacji o dostępności pokarmu. Analiza zawartości żołądków wykazała, że niemal całą dietę (ponad 99%) stanowią owady – głównie mrówki, pszczoły i osy, muchówki oraz chrząszcze, a w mniejszych ilościach jętki, pluskwiaki, ważki oraz motyle i ćmy. Kierunki dalekich podróży Jaskółki są ptakami wędrownymi i należą do migrantów długodystansowych. Już w starożytnej Grecji ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że w różnych porach roku jedne gatunki ptaków znikają, a inne się pojawiają. Pisał o tym m.in. Arystoteles, uznawany za pierwszego znanego w historii ornitologa. Obecność ptaków i ich głosów pełniła dla dawnych społeczności rolę swoistego kalendarza przyrody: jedne gatunki przypominały rolnikom, kiedy rozpocząć wiosenną orkę, inne sygnalizowały czas koszenia, a jeszcze inne zwiastowały okres świąt. Dodatkowo świergot i szczebiot ptaków, w tym jaskółek, umilał codzienną pracę i odpoczynek ludzi na wsi. Zauważano również, że zimą jaskółki znikają z osad ludzkich. Przez długi czas sądzono, że ptaki te spędzają zimę zakopane w mule na dnie stawów, jezior i bagien. To ludowe, a później także wczesnonaukowe przekonanie najprawdopodobniej wynikało z obserwacji masowych noclegowisk dymówek przed jesiennym odlotem oraz w trakcie wędrówek, kiedy ptaki gromadzą się w trzcinowiskach nad zbiornikami wodnymi. Dopiero wprowadzenie metody obrączkowania ptaków przez duńskiego ornitologa Hansa Christiana Corneliusa Mortensena w 1898 r. pozwoliło wyjaśnić ten problem. Dzięki informacjom zwrotnym wiadomo dziś, że jaskółki nie zimują w mule, lecz odlatują na zimowiska w Afryce. Migracja dymówek Badania nad dymówkami w Europie wykazały, że ptaki te dwa razy w roku pokonują bardzo długie dystanse – z lęgowisk w Eurazji na zimowiska położone na południe od Sahary, od Kamerunu po RPA. Trasa migracji może liczyć nawet do 10 tys. km w jedną stronę. Jak podkreślał prof. dr Peter Berthold, dymówki wykazują niezwykłą zdolność orientacji przestrzennej oraz dużą wierność miejscom lęgowym i zimowiskowym. Pięcioletnia dymówka potrafi co roku wracać do tej samej stodoły w okolicach Bayreuth w Niemczech, a zimą regularnie nocuje na tej samej gałęzi w Demokratycznej Republice Konga. Choć oba te miejsca są niewielkie, dzieli je dystans ok. 10 tysięcy kilometrów, co dla dymówek nie stanowi przeszkody. Gdzie zimują oknówki? Oknówki z południowo-zachodniej Hiszpanii po zakończeniu sezonu lęgowego odlatują na zimowiska w Afryce Zachodniej. Badania wykazały, że wybór zimowisk zależy od jakości siedlisk i dostępności pożywienia. Część ptaków korzysta z lasów liściastych, a część z sawann mieszanych z lasami sezonowymi. Wybór miejsca zimowania ma znaczenie dla późniejszego rozrodu – oknówki, które spędzały zimę w sawannach i lasach sezonowych, wracały wcześniej wiosną i szybciej rozpoczynały składanie jaj. Interesujące jest także, że w niektórych zimowiskach młode ptaki zaczynały rozmnażanie wcześniej niż starsze osobniki, co może wskazywać na różnice w kondycji lub wieku. Wyniki tych badań pokazują, że jakość zimowiska i dostępność pożywienia mają bezpośredni wpływ na sukces rozrodczy oknówek w kolejnym sezonie lęgowym. Starsze samce częściej wybierają sawanny i lasy sezonowe, uznawane za wartościowe siedliska zimowe. Ptaki zimujące w tych lepszych miejscach rozpoczynały rozmnażanie wcześniej, co dodatkowo podkreśla znaczenie jakości zimowisk dla sukcesu reprodukcyjnego po powrocie do Europy. Zimowiska brzegówek Brzegówki po sezonie lęgowym migrują na duże odległości do Afryki Subsaharyjskiej. Według badania wzdłuż rzeki Tisza (Cisa) w środkowo-wschodnich Węgrzech wykazały, że ptaki zimują w różnych regionach Afryki, a okres spędzony na zimowiskach jest bardzo długi – trwa ok. 135 dni. Dane z obrączkowania i analizy piór pokazały też, że dorosłe osobniki często wracają do tych samych kolonii lęgowych w kolejnych latach, natomiast młodsze ptaki wykazują większe rozproszenie i odwiedzają różne kolonie, aby ocenić potencjalne miejsca lęgowe na przyszłość. Badania dotyczące jakości piór i tempa wzrostu piór wykazały, że starsze ptaki mają lepsze pióra, co wpływa na ich zdolność do długodystansowych migracji. Źródła: palaeo-electronica.org, www.sciencedirect.com, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Pójdźka ma wielkie oczy i surowe spojrzenie. Od wieków przypisywano jej złe wróżby
Mała, cicha i skryta. Tajemnicza, zagrożona i niezwykle inteligentna. Od wieków fascynuje ludzi. Od legend o mądrej sowie Atenie po jej skryte, pełne zagadek zwyczaje: pójdźka wciąż uczy nas, jak kruche jest życie dzikiej przyrody. Oto historia ginącego gatunku.
Spis treści Sowy w dziejach człowieka Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Zasięg występowania i historia populacji Biologia lęgowa Pokarm i techniki polowania Zagrożenia i ochrona gatunku Od wieków ludzie spoglądali w noc, by uchwycić milczące sekrety sów, a pójdźka była wśród nich najbardziej nieuchwytna. Zawsze wzbudzała respekt i ciekawość. Jej obecność w krajobrazie umykała nawet uważnym oczom. Od słonecznych wybrzeży Morza Śródziemnego po odległe azjatyckie stepy – pójdźka zwyczajna przemierza świat, zachowując w sobie sekret każdego z ponad 30 krajów, które zamieszkuje. Oto historia ptaka, który zniknął z wielu krajobrazów, lecz wciąż obserwuje świat z ukrycia. Sowy w dziejach człowieka Na przestrzeni dziejów ludzkości sowy symbolizowały rozmaite pojęcia – od grozy i śmierci, po wiedzę, mądrość i wierzenia religijne związane ze światem duchów. Najstarsze znane przedstawienia sów pochodzą z górnego paleolitu (ok. 13 000 r. p.n.e.) i zachowały się w postaci rytów naskalnych w dwóch jaskiniach we Francji. W jaskini Les Trois Frères w Ariège odnaleziono wizerunki trzech sów, interpretowanych przez badaczy jako przedstawienia sów śnieżnych (Bubo scandiacus) lub ptaków o podobnych cechach, natomiast w jaskini Chauvet ukazano pojedynczą sowę „uszatą”, którą niektórzy badacze identyfikują jako uszatkę (Asio otus) lub puchacza (Bubo bubo). Inne prehistoryczne stanowiska zawierające sztukę i symbolikę związaną z sowami znane są z północnej Australii, Ameryki Północnej oraz Środkowej. Szczególnie istotne są jednak odkrycia z obszaru wschodniego basenu Morza Śródziemnego, datowane na neolit przedceramiczny (8000–6500 p.n.e.), gdzie odnaleziono antropomorficzne figurki o cechach sowich. W kolejnych tysiącleciach wizerunki te pojawiają się również w Europie Północnej (IV tysiąclecie p.n.e.),w Grecji mykeńskiej (XV w. p.n.e.) oraz w Europie Środkowej, m.in. na terenach dzisiejszych Węgier (ok. 3000 r. p.n.e.). Znaleziska te wskazują na długotrwałą obecność sowy w symbolice religijnej i mitologicznej wielu kultur. W wielu przypadkach sowa – w tym także małe gatunki, takie jak pójdźka (Athene noctua), choć niekoniecznie rozpoznawalne wprost w ikonografii – dzięki rozległemu zasięgowi obejmującemu Europę, Bliski Wschód i Azję oraz zdolności do współistnienia z człowiekiem jako gatunek synantropijny, zajmowała szczególne miejsce w lokalnych wierzeniach i była interpretowana na różne sposoby. Nazwy zwyczajowe nadawane pójdźce w poszczególnych krajach odwołują się do jej aktywności (np. „ptak nocy”), głosu (Kliwitt), diety (sowa skowronkowa, sowa wróblowa), wierzeń ludowych (ptak śmierci), siedliska (sowa domowa, sowa wierzbowa, sowa kamienna) oraz mitologii (ptak Ateny, Minerwy). Łacińska nazwa pójdźki nawiązuje zarówno do greckiej bogini mądrości i sprawiedliwej wojny Ateny (Athene), jak i do nocnego trybu życia ptaka (noctua). W mitologii greckiej Atena była córką Zeusa i pierwotnie mykeńską boginią pałacową. Z czasem jej funkcje rozszerzyły się o rolę opiekunki miast, bogini wojny, patronki sztuki i rzemiosła oraz uosobienia mądrości. Zawsze przedstawiana skromnie, często uzbrojona, miała pójdźkę jako swojego szczególnego ptaka. W późniejszej tradycji interpretacyjnej sowa Ateny bywała przedstawiana jako jej towarzyszka i obserwatorka nocnego świata, symbolicznie „przynosząca” bogini wiedzę o tym, co pozostaje niewidoczne dla innych. Choć artefakty archeologiczne i przedstawienia sów, niezależnie od kontekstu, miały charakter ogólny lub abstrakcyjny, a wizerunki konkretnych gatunków, w tym pójdźki, nie są jednoznacznie rozpoznawalne, związek pójdźki z Grecją jest wyjątkowo długi i należy do najlepiej udokumentowanych przykładów relacji między gatunkiem sowy a rozwiniętą cywilizacją starożytną. Relacja ta przetrwała do dziś – współczesna grecka moneta o nominale 1 euro symbolicznie nawiązuje do wizerunku pójdźki widocznego na tetradrachmach sprzed 2500 lat. Sowy były ważnym motywem w prehistorycznych religiach – pojawiały się w kamieniu, ceramice (np. terakotowych figurkach i urnach grobowych), rytach na posągach i tablicach z łupku, paliczkach kości składanych do grobów, rysunkach, bursztynowych figurkach, drewnianych palach oraz złotych rzeźbach. To świadczy o uniwersalnym znaczeniu sowy jako motywu symbolicznego w kulturach prehistorycznych. Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Pójdźka zwyczajna jest niewielką, stosunkowo długonogą sową o krępej sylwetce, zaokrąglonej głowie i krótkim ogonie. Wierzch ciała i górne skrzydła mają czekoladowobrązowe upierzenie z białym cętkowaniem, natomiast spód jest biały z podłużnym brązowym kreskowaniem. Oczy są cytrynowo-żółte, a dziób ma barwę szaro- lub zielonkawo-żółtą. U dorosłych osobników ciemię jest biało nakrapiane, a wyraźnie zaznaczone białe brwi nadają ptakowi „srogi” wyraz. U młodych brak białych kropek na ciemieniu – ich upierzenie jest głównie brązowe z delikatnym białym cętkowaniem. Samce i samice są podobne pod względem upierzenia, jednak samce mają twarz jaśniejszą i głowę bardziej okrągłą. Analiza kształtu głowy przeprowadzona za pomocą testu t-Studenta na próbie 20 losowych samców i 20 samic wykazała istotną różnicę w stosunku wysokości do szerokości głowy – samce mają wyraźnie bardziej okrągłe głowy. Charakterystyczne zachowanie i lot Zaniepokojona pójdźka często przyjmuje skuloną pozycję, poruszając tułowiem w górę i w dół. W locie na dłuższych dystansach przypomina falisty lot dzięcioła, natomiast na krótszych dystansach porusza się prostoliniowo, z szybkimi uderzeniami skrzydeł. Lot jest szybki i energiczny, zwłaszcza przy krótkich przelotach między drzewami, krzewami lub budynkami, typowymi dla jej siedlisk polnych i półotwartych. Fałszywa twarz z tyłu głowy Na karku dorosłych osobników często widoczny jest biały znak w kształcie litery „V”, zaczynający się od okolic ucha i sięgający środka szyi. Tworzy on wzór przypominający twarz z tyłu głowy („fałszywa twarz”), który prawdopodobnie pełni funkcję zniechęcania drapieżników – ptak wygląda, jakby patrzył w obu kierunkach naraz. Gatunki podobne do pójdźki Pójdźkę zwyczajną można pomylić z innymi małymi gatunkami sów, przede wszystkim z sóweczką (Glaucidium passerinum) – najmniejszą sową Europy oraz z syczkiem (Otus scops), który występuje licznie w południowej Europie. Oba gatunki są mniejsze od pójdźki, ale mają podobną, krępą sylwetkę i żółte oczy. Zasięg występowania i historia populacji Pójdźka zwyczajna zasiedla różnorodne środowiska – od półpustynnych terenów i skalistych zboczy, po otwarte lasostepy. Jej zasięg obejmuje dużą część Europy, Azji i Afryki Północnej: od wybrzeży Wielkiej Brytanii i Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie, przez Danię, Szwecję i Łotwę na północy, aż po Turcję, Lewant, Arabię i Chiny na wschodzie oraz wybrzeża Morza Czerwonego, Somalię i Erytreę na południu. Pójdźka została także introdukowana do Nowej Zelandii i Anglii. Uwzględniając wszystkie 14 podgatunków, jest to gatunek o bardzo szerokim zasięgu światowym. Populacja i liczebność pójdźki w Europie W Europie lęgową populację pójdźki szacuje się na około 618 000–1 170 000 par, co stanowi około 25% całkowitej liczebności gatunku na świecie. Jej liczebność w wielu krajach wyraźnie zmalała pod koniec XX i na początku XXI wieku. Najsilniejsze spadki odnotowano w latach 1994–2004, szczególnie w Europie Środkowej, m.in. w Polsce, Czechach i Niemczech, a także w Holandii, Luksemburgu i Wielkiej Brytanii. Według danych ornitologicznych do głównych przyczyn spadku liczebności należały wyjątkowo surowe zimy, zwłaszcza w sezonie 2001/2002, a także obniżona rozrodczość i pogarszające się warunki siedliskowe. W części krajów niekorzystne tendencje utrzymywały się do ok. 2020 roku. W ostatnich latach, dzięki działaniom ochronnym, w niektórych państwach Europy Zachodniej i Środkowej odnotowano lokalną stabilizację lub odbudowę populacji, jednak w wielu regionach kontynentu pójdźka nadal pozostaje gatunkiem rzadkim i zagrożonym. Węgry – największa populacja pójdźki w Europie Według fotoreportażu Akademii Nauk Republiki Czeskiej (AV ČR), najgęstsza znana populacja pójdźki zwyczajnej w Europie występuje na Węgrzech. Badania prowadzone w Parku Narodowym Hortobágy we wschodnich Węgrzech wykazały, że na powierzchni 6,58 km² żyje aż 176 nawołujących samców pójdźki, czyli ptaków aktywnych rozrodczo. To najwyższe dotąd zarejestrowane zagęszczenie populacji jakiegokolwiek gatunku sowy w Europie i jedno z najwyższych na świecie – podkreśla Martin Šálek, kierownik zespołu badań nad bioróżnorodnością krajobrazu rolniczego w Instytucie Biologii Kręgowców Czeskiej Akademii Nauk. Obszar Hortobágy charakteryzuje się największym w Europie Środkowej areałem naturalnych zbiorowisk trawiastych (stepów zwanych pusztą), użytkowanych w sposób ekstensywny, głównie poprzez wypas zwierząt gospodarskich. „Osady ludzkie składają się tu z tradycyjnych gospodarstw, bez nowoczesnej zabudowy, z drobnym rolnictwem i dużą liczbą zwierząt gospodarskich, takich jak krowy, konie, owce czy drób. Pod względem struktury i sposobu gospodarowania niektóre z badanych osad przypominały nam, jak wyglądały wsie przed stu laty” – dodaje Šálek. Badania naukowców z Instytutu Biologii Kręgowców AV ČR, Czeskiego Towarzystwa Ornitologicznego oraz Uniwersytetu Południowoczeskiego w Czeskich Budziejowicach potwierdzają, że tradycyjne osady ludzkie funkcjonują niczym „wyspy życia” i odgrywają kluczową rolę w ochronie pójdźki oraz innych gatunków ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego. W trzech niewielkich miejscowościach liczba pójdziek jest wyższa niż w całej Republice Czeskiej. Dalsze badania wykazały także wyjątkowo dużą liczebność innych szybko zanikających ptaków krajobrazu rolniczego, takich jak dzierlatka (Galerida cristata), białorzytka zwyczajna (Oenanthe oenanthe), bocian biały (Ciconia ciconia), dudek (Upupa epops), płomykówka (Tyto alba) czy kawka (Corvus monedula) – dodaje Šálek. Pójdźka w Czechach – gatunek zagrożony Pójdźka w ostatnich dekadach jest niemal wyłącznie związana z krajobrazem rolniczym. W Czechach jej liczebność dramatycznie spadła, a całkowita populacja lęgowa nie przekracza 100 par, żyjących w małych, izolowanych populacjach. „Pójdźka może dobrze funkcjonować nawet w niektórych środowiskach zurbanizowanych. Dla ratowania ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego konieczne jest chronienie także tych siedlisk, do których wiele gatunków przeniosło się lub zostało wypchniętych przez intensywną działalność rolniczą” – podsumowuje Šálek. Sytuacja pójdźki w Polsce W Polsce pójdźka zwyczajna jest gatunkiem stosunkowo nielicznym. Jej krajową liczebność szacuje się na 500–1000 osobników (dane sprzed ostatnich lat). Jeszcze w XIX wieku zasłużony ornitolog Władysław Taczanowski uznawał pójdźkę za najpospolitszą sowę w Polsce wśród „małych gatunków sów”. Pospolitość tego gatunku utrzymywała się niezmiennie do lat 60. XX wieku. W tym okresie pójdźka występowała w około 130 większych i mniejszych miastach w Polsce, natomiast w latach 1990–2000 jej zasięg obejmował jedynie ponad 60 miast, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju. Dawne lokalne zagęszczenia mogły sięgać nawet 20 par na kilometr kwadratowy. Obecnie spotkanie jednej pary na obszarze około 300 km² uważa się już za sukces. W latach 60. jedna lub dwie pary lęgowe gniazdowały praktycznie w każdej wsi na obszarze Legnicy i Leszna w południowo-zachodniej Polsce. Pierwsze sygnały o spadku liczebności pojawiły się w latach 70. i 80., kiedy gatunek uznano za występujący przeważnie w małych liczbach. Proces zanikania rozpoczął się od zachodnich regionów kraju. Na przykład w regionie gorzowskim pójdźka była w latach 70. stosunkowo często obserwowana, natomiast po ok. 25 latach została praktycznie całkowicie wytępiona. Spadek liczebności tego gatunku wiąże się przede wszystkim z intensyfikacją rolnictwa, utratą tradycyjnych siedlisk (np. starych sadów i łąk) oraz ograniczeniem dostępnych miejsc lęgowych. Te wnioski potwierdzają badania i obserwacje prowadzone w różnych regionach Polski. Biologia lęgowa Pójdźka zwyczajna przystępuje do lęgów na wiosnę. Większość tych ptaków gniazduje na terenach zamieszkałych przez ludzi, wykorzystując różnorodne struktury do zakładania gniazd. Do najczęściej wybieranych należą: dziuple drzew, budynki mieszkalne, transformatory, otwory wentylacyjne bloków oraz specjalnie przygotowane budki lęgowe. Jaja są składane zwykle w okresie od kwietnia do maja, choć w niektórych przypadkach pierwsze jajo pojawia się dopiero w czerwcu. Samica składa je w odstępach jednego lub dwóch dni i rozpoczyna wysiadywanie od złożenia pierwszego jaja lub całego zniesienia. Inkubacja trwa około 25 dni, a młode pozostają w gnieździe 30–35 dni. Drugi lęg zdarza się wyjątkowo rzadko. Po wylocie młodych z gniazda przez kolejny miesiąc pozostają one pod opieką rodziców. Szacuje się, że ok. 60% młodych pójdziek, które opuszczają gniazdo, nie przeżywa pierwszych kilku miesięcy życia. Ptaki gniazdujące w dziuplach wybierają zazwyczaj stare drzewa, które oprócz dziupli mają często wydrążony „komin” w pniu. Dzięki temu w przypadku zagrożenia młode wspinają się w górę drzewa, co utrudnia drapieżnikom dostęp. Po wylocie z gniazda młode szukają nowego miejsca do życia w promieniu nawet 50 km od miejsca wyklucia. Pójdźka zwyczajna jest gatunkiem osiadłym i monogamicznym. Ptaki przywiązują się do własnego terytorium, opuszczając je jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Niektóre pary pozostają razem przez cały rok, inne rozdzielają się po zakończeniu okresu lęgowego, aby powrócić do siebie na wiosnę. Terytorium pójdźki może obejmować nawet 100 hektarów. Wokalizacja i rozpoznawanie sąsiadów Samce wyznaczają swoje terytorium głównie poprzez wokalne sygnały terytorialne. Głos godowy samca to przeciągłe „ghuukk”, choć niektórzy interpretują go jako „póóójdź”, stąd pochodzi ludowa nazwa ptaka. Dawniej w Polsce słyszano w tym głosie powiedzenie: „póóójdź, póóójdź w dołek pod kościółek”, które według przesądów miało przepowiadać śmierć. Przesądny lud wierzył, że najlepszym sposobem odwrócenia klątwy było zabicie ptaka. Głosy terytorialne samców najintensywniej występują wiosną o zmierzchu, gdy ptaki opuszczają kryjówki i wyruszają na polowanie. Badania wykazały, że sąsiednie pary rozpoznają się nawzajem po głosach i reagują znacznie rzadziej na siebie niż na intruzów. Samice pójdziek również wydają dźwięki – ich głos przypomina głos samców. Głosy alarmowe i kontaktowe obejmują krótkie, ostre dźwięki „kik”, „miau”, natomiast u piskląt występuje przeciągłe syczenie. Zachowania wobec intruzów i samic Niektóre samce reagują gwałtownie i agresywnie na intruzów, np. wznosząc alarm, przelatując w stronę intruza lub siadając na pobliskim słupie czy gałęzi. Inne samce wykazują bardziej ostrożne zachowania. Rzadko obserwowano sytuacje, w których intruz był aktywnie przeganiany przez samca przy wsparciu samicy. Pójdźki wyróżniają się odwagą – w obronie gniazd i potomstwa potrafią przeganiać znacznie większe od siebie ptaki drapieżne, np. myszołowy (Buteo buteo). Po wylocie młodych zachowania terytorialne pojawiają się ponownie. Młode samce gromadzą informacje o zajętych miejscach, wydając sygnały terytorialne i angażując się w wokalne pojedynki lub fizyczne potyczki. Pokarm i techniki polowania Pójdźka zwyczajna ma bardzo zróżnicowaną dietę i wykorzystuje różne rodzaje ofiar, w zależności od pory roku i miejsca w którym żyje. Od północy na południe oraz od zimy do lata obserwuje się wzrost liczby owadów w jej diecie. Jak pisał Jacek Karczewski w książce „Noc Sów”, im dalej na południe, tym bardziej owadożerne są pójdźki. Przykładowo we Włoszech owady wypełniają co najmniej 98% ich całorocznej diety. Niezależnie od tego, małe ssaki, takie jak myszy czy norniki, pozostają najważniejszym źródłem energii, znacząco wpływając na ekologiczne funkcjonowanie i dobrostan gatunku. W menu pójdźki znajdują się także ptaki i ich jaja, płazy, np. żaby, a czasem nawet nietoperze. Kiedy i jak poluje pójdźka? Pójdźki są głównie nocnym gatunkiem, z największą aktywnością tuż po zachodzie słońca i tuż przed wschodem, trwającą ok. 1–2 godzin. Zdobywają pokarm, obserwując teren z wyniesionych miejsc, takich jak słupy czy drzewa (tzw. czatowni), a także przemieszczając się po ziemi. Często polują przy lampach ulicznych, gdzie gromadzą się owady. W jednym z badań wykazano, że w okresie lęgowym samce i samice różnią się wzorcami aktywności w zdobywaniu pokarmu. Obie płcie mają wyraźny szczyt wieczorny (22:00–23:00), ale poranny szczyt jest mniej widoczny u samców. Zdobywanie pokarmu odbywa się również w ciągu dnia, szczególnie podczas karmienia piskląt. Samce dostarczają wtedy pożywienie młodym częściej niż samice. Techniki polowań pójdźki zależą od rodzaju roślinności. Na niskiej trawie łapie ofiary po ziemi, a przy wysokiej roślinności poluje na owady w locie, startując z gałęzi lub słupów. Niektóre pójdźki wracają do tych samych miejsc, jakby prowadziły własne mini-magazyny z larwami owadów. Zadziwiające zwyczaje pójdźki w Europie Dane z różnych krajów Europy pokazują, jak elastyczne są pójdźki. W Danii np. ptaki polowały na kopcach nawozu, w ogrodach i na trawnikach, natomiast w południowej Francji oraz Portugalii stosowały różne metody – z czatowni, z ziemi i w locie, dostosowując technikę do wysokości i gęstości roślinności. W Belgii aż 65% zdobyczy było chwytane na ziemi, natomiast w południowo-wschodniej Polsce pójdźki polowały głównie na otwartych polach uprawnych i w pobliżu gospodarstw, wybierając zarówno gryzonie, które stanowiły ponad połowę ich zdobyczy, jak i owady, których udział liczbowy w niektórych sezonach sięgał nawet 62%. Choć niektóre z tych obserwacji pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat, wciąż dobrze pokazują, jak wszechstronnym i ciekawym łowcą jest ten gatunek. Zagrożenia i ochrona gatunku Najważniejszym zagrożeniem dla pójdźki jest utrata dostępnych miejsc lęgowych, spowodowana uszczelnianiem budynków, wycinaniem dziuplastych drzew i zanikiem tradycyjnych siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa oraz nadmierne stosowanie chemikaliów i pestycydów prowadzą do spadku liczebności drobnych ssaków i bezkręgowców, którymi pójdźka się żywi, ograniczając tym samym sukces żerowania i wychowu piskląt. Dodatkowe zagrożenia obejmują kolizje z pojazdami, zanikanie łąk i pastwisk w wyniku zaprzestania wypasu lub koszenia oraz drapieżnictwo ze strony kotów domowych i kun, które plądrują lęgi i atakują młode oraz dorosłe osobniki. Ochrona gatunku Pójdźka podlega obecnie różnym formom ochrony międzynarodowej i krajowej. Na terenie Polski gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej. Według Czerwonej Listy Ptaków Polski zaklasyfikowano go jako gatunek niedostatecznie rozpoznany (DD) z powodu braków danych o populacji, co utrudnia ocenę stopnia zagrożenia. Pójdźka jest również objęta Konwencją CITES i Konwencją Berneńską, a w niektórych krajach, np. w Holandii, figuruje jako gatunek „zagrożony”. Skuteczne okazało się udostępnianie budek lęgowych oraz pielęgnacja starych drzew lęgowych, co w Belgii i Niemczech pomaga ograniczać spadki populacji. Dalsze działania i badania Ochrona gatunku na szerszą skalę wymaga zachowania jego naturalnych siedlisk, w tym starych drzew i żywopłotów, ograniczenia stosowania szkodliwych pestycydów oraz utrzymania dogodnych stanowisk odpoczynkowych, np. w pobliżu dróg, aby zmniejszyć ryzyko kolizji z pojazdami. Niezbędne są też dalsze badania nad liczebnością, trendami populacji i potrzebami siedliskowymi, które pozwolą planować ochronę pójdźki w sposób skuteczny i trwały. Źródła: The Little Owl – Population Dynamics, Behavior and Management of Athene noctua, www.avcr.cz, sowy.sos.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Podglądam cętkowanego dzika w sercu Warszawy. To spotkanie zmienia moje spojrzenie na dziką naturę
Dawniej dziki w Polsce budziły głównie respekt jako symbol waleczności i nieokiełznanej siły lasu. Dziś coraz częściej kojarzą nam się z zagrożeniem i uciążliwym sąsiedztwem. Ostatecznie stały się synonimem chaosu, którego nie potrafimy już zaakceptować.
Spis treści: Spotkanie z dalmatyńczykiem Tajemnice cętkowania Między mitem a rzeczywistością Zmęczony wracam ze sprzętem fotograficznym przez Siekierki w Warszawie. Okolica przypomina starą wieś, mróz chrupie pod stopami, a nad głową odzywają się sikorki. Nagle przy drodze zauważam biało-czarną sylwetkę dzika o cętkowanej sierści. Idzie pewnym krokiem prosto na mnie. Tuż za nim dostrzegam dwoje fotografów, których poznałem zaledwie godzinę wcześniej. Mimo szoku odruchowo kucam i błyskawicznie ustawiam aparat. Realizuję serię zdjęć tego niezwykłego „dalmatyńczyka”. To moje pierwsze takie spotkanie od lat i niesamowite zwieńczenie dnia. Spotkanie z dalmatyńczykiem Wyruszam o ósmej rano, ubrany „na cebulkę” i obwieszony sprzętem fotograficznym. Cel: Siekierki. Spacerując wzdłuż ogrodów działkowych po chrupiącym śniegu, obserwuję sikorki i raniuszki (Aegithalos caudatus), ale to spotkanie z dwiema samicami gila (Pyrrhula pyrrhula) zapiera mi dech. Żerują na owocach ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare), pozwalając mi podejść na zaledwie kilka metrów. Cieszę się tą chwilą, bo w tej zimowej scenerii gile są dla mnie rzadkim i wyjątkowo wdzięcznym obiektem do uwiecznienia. Mija południe, a licznik kroków przekracza siedem tysięcy. Zmęczony i spocony ruszam w stronę przystanku, gdy nagle przy zamarzniętym zbiorniku porośniętym trzciną dostrzegam stado dzików. Kucam i celuję obiektywem w młodego osobnika, który z wyraźną ciekawością przygląda mi się, podczas gdy reszta watahy spokojnie przetrząsa podwórko pobliskiego domu. Wtedy słyszę ciche: „Cześć, my też na dziki”. To dwoje fotografów przyrody. Wyjaśniają mi, że to konkretne stado jest niemal całkowicie oswojone z ludźmi i czuje się tu wyjątkowo pewnie. Żegnam się z nimi i pełen wrażeń zmierzam do domu, nie spodziewając się, że natura przygotowała dla mnie wielki finał. Kwadrans później, tuż przy drodze, dostrzegam biało-czarną sylwetkę, która kompletnie nie pasuje do otoczenia. To cętkowany dzik „dalmatyńczyk”, rzadka anomalia genetyczna, która pewnym krokiem idzie prosto na mnie. Na jego widok serce zaczyna mi bić jak szalone. W tle ponownie wyłaniają się znajomi fotografowie, co w tych dziwnych okolicznościach wygląda jak wyreżyserowana scena filmowa. Mimo szoku i drżących dłoni, błyskawicznie dobieram parametry aparatu i realizuję serię zdjęć życia, wiedząc, że taka okazja może się już nigdy nie powtórzyć. Tajemnice cętkowania Stojąc oko w oko z tym niezwykłym zwierzęciem zastanawiam się, jak to możliwe, że natura tak bardzo odeszła od klasycznego wzorca „czarnego zwierza”. Odpowiedź na to pytanie kryje się w genetyce. Zgodnie z badaniami opublikowanymi w naukowym czasopiśmie „Acta Theriologica” z lat 70., łaciate umaszczenie dzików jest cechą recesywną (cechą dziedziczną). Oznacza to, że oboje rodzice musieli być nosicielami tego rzadkiego genu, a mimo normalnego umaszczenia mogli wydać na świat tak oryginalnie ubarwionego potomka. Mój siekierkowski „dalmatyńczyk” to efekt dawnej hybrydyzacji dzika ze świnią domową – pamiątka po genach udomowionych przodków, która potrafi drzemać w populacji przez wiele pokoleń. Pół wieku temu, w czasach PRL, podczas badań w Kampinoskim Parku Narodowym wykazano, że łaciate dziki żyją stosunkowo krótko. Ich długość życia zazwyczaj nie przekracza roku. Dla porównania, śmiertelność tradycyjnie ubarwionych dzików w pierwszym roku życia wynosiła ok. 21%, co jest dowodem na to, że mają znacznie większą szansę na przetrwanie i dożycie dorosłości. Między mitem a rzeczywistością „Dzik jest dziki, dzik jest zły, dzik ma bardzo ostre kły. Kto spotyka w lesie dzika, ten na drzewo zaraz zmyka” – te słowa Jana Brzechwy sprzed dekad wciąż pobrzmiewają mi w uszach, gdy patrzę na mojego bohatera. To niesamowite, jak ten literacki obraz ukształtował całe pokolenia, budując w nas wizję groźnej bestii. Dziś jednak rzeczywistość na moich oczach weryfikuje ten mit. Choć zakodowane w dzieciństwie odruchy podpowiadają mi ucieczkę na najbliższe drzewo, zostaję w miejscu. Patrzę na tego łaciatego samotnika i widzę coś zupełnie innego niż „złą” postać z wierszyka. Współczesne stada dzików, zwłaszcza te miejskie, dzielą się na grupy niemal oswojone z naszą obecnością oraz takie, które wciąż zachowują pierwotny dystans. Zastanawiam się, czy jako odmieniec czuje odrzucenie przez pobratymców, ale intuicja podpowiada mi, że w świecie zwierząt akceptacja opiera się też na zapachu i więziach, a nie na kolorze sierści. Podczas tej mroźnej zimy mój „dalmatyńczyk” skupiał się wyłącznie na swoich codziennych sprawach – czochraniu o pnie drzew i wytrwałym ryciu w śniegu. Patrząc na niego, zrozumiałem, że mam przed sobą prawdziwy talizman natury. Spotkałem zwierzę nietypowe i ufne, a jednocześnie wciąż na swój sposób dzikie i niezależne. To spotkanie ostatecznie zburzyło we mnie wierszowany mit Brzechwy, zastępując go głębokim szacunkiem do tej niezwykłej, łaciatej adaptacji, która na naszych oczach wpisuje się w krajobraz nowoczesnego miasta. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
To jeden z najmądrzejszych ptaków – możesz go zimą spotkać w Polsce
Kruk to największy i najcięższy ptak wróblowy. Potrafią planować, rozwiązywać bieżące problemy i rozumieją wiele pojęć. Co najbardziej zaskakujące – inteligencją i zdolnościami poznawczymi nie ustępują szympansom. To ptaki, które myślą szybciej, niż przypuszczasz.
Spis treści: Kruki w dawnych wierzeniach religijnych Rozmieszczenie geograficzne i status populacji kruka Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk: wszystkożerca i architekt Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona kruków Od tysięcy lat kruki zajmują szczególne miejsce w ludzkiej wyobraźni – pojawiają się w mitach, religiach i symbolice jako ptaki mądrości, śmierci i boskiej opatrzności. Dziś, dzięki badaniom naukowym, coraz lepiej rozumiemy, skąd brała się ta fascynacja. Niezwykłe zdolności poznawcze, złożone życie społeczne i ogromna elastyczność ekologiczna sprawiają, że kruki należą do najbardziej wyjątkowych ptaków na świecie. Ich historia to opowieść o inteligencji, przetrwaniu i długiej, nie zawsze łatwej relacji z człowiekiem. Kruki w dawnych wierzeniach religijnych W mitologii wikingów kruki (Corvus corax) nie były zwykłymi ptakami – zajmowały wyjątkowe miejsce jako istoty obdarzone symboliczną mocą. Uważano je za uosobienie mądrości, znaki boskiej obecności oraz przewodników między światem żywych a zaświatami. Ich związek z walkiriami – mitycznymi wojowniczkami decydującymi o losach poległych – jeszcze bardziej podkreślał mistyczny charakter ptaków. Najsilniej kruki związane były z Odynem, bogiem mądrości, wojny i magii. Według wierzeń każdego dnia wysyłał on swoje dwa ptaki: Huginna (Myśl) i Muninna (Pamięć). Siedząc zwykle na jego ramionach, przemierzały świat od krańca do krańca, a wieczorem wracały, przekazując mu wszystko, co zobaczyły. Dzięki nim Odyn posiadał wszechstronną wiedzę o losach ludzi i bogów. W tradycji chrześcijańskiej kruk miał ambiwalentny charakter – symbolizował nieczystość i grzeszność, ale jednocześnie potrafił pełnić rolę wysłannika Boga. Po raz pierwszy pojawia się w opisie potopu, kiedy Noe wypuszcza go jako ptaka zwiadowczego, by sprawdzić, czy wody ustąpiły. Według żydowskich midraszy kruk znalazł na suchym lądzie padlinę i dlatego nie powrócił na arkę. Mimo tego negatywnego wizerunku kruk karmił proroka Eliasza, a ojcowie Kościoła widzieli w nim symbol grzesznika, który odnalazł drogę do nawrócenia. Sam Jezus wspomina o krukach w Ewangelii Łukasza: „Rozważcie kruki: nie sieją ani nie żną, nie mają spichlerza ani spiżarni, a Bóg je żywi”. Ten kontrast pokazuje, że w obu tradycjach ten sam ptak mógł łączyć w sobie zarówno obraz zwiastuna śmierci, jak i znak bożej opatrzności. Gdzie żyją kruki? Rozmieszczenie geograficzne i status populacji Kruk zwyczajny to jeden z największych i najcięższych przedstawicieli ptaków śpiewających. Jest gatunkiem o szerokiej tolerancji ekologicznej – potrafi przystosować się do różnorodnych warunków środowiskowych. Występuje od arktycznej tundry, przez obszary górskie i stepy, po nadmorskie klify w całej półkuli północnej – od Ameryki Północnej i Grenlandii, po Afrykę Północną i Azję. Unika jedynie najbardziej suchych obszarów pustynnych. W strefie umiarkowanej kruki zasiedlają głównie lasy iglaste i liściaste, natomiast w regionach o niskim stopniu zalesienia mogą gniazdować na skałach, klifach, a także na konstrukcjach antropogenicznych, takich jak np. słupy energetyczne. Co najmniej do końca XIX w. kruk w Polsce należał do gatunków rzadkich. Od lat 30. XX w. obserwowano stopniowy wzrost liczebności oraz powrót na dawniej zajmowane tereny. Wyraźne przyspieszenie wzrostu populacji nastąpiło od lat 70., a dekadę później ptak ten zasiedlał już cały obszar kraju. Obecnie szacuje się, że liczebność populacji krajowej wynosi ok. 26–37 tys. par lęgowych, natomiast w Europie 590 000–1 790 000 par, co stanowi ok. 20% globalnego zasięgu gatunku. Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk zwyczajny to największy przedstawiciel ptaków krukowatych – wyraźnie większy od wrony czy gawrona, z którymi często bywa mylony. Wyróżnia go jednolicie czarny dziób, nogi oraz upierzenie o metalicznym połysku. Przeciętna masa dorosłego osobnika wynosi ok. 1–1,5 kg, choć największe osobniki mogą osiągać nawet 2 kg – dwukrotnie więcej niż wrona czy gawron. Jak zauważył Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w. i autor książki „Ptaki ziem polskich”, kruki żyją w nieustannej niezgodzie z innymi krukowatymi. Nigdy nie łączą się z nimi w stada – przeciwnie, często je przepędzają lub zaczepiają. Tymczasem wrony, gawrony i kawki chętnie tworzą duże, zwarte grupy, nawet podczas noclegów. Kruki zostały zaliczone do ptaków śpiewających. Choć ich głos może wydawać się niemelodyjny, złożona budowa krtani pozwala im wydawać różnorodne dźwięki – od szorstkiego „kraah”, przez zawołania społeczne, po donośne „kruk, kruk, kruk” bądź „kraa, kraa, kraa” słyszane w locie. W ich krtani znajduje się aż pięć par mięśni, co umożliwia tak szeroki zakres wokalizacji. Kruki słyną także ze zdolności do naśladowania dźwięków, zwłaszcza u osobników izolowanych lub trzymanych w niewoli. W jednym z ogrodów zoologicznych w Arizonie samotny kruk o imieniu Mukat potrafił doskonale naśladować szum i zakłócenia tranzystora – małego elementu elektronicznego, który działa jak przełącznik lub wzmacniacz sygnału elektrycznego. Na Uniwersytecie Duke’a inny osobnik imitował odgłos przyspieszającego silnika motocyklowego. Badania wykazały, że po analizie głosów 74 kruków z 37 par wyodrębniono aż 81 typów zawołań. Ponadto kruki wykazują także wyjątkową zdolność do naśladowania ludzkiej mowy. Kruk: architekt i wszystkożerca Kruki rozpoczynają lęgi wczesną wiosną, jeszcze zanim owady stają się powszechnie dostępne. Najintensywniejszy wzrost piskląt przypada na okres od kwietnia do maja i trwa ok. czterech tygodni. Wyjątkowo pary mogą składać jaja również jesienią. Jeśli para straci lęg, bardzo rzadko podejmuje kolejną próbę w tym samym roku – zwykle czeka do następnego sezonu. Kruki zakładają gniazda wysoko na drzewach, najczęściej na sosnach, świerkach, czasami olchach. Na terenach ubogich w drzewa wykorzystują skały i klify. Konstrukcja gniazda jest duża i solidna: zbudowana z patyków, uszczelniona ziemią, a wewnątrz wyścielona trawą, mchem i sierścią. Oboje partnerzy rozbudowują gniazdo z roku na rok, przez co po kilku sezonach może osiągnąć nawet metr wysokości. Dieta kruków zmienia się wraz z dostępnością pokarmu w danym środowisku. Bernd Heinrich, autor książki „Umysł kruka” opisuje, że na wybrzeżach stanu Maine (USA) ptaki te żywią się głównie ptakami morskimi oraz ich jajami. W tym celu zaglądają do gniazd edredonów (Somateria mollissima), niszcząc ich lęgi. Przy gnieździe kruków na wyspie Seal Island na Alasce znaleziono z kolei kilkanaście jaj edredonów i szczątki kilkunastu nurzyków zwyczajnych (Uria aalge). Kruki to typowi wszystkożercy. W Europie, w tym w Polsce, ich podstawowym pożywieniem, zwłaszcza zimą – jest padlina, głównie sarn i jeleni, rzadziej łosi. Dlatego często towarzyszą wilkom podczas polowań, oczekując nie tylko możliwości skorzystania z ich zdobyczy, ale też aktywnie naprowadzając wilki na zdobycz. Poza padliną europejskie kruki zjadają także małe ssaki, owady, owoce i nasiona, a ponadto regularnie penetrują ptasie gniazda w poszukiwaniu jaj. Są również tzw. zbieraczami i słyną ze zdolności do magazynowania pokarmu – ukrywają zapasy w dziuplach drzew, pod kamieniami, a zimą nawet w śniegu. Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk zwyczajny posiada mózg wielkości orzecha włoskiego, a mimo to jego zdolności poznawcze dorównują inteligencji małp – twierdzi prof. Thomas Bugnyar z Uniwersytetu Wiedeńskiego. W 2024 roku „Miesięcznik Dzikie Życie" opublikował artykuł na podstawie rozmowy Petera Wohllebena z Thomasem Bugnyarem, promującej książkę Bugnyara „Raben” („Kruki”). Wohlleben zapytał naukowca o wielkość ptasiego mózgu. Do lat 90. XX w. ptaki postrzegano jako „instynktowne automaty”. Ich gładki, kompaktowy mózg – „jak muffinka z nadzieniem” – kontrastował z pofałdowanym, warstwowym mózgiem ssaków, przypominającym „tort z kremem”. Mózg przeciętnej małpy ma wielkość pięści, podczas gdy u kruka jest wielkości orzecha. Papugi mają nieco większe mózgi, co stanowi górną granicę w świecie ptaków. Nowoczesne metody liczenia neuronów wykazały, że kruk ma niemal tyle samo neuronów co małpa średniej wielkości – ok. dwóch miliardów. Co więcej, u krukowatych neurony te skupiają się w obszarach odpowiedzialnych za myślenie abstrakcyjne, planowanie i rozwiązywanie problemów. Zdaniem prof. Bugnyara kruki osiągają poziom inteligencji porównywalny z małpami człekokształtnymi. Wyniki badań neurobiologicznych znajdują potwierdzenie w behawioryzmie tych ptaków: wykazują zdolność do kooperacji międzygatunkowej (m.in. z wilkami), stosują narzędzia i posiadają długotrwałą pamięć społeczną, pozwalającą rozpoznawać wrogów po wielu latach. Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Współczesne losy kruków coraz częściej splatają się z działalnością człowieka – nie tylko w środowisku naturalnym, ale także w lecznicach dla zwierząt. Jednym z takich przykładów jest kruk, który trafił do warszawskiej lecznicy, gdzie udzielono mu pomocy po doznanym urazie. W praktyce klinicznej kruki uchodzą za jednych z najtrudniejszych dzikich pacjentów. Ich wybitna pamięć zdarzeń, wysoka reaktywność stresowa oraz znaczna siła fizyczna (szczególnie w obrębie dzioba i stóp) – stanowią wymagające połączenie dla lekarza weterynarii. – Wymusza to precyzyjny dobór protokołów anestezjologicznych, spokojne i minimalnie inwazyjne poskramianie oraz dokładne planowanie każdej procedury. W przypadku kruka nie ma drugiej szansy na „pierwsze wrażenie” – mówi lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj, specjalistka chorób zwierząt nieudomowionych, zajmująca się leczeniem ptaków i gadów w jednej z warszawskich lecznic. Kruk został dostarczony do lecznicy w celu udzielenia pierwszej pomocy. W związku z koniecznością przeprowadzenia diagnostyki radiologicznej oraz pobrania krwi pacjent został poddany sedacji – dodaje lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj. Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona Przez wieki kruk zwyczajny budził u ludzi nie tylko respekt, lecz także lęk, stając się jednym z najbardziej prześladowanych ptaków w historii – obok sów. Jeszcze w XIX wieku był postrzegany jako szkodnik i konkurencja dla człowieka, co wynikało m.in. z religijnych przekonań i przesądów. Ptaki te były masowo odstrzeliwane przez myśliwych i łowców, a w niektórych regionach wypłacano nawet premie za ich zabicie. Doprowadziło to do drastycznego spadku liczebności populacji, zwłaszcza w Europie. W połowie XX w. dodatkowym zagrożeniem stało się wprowadzenie do powszechnego użytku DDT – chemicznego środka owadobójczego (pestycydu), stosowanego zarówno w rolnictwie, jak i w zwalczaniu chorób przenoszonych przez owady, takich jak malaria, tyfus czy wszawica. Z kolei w niektórych częściach Stanów Zjednoczonych wzrost liczebności kruków prowadził do konfliktów z ludźmi i kampanii eliminacyjnych, podczas których wiele ptaków było odstrzeliwanych lub zatruwanych. Badania pokazują, że w ostatnich dekadach, krajowa i europejska populacja kruka zaczęła się stopniowo odbudowywać. Wzrost liczebności tego gatunku oraz rekolonizacja obszaru Polski możliwa była dzięki objęciu go ochroną gatunkową, a także zmianom adaptacyjnym, w tym zmniejszeniu antropofobii i wymagań siedliskowych. Kruk zwyczajny w naszym kraju podlega ochronie prawnej, co oznacza, że nie można go niepokoić, niszczyć gniazd ani zabijać. Źródła: datazone.birdlife.org, dzikiezycie.pl, Heinrich, B. (2018). Umysł kruka. Wydawnictwo Czarne. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ma wąski dziób uzbrojony w ząbki. To jeden z najlepiej przystosowanych ptaków do łowienia ryb
Tracz nurogęś zachwyca podwodną zręcznością i troską o młode. Pisklęta wyruszają za matką już kilka godzin po wykluciu. Poluje na ryby jak mały podwodny samolot. Jest jednak wrażliwy na działalność człowieka, drapieżniki i utratę siedlisk. Aby przetrwać, potrzebuje naszej ochrony.
Spis treści Występowanie i migracje Biologia lęgowa tracza nurogęsi Wygląd i cechy charakterystyczne Dieta i sposoby zdobywania pokarmu Zagrożenia dla gatunku Działania ochronne Nurogęś to mistrzyni nurkowania – potrafi zanurzać się głęboko i szybko, nawet do 4 metrów i zniknąć pod wodą przez 2 minuty. Choć jest rybożercą – w jej diecie występują także płazy, drobne ssaki i ptaki. Potrafi świetnie polować i jest bardzo wytrwała, lecz jej populacje wciąż są nieliczne i wrażliwe na zmiany środowiska. Zanieczyszczenia, degradacja jezior i obecność drapieżników sprawiają, że każda ochrona siedlisk jest na wagę złota. Jej przyszłość w Polsce i na świecie wciąż pozostaje kwestią otwartą. Występowanie i migracje Tracz nurogęś (Mergus merganser) jest ptakiem wodnym występującym w Europie, Azji oraz Ameryce Północnej. W Polsce jest największym przedstawicielem traczy – większym od tracza szlachara (Mergus serrator) oraz gągoła (Bucephala clangula). Najczęściej spotykany jest nad jeziorami, rzekami oraz innymi większymi zbiornikami wodnymi. Północne populacje tego gatunku są wędrowne. W okresie zimowym część ptaków lęgowych z północnej Europy zimuje na terenie Polski. Największe zimowe koncentracje nurogęsi, liczące nawet do 50 tysięcy osobników, obserwowane są m.in. na Zalewie Szczecińskim, w Zatoce Puckiej oraz na jeziorze Dąbie w Dolinie Dolnej Odry. Wielkość populacji krajowej szacuje się na ok. 1500–2500 par lęgowych, dlatego gatunek ten uznawany jest za nielicznie lęgowy. W obrębie tych skupisk ptaki żerują stadnie, wspólnie polując na ławice ryb. Populacje występujące w strefie klimatu umiarkowanego są zazwyczaj osiadłe lub przemieszczają się jedynie na krótkie dystanse. Migracja na zimowiska odbywa się od października do grudnia, a masowe odloty są związane z zamarzaniem terenów lęgowych oraz pierzeniowych, czyli okresu polęgowego związanego z wymianą piór. Zimą nurogęś przebywa na dużych, niezamarzniętych jeziorach, rzekach, lagunach, wodach słonawych oraz na obszarach bagiennych, zwykle unikając wód silnie zasolonych. Na tereny lęgowe powraca wczesną wiosną – od marca do maja. Biologia lęgowa tracza nurogęsi Tracz nurogęś gniazduje nad jeziorami i wolno płynącymi rzekami w lasach. Potrzebuje dość głębokich, przejrzystych i pełnych ryb wód oraz starych dziuplastych drzew, takich jak wierzby, w których zakłada gniazda. Może również korzystać ze skrzynek lęgowych, nor, a nawet budynków lub nieczynnych latryn. W naturze dziuple powstają w zagłębieniach dojrzałych drzew liściastych, często wykutych przez dzięcioły czarne (i inne duże dzięcioły). Otwory wejściowe mogą znajdować się nawet ponad 15 m nad ziemią, a dziuple – do 1 km od wody. Przed rozpoczęciem lęgów odbywa się okres godowy, podczas którego ptaki dobierają się w pary. Jak podkreśla Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w., w czasie toków, czyli zachowań lęgowych polegających na zalotach, tracze zachowują się bardzo żywo. Z najeżonym czubem na głowie pływają dookoła, co pewien czas zanurzają dziób w wodzie, jakby piły, a następnie energicznie podrzucają głowę wysoko w górę. Choć pierwotnie nurogęś była związana z jeziorami otoczonymi starodrzewem, szczególnie na zalesionych wyspach, dziś coraz częściej zasiedla doliny rzeczne, także w miastach. Samica składa zwykle od 7 do 12 jaj i rozpoczyna wysiadywanie dopiero po zniesieniu ostatniego, dzięki czemu wszystkie pisklęta wykluwają się jednocześnie. Inkubacja trwa około 28–30 dni. Po zakończeniu składania jaj dziupla jest wyścielona puchem, piórami i innymi materiałami z wnętrza gniazda. Samiec nie uczestniczy w wychowywaniu młodych, ale podczas inkubacji można go obserwować w pobliżu gniazda. Kilka godzin po wykluciu pisklęta wyskakują z dziupli i są prowadzone przez samicę nad najbliższy zbiornik wodny, czasem oddalony nawet o 1 km od gniazda. Nurogęsi, z uwagi na długi czas dorastania piskląt (osiągających lotność w wieku 60–70 dni), wyprowadzają w sezonie tylko jeden lęg. Może być on powtarzany, ale tylko jeśli do zniszczenia poprzedniego doszło na etapie wysiadywania. Ptaki osiągają dojrzałość płciową w wieku dwóch lat. Wygląd i cechy charakterystyczne Tracz nurogęś jest dużym i pięknie ubarwionym ptakiem. W zimie i na wiosnę samiec ma czarną głowę z zielonym połyskiem, a samica – rdzawobrązową głowę z czubem zwisającym z piór na potylicy oraz szary tułów. U samca przednia część grzbietu jest czarna, kark i pokrywy skrzydeł są białe, podobnie jak pierś i spód ciała, z dodatkiem delikatnego łososiowoczerwonego nalotu. Dziób samca jest ciemnoczerwony, a nogi pomarańczowe – znacznie intensywniej ubarwione niż u samicy. Latem samiec jest podobny do samicy, ale wyróżnia go duża biała plama na skrzydle. Młode nurogęsi na początku życia przypominają samicę, różnią się jedynie słabiej zaznaczonym czubem na głowie, białym rysunkiem w okolicy dzioba oraz większym, przedłużonym białym podbródkiem. Ciekawostką jest to, że nurogęsi trzymane dawniej w niewoli, mimo że miały dostęp do wody, nigdy nie wykształcały różowego nalotu na upierzeniu. Badania wykazały, że do wytworzenia czerwonego barwnika potrzebne są dwa czynniki: hormony męskich gruczołów oraz odpowiednie pożywienie. Dieta i sposoby zdobywania pokarmu Tracz nurogęś to głównie rybożerca – jego podstawową dietę stanowią drobne i średniej wielkości ryby, zwykle poniżej 10 cm długości. Jest świetnym nurkiem, potrafi zanurzać się pod wodą, poruszając skrzydłami niczym mały podwodny samolot. Czasem poluje wspólnie z innymi osobnikami, aby zgromadzić ryby w jednym miejscu. Młode nurogęsi najpierw żywią się głównie owadami zbieranymi z powierzchni wody, a w miarę dorastania zaczynają same łowić małe rybki. W pierwszych dniach życia samica często przenosi pisklęta na swoim grzbiecie lub chowa je między piórami. Dzięki temu młode otrzymują ochronny tłuszcz z gruczołu kuprowego samicy, który u nich będzie działał dopiero później. Czasami samicy towarzyszy nawet kilkanaście piskląt, niektóre mogą pochodzić z przygarnięcia obcych – dzięki temu rośnie szansa przeżycia własnego potomstwa podczas ataku drapieżnika. Pod wodą nurogęś porusza się głównie nogami, odpychając się nimi jednocześnie, podobnie jak kormoran (Phalacrocorax carbo). Poza rybami może też zjadać wodne bezkręgowce, takie jak mięczaki, skorupiaki i owady, a także płazy, drobne ssaki i ptaki. Dzięki precyzji i szybkości podczas nurkowania obserwowanie polowania nurogęsi przypomina oglądanie wytrenowanego sportowca w akcji. Zagrożenia dla gatunku Tracz nurogęś jest narażony na różne zagrożenia zarówno w środowisku naturalnym, jak i związane z działalnością człowieka. Ptaki bywają prześladowane przez wędkarzy i hodowców ryb, którzy uważają je za konkurentów i obwiniają o zmniejszanie zasobów ryb. Nurogęś czasami zostaje też przypadkowo złapana w sieci rybackie. Gatunek ten cierpi również z powodu degradacji jezior, wynikającej z osuszania terenów, zanieczyszczenia ropą naftową czy zabudowy hydrotechnicznej, co prowadzi do utraty różnorodności siedlisk. Przekształcenia siedlisk obejmują także wycinkę starych dziuplastych drzew, zabudowę brzegów oraz wzrost presji turystycznej. W miejskich warunkach zagrożeniem są m.in. koty domowe i ptaki krukowate, a dla piskląt niebezpieczne jest także pokonywanie ruchliwych dróg w drodze między gniazdem a wodą. Coraz większe znaczenie ma drapieżnictwo ze strony ssaków lądowych, takich jak norka amerykańska, kuna, lis czy jenot. Przykładem jest jezioro Jasień na obszarze Parku Krajobrazowego Dolina Słupi w Polsce, gdzie po powieszeniu ok. 200 budek lęgowych liczebność populacji nurogęsi wzrosła do około 50 par. Po pojawieniu się norki spadła do zaledwie 5–6 par, co pokazuje, jak istotna jest ochrona siedlisk i monitoring populacji. Działania ochronne Działania ochronne nurogęsi i ich siedlisk obejmują między innymi zakładanie skrzynek lęgowych, które zapewniają ptakom bezpieczne miejsca do gniazdowania, szczególnie gdy brak naturalnych dziupli. Ważne jest też chronienie i odbudowa naturalnych siedlisk wodnych oraz ograniczanie działań, które je niszczą, takich jak osuszanie terenów czy zanieczyszczenia chemiczne. Przepisy ograniczające wiercenia, transport ropy naftowej oraz ochrona brzegów wodnych pomagają zmniejszyć presję człowieka na te ptaki. Dodatkowo prowadzenie badań nad miejscami lęgowymi, zimowiskami i liczbą osobników pozwala lepiej planować ochronę i unikać konfliktów z rybakami i myśliwymi. Źródła: datazone.birdlife.org, otop.org.pl, Sokołowski, (1972). Ptaki ziem polskich. PWN Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Oto Ptak Roku 2025 w Polsce – trudno go pomylić z jakimkolwiek innym ptakiem
Mały, puszysty i niezwykle towarzyski – raniuszek to ptak, którego nie sposób pomylić z żadnym innym mieszkańcem naszych lasów. Choć waży zaledwie kilka gramów, potrafi przetrwać srogie zimy i budować gniazda będące prawdziwymi arcydziełami ptasiej architektury. Oto sekrety raniuszka – kultowego symbolu OTOP i oficjalnego Ptaka Roku 2025.
Spis treści: Wygląd i cechy rozpoznawcze Występowanie i liczebność populacji Siedlisko i gniazdowanie Dieta raniuszków Wędrówki i zimowanie Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Jako oficjalny Ptak Roku 2025 i wieloletni symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP), raniuszek przypomina nam, że nawet najmniejsze stworzenia mają do opowiedzenia niezwykłe historie. Od misternie tkanych gniazd, przez skomplikowane relacje rodzinne, aż po status ikony polskiej ornitologii – ten artykuł odkryje przed tobą fascynujące życie tego jedynego w swoim rodzaju ptaka. Oto tajemnice życia raniuszka, które cię zaskoczą. Wygląd i cechy rozpoznawcze Raniuszek (Aegithalos caudatus) to niewielki ptak o wyjątkowej, łatwo rozpoznawalnej budowie ciała. Charakteryzuje go sympatyczna „mordka”, kulisty tułów oraz bardzo długi ogon. Mimo tych cech bywa często mylony z sikorami, takimi jak sikora bogatka (Parus major) czy modraszka (Cyanistes caeruleus), głównie ze względu na drobną sylwetkę oraz żerowanie w mieszanych stadach. Najbardziej typowe ubarwienie raniuszka obejmuje białą głowę, pierś i brzuch, kontrastujące z czarnym grzbietem oraz długim, czarnym ogonem, który stanowi ponad 60% całkowitej długości ciała ptaka. Ogon ten nie jest jedynie ozdobą – odgrywa ważną rolę podczas żerowania wśród cienkich gałązek, pomagając w utrzymaniu równowagi, szczególnie podczas akrobatycznego przemieszczania się. W Polsce najczęściej spotykany jest podgatunek nominatywny (Aegithalos caudatus caudatus). W niektórych regionach kraju, zwłaszcza na zachodzie, można jednak zaobserwować raniuszka czarnobrewego (Aegithalos caudatus europaeus). Ten zachodnioeuropejski podgatunek wyróżnia się czarnymi pręgami nad oczami, biegnącymi aż do karku. Poza okresem lęgowym dorosłe raniuszki są niezwykle towarzyskie. Jeśli zauważymy jednego, możemy być niemal pewni, że w pobliżu kręcą się jego pobratymcy. Te „kłębki waty” posiadają delikatne, różowe akcenty na spodzie ciała oraz na barkach, co dodatkowo odróżnia je od innych gatunków. Dymorfizm płciowy jest u nich słabo zaznaczony – samiec i samica ubarwione są niemal identycznie. Oko raniuszka jest czarne i otoczone jasną, kolorową obrączką powiekową. Jak wspominał w jednym ze swoich tekstów Antoni Marczewski, nieżyjący już ornitolog z OTOP, dla niemieckiego biologa Oskara Heinrotha (przełom XIX i XX w.) owe czerwonawe obwódki sprawiały wrażenie, jakby ptak cierpiał na chroniczne zapalenie oczu. Młode raniuszki różnią się od dorosłych mniej kontrastowym ubarwieniem głowy. Zamiast czystej bieli mają ją bardziej szarawą, często z wyraźnym, ciemnym pasem biegnącym przez oko. Ich ogon jest krótszy, a w miarę pierzenia młodociane ptaki stopniowo nabierają typowych dla dorosłych cech wyglądu. Zagadka dla taksonomów Raniuszek przez lata był wyzwaniem dla naukowców. Próbowano go przypisać do remizów, ogonatek (gdzie „sąsiadował” z wąsatką), a najdłużej – do rodziny sikor. Ostatecznie, ze względu na swoją odrębność, doczekał się własnej rodziny – raniuszków (Aegithalidae). Jego łacińska nazwa Aegithalos pochodzi od greckiego słowa oznaczającego sikorę. Ma to głęboki sens, ponieważ jesienią i zimą raniuszki chętnie łączą się z sikorami w mieszane stada, tworząc tzw. koalicje. Taka strategia ułatwia znajdowanie pokarmu i zwiększa bezpieczeństwo – sygnał o zagrożeniu wydany przez jeden gatunek jest natychmiast rozumiany przez pozostałe. Występowanie i liczebność populacji Raniuszek jest szeroko rozprzestrzenionym gatunkiem palearktycznym, gniazdującym od Irlandii po Japonię. Na świecie wyróżnia się około 19 podgatunków, zasiedlających poszczególne części tego rozległego obszaru. Raniuszek białogłowy – podgatunek caudatus, który możemy spotkać m.in. w Polsce – występuje również w Europie Północnej, Wschodniej i Środkowej. Zasiedla ponadto Chiny, Japonię, Mongolię, Koreę Północną oraz Rosję. Co ciekawe, podgatunek ten wciąż rozszerza swój zasięg, pojawiając się lokalnie w Azji Środkowej, a jako ptak zalatujący odnotowywany był także w Grecji oraz we Włoszech. Choć raniuszki kojarzą się głównie z krótkimi lotami między drzewami, potrafią pokonywać imponujące dystanse – rekordzista przeleciał aż 2700 km. Badania taksonomiczne wykazały, że raniuszek białogłowy (A. c. caudatus) często krzyżuje się z raniuszkiem czarnobrewym (A. c. europaeus). W efekcie powstają lęgi mieszane, obserwowane również w Polsce, co stanowi swoistą pułapkę dla ornitologów. Okazuje się bowiem, że niemal całkowicie białe głowy zdarzają się także u raniuszków zachodnich. Takie przypadki notowano w niemal całej Europie Środkowej i Zachodniej, w tym również w Polsce. Potwierdza to, że biała głowa nie zawsze jest wskaźnikiem północnego pochodzenia ptaka. Raniuszek w Polsce jest średnio licznym gatunkiem lęgowym, a jego krajową populację szacuje się na ok. 70–120 tys. par. Wielkość populacji europejskiej oceniana jest na 16–29 mln dorosłych osobników, co stanowi ok. 45% populacji globalnej (szacowanej łącznie na 36–64 mln dorosłych ptaków). Na podstawie tych danych uznaje się, że światowa populacja raniuszka pozostaje stabilna w skali trzech pokoleń. Siedlisko i gniazdowanie raniuszków Raniuszki zasiedlają w większości lasy liściaste i mieszane (ok. 80%), ale spotkać je można również w parkach miejskich i zadrzewieniach. Sezon lęgowy trwa od kwietnia do maja. Gniazda budują najczęściej na świerkach, brzozach i topolach, a także na krzewach iglastych i pnączach, np. w chmielu. Umieszczają je przy pniu, w odrostach, w rozwidleniu konarów lub wśród gałązek, zwykle na wysokości do 2 m. Wyjątkowo w Białowieskim Parku Narodowym obserwowano gniazdowanie raniuszków wysoko, od 16 do 34 m nad ziemią. Budowa gniazda trwa ok. 3 tygodni. Najpierw powstaje podest i podłoga, następnie ściany, a całość zamyka dach z owalnym otworem wejściowym. Wnętrze gniazda przypomina ciepły „kokon” w kształcie dużego jaja, upleciony z mchów, włókien roślinnych i pajęczyny. Wyściełane jest grubą warstwą piór – czasem nawet do 2000 sztuk. W poszukiwaniu materiału raniuszki niekiedy odwiedzają miejsca, gdzie ptaki drapieżne pozostawiły upolowane ofiary, co świadczy o ich niezwykłej determinacji. Samiczka znosi zazwyczaj 8–12 jaj i wysiaduje je przez ok. dwa tygodnie, podczas gdy samiec dostarcza jej pożywienie. Pomimo starannej konstrukcji gniazd, ponad połowa lęgów ulega całkowitemu zniszczeniu, zwykle jeszcze na etapie składania jaj. Głównymi sprawcami są ptaki krukowate (np. sójki) oraz ssaki – kuny, łasice, wiewiórki czy myszy. Raniuszki wykazują jednak dużą przezorność – do maskowania gniazda używają materiałów z drzewa, na którym je zbudowały, np. włókien kory brzozy. Dzięki temu trudniej je odnaleźć, a para może w sezonie wychować nawet dwa lęgi. W jednym z polskich czasopism popularnonaukowych „Salamandra” dr Grzegorz Hebda – absolwent ochrony środowiska na Uniwersytecie Opolskim – opisuje swoje obserwacje raniuszków. W podopolskich grądach odrzańskich zauważył, że pary ptaków, znajdując źródło cennych piór w postaci zabitego puszczyka lub wywiezionych do lasu odpadów z fermy kurzej, potrafiły pokonać prawie 1 km, aby przynieść materiał do gniazda. W czasie budowy gniazd raniuszki są mało płochliwe i można je obserwować nawet z odległości kilku metrów. Dr Hebda dodaje, że już w latach 50. pewien polski naukowiec badający raniuszki w Wielkopolskim Parku Narodowym sprawdzał ich płochliwość i determinację, stojąc blisko gniazda z piórkami w dłoni. Ptaki były na tyle ufne, że siadały mu na ręce i zabierały materiał do budowy gniazda. Raniuszkowa ciekawostka z życia wzięta Raniuszki cechują się niezwykłą organizacją społeczną – w wychowywaniu młodych często pomagają im inne osobniki, zazwyczaj krewni lub sąsiedzi. Pary, które poniosły straty lęgowe, stają przed wyborem: albo rozpocząć budowę nowego gniazda (jeśli czas jeszcze pozwala), albo dołączyć do gniazdujących w pobliżu par. Raniuszki często wybierają tę drugą opcję, co jest zjawiskiem rzadkim wśród ptaków w Polsce. Pomocnicy biorą udział w wykańczaniu gniazda sąsiadów, jego obronie przed intruzami oraz karmieniu piskląt. Przykładem takiego zachowania jest obserwacja z 2006 roku z gminy Garbów na Lubelszczyźnie. Odnotowano tam lęg mieszany raniuszka białogłowego i czarnobrewego. W gnieździe umieszczonym na jałowcu (na wysokości ok. 1,9 m) znajdowało się 9 jaj.Podczas kontroli zauważono trzeciego raniuszka, który aktywnie pomagał w obronie lęgu. Najprawdopodobniej był to właśnie tzw. „pomocnik” – dodatkowy, spokrewniony ptak spoza pary. Takie wsparcie znacząco zwiększa szanse na sukces lęgowy w świecie, w którym drapieżnictwo gniazdowe jest bardzo wysokie. Dieta raniuszków Raniuszki odżywiają się głównie owadami i bezkręgowcami, uwijając się sprawnie wśród gałązek i liści niczym leśni akrobaci. Często zjadają jaja motyli i ciem, a także gąsienice, zręcznie zbierając ofiary z drzew i krzewów. Jan Sokołowski – wybitny polski ornitolog – w swojej klasycznej monografii „Ptaki ziem polskich” podkreślał, że ptaki te niezwykle skrupulatnie przeszukują każdy zakamarek igieł i pączków. Podczas żerowania nawołują się delikatnym „sit sit”, a gdy poczują zagrożenie, wydają przenikliwe, ostrzegawcze „ciririri”. Rodzice wspólnie dokarmiają młode owadami. Ciekawostką jest to, że raniuszki nie odlatują na zimę. Podobnie jak mysikróliki, nie śpią w dziuplach – w mroźne noce siadają w rządku na jednej gałązce, przytulają się do siebie i okrywają nawzajem skrzydełkami. Wędrówki i zimowanie Raniuszki w zależności od podgatunku mogą być ptakami osiadłymi lub wędrującymi. Europejskie badania ornitologiczne z ostatnich 50 lat pokazują, że podgatunek caudatus wykonuje ruchy dyspersyjne i regularnie opuszcza terytoria lęgowe, podczas gdy europaeus jest przeważnie osiadły. Na stacji obrączkowania ptaków Ventės Ragas na Litwie, jednej z najstarszych w Europie, w latach 1984–2003 odnotowano szczytowe napływy raniuszków – złapano wtedy ponad 70 tys. osobników. Dane historyczne pokazują imponujące zdolności migracyjne podgatunku caudatus: ptak zaobrączkowany w 1958 r. na Mierzei Kurońskiej (Rosja) został schwytany osiem dni później w Falsterbo (Szwecja), pokonując ok. 500 km. Inny osobnik, oznakowany w Rosji w 2000 r., dotarł na Litwę po 104 dniach, przemierzając aż 1623 km. Podgatunek europaeus zwykle migruje na krótsze dystanse (ok. 140 km), choć czasami również wykazuje ruchy dyspersyjne i rozprzestrzenia się w różnych kierunkach. Niektóre ptaki przemieszczają się na zachód – np. trzy osobniki oznakowane w Belgii w październiku 2001 r. pokonały ponad 200 km, by dotrzeć do Anglii. Inne migrują na południowy wschód: rekordowy przypadek to ptak z Belgii, który w ciągu ponad roku dotarł do Grecji, pokonując ok. 2700 km. Obserwuje się także migracje wschodnie, szczególnie w Polsce, a niektóre ptaki przemieszczają się z południowej części Szkocji do Belgii (205 km w ciągu 11 miesięcy). Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Raniuszek to symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP) – największej organizacji zajmującej się ochroną ptaków w Polsce. Jego charakterystyczne logo zaprojektował Jerzy Desselberger – wybitny ornitolog, artysta plastyk i projektant znaczków pocztowych. Po raz pierwszy zaprezentował on sylwetkę raniuszka na łamach kwartalnika „Ptaki” w 1993 roku i od tego czasu gatunek ten nierozerwalnie kojarzy się z działaniami organizacji. Raniuszek został wyróżniony tytułem „Ptaka Roku 2025” w plebiscycie portalu ptakroku.pl. To wydarzenie ma na celu zwrócenie szczególnej uwagi na potrzebę ochrony tego sympatycznego ptaka oraz jego naturalnych siedlisk. OTOP podkreśla, jak ważne jest dbanie o lasy w dolinach rzecznych i zadrzewienia nadrzeczne – ulubione miejsca gniazdowania tych małych ptaków. Chroniąc te tereny, wspieramy nie tylko raniuszki, ale także dziesiątki innych gatunków ptaków. Dzięki takim działaniom każdy z nas może przyczynić się do tego, aby raniuszki mogły bezpiecznie żerować, gniazdować i przetrwać zimy w naszym krajobrazie. Źródła: otop.org.pl, lotnature, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Od karmnika po spacer – tymi trzema sposobami, pomożesz ptakom przetrwać zimę
Zimowe akcje obywatelskie dla ptaków zyskują w Polsce coraz większą popularność. Sprawdź, gdzie i jak możesz pomóc skrzydlatym sąsiadom – niezależnie od tego, ile masz doświadczenia!
Spis treści: Akcja Karmnik – zimowe badania ptaków przy karmnikach Poznaj ptaki zimą – spacery ornitologiczne z OTOP Ptasia Godzinka – międzynarodowe liczenie ptaków w zimie Weekend z ptakami – dołącz do spacerów MTO! Zimowa edukacja przyrodnicza w Polsce zyskuje coraz większą popularność. Coraz częściej pojawiają się inicjatywy związane z ochroną ptaków – od obrączkowania w ramach Akcji Karmnik, po zimowe spacery ornitologiczne. Działania te przyciągają nie tylko młodych ludzi, lecz także wszystkich miłośników ornitologii. Dołącz i odkryj, jakie ptaki możesz spotkać w swojej okolicy właśnie zimą. Akcja Karmnik – zimowe badania ptaków przy karmnikach Akcja Karmnik to ogólnopolski projekt ornitologiczny, którego głównym celem jest naukowe badanie ptaków zimujących w Polsce poprzez ich odławianie i obrączkowanie. W ramach akcji ornitolodzy, wykorzystując specjalistyczne sieci, łapią ptaki przylatujące do karmników. Następnie są one ważone, mierzone i obrączkowane, po czym wypuszczane na wolność. Dzięki temu zbierany jest cenny materiał naukowy pozwalający lepiej poznać biologię migracji, przeżywalność ptaków oraz wpływ warunków atmosferycznych na ich kondycję. Akcja Karmnik to doskonała okazja, by z bliska przyjrzeć się ptakom żyjącym w naszym sąsiedztwie i poszerzyć wiedzę ornitologiczną, np. w zakresie rozpoznawania gatunków czy prawidłowego dokarmiania. Wydarzenie trwa od początku grudnia do marca. Udział jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich chętnych. Można zaprosić znajomych, a nawet całą rodzinę – to świetny sposób na wspólne spędzenie czasu, także przy okazji Mikołajek. Odławianie rozpoczyna się zazwyczaj ok. godziny 7:00–7:30 i trwa do ok. 12:00. Organizatorzy podkreślają, że można dołączyć w dowolnym momencie i zostać tak długo, jak się chce. Szczegóły dotyczące poszczególnych odłowów publikowane są na Facebooku (wystarczy wpisać w wyszukiwarkę nazwę lokalnej organizacji). Przykładowy harmonogram Akcji Karmnik w Szczecinie na sezon 2025/2026 przedstawia się następująco. Akcja jest organizowana przez Stowarzyszenie Wspólnie dla Przyrody oraz Samorząd Studencki Wydziału Nauk Ścisłych i Przyrodniczych US. Odłowy odbywają się co dwa tygodnie w weekendy: odłów II: 20-21.12.2025 odłów III: 03-04.01.2026 odłów IV: 17-18.01.2026 odłów V: 31.01-01.02.2026 odłów VI: 14-15.02.2026 odłów VII: 28.02-01.03.2026 odłów VIII: 14-15.03.2026 Akcja Karmnik odbywa się także w wielu innych miastach Polski, m.in.: Warszawa – Koło Ornitologiczne Jajo we współpracy z Ogrodem Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok – Koło Naukowe Biologów, Kraków – Sekcja Ornitologiczna Koła Przyrodników Studentów UJ, Akcja Carpatica oraz Rakutowskie Stacja Obrączkowania Ptaków, Wrocław – Wrocławska Grupa Obrączkarska ODRA, Gdańsk – Stacja Ornitologiczna w Gdańsku. Jeśli chciałbyś/łabyś dołączyć do Akcji Karmnik w swojej okolicy, skontaktuj się z lokalną organizacją ornitologiczną – wszyscy są mile widziani, niezależnie od doświadczenia! Poznaj ptaki zimą – spacery ornitologiczne z OTOP Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) to jedna z największych organizacji pozarządowych w Polsce. Od 1991 roku działa na rzecz ochrony ptaków i ich siedlisk, prowadząc liczne działania monitoringowe, ochronne i edukacyjne, a także angażując społeczeństwo w różne inicjatywy. W grudniu 2025 roku OTOP zaprasza na zimowe spacery ornitologiczne, które odbędą się w następujących lokalizacjach: 7 grudnia – Warszawa, Wilanów (9:30–11:30) 13 grudnia – Warszawa, Wawer (9:00–11:00) 21 grudnia – Warszawa, Pole Mokotowskie (10:00–12:00) 27 grudnia – Polana Opaleń, Puszcza Kampinoska (8:00–11:00) Podczas spacerów doświadczeni przewodnicy opowiedzą o ptakach zamieszkujących okoliczne tereny. To świetna okazja, by nauczyć się rozpoznawać pospolite gatunki, m.in. wróbla zwyczajnego i mazurka (u którego charakterystyczna jest „czekoladowa” czapeczka na głowie). Udział w tych wydarzeniach jest płatny – koszt udziału w takim spacerze wynosi 45 zł (dla członków OTOP: 36 zł). Szczegółowe informacje oraz możliwość zakupu biletów dostępne są w OTOsklepie (sklep.otop.org.pl). Twój udział pomaga nie tylko OTOP – to także bezpośrednie wsparcie dla ochrony ptaków i ich naturalnych miejsc życia. Ptasia Godzinka – międzynarodowe liczenie ptaków w zimie Akcja „Ptasia Godzinka”, zapoczątkowana przez Czeskie Towarzystwo Ornitologiczne (ČSO) w 2019 roku, po raz pierwszy odbędzie się w Polsce. Jest to międzynarodowe liczenie ptaków, które trwa przez jedną godzinę (60 minut) w wybranym miejscu np. w ogrodzie, na balkonie czy parku. Jak podkreśla Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP), wielką zaletą akcji jest to, że może do niej dołączyć absolutnie każdy – zarówno osoby doświadczone w obserwacji ptaków, jak i te, które dopiero zaczynają swoją przygodę z ornitologią. Nie są potrzebne żadne specjalne umiejętności, sprzęt ani doświadczenie. Wystarczy chęć obserwowania natury. Jak wziąć udział? Termin: 16–18 stycznia 2026 roku Zasady: dla każdego gatunku zapisujemy największą liczbę osobników widzianą jednocześnie. Podajemy tylko jedną liczbę – nie trzeba rozróżniać samców i samic. Informacje: więcej szczegółów dostępnych jest na stronie akcji (ptasiagodzinka.otop.org.pl) Weekend z ptakami – dołącz do spacerów MTO! Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne (MTO) zaprasza wszystkich zainteresowanych na zimowe spacery ornitologiczne w sezonie 2025/2026. Wycieczki odbędą się w następujących terminach: 13 grudnia – zbiorniki wodne Brzegi/Kokotów koło Krakowa, 20 grudnia – zbiornik w Czchowie (gm. Czchów), 4 stycznia – dolina Wisły koło Łączan (gm. Brzeźnica/Czernichów), 10 stycznia – zbiorniki Pogoria III i Pogoria IV (Kuźnica Warężyńska), 17 stycznia – Gorce/Turbacz (gm. Nowy Targ). Jak podkreśla MTO, w wycieczkach może wziąć udział każdy – nie trzeba być zawodowym ornitologiem. Wystarczy pozytywne nastawienie i chęć poznawania przyrody. Spacery są bezpłatne i trwają zazwyczaj 4–5 godzin (najdłuższe do ok. 8 godzin). Zaleca się wygodną odzież terenową i dobre obuwie, a w razie potrzeby także odzież przeciwdeszczową. W miarę możliwości warto zabrać sprzęt optyczny, taki jak lornetka lub aparat fotograficzny. Każdą wycieczkę prowadzi inny ornitolog – zgodnie z regulaminem MTO osoba ta musi mieć co najmniej pięć lat doświadczenia w pracy z ptakami. Podczas spacerów z przewodnikiem można spotkać zimujące ptaki wodne, takie jak płaskonosy (Spatula clypeata), głowienki (Aythya ferina) czy nurogęsi (Mergus merganser), a czasem nawet majestatyczne bieliki (Haliaeetus albicilla) – największe ptaki drapieżne w Polsce. Każda wycieczka to okazja, by poznać różnorodne gatunki ptaków i na chwilę oderwać się od codziennego zgiełku. Kilka słów o MTO Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne powstało w grudniu 1982 roku jako Klub Ornitologów Małopolski. Obecną nazwę i status zarejestrowanego stowarzyszenia nosi od 1992 roku. Obszar jego działalności obejmuje Wyżynę Małopolską, Podkarpacie i Karpaty – łącznie około 60 tys. km², czyli jedną piątą powierzchni kraju. MTO skupia osoby zainteresowane ptakami z województw: małopolskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego oraz wschodniej części województwa śląskiego. Celem działalności stowarzyszenia jest rozwijanie zainteresowań przyrodniczych, ze szczególnym uwzględnieniem ptaków — ich rozmieszczenia, biologii i zmian liczebności. Towarzystwo prowadzi działania na rzecz ochrony ptaków i ich siedlisk oraz realizuje szeroko pojętą edukację ekologiczną. Więcej informacji o zimowych spacerach ornitologicznych znajdziecie na stronie mto-kr.pl, w zakładce Strona główna oraz Program spacerów ornitologicznych MTO. Niech ptaki będą z wami! Źródła: ciee-gda.pl, sklep.otop.org.pl, ptasiagodzinka.otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Jak to robią, że nie marzną? Ptasie sposoby na mróz
Czy ptaki zamarzają zimą? Absolutnie nie! Mają niezwykłe triki na mróz – od zbiorowego ciepła i bezbolesnych stóp w lodzie po funkcjonowanie w −40°C. Oto ich sekrety przetrwania.
Spis treści Czy ptaki odczuwają zimno? – mechanizmy przetrwania Pióra – indykator zdrowia i wyjątkowy substrat izolacyjny Dlaczego ptaką nie marzną stopy jak u ludzi? Jak ptaki walczą z zimnem – ciepło w liczbach Zima to trudny czas dla ptaków – niskie temperatury i brak jedzenia grożą ich życiu. Dla małych ptaków noc bez schronienia może oznaczać śmierć. Mimo tego potrafią doskonale sobie radzić. Dzięki wyjątkowej budowie piór oraz specjalnym mechanizmom termoregulacji mogą przeżyć zarówno upały powyżej 40°C, jak i mrozy sięgające −40°C. Potrafią znaleźć schronienie w różnych miejscach, tulą się do siebie i stroszą pióra, żeby zatrzymać ciepło. Oto ptasie tajemnice na zimowe przetrwanie. Czy ptaki odczuwają zimno? – mechanizmy przetrwania Ptaki są zwierzętami stałocieplnymi, co oznacza, że utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od warunków otoczenia. U większości gatunków wynosi ona ok. 41°C, choć u niektórych może sięgać nawet 44°C. Skóra ptaków pokryta jest piórami, które pełnią wiele istotnych funkcji – jedną z najważniejszych jest termoizolacja, chroniąca organizm przed utratą ciepła. Dzięki złożonym mechanizmom adaptacyjnym – fizjologicznym, morfologicznym i behawioralnym, ptaki zasiedliły niemal wszystkie środowiska na Ziemi. Na przykład gatunki pustynne są zdolne żyć i rozmnażać się w miejscach, gdzie temperatura otoczenia może przewyższać ich własną temperaturę ciała. Z kolei ptaki stref umiarkowanych muszą stawiać czoła bardzo niskim temperaturą zimą, które mogą być nawet o 80°C niższe od ich temperatury ciała. Pióra – indykator zdrowia i wyjątkowy substrat izolacyjny Pióra są jedną z charakterystycznych cech ptaków. Umożliwiają im nie tylko latanie, lecz także zapewniają izolację termiczną, dzięki której chronią organizm przed wychłodzeniem oraz przegrzaniem. Są zbudowane z keratyny – tej samej substancji, co ludzkie włosy i paznokcie. W rzeczywistości pióra wyewoluowały najpierw jako ochrona przed utratą ciepła, zanim zaczęły pełnić funkcję lotu. Przyglądając się ptakom uważnie, można zauważyć, jak nastroszają swoje niezwykle gęste pióra, zatrzymując warstwę powietrza – to to jest jak noszenie na sobie puchowej kurtki. Puch z gniazd edredonów od dawna jest wykorzystywany do produkcji kurtek i pościeli ze względu na swoje wyjątkowe właściwości izolacyjne. Brak gruczołów potowych u ptaków sprawia, że się nie pocą. Podczas upałów pozbywają się nadmiaru ciepła poprzez otwieranie dziobów (tzw. ziajanie). Posiadają także gruczoł kuprowy u nasady ogona, który wytwarza oleistą wydzielinę. Ptak musi rozprowadzić ją po całym ciele, by zapewnić piórom wodoodporność, co chroni przed nadmierną utratą ciepła w kontakcie z wodą. Kaczki i inne ptaki wodne poświęcają dużo czasu, wysiłku i energii, by utrzymać wodoodporność piór. Za każdym razem, gdy pada deszcz, muszą zużyć więcej energii i czasu, aby pozostać ciepłymi, suchymi i zdrowymi. U pingwinów pióra są bardzo gęsto upakowane, co minimalizuje tarcie i zawirowania w wodzie, ułatwiając im pływanie, a także zatrzymuje warstwę powietrza blisko skóry. Działa to jak izolator, utrzymując ptaki w cieple nawet w bardzo niskich temperaturach. Dlaczego ptaką nie marzną stopy jak u ludzi? Ptakom stojącym na lodzie lub w lodowatej wodzie, nie marzną stopy dzięki unikalnym przystosowaniom. Najważniejszym z nich jest system przeciwprądowej wymiany ciepła, który polega na bliskim ułożeniu tętnic i żył nóg. Ciepła krew tętnicza płynąca do stóp ogrzewa zimną krew żylną powracającą do ciała. Dzięki temu do stóp dociera już schłodzona krew, a krew wracająca do organizmu jest wstępnie ogrzana. Stopy ptaków wytrzymują niskie temperatury bez uszkodzeń, ponieważ składają się głównie ze ścięgien i kości, a nie z mięśni czy tkanek nerwowych. U ludzi system wymiany przeciwprądowej nie chroni stóp przed odmrożeniami. Ponadto, szybkie krążenie krwi u ptaków zapobiega zamarzaniu krwi w stopach. Badania wykazały, że ptaki takie jak edredony (Somateria mollissima) oraz śnieguły (Plectrophenax nivalis) mają w stopach niewiele receptorów bólu. Mimo że ich stopy są zimne, nie odczuwają silnego dyskomfortu, co umożliwia im przetrwanie w niskich temperaturach. Kończyny pingwinów cesarskich (Aptenodytes forsteri) mają stały kontakt z lodem i śniegiem o temperaturach sięgających do −40°C. Brak odmrożeń jest efektem skutecznego mechanizmu termoregulacji − przeciwprądowego wymiennika ciepła. Jak ptaki walczą z zimnem – ciepło w liczbach W 1969 roku w Norfolk (Wyspy Brytyjskie) podczas zimy w jednej z budek lęgowych dla ptaków odnotowano rekordową grupę strzyżyków (Troglodytes troglodytes) – aż 61 osobników nocujących razem. Kiedy nadchodzą mroźne noce, ptaki te rezygnują z naturalnej agresywności i łączą się w grupy, by wspólnie dzielić ciepło. W ograniczonej przestrzeni budki lęgowej ptaki przyjmują charakterystyczną pozycję – siadają na sobie wzajemnie, głowami skierowane do środka, a ogonami ku wejściu budki. W Polsce natomiast mysikróliki (Regulus regulus), najmniejsze ptaki Europy ważące zaledwie ok. 5 gramów, tulą się do siebie w gąszczu igliwia w mroźne noce. Jak podaje w książce „Zimowy świat” Bernd Heinrich, profesor biologii z Uniwersytetu Vermont (USA), mysikróliki wewnątrz grupy wtulają głowy w ramiona, tak że ich dzioby sterczą do góry, podczas gdy ptaki na brzegu chowają głowy pod skrzydła. Mysikróliki rozpoznają członków rodziny po głosie i chętniej tulą się do bliskich niż do obcych. Ta strategia generuje ciepło przez bezpośredni kontakt. Badania pokazują, że nawet dwa tulące się ptaki oszczędzają dużo energii i mają większą szansę przetrwać zimową noc. Mysikróliki zbierają się w jednym miejscu dzięki kontaktom głosowym. Utrata jednego lub kilku członków grupy może jednak narażać pozostałe ptaki na zamarznięcie w chłodne noce, zwłaszcza po słabym dniu żerowania. Źródła: zpe.gov.pl, allaboutbirds.org, britannica.com Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Kto ma większe szanse w zderzeniu ptaka z samolotem? Takie kolizje nie są rzadkością
Człowiek od zawsze marzył o lataniu, patrząc na ptaki unoszące się nad ziemią. Dziś samoloty przecinają niebo na całym świecie, a ptaki wciąż dzielą z nimi te same przestworza. To opowieść o inspiracji i zderzeniach, które ukształtowały lotnictwo.
Spis treści Od ptaków do aeronautyki – narodziny lotnictwa Dlaczego lotniska przyciągają ptaki? Ptaki jako wyzwanie dla lotnictwa Najpoważniejsze zderzenia samolotów z ptakami Nowoczesne systemy zapobiegania kolizjom Od wieków ptaki inspirowały człowieka do latania, stając się wzorem dla pierwszych konstrukcji maszyn lotniczych. Od szkiców Leonarda da Vinci, po loty braci Wright, obserwacja ptasiego lotu dała początek aeronautyce. Dziś ptaki i samoloty wciąż dzielą te same przestworza, a każde ich spotkanie może stanowić zagrożenie. Współczesne lotniska stosują zaawansowane systemy – od radarów po sztuczną inteligencję – aby zminimalizować ryzyko kolizji. To niezwykły wyścig natury i technologii, który trwa nieprzerwanie. Od ptaków do aeronautyki – narodziny lotnictwa Od zarania dziejów człowiek marzył o lataniu, a inspiracją do tego dążenia były przede wszystkim ptaki. 17 grudnia 1903 r., w wietrzny dzień w Karolinie Północnej, bracia Orville i Wilbur Wright przeszli do historii, dokonując pierwszego lotu płatowcem wyposażonym w silnik. Sukces Wrightów nie był dziełem przypadku – wynikał z wnikliwej obserwacji natury. To właśnie ptaki dostarczyły im klucza do opracowania systemu sterowania, który odróżnił ich konstrukcję od wszystkich wcześniejszych prób. Choć bracia Wright są uważani za pionierów lotnictwa początku XX w., ich fascynacja ptasim lotem miała swoich poprzedników setki lat wcześniej. Najbardziej znaną postacią badającą aerodynamikę skrzydeł był Leonardo da Vinci – florencki uczony i malarz. Około 1486 r. naszkicował w swoim notatniku projekt ornitoptera – maszyny o rozpiętości skrzydeł ponad 10 m, skonstruowanej z sosnowych belek pokrytych jedwabiem. Leonardo wskazywał ptaki, nietoperze oraz latawce jako główne źródła inspiracji dla swoich koncepcji. Choć jego urządzenie mogło teoretycznie latać, nie generowało wystarczającej mocy, aby unieść się z ziemi. Kolejny kluczowy krok w rozwoju aeronautyki wykonał Otto Lilienthal – niemiecki pilot i pionier lotów. Był konstruktorem pierwszych praktycznych szybowców. Powszechnie nazywany „ojcem lotnictwa”, prowadził systematyczne badania nad ptasimi skrzydłami. Jego prace z końca XIX w. stworzyły fundament pod późniejsze osiągnięcia braci Wrightów. Lilienthal zginął jednak tragicznie w 1896 r. w wyniku obrażeń po rozbiciu szybowca. Pierwszy lot trwał zaledwie 12 sekund, a jego trasa wyniosła 36 metrów. Podczas czwartego lotu w tym samym dniu maszyna utrzymała się w powietrzu już 59 sekund i pokonała 256 m., torując drogę dla całej współczesnej aeronautyki. Dlaczego lotniska przyciągają ptaki? Lotniska przyciągają ptaki z powodu ograniczonej presji drapieżniczej – wysokie ogrodzenia uniemożliwiają wejście dzikim zwierzętom, takim jak lisy, dziki czy psy. Ptaki znajdują tam dogodne warunki do odpoczynku, żerowania, a nawet gniazdowania. Sprzyja temu większa dostępność potencjalnych ofiar (drobne ssaki, owady) oraz regularna pielęgnacją terenów zielonych, np. częste koszenie terenów trawiastych. W otoczeniu portów lotniczych występują różnorodne siedliska – od lasów i mokradeł, przez zbiorniki wodne i pola uprawne, po wysypiska śmieci. Takie zróżnicowanie przyciąga zarówno małe ptaki wróblowate (skowronki, pliszki, szpaki), jak i większe gatunki, np. krukowate, mewy, ptaki szponiaste czy gęsi. Z danych opublikowanych przez Organizację Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO), Agencję Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA), Federalną Administrację Lotnictwa (FAA) oraz Światowe Stowarzyszenie ds. Zderzeń z Ptakami (WBA) wynika, że do ponad 70% kolizji statków powietrznych ze zwierzętami dochodzi w pobliżu lotnisk – na ich terenach, w strefach przyległych oraz w przestrzeni powietrznej do 150 m nad ziemią. W Polsce liczba kolizji z ptakami rośnie proporcjonalnie do liczby operacji lotniczych. Dla przykładu, w ciągu ośmiu lat liczba takich zdarzeń zgłaszanych do Urzędu Lotnictwa Cywilnego (ULC) niemal się podwoiła – z niespełna 200 incydentów w 2009 r. do ponad 400 w 2017. Wśród nich 244 przypadki dotyczyły potwierdzonych kolizji z ptakami, pozostałe 157 stanowiły inne incydenty z udziałem zwierząt, w tym niepotwierdzone zderzenia. Ptaki jako wyzwanie dla lotnictwa Kolizje statków powietrznych z ptakami stanowią jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa operacji lotniczych. W opracowaniu „Zarządzanie Zagrożeniami Środowiskowymi na lotniskach” dr Michał Skakuj – ornitolog i były wiceprzewodniczący Komitetu ds. Zderzeń Statków Powietrznych ze Zwierzętami – podkreśla, że na polskich lotniskach stwierdzono występowanie ok. 200 gatunków ptaków. Choć większość z nich to gatunki drobne, o masie nieprzekraczającej 100 g, które zwykle nie powodują poważnych uszkodzeń (z wyjątkiem sytuacji, gdy dochodzi do zderzenia ze stadem ptaków), to największe ryzyko stwarzają ptaki o dużej biomasie. Do tej grupy należą m.in. żuraw zwyczajny (Grus grus), bielik (Haliaeetus albicilla), bocian biały (Ciconia ciconia), duże gęsi, kaczki oraz szpaki, które często poruszają się w licznych stadach. Ryzyko zderzeń gwałtownie rośnie: wiosną, podczas przelotów na lęgowiska, jesienią, gdy ptaki wędrują na zimowiska oraz latem, gdy młode osobniki uczą się latać i często popełniają błędy na trasach przelotu. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest pora dnia. Z badań wynika, że podczas wędrówek migracyjnych zdecydowana większość drobnych ptaków migruje nocą, co sprawia, że zagrożenie nie ogranicza się do godzin dziennych. Z kolei gatunki szybujące na prądach powietrza – takie jak bociany, orły czy myszołowy oraz ptaki o silnym, aktywnym locie, np. gęsi, kaczki czy ptaki siewkowe, latają zarówno w dzień, jak i w nocy. To sprawia, że ryzyko kolizji utrzymuje się praktycznie przez całą dobę. Najpoważniejsze zderzenia samolotów z ptakami Pierwszy udokumentowany przypadek zderzenia statku powietrznego z ptakiem pochodzi już z 1905 roku. Podczas lotu testowego w Dayton (Ohio, USA), samolot Orville’a Wrighta wpadł w stado kosów (Turdus merula). To symboliczne wydarzenie pokazało, że z problemem „bird strike” lotnictwo będzie musiało mierzyć się od samego początku swoje istnienia. Pierwsza odnotowana ofiara śmiertelna z powodu kolizji z ptakami pojawiła się siedem lat później. W 1912 r. pionier lotnictwa Calbraith Perry Rogers zginął podczas pokazów lotniczych w Kalifornii, kiedy jego maszyna wleciała w stado ptaków i runęła do oceanu. Jednym z najtragiczniejszych wypadków w historii aeronautyki spowodowanych zderzeniem z ptakami była katastrofa z 4 października 1960 roku. Samolot pasażerski Lockheed L-188 Electra (Eastern Air Lines), tuż po starcie z lotniska w Bostonie, uderzył w liczne stado szpaków (Sturnus vulgaris). Wskutek zasysania ptaków, trzy z czterech silników utraciły moc, co doprowadziło do utraty kontroli nad maszyną i jej upadku do Zatoki Winthrop. Zginęło 62 z 72 osób na pokładzie – tylko dziesięciu pasażerów przeżyło katastrofę. Najbardziej znanym współczesnym przypadkiem bird strike była sytuacja z lotem US Airways 1549 w 2009 r., powszechnie określana jako „Cud nad Hudson”. Zaledwie sześć minut po wystartowaniu samolot Airbus A320-214 zderzył się ze stadem dzikich gęsi, co doprowadziło do całkowitej utraty mocy obu silników. Dzięki doświadczeniu kapitana Chesleya „Sully’ego” Sullenbergera i perfekcyjnemu awaryjnemu lądowaniu na rzece Hudson – wszyscy pasażerowie i członkowie załogi przeżyli. Nowoczesne systemy zapobiegania kolizjom Współczesne lotniska i linie lotnicze korzystają z zaawansowanych technologii, które chronią pilotów przed kolizjami z ptakami. Jednym z najskuteczniejszych narzędzi są specjalistyczne radary, takie jak systemy „avian radar”, umożliwiające monitorowanie przestrzeni wokół lotniska i wykrywanie obecności ptaków. Dzięki nim można przewidzieć kierunek lotu ptaków i ostrzec załogi samolotów przed startem lub lądowaniem. Coraz częściej stosuje się systemy wizyjne oparte na sztucznej inteligencji, zdolne do rozpoznawania gatunków ptaków i oceniania poziomu zagrożenia w czasie rzeczywistym. W wielu portach lotniczych testowane są drony, które płoszą ptaki w sposób bardziej precyzyjny niż tradycyjne metody. Jednocześnie jedną z najbardziej naturalnych i skutecznych form odstraszania dużych ptaków pozostaje sokolnictwo, które mimo rozwoju technologii wciąż odgrywa istotną rolę w ochronie lotnisk. Lotniska prowadzą również zarządzanie środowiskowe, ograniczając atrakcyjne miejsca dla ptaków poprzez modyfikację roślinności, usuwanie źródeł wody i kontrolę odpadów. Analiza danych po każdym incydencie pozwala szybciej wprowadzać korekty w procedurach bezpieczeństwa. Dzięki połączeniu technologii i przemyślanego zarządzania, coraz więcej lotnisk notuje spadek poważnych kolizji, a ruch lotniczy jest dzisiaj bezpieczniejszy niż kiedykolwiek, nawet w obliczu naturalnych zachowań ptaków, których nie da się w pełni kontrolować. Źródła: kolizjezptakami.pl, neel.com.pl, zbiam.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Sekretne życie orła cesarskiego – gatunek na granicy przetrwania
Orzeł cesarski to prawdziwy włodarz nieba. Jego potężne skrzydła i przenikliwe spojrzenie od wieków budzą podziw ludzi i stanowi symbol władzy w kulturach. Oto fascynująca podróż po świecie największych ptaków drapieżnych.
Spis treści Orzeł w znaczeniu historycznym Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Zasięg występowania i rozmieszczenie Gniazdowanie i wybór siedlisk Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski – majestatyczny drapieżnik o ogromnej rozpiętości skrzydeł, którego zasięg rozciąga się od Europy Środkowej aż po Bajkał. Poluje na zające, sarny, ptaki drapieżne, a nawet sowy, dostosowując dietę do lokalnych warunków. Podczas migracji potrafi pokonywać nawet do 5000 km. Jego populacje są dziś zagrożone wyginięciem, a badania nad biologią, migracjami i dietą pozwalają lepiej zrozumieć potrzeby gatunku i skutecznie planować jego ochronę. Orzeł w znaczeniu historycznym Od czasów starożytnych orzeł uważany był za symbol niebiański, który ze sfery natury przenikał do wielu kultur i religii na całym świecie. Uosabiał zarówno władzę, siłę, potęgę, jak i nieśmiertelność oraz zmartwychwstanie. Grecki filozof Arystoteles widział w nim wyobrażenie świadomości duchowej, a dla Karola Wielkiego – twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego w VIII wieku – orzeł stał się godłem. Od XIV w. symbolizuje też państwowość Polski. W średniowiecznych bestiariuszach, takich jak „Ashmole Bestiary” lub „Aberdeen Bestiary”, powstałych w Anglii w XIII w., pojawiały się motywy orłów trzymających młode przed słońcem i wyrzucających te, które nie potrafiły patrzeć. Choć w rzeczywistości większość orłów nie wyrzuca zdrowych piskląt z gniazda, przedstawione w manuskryptach sceny niosą bogate znaczenie symboliczne. Motyw ten można interpretować jako symbol siły, czujności i gotowości do stawienia czoła wyzwaniom, który w prosty sposób ukazywał naturalną ideę, że tylko silni i przygotowani przetrwają lub zostaną wybrani. Prof. Jerzy Bralczyk w swoim dziele „Zwierzyniec” wspomina, że dawniej wodzowie brali orła na wojskowe sztandary, a królowie, cesarze i włodarze miast chętnie umieszczali go na wszelkich znakach. To dowód na przypisywaną orłowi siłę i autorytet. Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Orzeł cesarski (Aquila heliaca) jest nieco mniejszy od bielika (Haliaeetus albicilla) i orła przedniego (Aquila chrysaetos), a większy od orlika krzykliwego (Clanga pomarina) i grubodziobego (Clanga clanga). Dorosły ptak wyróżnia się brązowo-czarnym upierzeniem, jasno-złocistym karkiem oraz białymi plamami na ramionach. Ma mocny, ciemny dziób i żółte szpony, przy czym szatę ostateczną osiąga ok. 6. roku życia. Młode osobniki w okresie dojrzewania mają pstrokate upierzenie na grzbiecie, natomiast tułów i pokrywy skrzydłowe od spodu są piaskowe. Płeć u orłów cesarskich, podobnie jak u innych silnych ptaków drapieżnych jest słabo widoczna. Najczęściej jedynym pewnym znakiem jest większy rozmiar samicy. Wybitny ornitolog XX w., Jan Sokołowski, w książce „Ptaki ziem polskich” podkreśla, że upierzenie orła cesarskiego zmienia się wraz z wiekiem. W pierwszym roku jest brązowe, w drugim i trzecim staje się plamiste, w piątym i szóstym głowa i kark są rdzawożółte, a wierzch ciała czarnobrązowy. Zasięg występowania i rozmieszczenie Orzeł cesarski jest ptakiem drapieżnym z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae. Występuje na rozległych obszarach strefy palearktycznej, od Kotliny Karpackiej po Azję Środkową i Jezioro Bajkał. Według IUCN – Czerwonej Listy Gatunków Zagrożonych z 2025 r. – gatunek został uznany za gatunek narażony na wyginięcie (vulnerable). Globalną populację orła cesarskiego szacuje się na ok. 13 000 – 20 000 dojrzałych osobników, z czego 30% całkowitej populacji lęgowej znajduje się w Europie. W Polsce orzeł cesarski jest gatunkiem wyjątkowo zalatującym – do 2023 r. odnotowano jedynie 135 jego obserwacji. Choć najbliższe populacje lęgowe znajdują się na Słowacji i w Czechach, polscy ornitolodzy sugerują, że w przyszłości orły te mogą pojawić się także w naszym kraju jako gatunek lęgowy, głównie w związku z postępującymi zmianami klimatycznymi. W Republice Czeskiej pierwsze gniazdowanie odnotowano w 1998 r., a do 2022 liczba par wzrosła do co najmniej 14. Na Słowacji w ciągu ostatnich 45 lat (1977–2022) udokumentowano łącznie 65 par lęgowych, natomiast podczas zimy 2025 r., w ramach 8. edycji Międzynarodowego Liczenia Ptaków Drapieżnych w Kotlinie Panońskiej zaobserwowano 132 orły cesarskie (w 2024 r. – 105), z czego 108 stanowiły ptaki dorosłe. W Austrii orzeł cesarski ponownie pojawił się jako gatunek lęgowy w 1999 r., po prawie 190 latach od jego wytępienia. Do 2023 r. austriacka populacja lęgowa wzrosła do 42 par. Z kolei populacja węgierska, choć dziś jest jedną z najszybciej rozwijających się w Europie, pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX w., liczyła jedynie 15–25 par, osiągając swoje historyczne minimum. Jednak w 2023 r. liczba par lęgowych dynamicznie wzrosła do 400–450. Gniazdowanie i wybór siedlisk Orzeł cesarski, ze względu na szeroki zasięg występowania, wykazuje duże zróżnicowanie w sposobie gniazdowania. Badania pokazują, że siedliska lęgowe tego gatunku różnią się w zależności regionu. Na przykład w Europie, a szczególnie na Węgrzech, aż 98% przypadków gniazdowania na nizinach odnotowano na pojedynczych drzewach lub w zadrzewieniach śródpolnych. W Azji Środkowej, zwłaszcza w Kazachstanie, orły cesarskie zasiedlają rozległe stepy i pustynie. Wybierają m.in. zarośla saxaułu na płaskowyżach, lasy liściaste niskich gór czy zadrzewienia wzdłuż rzek i urwisk. Co więcej, wykazano, że budowanie gniazd na wierzchołkach drzew jest charakterystyczną cechą tego gatunku – aż 66% z 1304 znanych gniazd znajdowało się na szczycie pnia drzewa, a znacznie rzadziej w jego środkowej części. Na Węgrzech najchętniej wybieranymi terenami żerowiskowymi orłów cesarskich są kompleksy intensywnie użytkowanych pól uprawnych oraz pozostałe obszary trawiaste, zwykle w odległości 3–8 km od gniazda. W górach z kolei ptaki żerują nawet w promieniu 10–15 km. W efekcie warunki żerowania na nizinach są korzystniejsze, ponieważ ptaki poświęcają mniej czasu i energii na dostarczanie pożywienia do gniazda. W przeszłości w tradycji serbskiej gatunek ten był szczególnie rozpowszechniony w regionach, gdzie gniazdował na dębach – drzewach uznawanych za święte, a nawet symbolicznie utożsamianych ze świątynią. Ponadstuletnie dęby ludzie oznaczali krzyżem, stąd w języku serbskim nazwa orao krstaš („orzeł krzyżowy” lub „od krzyża”). Z czasem ptak ten stał się nie tylko symbolem religijnym, ale także inspiracją dla herbu Serbii. Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Orzeł cesarski jest drapieżnikiem szczytowym, którego dieta różni się w zależności od regionu występowania. W Bułgarii, w ciągu 25 lat badań ornitolodzy wykazali, że największy udział w pożywieniu orłów stanowiły ssaki, następnie ptaki i gady. Na Węgrzech przeanalizowano skład pokarmu orłów w okresie lęgowym w latach 2007–2017 i porównano go z wcześniejszymi badaniami z lat 1982–1991 oraz 1992–2004. Wykazano wyraźny spadek liczebności tradycyjnych gatunków ofiar, takich jak chomik europejski (Cricetus cricetus) oraz suseł perełkowany (Spermophilus citellus), które niemal całkowicie zniknęły z diety. W tym samym czasie wzrósł udział krukowatych, ptaków wodnych i saren. Gatunki takie jak bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) i zając szarak (Lepus europaeus) wciąż stanowią znaczną część jadłospisu orłów cesarskich. Podkreśla to, że ochrona tego globalnie zagrożonego gatunku jest ściśle związana z zarządzaniem populacjami drobnej zwierzyny łownej i praktykami rolniczymi na Węgrzech. W wielu regionach doprowadziło to do konfliktów z myśliwymi, co prawdopodobnie przyczyniło się do wzrostu liczby przypadków prześladowań orłów. Wraz z zanikiem tradycyjnych ofiar w jadłospisie co raz częściej pojawiają się krukowate, gołębie, ptaki wodne, gryzonie, sarny oraz inne ptaki drapieżne i sowy. Obserwowana elastyczność żerowiskowa orła cesarskiego dowodzi, że gatunek ten potrafi dostosować się do zmian środowiskowych, wykorzystując różnorodne źródła pokarmu. Dostępność ofiar pozostaje jednak kluczowym czynnikiem warunkującym sukces rozrodczy tego majestatycznego drapieżnika. Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski należy do gatunków o zróżnicowanej strategii migracyjnej – od krótkodystansowych i średniodystansowych migrantów, po osobniki częściowo wędrowne lub osiadłe. Sposób przemieszczania się orłów zależy głównie od regionu występowania. Osobniki gniazdujące w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej zazwyczaj pozostają na tych terenach przez cały rok lub podejmują krótkie migracje. Zimują głównie na Półwyspie Bałkańskim, w Afryce Północnej lub na Bliskim Wschodzie. W Kazachstanie orły cesarskie wyposażone w urządzenia telemetryczne GPS pokonywały podczas jesiennej migracji nawet do 5000 km. Zimujące ptaki obserwowano w krajach Półwyspu Arabskiego, a także w Iranie i Indiach. Odnotowano je również w Katarze, Kuwejcie, Omanie i Jemenie. Podczas migracji jesiennej orły wykorzystywały z prądy orograficzne (unoszące się wzdłuż wzniesień), natomiast wiosną – prądy termiczne, powstające w wyniku nagrzewania powierzchni ziemi. Dzięki nim mogły szybować bez intensywnego machania skrzydłami, oszczędzając energię podczas lotu. Najstarszy dowód na migracje orła cesarskiego na południe pochodzi ze Słowacji. W 1957 r. zaobrączkowano tam pisklę, które rok później zostało zastrzelone w Chorwacji. Jak wskazują dalsze dane ornitologiczne, niektóre słowackie orły dotarły aż do Izraela (1986), Albanii (1997) czy Hiszpanii. Przypadki te potwierdzają, jak duży potencjał migracyjny mają te majestatyczne ptaki, a ich ochrona wymaga wspólnych działań na międzynarodową skalę. Źródła: jakiznaktwoj.pl, birdlife.org, iucnredlist.org
Jonathan Slaght ruszył tropem najrzadszej sowy świata. Taki ptak to prawdziwy unikat
Ketupa, czyli puchacz japoński, to jedna z najmniej poznanych sów świata. Amerykański biolog Jonathan C. Slaght postanowił wyruszyć do Primorja, by zbadać jej siedliska i stworzyć plan ochrony tego zagrożonego gatunku.
Spis treści: Dlaczego wybrałem ketupy? Kulisy decyzji badawczej W dół rzeki – w poszukiwaniu ketup Jak wygląda gniazdo ketup Ochrona puchacza japońskiego Jonathan C. Slaght, amerykański biolog i miłośnik przyrody, wyrusza w głąb rosyjskiego Kraju Nadmorskiego, by jako pierwszy dokładnie zbadać ketupy Bubo blakistoni i opracować strategię ich ochrony. Wraz z zespołem lokalnych ekspertów przemierza skutą lodem tajgę, pokonuje rwące rzeki, śpi w opuszczonych chatach i rozkłada sieci wśród śnieżyc – wszystko po to, by odnaleźć i oznakować te niezwykłe ptaki. Poniżej publikujemy fragmenty książki „Sowy z dalekiego wschodu” Jonathana C. Slaighta. Ta niezwykła publikacja ukazała się właśnie w polskim przekładzie na łamach wydawnictwa PWN. Dlaczego wybrałem ketupy? Kulisy decyzji badawczej W roku 2005 ukończyłem studia na Uniwersytecie Minnesoty. Tematem mojej pracy magisterskiej był wpływ eksploatacji lasów Primorja na ptaki śpiewające. Szukając intensywnie tematyki doktoratu, bardzo chciałem związać ją z tym samym regionem. Interesowały mnie najszersze ujęcia problematyki ochrony przyrody, szybko jednak zawęziłem je do żurawi białogłowych Grus monacha i ketup – sów rybożernych. Były to najmniej zbadane i najbardziej charyzmatyczne ptaki tego regionu. Bardziej przyciągały mnie ketupy, lecz wobec braku informacji o nich, obawiałem się, że są zbyt rzadkie do badań naukowych. Rozmyślając o tym, wędrowałem pieszo przez kilka dni w rejonie bagien modrzewiowych. Z początku krajobraz ten wydawał mi się uroczy, lecz po pewnym czasie, gdy nie było się gdzie schować, rozbolała mnie głowa od agresywnego zapachu bagna, a kiedy pojawiły się całe chmary tnących niemiłosiernie owadów, miałem go już dość. I wtedy doznałem olśnienia: to jest przecież siedlisko żurawia białogłowego. Ketupy są wprawdzie rzadkie, więc inwestowanie energii i czasu w ich badania może być ryzykowne, ale przynajmniej nie będę musiał przez następnych pięć lat włóczyć się po bagnach modrzewiowych. W tym momencie podjąłem decyzję: zajmę się ketupami. W dół rzeki – w poszukiwaniu ketup Nasza grupa rezydowała już w Agzu prawie dwa tygodnie, najpierw w oczekiwaniu przylotu mojego helikoptera, a później z moim udziałem. Zanim do nich dołączyłem, członkowie zespołu spotkali się w lesie, w górnym biegu rzeki z myśliwym Cziepieliewem, który zaprosił nas do pracy w otoczeniu jego chaty w Wozniesienowce, około 40 km na południe od Agzu. W Agzu byłem dopiero pięć dni i skorzystałbym, badając dłużej dolinę Sochatki w poszukiwaniu drzewa gniazdowego ketup, które z pewnością tam były. Jednakże fakt przebywania ptaków w rejonie nie musiał oznaczać ich gniazdowania w nim. Ketupy rosyjskie, w odróżnieniu od większości ptaków, podejmują zwykle próby lęgu co dwa lata i przeważnie wychowują tylko jedno pisklę, a znacznie rzadziej dwa. W Japonii, po drugiej stronie morza, ketupy wyprowadzają lęgi co roku i zwykle ich pary mają dwójkę potomków. W Rosji para ketup ogranicza się do jednego potomka, który często pozostaje w rodzicielskim gnieździe przez cztery do osiemnastu miesięcy – bardzo długo jak na ptaki – zanim zdoła znaleźć własne terytorium. Dla porównania: w Ameryce Północnej młody puchacz – przy ketupie karzełek trzykrotnie od niej lżejszy – szuka swojego terytorium po upływie czterech do ośmiu miesięcy. Potwierdzenie obecności par ketup w obszarze wokół Agzu było wystarczające dla celu naszej ekspedycji do tych rejonów, którym była tylko identyfikacja kluczowych ich lokalizacji w dolinie Samargi dla zapobieżenia wycinki lasów. Gniazdo ketup Spotkałem się z Siergejem w Dalniegorsku, skąd po dwóch godzinach jazdy dotarliśmy do wioski Olga, a następnie do Wietki – jednej z najstarszych rosyjskich wiosek w Primorju, założonej w 1859 roku. W popadających w ruinę parterowych domkach, otoczonych podwórkami pełnymi rdzewiejącego żelastwa, mieszkali zahartowani ciężkim życiem emeryci. Zjechaliśmy z szosy na wyboistą drogę gruntową, mijając ruiny sowieckiego kołchozu i wysypisko śmieci, przy dopływie rzeki Awwakumowki. Po przekroczeniu cieku zobaczyliśmy Tolę, stojącego przy swoim obozowisku. Rozbił namiot na skraju pola graniczącego z nadrzecznym lasem. Po wypiciu herbaty, zaprowadził nas do drzewa gniazdowego – chosenii Chosenia arbutifolia. Górną część drzewa musiała złamać i strącić jakaś silna burza, a w zagłębieniu typowym dla dziupli kominowych znajdowało się gniazdo ketupy. Obok zamontowane były niewielka kamera i iluminator ultrafioletowy. Tolia prowadził nocny tryb życia – spał w dzień, a w nocy obserwował i rejestrował ptaka z ukrytego namiotu. – Siedzi tam przez cały dzień. Nie rusza się i nie wypróżnia. Tylko patrzy – powiedział, gdy podchodziliśmy do drzewa. – Masz na myśli, że ona jest teraz w gnieździe? – spytałem szeptem, spoglądając w górę. – Oczywiście – odparł Tolia. Obserwuje nas i słyszy naszą rozmowę. Podniosłem lornetkę i zobaczyłem ketupę. Najpierw brązową smugę jej pleców, doskonale zlewającą się z korą drzewa. Reszta ciała była zasłonięta. W wąskiej szczelinie w przedniej krawędzi zagłębienia gniazdowego, dostrzegłem jedno żółte oko wpatrujące się we mnie. Ptaka dzieliło ode mnie zaledwie sześć metrów. Kamuflaż był perfekcyjny – trudno było dostrzec granicę między drzewem a ciałem sowy. Po wszystkich wysiłkach poszukiwania w dziewiczych lasach doliny Samargi i okolic Tiernieja, nareszcie miałem pełną świadomość, że z wysoka spogląda na mnie ketupa. Ochrona puchacza japońskiego Badania nad ketupą, czyli puchaczem japońskim, wymagały dokładnego określenia, gdzie żyją te ptaki i jakie zasoby są dla nich najważniejsze. Analiza terenowa obejmowała pojedyncze pary ptaków – nanoszenie na mapę punktów GPS zebranych z lokalizacji każdego osobnika pozwoliło stworzyć modele rozmieszczenia zasobów istotnych dla ketup. Z ponad 2000 lokalizacji jedynie nieliczne znajdowały się poza dolinami rzek, co pokazuje, jak silnie są związane z gęsto zalesionymi dolinami. Najmniejsza ruchliwość ptaków przypada na zimę – porę lęgową, a największa jesienią, gdy przemieszczają się w górne odcinki rzek. Analizy siedlisk wykazały, że prawie połowa najlepszych terenów dla ketup znajduje się w lasach objętych zezwoleniami na wyręby. Oznacza to, że działalność gospodarcza ma bezpośredni wpływ na los tych ptaków. Jednocześnie drzewa niezbędne ketupom – próchniejące topole i wiązy – nie mają praktycznie żadnej wartości handlowej. Dla porównania, w Kalifornii sekwoja mogąca służyć jako gniazdo dla puszczyka plamistego może być warta 100 000 dolarów. W Primorju firmy leśne nie mają ekonomicznej motywacji do niszczenia drzew gniazdowych ketup, a szkody powstają głównie przez pomyłkę lub z niewiedzy. Po zakończeniu przewodu doktorskiego podjąłem pełnoetatową pracę w Rosyjskim Programie Towarzystwa Ochrony Przyrody jako kierownik dotacji. Choć kontynuowałem prace związane z ketupami, główne cele wysiłków Towarzystwa w Rosji koncentrowały się na ochronie tygrysów amurskich i lampartów amurskich. Fragmenty pochodzą z książki „Sowy z Dalekiego Wschodu”, Jonathan C. Slaght, Wydawnictwo Naukowe PWN
Gdzie i jak polskie ptaki śpią jesienią? Zaskakujące strategie przetrwania nocy
Kiedy my zasypiamy, ptaki prowadzą własne, nocne życie. Jedne wyruszają w drogę, inne pozostają blisko domu, czekając na świt. Każdy musi odpoczywać i mają swoje sposoby. Jak to robią i czy potrafią „drzemać” na skrzydłach? Oto, jak tyka jesienny zegar ptaków.
Spis treści: Nocne życie wróbla – gdzie śpi nasz miejski sąsiad? Czy bociany śpią podczas jesiennej migracji? Kierunek Afryka – jak jerzyki odpoczywają w locie? Jesień w przyrodzie to czas przygotowań do zimy – zwierzęta gromadzą zapasy, drzewa tracą liście, a ptaki odlatują. Każdy organizm potrzebuje odpoczynku, również ptaki. Wróble skrywają się w krzewach, bociany nocują na drzewach lub budynkach, a jerzyki potrafią odpoczywać w locie podczas migracji. Każdy ma unikalny sposób na nocny spoczynek i regenerację. Oto tajemnice nocnego odpoczynku ptaków. Nocne życie wróbla – gdzie śpi nasz miejski sąsiad? Wróbel domowy (Passer domesticus) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków na świecie. W bliskim sąsiedztwie człowieka odniósł spektakularny sukces – stał się symbolem miejskiej przyrody i jednocześnie jednym z najbardziej rozpowszechnionych gatunków globu. W historii awifauny zapisał się zarówno jako niezwykły podróżnik, kolonizujący kontynenty niemal wszędzie, gdzie pojawił się człowiek, jak i jako „szkodnik”, którego prześladowano – choćby w Chinach w XX w., co przyniosło tragiczne skutki również dla ludzkiej populacji. Z relacji dawnych ornitologów, że jeszcze w latach 60. XX w. wróble były niemal wszechobecne, szczególnie w miastach. Ich populacja dynamicznie rosła mimo licznych drapieżników, a miejsc do gniazdowania nie brakowało. Stare, nieremontowane kamienice, z licznymi szczelina i otworami, stanowiły doskonałe lokum. Minęły dziesięciolecia i krajobraz miejski zmienił się nie do poznania. Budynki zyskały nowe elewacje, szczeliny zniknęły, a miejską zieleń ograniczono do minimum, a wraz z tym nastał czas szkła i betonu. Wróble zaczęły znikać z centrów miast. Gdzie więc spędzają noce te, które wciąż pozostają naszymi sąsiadami? Wróble to ptaki stadne i najbardziej aktywne w ciągu dnia. Gdy zapada zmrok, szukają schronienia w gęstych krzewach, żywopłotach lub na drzewach, gdzie chronią się przed wiatrem i drapieżnikami. Nocą nie żerują, a jedynie odpoczywają, by o poranku znów rozpocząć swoje codzienne, rozćwierkane życie – wspólne kąpiele w piasku, poszukiwanie pokarmu i nieustanne gadanie, które dla wielu z nas stanowi dźwiękowe tło codzienności. Czy bociany śpią podczas jesiennej migracji? Badania nad bocianem białym (Ciconia ciconia) w południowej Polsce wykazały, że podczas pierwszej jesiennej migracji do Afryki 90 młodych bocianów, oznakowanych nadajnikami GPS, nocowało na na budynkach, ziemi i drzewach. Ptaki nocujące na ziemi doświadczały więcej zakłóceń nocnego odpoczynku niż te w miejscach podwyższonych. Bociany białe śpią, chowając głowę w pióra lub z dziobem skierowanym do przodu lub w dół. Są aktywne wyłącznie w ciągu dnia, a przed zachodem słońca gromadzą się w miejscach noclegu i pozostają tam do wczesnych godzin porannych. Aby kontynuować migrację, ptaki muszą nie tylko muszą gromadzić energię na postojach, ale także przetrwać noc w dobrym stanie. W tych badaniach, ornitolodzy odkryli, że bociany nocujące na drzewach, w bardziej zielonych terenach i w miejscach o wyższym poziomie sztucznego oświetlenia, miały mniejsze ryzyko zakłóceń. Chociaż światło nocne może zakłócać sen, w tym przypadku zwiększało ono prawdopodobieństwo zauważenia drapieżników, co mogło sprawiać, że takie miejsca były bezpieczniejsze. Kierunek Afryka – jak jerzyki odpoczywają w locie? Jerzyk zwyczajny (Apus apus) to prawdziwy mistrz latania. Pierwotnie gnieździł się w dziuplach drzew i szczelinach skalnych, dziś jednak najliczniej występuje na terenach zurbanizowanych, gdzie wykorzystuje budynki, przypominające naturalne skały. Jego przenikliwe piski podczas gwałtownych pościgów w lecie, tworzą część dźwiękowego pejzażu polskich miast. Jerzyk jest ptakiem wędrownym. Do Polski przylatuje w maju, by założyć lęg, a w sierpniu opuszcza lęgowiska, udając się ku Afryce Subsaharyjskiej, gdzie spędza zimę. Badania pokazują, że większość swojego życia spędza w powietrzu. Młode jerzyki, po opuszczeniu gniazda, potrafią nie lądować przez 2-3 lata, aż do momentu, gdy osiągną dojrzałość płciową. Potrafią też jeść, pić, spać, a nawet kopulować w locie. Latanie to ich żywioł! Badania przeprowadzone w Portugalii dowiodły, że jerzyk blady Apus pallidus i jerzyk czarny Apus barbatus – bliscy krewni naszego jerzyka zwyczajnego, w nocy wznoszą się na wysokość 2000 metrów, wykorzystując ciepłe prądy powietrzne. Ich uderzenia skrzydeł trwają ok. czterech sekund, po których następują trzy sekundy spoczynku – to ich przerywane chwile wytchnienia. Ponieważ nie śpią w sposób ciągły i nie wykazują całkowitego bezruchu, naukowcy przypuszczają, że odpoczywają dzięki tzw. jednopółkulowemu snu, czyli śpiąc tylko jedną połową mózgu, podczas gdy druga pozostaje aktywna. Źródła: naturapolska.blogspot.com, www.iop.krakow.pl, gulbenkian.pt Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Skrzydlaci rekordziści z Polski. Top 3 najdalej migrujących ptaków
Te ptaki z Polski każdego roku pokonują tysiące kilometrów, docierając aż do RPA. Dzięki badaniom naukowcy poznali dokładne trasy kilku rekordzistów. Warto przyjrzeć się ich niezwykłym wędrówkom!
Spis treści: Początki badania ptasich migracji Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Coroczne zjawisko migracji ptaków do dziś intryguje ludzi i przyprawia o zawrót głowy. Wyobraź sobie ptaka, który znika z twojego podwórka i pojawia się później na innym kontynencie. Skąd wie, dokąd lecieć, bez mapy? Pokonuje setki, a nawet tysiące kilometrów, przemierzając morza, pustynie i góry. Ktoś kiedyś postanowił to sprawdzić, oznaczając ptaki drobnymi znakami. Oto historia trzech skrzydlatych rekordzistów z Polski! Początki badania ptasich migracji Wędrówki ptaków od wieków fascynowały ludzi. Raptowne znikanie i pojawianie się gatunków o określonej porze roku pobudzało wyobraźnię i skłaniało refleksji. W dawnych słowiańskich wierzeniach sądzono na przykład, że bociany odlatują daleko na południe, za morze, gdzie przemieniają się w ludzi. Istnieją też wzmianki o bocianie z Polski, który w czasie migracji został wypuszczony z informacją o kraju, a po kilku miesiącach powrócił z tabliczką i pozdrowieniami z Indii. Początki naukowego badania wędrówek ptaków sięgają końca XIX wieku. Duński nauczyciel przyrody Hans Christian Cornelius Mortensen jako pierwszy zastosował metodę znakowania ptaków. Najpierw zaobrączkował dwa szpaki obrączkami z blaszki cynkowej, a dziewięć lat później założył aż 165 aluminiowych obrączek. Rok 1899 uznaje się za narodziny nowoczesnego obrączkowania ptaków. Mortensen zdobywał informacje o swoich ptakach dzięki ludziom. Na obrączkach umieszczał adres i numer. Gdy ktoś znalazł takiego ptaka, mógł wysłać list lub zgłosić znalezisko w lokalnej gazecie. Wszystkie odpowiedzi skrupulatnie zapisywał w swoich notatkach. W ten sposób po raz pierwszy udało się naukowo śledzić ptasie migracje – co zrewolucjonizowało ornitologię na całym świecie. Z biegiem czasu tradycyjne obrączkowanie zostało uzupełnione telemetrią satelitarną i nadajnikami GPS, pozwalające dziś śledzić trasy ptaków z niezwykłą dokładnością – od momentu wylotu aż po powrót z zimowisk. Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Jaskółka dymówka to jeden z trzech gatunków jaskółek gniazdujących w Polsce. Towarzyszyła ludziom już w czasach prehistorycznych, gniazdując w jaskiniach, a później w chałupach. Dziś występuje na wsiach i przedmieściach, budując półotwarte gniazda z błota w stajniach i oborach. Dawniej wierzono, że ptaki te zapadają w sen zimowy na dnie jezior i zostają w kraju, a na wiosnę przylatują na grzbietach bocianów powracających z zimowisk. Badania wykazały jednak, że jaskółki udają się w daleką podróż do Afryki, pokonując tysiące kilometrów. Dowodem imponującej wędrówki drobnego ptaka jest historia z 2017 roku. Magdalena Remisiewicz z Uniwersytetu Gdańskiego w swojej pracy „Wielka wędrówka małej dymówki”, relacjonuje: „W lutym 2017, Zephné Bernitz zadzwoniła do mnie podekscytowana, opowiadając, że jej siostra mieszkająca pod Durbanem właśnie trzyma w ręku dymówkę, która wleciała do domu przez uchylone drzwi. I ten ptak nosi polską obrączkę! Jaskółka została zaobrączkowana 2,5 r. wcześniej na stacji obrączkowania ptaków »Rakutowskie« w Polsce. Dystans od miejsca ponownego stwierdzenia w RPA wyniósł 9083 km”. Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Jak podaje „Słownik gwar Lubelszczyzny”, dawniej mówiono o bocianach, że „na Zwiastowanie przybywaj bocianie lub naprzynoszą dzieci w lecie, a na zimę odlatują”. Prawdopodobnie związane było to z migracją ptaków. W XVIII w. sądzono, że bociany przesypiają zimę w bagnach. Około 100 lat później w Europie odnotowywano przypadki bocianów z wbitymi strzałami – przypuszczano, że pochodzą z Afryki, co na początku XX zostało potwierdzone Latem 1909 r. w województwie kujawsko-pomorskim zaobrączkowano bociana białego o numerze 2349. Kilka miesięcy później stwierdzono go w RPA, niedaleko miasta Umzinkulu – około 9600 km od miejsca pochodzenia – ptak został przy tym zabity (Thienemann 1910). Nowoczesne badania wykazały, że bociany białe mają dwa główne szlaki wędrówek: przez Półwysep Iberyjski i przez Azję Mniejszą, prowadzące ostatecznie do Afryki. Niektóre osobniki w okresie migracji stwierdzono także w RPA, Indiach czy Izraelu, co dowodzi, że mogą pokonywać trasę o długości nawet 11 000 km. Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Rybitwa rzeczna, dawniej nazywana „zwyczajną”, to nieduży biało-szary ptak o czarnej głowie i pomarańczowym dziobie oraz nogach. Często mylona z mewami, np. z mewą śmieszką. Występuje w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce jest gatunkiem lęgowym i wędrownym, gnieżdżącym się w koloniach zarówno nad śródlądowymi, jak i morskimi – na piaszczystych wyspach czy w zbiornikach naturalnych i sztucznych. Rybitwa rzeczna należy do długodystansowych migrantów, pokonując ogromne odległości podczas corocznych wędrówek. Badania telemetryczne GSM przeprowadzone w 2024 r. przez stację obrączkowania ptaków „Obóz Wisła” ujawniły imponujące wyniki. Najodleglejsze zimowiska rybitw rzecznych znajdują się na Madagaskarze i w Mozambiku, a ptaki przemierzają nawet ok. 10 000 km. Nadajniki GPS wykazały, że ptaki leciały z prędkością ponad 100 km/godz., osiągały wysokość do 6,5 km, a ich migracja trwała od 3 d 4 miesięcy. To niesłychane odkrycie ornitologiczne i rekordowy wynik dla tego gatunku w Polsce. Źródła: jestemnaptak.pl, bocianopedia.pl, lifevistula.pl
W stronę południa – o jesiennych wędrówkach ptaków i sekretach obserwacji
Jesienna migracja ptaków to coroczny fenomen natury. Niebo staje się autostradą, po której wędrują tysiące skrzydeł w poszukiwaniu ciepła i pożywienia. Dowiedz się, które gatunki możesz spotkać w Polsce tej jesieni.
Spis treści: Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Każdej jesieni tysiące ptaków wyruszają w podróż, której celem jest przetrwanie zimy. Nad naszymi głowami rozgrywa się niezwykły spektakl natury – pełen dźwięków i ruchu. To również doskonała okazja, by rozpocząć przygodę z obserwowaniem ptaków i odkrywać ich tajemnice. Pośród nich można dostrzec dobrze znane gatunki, ale i prawdziwe rzadkości. Spójrz w niebo – właśnie tam rozgrywa się jedna z najpiękniejszych opowieści przyrody. Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Jesienna migracja ptaków to coroczne zjawisko, podczas którego wiele gatunków przemieszcza się z obszarów lęgowych na zimowiska. Głównym powodem odlotów jest coraz trudniejszy dostęp do pokarmu, wynikający ze skracającego się dnia i zmian pogodowych. Wraz z nadejściem chłodów rytm życia roślin i owadów zwalnia, a przyroda przygotowuje się do zimy. W Polsce migracja rozpoczyna się zazwyczaj w lipcu i trwa do listopada. W zależności od gatunku, ptaki pokonują różne dystanse – jedne lecą w dzień, inne nocą, a niektóre, jak gęsi, o każdej porze. Do krótkodystansowych migrantów należą m.in. sikory, do średniodystansowych – gawrony, a do długodystansowych – jaskółki i jerzyki. Migracja to jednak nie tylko ogromny wysiłek, ale i ryzyko. Wiele ptaków ginie w wyniku drapieżnictwa, kolizji ze szklanymi fasadami budynków, liniami energetycznymi czy turbinami wiatrowymi. Inne padają ofiarą kłusownictwa lub giną w zderzeniach z pojazdami. Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Na początek warto nauczyć się dostrzegać ptaki wokół siebie, a dopiero później próbować je rozpoznawać. Najcenniejsze doświadczenie zdobywa się w terenie. Do obserwowania, dokumentacji i identyfikacji przydadzą się podstawowe narzędzia – lornetka, aparat fotograficzny i atlas ptaków. Najlepiej zacząć przygodę w pobliskim parku, skwerze lub lesie. Warto też wsłuchiwać się w ptasie głosy – to świetny sposób na naukę rozpoznawania gatunków i odróżniania samców od samic. Pomagają w tym aplikacje mobilne, takie jak BirdNet czy MerlinBirdID. Niezależnie od wieku (poza małymi dziećmi bez opiekunów), każdy może wziąć udział w lokalnych wycieczkach przyrodniczych, które często udostępniają sprzęt optyczny, np. lunety. Obserwacja ptaków wymaga cierpliwości – nie zawsze uda się zobaczyć wymarzony gatunek, a niektóre wypady w teren mogą kończyć się bez sukcesu. Jednak z każdą wizytą w terenie obserwator zdobywa nową wiedzę i doświadczenie, które z czasem tworzą jego osobiste kompendium przyrody. Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Gil (Pyrrhula pyrrhula) – barwny mieszkaniec lasów mieszanych i iglastych. Samce mają pomarańczową pierś, a samice – delikatny róż. W Polsce gniazduje przez cały rok, a populacje ze Skandynawii populacje zatrzymują się jesienią w naszym kraju. Najłatwiej można je spotkać m.in. w parkach miejskich. Piaskowiec (Calidris alba) – niewielki ptak wędrowny o szarym grzbiecie i białym spodzie ciała. Gniazduje w Arktyce, a w Polsce pojawia się głównie podczas jesiennych przelotów, najczęściej na Pomorzu, zwłaszcza nad Zatoką Gdańską. Czeczotka (Acanthis flammea) – niewielki ptak północny, z czerwonymi plamami na piersi i ciemieniu. W Polsce gniazduje nielicznie, częściej obserwowany jest podczas jesiennych przelotów. Pierwsze stadka z Syberii i północnej Europy pojawiają się już we wrześniu. Żeruje na nasionach brzozy, olchy i chwastów. Kobczyk (Falco vespertinus) – niewielki sokół, wielkości gołębia miejskiego, o marchewkowym zabarwieniu oczu, dzioba, nóg i piór podogonowych. Występuje we wschodniej Europie, a w Polsce pojawia się sporadycznie. Zimuje w Afryce. Najczęściej spotykany na otwartych terenach, gdzie poluje na gryzonie. Jer (Fringilla montifringilla) – ptak wielkości wróbla, samce mają pomarańczowe gardło, pierś i barwne skrzydła. W Polsce pojawia się jesienią, a część osobników zimuje, szczególnie w latach obfitujących w bukiew. Chętnie odwiedza karmniki i żeruje na ziemi, wybierając nasiona. Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) – północy ptak związany z tajgą, rozpoznawalny po różowawym czubku i czarnej masce wokół oczu, przypominającej postać Zorro. Do Polski przylatuje zwykle w listopadzie i pozostaje do marca, zależnie od dostępności pokarmu. Najczęściej spotykana jest w stadach żerujących na owocach jarzębiny. Edredon (Somateria mollissima) – duża kaczka nurkująca, o charakterystycznym „kosmicznym” wyglądzie. Samce mają czarno-białe upierzenie z zielonkawym karkiem, samice są brązowe. Lęgnie się w północnej Europie, a w Polsce pojawia się jesienią i zimą, najczęściej nad Bałtykiem. Rzepołuch (Linaria flavirostris) – drobny ptak wróblowy o płowobrązowym upierzeniu i żółtym dziobie, podobny do czeczotki. Gniazduje w Skandynawii, do Polski przylatuje nielicznie jesienią i czasem zimuje. Żywi się nasionami roślin, takich jak komosa i bylica, często widywany na ścierniskach i ugorach. Źródła: Strategie wędrówek ptaków, Poradnik ornitologa, Ptaki zimą
Mała sowa, wielkie odkrycie – pierwszy lęg syczka zwyczajnego od ponad 100 lat
19 lipca 2025 roku w Polsce wydarzyło się coś wyjątkowego – po ponad 100 latach odnotowano pierwszy lęg syczka zwyczajnego (Otus scops). Ten niewielki, ale niezwykle sprytny ptak stał się 11 gatunkiem sowy lęgowej w naszym kraju. Odkrycie to nie tylko sensacja ornitologiczna, lecz także dowód, że przyroda wciąż potrafi nas zaskakiwać.
Spis treści: Syczek – 11 gatunek sowy lęgowej w Polsce Odkrycie pierwszego lęgu syczka w Polsce Zagrożenia i ochrona syczka Inne lęgowe gatunki sów w Polsce Odkrycie pierwszego lęgu syczka zwyczajnego w Polsce to przełom w polskiej ornitologii. Ptaki te są niezwykle rzadkie i wcześniej notowano je głównie jako pojedyncze zalatujące osobniki. W 2025 roku ornitolodzy zaobserwowali parę syczków na Śląsku, które wychowywały pisklęta w dziupli olszy czarnej. To pierwszy taki przypadek od ponad wieku. Choć ich populacja globalnie spada z powodu utraty siedlisk, odkrycie to pokazuje, że odpowiednia ochrona środowiska może dawać nadzieję na odbudowę gatunku i zachowanie jego obecności w Polsce. Syczek – 11 gatunek sowy lęgowej w Polsce 19 lipca 2025 roku ornitolodzy ze Stowarzyszenia Ochrony Sów udokumentowali pierwsze gniazdowanie syczka zwyczajnego (Otus scops) w naszym kraju. To już 11 gatunek sowy lęgowej stwierdzony w Polsce i pierwszy od ponad 100 lat. Do tej pory notowano jedynie 10 gatunków regularnie gniazdujących w kraju. Syczek to niezwykle rzadki ptak, którego zasięg obejmuje południowo-wschodnią Europę, ale też Azję. Najliczniejsze populacje występują na Białorusi, Słowacji oraz w Ukrainie (Ornis Polonica 2015). W Polsce jest to gatunek wyjątkowo zalatujący. Najstarsze informacje o jego obecności pochodzą z 1848 r. (okolice Warszawy) i 1893 r. (Puszcza Romińska). Choć dawne opisy nie potwierdzają lęgów, przypuszczano, że ptaki mogły się tu rozmnażać. Tegoroczna dokumentacja stanowi pierwszy pewny dowód gniazdowania syczka w Polsce od ponad wieku. W XX w. obserwacje tego gatunku były niezwykle rzadkie. Odkrycie pierwszego lęgu syczka w Polsce Rok 2025 przyniósł niezwykłą sensację ornitologiczną. Ornitolodzy Tomek Sczansny i Sławek Rubacha na Śląsku, w powiecie wodzisławskim, odkryli pierwsze gniazdo syczka zwyczajnego. Wszystko zaczęło się 25 maja, gdy jeden z badaczy usłyszał w terenie głos samca – charakterystyczne nawoływanie terytorialne. Kilka tygodni później udało się zaobserwować parę ptaków, co rozbudziło nadzieje na możliwy lęg. Spotkany ponownie samiec wydawał już inne dźwięki, co sugerowało obecność samicy. I nie mylili się – 26 czerwca zaobserwowali parę dorosłych syczków. Przełom nastąpił 19 lipca. Dzięki kamerze termowizyjnej doświadczeni ornitolodzy zobaczyli samca polującego i zanoszącego zdobycz w jedno miejsce. Podążając za nim, dotarli do dziupli w olszy czarnej, gdzie znajdowała się samica. Wczesnym rankiem następnego dnia, przy pomocy drabiny i kamery na wysięgniku, zajrzeli do środka – w gnieździe były trzy białe, puchate pisklęta. Dwa tygodnie później młode zaobrączkowano, oficjalnie potwierdzając 11 gatunek sowy lęgowej w Polsce. Zagrożenia i ochrona syczka Syczek zwyczajny to ptak wędrowny – zimę spędza w Afryce, na obszarach o klimacie tropikalnym i suchym. Część populacji zimuje w Hiszpanii, południowych Włoszech i Grecji. Podgatunki turanicus, scops i pulchellus są w pełni wędrowne, natomiast cyprius, mallorcae i cycladum – częściowo osiadłe. Choć Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje syczka za gatunek najmniejszej troski, globalnie jego populacja spada. Główne zagrożenia to utrata siedlisk, wycinanie drzew dziuplastych, modernizacja rolnictwa, stosowanie pestycydów, rozwój terenów miejskich oraz polowania. W Europie populacja uznawana jest za stabilną w skali trzech pokoleń, jednak zmiany w środowisku mogą szybko pogorszyć sytuację. Dla skutecznej ochrony konieczne jest ograniczenie pestycydów, ochrona starych drzew, instalowanie budek lęgowych tam, gdzie brakuje naturalnych dziupli oraz rzadsze koszenie łąk, aby zachować owady – podstawowe źródło pokarmu syczków. Ważne jest również kontrolowanie rozwoju urbanizacji i nielegalne zabudowy. Inne lęgowe gatunki sów w Polsce Puchacz (Bubo bubo) – największa sowa świata, w Polsce bardzo rzadka – tylko kilkaset par. Puszczyk mszarny (Strix nebulosa) – druga co do wielkości sowa w kraju, ma charakterystyczną, okrągłą „twarz”. W Polsce gniazduje zaledwie kilka par. Puszczyk uralski (Strix uralensis) – znany z agresywnej obrony gniazda i piskląt, potrafi zaatakować nawet człowieka. Włochatka (Aegolius funereus) – mała sowa o zdziwionym spojrzeniu i żółtych oczach, gniazduje w dziuplach starych drzew. Sóweczka (Glaucidium passerinum) – najmniejsza sowa Europy, wygląda jak pluszowa zabawka. Pójdźka (Athene noctua) – niewielka sowa, związana z krajobrazem wsi, dawniej uznawana za złowieszczą. W starożytności – symbol bogini Ateny. Uszatka (Asio otus) – druga z najpospolitszych sów w Polsce, migruje w stadach na zimowiska. Uszatka błotna (Asio flammeus) – bardzo rzadka sowa, wielkości wrony, zaledwie kilkadziesiąt par w całym kraju. Puszczyk (Strix aluco) – najczęściej spotykana sowa w Polsce, często gniazdująca na terenie miast. Ma lśniąco czarne oczy i brązowe upierzenie, które doskonale maskuje ją wśród drzew. Płomykówka (Tyto alba) – sowa o białej „masce” w kształcie serca, zasiedla najczęściej tereny zurbanizowane, a jej populacja w kraju szacowana na ok. 3000 par. Źródła: sos.pl grupa na Facebooku – Stowarzyszenie Ochrony Sów (Owl Conservation Association) Ornis Polonica 2015 Władysław Taczanowski, Ptaki krajowe
Gadożer na Lubelszczyźnie – tajemniczy łowca węży w akcji!
Na Lubelszczyźnie pojawił się gadożer – ptak tak rzadki, że w Polsce widuje się go tylko w wybranych miejscach. Ten mistrz polowania na węże kryje się w tajemniczych lasach, torfowiskach i otwartych polanach. To jeden z 9 gatunków orłów w Europie i jeden z 4 w Polsce – odkryj jego sekrety!
Spis treści: Rzadkie stwierdzenie gadożera na Lubelszczyźnie Węże na celowniku – kim jest gadożer? Endemit polskich lasów – naturalne środowisko gadożera Rzadkie gatunki ptaków drapieżnych na Lubelszczyźnie Lubelszczyzna – ostoja pierzastych mieszkańców Gadożer to niezwykle rzadki drapieżnik w Polsce, wyspecjalizowany w polowaniu na węże. W 2025 roku odnotowano go ponad 100 razy, a najczęstsze obserwacje pochodzą z Lubelszczyzny. Przypomina dużą mewę, ale wyróżnia się masywnymi skrzydłami i charakterystycznym ubarwieniem. To krytycznie zagrożony ptak w naszym kraju, a jego obecność na Lubelszczyźnie podkreśla znaczenie regionu jako ostoi dla najbardziej tajemniczych i zagrożonych ptaków szponiastych. Rzadkie stwierdzenie gadożera na Lubelszczyźnie 7 września 2025 roku w gminie Łaszczów (woj. lubelskie) zaobserwowano gadożera (Circaetus gallicus) – jednego z najrzadszych ptaków szponiastych w Polsce. Gatunek ten należy do dziewięciu orłów występujących w Europie, z czego w naszym kraju stwierdzono tylko cztery. Jak podaje Ornitho.pl, w tym roku odnotowano gadożera w Polsce ponad 100 razy, głównie na obszarze wyżyn polskich i nizin środkowopolskich. Do niedawna pojedyncze lęgi tego ptaka potwierdzano w Puszczy Białowieskiej, Augustowskiej i Solskiej, a także na Podlasiu i prawdopodobnie w Bieszczadach. Węże na celowniku – kim jest gadożer? Gadożer, znany również jako krótkoszpon, to imponujący ptak drapieżny wyspecjalizowany w polowaniu na węże. Najczęściej jego ofiarą padają zaskrońce – niejadowite i najpospolitsze gady w Polsce. Krótkoszpon nie gardzi jednak także płazami, ptakami czy drobnymi ssakami. Wielkością przypomina dużą mewę, którą często widujemy w miastach, lecz wyróżnia się znacznie większymi skrzydłami. Grzbiet i lotki ma ubarwione brązowo, natomiast biały brzuch zdobią brunatne plamki układające się w poprzeczne pręgi. Samiec i samica wyglądają podobnie, a różnica płciowa sprowadza się głównie do rozmiaru – samice są większe. Jak pisał w swoim wierszu Franciszek Kobryńczuk, polski lekarz weterynarii: „to drapieżnik – ten gadożer, zwany także krótkoszponem. W białowieskim mieszka borze. Ma od siebie większą żonę”. Endemit polskich lasów – naturalne środowisko gadożera Gadożer wybiera do gniazdowania urozmaicone siedliska – rozległe kompleksy leśne z obecnością bagien, torfowisk i otwartych przestrzeni, bogatych w węże, które stanowią jego główne pożywienie. Wybitny polski ornitolog XX wieku, Jan Sokołowski, w dziele „Ptaki ziem polskich” pisał o krótkoszponie: „żyje tajemniczo w okolicach mało uczęszczanych przez człowieka. W locie przypomina myszołowa (Buteo buteo), ale jest od niego większy. Gniazdo ścieli tuż przy pniu drzewa lub na bocznej gałęzi, i zawsze w tej części lasu, która najbardziej obfituje w łąki, polany i brzegi wód”. Krótkoszpony łączą się w pary wyłącznie na czas lęgów. Samica składa jedno jajo i wysiaduje je ponad 40 dni, podczas gdy samiec poluje i przynosi jej pokarm. Młode, które przychodzi na świat, dorasta powoli – dojrzałość płciową osiąga dopiero w wieku 3-4 lat i wtedy może rozpocząć własne lęgi. Rzadkie gatunki ptaków drapieżnych na Lubelszczyźnie Puszczyk mszarny (Strix nebulosa) – pierwsze stwierdzenie tej rzadkiej sowy odnotowano w Lasach Sobiborskich w 2010 roku. W 2024 krajową populację szacowano na ok. 9 par lęgowych. Kobczyk (Falco vespertinus) – niewielki sokół, polujący m.in. na nietoperze. Dziś regularnie przelotny w Polsce, często obserwowany na Lubelszczyźnie (ostatni potwierdzony lęg kraju odnotowano w 1942 r. pod Makowem Mazowieckim). Sokół wędrowny (Falco peregrinus) – na przełomie XIX i XX w Europie było ok. 4 tys. par, a ostatnie gniazdo przed zanikiem populacji stwierdzono w 1964 r. Pierwsze udane lęgi po introdukcji zanotowano w 1998 roku. Orzeł cesarski (Aquila heliaca) – zagrożony gatunek majestatycznego orła, w Polsce nie gniazduje. Do 2023 r. stwierdzono ok. 135 obserwacji, obejmujących 139 osobników (dane Komisji Faunistycznej 2007–2024). Orlik krzykliwy (Clanga pomarina) – najmniejszy z orłów w Polsce. Według najnowszych danych Komitetu Ochrony Orłów krajowa populacji liczy ok. 2 tys. par, z czego na Lubelszczyźnie w 2017 r. odnotowano ponad 400 par. Trzmielojad (Pernis apivorus) – krewniak myszołowa zwyczajnego, nieliczny gatunek lęgowy w Polsce. W ostatniej dekadzie w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska populację krajową oszacowano na 3–5 tys. par. Lubelszczyzna – ostoja pierzastych mieszkańców Lubelszczyzna, czyli województwo lubelskie, to trzecie co do wielkości województwo i jedno z najczystszych ekologicznie regionów Polski. Dzięki obfitej różnorodności biologicznej i krajobrazowej obszar ten wyróżnia się bogactwem unikatowych siedlisk: jezior, torfowisk, kompleksów leśnych oraz dolin wielkich rzek – Bugu, Wisły i Wieprza. Ważną rolę odgrywają tu również tereny podmokłe, będące oazą wielu rzadkich ptaków. To właśnie z nimi związany jest m.in. żuraw zwyczajny (Grus grus) – jeden z najcenniejszych gatunków polskiej awifauny. Na Lubelszczyźnie żyją także inne cenne gatunki, takie jak kania ruda, bielik, puszczyk uralski, sóweczka, orlik krzykliwy czy głuszec. Źródła: ornitho.pl, KOO, OTOP
Małpożer – największy i najrzadszy orzeł świata
Orzeł filipiński, zwany małpożerem, to jeden z największych, najrzadszych i najsilniejszych ptaków drapieżnych na świecie. Żyje wyłącznie w pierwotnych lasach Filipin. Jest symbolem majestatu oraz potęgi – lokalna nazwa to haribon, czyli „ptak-król”. Poluje na makaki, kobry, młode jelenie, a nawet dzioborożce. Oto prawdziwy unikat lasów tropikalnych.
Spis treści: Małpożer – endemit lasów filipińskich Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Długość życia i czynniki śmiertelności Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Orzeł filipiński jest jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata. Tworzy dożywotnie pary, a samica składa zwykle jedno jajo co dwa lata. Nie żywi się padliną – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Atakuje w błyskawiczny sposób, nawet dzioborożce i sowy nie mają przed nim szans. Jego gniazda to olbrzymie platformy w koronach drzew, które mogą służyć przez wiele sezonów. Młode pozostają z rodzicami niemal dwa lata, ucząc się przetrwania w lesie. Pomimo braku naturalnych wrogów, populacja orła spada z powodu działalności człowieka – każdy egzemplarz tego majestatycznego „ptaka-króla” jest na wagę złota. Małpożer – endemit lasów filipińskich Orzeł filipiński (Pithecophaga jefferyi), dawniej nazywany małpożerem, należy do największych i najrzadszych ptaków drapieżnych na świecie. Występuje wyłącznie na Filipinach i jest gatunkiem endemicznym – populacja szacowana na około 392 pary lęgowe. Lokalnie nazywany „haribon”, czyli „ptak-król”, został po raz pierwszy opisany przez angielskiego badacza Johna Whiteheada w 1896 roku. Historycznie uznawano, że żywi się wyłącznie małpami, co wpłynęło na jego nazwę naukową pochodzącą od greckich słów pithecus („małpa) i phagus („pożeracz”). Późniejsze badania wykazały, że jego dieta jest znacznie bardziej zróżnicowana – obejmuje węże, warany i duże ptaki. W 1978 roku, aby odróżnić go od innych „orłów małpożernych” z Afryki i Ameryki Południowej, prezydent Filipin Ferdinand Marcos nadał mu oficjalną nazwę „orzeł filipiński”. Niewidzialny myśliwy – dieta i techniki łowieckie Orzeł filipiński to mistrz zasadzki, doskonale przystosowany do polowań w gęstych lasach deszczowych. Polega na niezwykle ostrym wzroku, szybkości lotu i potężnych szponach, którymi błyskawicznie chwyta ofiarę. Zazwyczaj godzinami czatuje nieruchomo w koronach drzew, wypatrując najmniejszego ruchu, a następnie wykonuje gwałtowny atak z zaskoczenia. W przeciwieństwie do wielu innych ptaków drapieżnych, orzeł filipiński nie zjada padliny – poluje wyłącznie na żywą zdobycz. Polowania odbywają się najczęściej o świcie i o zmierzchu, kiedy jego ofiary są najbardziej aktywne. Skład diety różni się w zależności od regionu. Na Mindanao głównym pożywieniem są lotokoty filipińskie, a na Luzonie – makaki krabożerne i sierściogony dżunglowe. Orzeł poluje też na cywety, dzioborożce, sowy, a nawet na kobry filipińskie. Habitat lęgowy i zachowania rozrodcze Orzeł filipiński gniazduje w pierwotnych lasach tropikalnych, wybierając najwyższe drzewa. Para lęgowa zajmuje nawet 110 km² i broni terenu przed niechcianymi gośćmi, a gniazdo na wysokości 30 m może służyć przez wiele sezonów. Gatunek jest monogamiczny – partnerzy tworzą więź na całe życie. Samica składa jedno jajo raz na dwa lata, rzadko dwa. Inkubacja trwa ok. dwa miesiące, a okres gniazdowania przed opuszczeniem gniazda przez młode trwa ok. 5–6 miesięcy. Rodzice kontynuują opiekę nad młodym nawet do 20 miesięcy, stopniowo zmniejszając częstotliwość karmienia. Tak powolny cykl rozrodczy czyni orła filipińskiego jednym z najwolniej rozmnażających się ptaków drapieżnych świata – obok harpii wielkiej i wojownika wspaniałego. Długość życia i czynniki śmiertelności Orzeł filipiński może żyć 30–60 lat na wolności, choć zwykle krócej z powodu chorób, presji środowiskowej i działalności człowieka. W niewoli odnotowano osobniki dożywające 41–46 lat. Jak u innych dużych ptaków drapieżnych, powolne tempo rozrodu sprawia, że przeżywalność dorosłych osobników ma kluczowe znaczenie dla stabilności populacji. Badania w Philippine Eagle Center (1970–2006) wykazały, że pośród 36 osobników schwytanych dzikich orłów najczęstszymi przyczynami śmierci były choroby zakaźne, zaburzenia metaboliczne, niedobory pokarmowe i urazy. Zgony powodowały też postrzały, ataki współtowarzyszy czy spadające konary drzew. Szczególnie narażone są młode orły, które po opuszczeniu rodziców wędrują przez tereny zamieszkane przez ludzi, gdzie grozi im kłusownictwo, pułapki czy porażenia prądem. Gatunek na granicy wymarcia – zagrożenia i ochrona Jak podaje Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) orzeł filipiński jest powszechnie gatunkiem krytycznie zagrożonym. To drapieżnik szczytowy, który w naturze nie ma wrogów. Jego największym zagrożeniem jest jednak człowiek – wylesianie, fragmentacja lasów i ekspansja rolnictwa niszczą miejsca lęgowe i ograniczają dostęp do pożywienia. Duże wymagania siedliskowe oraz długotrwała opieka nad potomstwem sprawiają, że populacja tego gatunku stale maleje. Ochrona orła filipińskiego wymaga zdecydowanych działań: zabezpieczenia rozległych kompleksów leśnych, programów reintrodukcji, zwalczania kłusownictwa i edukacji lokalnych społeczności. Tylko dzięki skoordynowanej ochronie ten majestatyczny „ptak-król” ma szansę przetrwać dla przyszłych pokoleń. Źródła: Paczka Wiedzy, Planet of Birds
Purpurowa dama odwiedza polskie Podkarpacie. To rzadki mieszkaniec wodnych ostoi
Czapla purpurowa to niezwykły i rzadki gość Polski – ptak o krytycznie wymarłym statusie w naszym kraju. Podczas polowania używa dziobu niczym harpuna, chwytając ryby, płazy i drobne zwierzęta. Choć ostatni lęg w Polsce odnotowano w 2009 roku, nadal można ją spotkać okazjonalnie nad wodami Podkarpacia.
Spis treści: Rzadkie stwierdzenie czapli purpurowej na Podkarpaciu Występowanie czapli purpurowej Liczebność i migracje Pokarm, zagrożenia i ochrona czapli purpurowej Inni pierzaści mieszkańcy Podkarpacia Trzebownisko – oaza ptaków w sercu Podkarpacia Czapla purpurowa to jeden z najrzadszych ptaków w Polsce, który zachwyca smukłą sylwetką i purpurowym upierzeniem. Choć ostatni lęg udokumentowano w naszym kraju w 2009 roku, ptak wciąż pojawia się w niektórych regionach. W Europie i na wschodzie jest gatunkiem migrującym – jesienią odlatuje do Afryki, pokonując tysiące kilometrów. Ten niezwykły łowca wykorzystuje cienki dziób niczym harpun, polując na ryby, płazy i drobne ssaki. Jego obecność jest symbolem różnorodności przyrody i konieczności ochrony wodnych biotopów. Rzadkie stwierdzenie czapli purpurowej na Podkarpaciu 18 sierpnia we wsi Trzebownisko, niedaleko Rzeszowa, zaobserwowano czaplę purpurową (Ardea purpurea) – jeden z rzadszych gatunków ptaków wodnobłotnych w Polsce. Według danych Ornitho.pl w 2025 roku czapla purpurowa była stwierdzana 179 razy w naszym kraju, a w ciągu ostatnich dziesięciu lat odnotowano aż ponad tysiąc takich obserwacji. Najczęściej spotykano ją na obszarach podmokłych, m.in. w pobliżu stawów rybackich, rzek, jezior i innych zbiorników wodnych. Najwięcej obserwacji pochodzi z południa Polski, szczególnie z Podkarpacia, Małopolski i Lubelszczyzny. Występowanie czapli purpurowej Zasięg występowania czapli purpurowej obejmuje Europę Środkową, ciągnąc się na wschód – od Dunaju aż po południową Ukrainę i Rosję. Gatunek ten gniazduje także w tropikalnej Afryce, Azji, Indiach i na Madagaskarze. W Polsce ma status (RE) – regionalnie wymarły. Należy więc do najrzadszych ptaków lęgowych naszego kraju. Pierwszy lęg odnotowano w 1968 r. na stawach we wsi Spytkowice (Małopolska). Kolejne lęgi potwierdzono w latach 1994, 1996 i 2004 nad Jeziorem Goczałkowickim(Śląsk), a ostatni – w 2009 r. na stawach Przeręb. Liczebność i migracje Na przełomie XX i XXI w. liczebność europejskiej populacji czapli purpurowej szacowano na 29–42 tys. par. Dziś ocenia się ją na 31–46 tys. par, jednak ogólny trend populacyjny pozostaje spadkowy (BirdLife International 2015). Czaple purpurowe gniazdujące w Europie i na wschodzie są ptakami migrującymi. Jesienią odlatują m.in. do zachodniej Afryki. Badania wykazały, że osobniki stwierdzone w Senegalu, Gambii i Mauretanii pochodziły wyłącznie z Holandii i Francji. Z kolei ptaki z Rosji wędrują przez Grecję, Turcję, Egipt, by zimować we wschodniej Afryce. Wygląd czapli purpurowej Czapla purpurowa to duży, smukły ptak o charakterystycznym wyglądzie. Boki głowy i szyi mają rdzawobrązowe ubarwienie, a skrzydła pokrywa purpurowobrązowy nalot. Cienki, długi dziób przypomina kształtem wojskowy bagnet. Gatunek ten bywa mylony z czaplą siwą, jednak różni się od niej cieńszym dziobem, delikatniejszą budową i ciemniejszym upierzeniem. U czapli siwej przeważają barwy szare i białe, a dziób jest masywniejszy. Pokarm, zagrożenia i ochrona czapli purpurowej Czapla purpurowa żywi się głównie rybami, ale także płazami, gadami, owadami, skorupiakami, pajęczakami oraz drobnymi ssakami i ptakami. Największym zagrożeniem dla tego gatunku w Europie jest utrata trzcinowisk (naturalnych siedlisk), wynikająca z ich degradacji, ekspansji rolnictwa i działań związanych z gospodarką wodną (np. melioracji). Skuteczna ochrona czapli purpurowej polega przede wszystkim na zachowaniu i odtwarzaniu roślinności trzcinowej oraz zapewnieniu odpowiednich warunków w ich otoczeniu. Inni pierzaści mieszkańcy Podkarpacia Żołna (Merops apiaster) – barwny akrobata, mistrz polowania na osy i pszczoły. Kraska (Coracias garrulus) – błękitny klejnot, jakby przeniesiony z tropików. Orzeł przedni (Aquila chrysaetos) – majestatyczny władca górskich przestworzy. Ślepowron (Nycticorax nycticorax) – nocny mieszkaniec trzcinowisk i mokradeł. Dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus) – leśny specjalista od spróchniałych świerków, jedyny z trzema palcami. Włochatka (Aegolius funereus) – niewielka, puszysta sowa z górskich lasów. Mewa czarnogłowa (Ichthyaetus melanocephalus) – elegancka podróżniczka z okolic jezior i stawów. Trzebownisko – oaza ptaków w sercu Podkarpacia Trzebownisko, wieś i gmina z historią sięgającą czasów średniowiecza, od wieków związana jest z wodą i przyrodą. Dawniej krajobraz tworzyły liczne stawy, sadzawki i podmokłe tereny, będące ważnym miejscem dla roślin i zwierząt. Jeszcze do połowy XX w. rzeka Wisłok, przepływająca przez gminę, słynęła z czystych wód, w których roiło się od ryb. Choć rozwój gospodarki, melioracje i chemizacja rolnictwa doprowadziły do stopniowej degradacji środowiska, Trzebownisko wciąż pozostaje ostoją wielu gatunków ptaków. To tutaj, na terenach podmokłych i nad wodami, można obserwować zarówno pospolite, jak i rzadkie gatunki, które czynią ten region prawdziwą ptasią oazą Podkarpacia. Źródła: Trzebownisko.pl, Facebook, ornitho.pl, OTOP
Ten ptak potrafi śpiewać nawet 2000 razy dziennie. Kiedyś wierzono, że leczy serce
Zięba zwyczajna to polska „papuga” naszych ogrodów. Ten drobny ptak od wieków wspierał ludzi – od kopalń po terapeutyczne melodie. Potrafi wędrować setki kilometrów, zaskakuje różnorodną dietą i bywa zwiastunem pogody. Warto go poznać!
Spis treści: Jak wygląda zięba zwyczajna? Gdzie występuje zięba zwyczajna? Co zjada nasza zięba – repertuar kulinarny Gniazdo i rodzicielstwo u zięb Zięba w kulturze – pstre pióro i symbol dawnych wierzeń Ptak z osiedla czy migrant długodystansowy? Zagrożenia i ochrona zięby zwyczajnej Zięba zwyczajna to nie tylko ozdoba naszych parków i ogrodów – to ptak o niezwykłych zdolnościach. Mimo niewielkich rozmiarów potrafi pokonywać setki kilometrów, a jej menu obejmuje wszystko – od owadów po nasiona. Od wieków towarzyszyła ludziom – w kopalniach ostrzegała przed trującymi gazami, a jej śpiew działał kojąco i wspierał w terapii. To wyjątkowy element naszej przyrody. Jak wygląda zięba zwyczajna? Zięba zwyczajna (Fringilla coelebs) to drobny ptak wielkości wróbla. Samiec ma rdzawoczerwoną pierś i policzki oraz srebrzystoniebieskie ciemię głowy. Na skrzydłach widać wyraźne białe „lusterka”, które ułatwiają rozpoznanie gatunku. Samica i młode są bardziej stonowane, szarawo-oliwkowe, z białymi paskami na skrzydłach. Młode ptaki wyglądają podobnie jak dorosłe samice. Choć sylwetka i ubarwienie samicy zięby mogą przypominać samicę wróbla domowego, białe elementy na skrzydłach pozwalają je łatwo odróżnić. Gdzie występuje zięba zwyczajna? Zięba zwyczajna należy do najliczniejszych ptaków w Polsce – zarówno w latach 70. XX w, jak i dziś. Występuje na całym kontynencie europejskim, a także w Afryce i w Nowej Zelandii, dokąd została zawleczona przez człowieka w XIX w. W naszym kraju populacja lęgowa szacowana jest na ok. 8 mln par, a w całej Europie na ok. 185–269 mln par. Ziębę można spotkać w lasach, sadach, parkach, ogrodach, na cmentarzach, w alejach przydrożnych, a nawet w górach. Ptaki często przysiadają na ziemi – na trawnikach, ścieżkach, klombach czy drogach, w poszukiwaniu nasion i owadów. Co zjada nasza zięba – repertuar kulinarny Dieta zięby jest zróżnicowana w zależności od pory roku. Wiosną i latem dominują owady oraz inne drobne bezkręgowce. Jesienią i zimą nasionami i pąkami roślin. W XX w., w jednym z badań, sprawdzono zawartość wola 1289 ptaków i stwierdzono obecność nasion należących aż do 78 gatunków roślin. Zięba żywi się m.in. rdestem ptasim, komosą, gryką, ziarnami zbóż, a także nasionami drzew iglastych. Często można ją zaobserwować na ziemi, gdzie żeruje lub poszukuje pokarmu. Pisklęta karmione są owadami i gąsienicami. Gniazdo i rodzicielstwo u zięb Okres lęgowy zięby trwa od marca do lipca, a gniazdo zakładane jest zarówno na gałęziach drzew, jak i krzewach. W tym czasie ptaki przebywają razem. W sezonie lęgowym potrafią wyprowadzić nawet do 2 lęgów. Budową gniazda zajmuje się samica, podczas gdy samiec pilnuje jej i gniazda, stojąc na warcie. Gniazdo składa się z traw, porostów, mchów, włókien roślinnych, sierści zwierząt oraz piór. W zniesieniu znajduje się zwykle od 4 do 5 jaj. Pisklęta wykluwają się po ok. 2 tygodniach i pozostają przy rodzicach jeszcze przez niecały miesiąc, aż do momentu usamodzielnienia. Zięba w kulturze – pstre pióro i symbol dawnych wierzeń Jak pisał wybitny ornitolog XX w. Jan Sokołowski, nazwa zięby wywodzi się od starej ludowej nazwy „ziąb”. Słowo to jest naśladownictwem głosu wabiącego, którym ptak odzywa się szczególnie często podczas deszczu i chłodu, czyli gdy następuje oziębienie. Ponad pół wieku później, w słynnym dziele „Zwierzyniec” Jerzy Bralczyk podkreśla, że nazwa mogła też pochodzić od słowa „zębti”, czyli „ziębnąć, marznąć”, ponieważ część samców zięby zostaje w Polsce zimą. Zięby od dawna sprawiały ludziom radość, pocieszały i dawały wsparcie terapeutyczne. Na Dalekim Wschodzie uważano, że ich śpiew pomaga na problemy z sercem. Ptak z osiedla czy migrant długodystansowy? Zięby są częściowo wędrowne. Jesienią większość migruje na południe i zachód Europy. Najdalsze zimowiska znajdują się nad Morzem Śródziemnym. Łagodniejsze zimy jednak sprawiają, że coraz więcej ptaków zostaje w kraju. Niektóre osobniki, zwłaszcza dorosłe samce, prowadzą życie osiadłe, bez konieczności migracji. Jesienią i zimą zięby chętnie odwiedzają ogrody i parki, korzystając z karmników. Wiosną ptaki powracają na swoje miejsca lęgowe, czyli obszary, na których wcześniej zamieszkiwały i rozmnażały się. Zagrożenia i ochrona zięby zwyczajnej Zięba podlega ścisłej ochronie w Polsce – nie wolno jej zabijać, przetrzymywać ani pozyskiwać. Aby chronić ptaki, warto zostawiać w otoczeniu duże drzewa, krzewy i łąki oraz unikać stosowania pestycydów. W Belgii od ponad 400 lat organizuje się zawody śpiewu zięb (vinkensport), w których hodowcy trzymają ptaki w klatkach i oceniają ich śpiew. Zięby wykorzystywano także w kopalniach jako wczesne wykrywacze trujących gazów – ptaki reagowały szybciej niż ludzie, co pozwalało górnikom na ewakuację. Źródła: OTOP „Przewodnik Collinsa”, wydanie 2 „Zobacz ptaka”, Jacek Karczewski BirdLife „Zwierzyniec”, Jerzy Bralczyk „Zięba”, Jan Sokołowski
Pierwsza udomowiona kaczka potrafi zaskoczyć – jedno oko czujne, reszta… śpi!
Krzyżówka to jedna z pierwszych kaczek udomowionych przez człowieka – przodkini naszych kaczek domowych. Dziś spotykana jest niemal na całym globie. Potrafi „uśpić” połowę mózgu, podczas gdy druga połowa czuwa. Ten niepozorny ptak skrywa wiele zaskakujących tajemnic. Sprawdź, co jeszcze potrafi!
Spis treści: Kaczka krzyżówka – jaki to ptak? Gdzie występuje krzyżówka? Co je krzyżówka? Czy krzyżówki migrują? Jak krzyżówka śpi? Lusterka i blaszki – czym są? Zagrożenia i ochrona krzyżówki Krzyżówka zwyczajna to nie tylko kolorowy ptak, ale i gatunek o niezwykłych zmysłach. Żyje blisko ludzi – w miastach, parkach i nad wodą. To jedna z pierwszych kaczek udomowionych przez człowieka. Potrafi zjeść mysz, żabę, a nawet innego ptaka. Dzięki snu półkulowemu śpi i czuwa jednocześnie. Jej wyjątkowa plastyczność ekologiczna pozwala doskonale odnaleźć się w świecie ludzi. Choć wygląda niepozornie – ma w zanadrzu więcej, niż nam się wydaje. Kaczka krzyżówka – jaki to ptak? Krzyżówka zwyczajna to gatunek wodno-błotny. Samiec i samica mają wyraźny dymorfizm płciowy, co pozwala je rozróżnić. Już wczesną zimą samiec wygląda kolorowo – ma zieloną, lśniącą głowę i czekoladową pierś, samica zaś – maskujący beż z ciemnymi plamkami, przypominający korę drzewa. Na wiosnę, po złożeniu jaj przez samice, kaczor opuszcza partnerkę, rozpoczyna okres pierzenia (wymiany piór) lub szuka innej partnerki. Po tym czasie, zwykle latem, samce upodabniają się wyglądem do samic. Wtedy można je odróżnić m.in. po jasnożółtym dziobie – samica ma ciemnopomarańczowy. Gdzie występuje krzyżówka? Krzyżówka to najliczniejszy i najszerzej rozpowszechniony gatunek kaczki na świecie. Należy do ponad 140 gatunków dzikich kaczek i jest uznawana za jednego z pierwszych udomowionych ptaków. Dziś występuje na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy, zamieszkując obszar ok. 127 milionów km². Za jej ojczyznę uważa się Azję Południowo-Wschodnią – ewolucyjne centrum pochodzenia. Do innych regionów świata, takich jak np. Afryka, Ameryka Południowa czy Australia, krzyżówka została zawleczona przez człowieka. Dlaczego krzyżówka wybrała miasta? Dzięki synantropizacji i dużej plastyczności ekologicznej, krzyżówki zaczęły zasiedlać miasta już na początku XX w., m.in. w Wielkiej Brytanii. W Polsce pierwsze przypadki zaobserwowano w latach 40. i 50. XX w. Jednym z pierwszych parków, gdzie krzyżówka zamieszkała były Łazienki Królewskie w Warszawie. Badania z Lublina wykazały, że w dużych miastach (powyżej 100 tys. mieszkańców), zimuje nawet ok. 855 tys. krzyżówek, a ich liczba rośnie wskutek mroźnych zim. Świadczy to o tym, że ptak ten potrafi skutecznie zaadaptować się do warunków miejskich, nawet zimą. Co je krzyżówka? Krzyżówka to oportunistka pokarmowa – zje zarówno żołędzia, jak i ślimaka. Choć w jej diecie przeważają rośliny, nie pogardzi też żabami, owadami, rybami, gryzoniami czy jajami innych ptaków. Wszystko zależy od dostępności pokarmu. W 2017 roku w Rumunii zaobserwowano grupę krzyżówek polujących nawet na małe ptaki, m.in. pliszki żółte i pleszki. To dowód na ich niezwykłą wszystkożerność. Czy krzyżówki migrują? Krzyżówka to gatunek częściowo migrujący – część osobników odlatuje na zimowiska, a część jest osiadła. Jesienna wędrówka trwa od końca sierpnia do grudnia, a wiosenna – od końca stycznia do końca kwietnia. Podczas przelotów ptaki zatrzymują się głównie nad wodą: przy stawach, rzekach czy zbiornikach. Krzyżówki z północy Polski zimują m.in. w Europie Zachodniej, a z południa – w rejonie Morza Śródziemnego. Z kolei do naszego kraju, zwłaszcza zimą, przylatują osobniki z krajów bałtyckich i Rosji. Część ptaków jednak pozostaje u nas przez cały rok. Jak krzyżówka śpi? Krzyżówki potrafią spać tylko jedną półkulą mózgu, podczas gdy druga pozostaje aktywna. To tzw. sen jednopółkulowy – pozwala im odpoczywać, nie tracąc czujności wobec drapieżników i innych zagrożeń. Badania opublikowane w czasopiśmie „Nature” potwierdzają, że różne części mózgu kręgowców mogą spać niezależnie. Jak zauważa Jerome Siegiel, badacz snu z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, każde zwierzę wykształciło własny sposób równoważenia potrzeby snu z koniecznością zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Lusterka i blaszki – czym są? Krzyżówka ma na skrzydłach charakterystyczne, granatowo-niebieskie plamy, tzw. lusterka – najbardziej widoczne podczas lotu ptaka. Elementy te ułatwiają rozpoznanie gatunku. Krzyżówka należy do rzędu blaszkodziobych – ptaków wodno-błotnych, których dzioby wyposażone są w specjalne blaszki filtracyjne. Gdy kaczka żeruje nad wodą, zanurza głowę, często unosząc ogon niczym wędkarski spławik. Następnie pobiera roślinę z dna, a dzięki blaszkom oddziela pokarm od wody. Zagrożenia i ochrona krzyżówki Głównym zagrożeniem dla krzyżówki jest utrata naturalnych siedlisk, ale również presja łowiecka i zanieczyszczenia wód ołowiem, pochodzącym z amunicji śrutowej. W Polsce gatunek ten znajduje się na liście tzw. „pechowej trzynastki” – ptaków łownych. Na ten gatunek kaczki można polować od 1 września do 31 grudnia. Według danych, co roku odstrzeliwuje się w Polsce ok. 100 tys. kaczek, a w całej UE – nawet 4,5 miliona. Wiele ptaków ulega też zatruciu ołowiem, który dostaje się do wód i bywa połykany. Ochrona krzyżówek wymaga nie tylko ograniczenia polowań, lecz także edukacji społecznej. Pomagają w tym również działania praktyczne, takie jak montaż wysp i budek lęgowych oraz zabezpieczanie niebezpiecznych miejsc, np. przy drogach. Źródła: OTOP jestemnaptak.pl „Zobacz ptaka”, J. Karczewski (jako źródło inspiracji)
Tam, gdzie ptaki piszą historię. Ptasia opowieść z Krynicy Morskiej
Krynica Morska to nie tylko turystyka, plaże i ludzie. To miejsce, w którym ptaki piszą historię – w powietrzu, śpiewie i ciszy poranka. Ich skrzydła opowiadają więcej, niż potrafi ludzki język. Oto ptasia opowieść znad morza.
Spis treści: Cisza, lornetka i skrzydła – niezapomniane obserwacje ze Stowarzyszeniem Drapolicz Autostrada ptaków wędrownych – niech ptaki prowadzą Dlaczego ptaki wybierają ten krajobraz? Ptaki łączą ludzi – wyjątkowe wydarzenie na Pomorzu Z ekipą Drapolicz wyruszam na Górę Pirata – najwyższy punkt do obserwacji ptaków na Mierzei Wiślanej. Wchodzę na jej szczyt, podziwiam roztaczający się krajobraz. Przede mną wąski pas drzew, spoglądam w prawo – widzę Zalew Wiślany, po lewej stronie zaś lśniącą Zatokę Gdańską. – To prawdziwa powietrzna autostrada dla ptaków wędrownych – mówi Gerard Bela, przewodnik i prezes Stowarzyszenia Drapolicz. Cisza, lornetka i skrzydła – niezapomniane obserwacje ze Stowarzyszeniem Drapolicz Idąc wzdłuż trzcinowego brzegu w Krynicy Morskiej, słyszę romantyczny śpiew. To rokitniczka – gatunek niewielkiego ptaka wędrownego, często spotykanego na tym terenie. Szuwary trzcinowe to nie tylko bariera przeciwpowodziowa, ale też ważne siedlisko wielu chronionych gatunków zwierząt, w tym ptaków. Następnego poranka budzi mnie świergot jaskółek i wróbli. Jem śniadanie, szykuję sprzęt i ruszam w teren. Na miejscu, po wyjściu z samochodu, czuję piasek pod stopami, a na ścianach opuszczonych budynków widzę malowidła. – To pisklę sieweczki i głuptak, a jeszcze dalej lecące ostrygojady – wyjaśnia przewodnik. Znajdujemy się przy nowym punkcie obserwacyjnym ptaków. Tu prowadzi się monitoring ptaków migrujących nad Mierzeją Wiślaną. To jedyny taki obiekt w Polsce. Po chwili dołączam do wspólnej obserwacji. Jeden z kluczowych ornitologów Drapolicza – Łukasz Janocha – opowiada, że chwilę wcześniej dostrzegł mewę czarnogłową, rzadkiego gościa w tej części Polski. Stoję przy lunecie, dopytuję o cechy charakterystyczne tego ptaka. Tymczasem spoglądam w stronę morza. Po chwili, w polu widzenia pojawia się mewa siodłata, potem rybitwa czubata, rzeczna i białoczelna. To moment pełen skupienia, cierpliwości i zachwytu. Autostrada ptaków wędrownych – niech ptaki prowadzą Mierzeja Wiślana to wyjątkowe miejsce w Polsce, nad którym masowo migrują ptaki. Według ornitologów co roku przelatują tędy miliony osobników. Dzięki Stowarzyszeniu Drapolicz, działającemu od 2008 roku, rozpoczęto systematyczne liczenia ptaków, szczególnie drapieżnych. Jego nazwa pochodzi z połączenia słów „drapole”, czyli ptaki drapieżne oraz liczenie. Głównym celem badań było poznanie składu gatunkowego, liczebności, dynamiki oraz fenologii (uwarunkowań klimatycznych) ich przelotu – co trwa do dziś. W 2008 roku, podczas jesiennej wędrówki ptaków, zespół Drapolicza naliczył 138 313 ptaków z 26 gatunków szponiastych, gołębiowatych oraz krukowatych. Dla porównania, 15 lat później, w 2023 roku, liczba stwierdzeń wzrosła niemal podwójnie, przekraczając 271 000 osobników. To dowód, jak ważnym szlakiem migracyjnym jest ten odcinek lądu – zarówno dla pospolitych, jak i rzadkich ptaków. Do najrzadszych, jakie udało się udokumentować z wieży ornitologicznej należą m.in. krogulec krótkonogi, kaniuk, orzeł stepowy, białozór, raróg, jerzyk blady, świstunka ałtajska, świergotek tajgowy, krzyżodziób modrzewiowy. To tylko część tzw. ptasich rarytasów – lista robi ogromne wrażenie. Dlaczego ptaki wybierają ten krajobraz? Mierzeja Wiślana, z piaszczystymi wyspami i zatokami tworzy naturalną mapę dla ptaków wędrownych. To różnorodna mozaika krajobrazów, z której ptaki korzystają, zmierzając do cieplejszych i zasobniejszych w pokarm miejsc. Wąski pas lądu przyciąga liczne stada ptaków, które lecą szerokim frontem, dostają się na zwężony odcinek – zatrzymują się, odpoczywają i uzupełniają zapasy energii. W efekcie jesiennych przelotów, na niebie rozgrywa się widowiskowy ruch skrzydeł – ptasi spektakl, który warto zobaczyć. Przelatują tędy ptaki z północnej Europy i Azji – jedne zmierzają na Bałkany, inne do Afryki. Podczas migracji muszą intensywnie żerować, by zgromadzić tłuszcz – zapas energii na dalszą drogę. Dla niektórych to będzie ostatnia podróż w ich życiu. Ptaki łączą ludzi – wyjątkowe wydarzenie na Pomorzu ­ Ptasi piknik to jedno z największych wydarzeń poświęconych ptakom w Polsce. Obchodzone jestcorocznie, w pierwszy weekend października, w ramach Europejskich Dni Ptaków. To wyjątkowe święto co roku przyciąga ponad 2 tysiące miłośników ptaków do Krynicy Morskiej. W programie dwudniowej imprezy znajdują się warsztaty z rozpoznawania i obrączkowania ptaków, fotografii, pirografii (tworzenia rysunków wypalanych w drewnie) i uważności leśnej oraz opowieści o świecie przyrody. Udział w wydarzeniu jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich. Organizatorzy – Stowarzyszenie Drapolicz oraz Nadleśnictwo Elbląg – dzielą się nie tylko fachową wiedzą, ale również umożliwiają uczestnikom podziwianie tego niezwykłego podniebnego tańca, jakim jest jesienna migracja ptaków. Źródła: Drapolicz, Bela G., Janczyszyn A., Kośmicki A. 2011. Wędrówka ptaków szponiastych Falconiformes, gołębiowatych Columbiformes i krukowatych Corvidae na Mierzei Wiślanej jesienią 2008 roku. – Ptaki Pomorza 2: 75–92