Rzeka, która ginie w piasku. Delta Okawango w Botswanie to ostatni taki fenomen na Ziemi
Delta Okawango to jedno z najbardziej wyjątkowych miejsc na Ziemi – rzeka, która kończy swój bieg w piaskach pustyni, zamiast wpadać do morza. Jej rytm wyznacza życie tysięcy zwierząt i ludzi.
Spis treści: Rzeka bez ujścia: wodny fenomen na skraju pustyni Zwierzęta, które nauczyły się żyć z kaprysami delty Ekskluzywne safari, które nie zostawia śladu Nie cisza luksusu, a luksus ciszy Ten fenomenalny ekosystem rozciąga się na rozległej Pustyni Kalahari, gdzie rzeka Okawango po przebyciu ponad tysiąca kilometrów z deszczowych wyżyn Angoli rozpływa się w bezkresnych mokradłach. Delta nie tylko tworzy gigantyczną oazę życia, ale również przestawia sezonowe cykle – powodzie przypadają tu na środek pory suchej. Co więcej, jej znaczenie wykracza daleko poza biologię – to przestrzeń, gdzie zrównoważona turystyka łączy się z ochroną przyrody i dziedzictwem lokalnych społeczności. Rzeka bez ujścia: wodny fenomen na skraju pustyni Delta Okawango w Botswanie jest fenomenem hydrologicznym – zamiast uchodzić do morza, rzeka, która pokonała ponad tysiąc kilometrów z deszczowych wyżyn Angoli, rozlewa się i ostatecznie znika w piaskach rozległej Pustyni Kalahari. To bezodpływowe ujście tworzy jedno z najbardziej tętniących życiem, choć efemerycznych miejsc na Ziemi. Cały system ukształtował się około 10 000 lat temu, po wyschnięciu prehistorycznego Jeziora Makgadikgadi. Obecnie delta, w szczycie powodzi, zajmuje nawet 20 000 km², stając się gigantyczną oazą. Co najbardziej intrygujące – szczyt fali powodziowej dociera do delty w środku pory suchej, między czerwcem a sierpniem. To odwrócenie naturalnego cyklu zamienia jałową równinę w zielony labirynt kanałów i wysp, do którego migruje nawet 200 tysięcy dużych zwierząt – od słoni, po bawoły i liczne drapieżniki. Zwierzęta, które nauczyły się żyć z kaprysami delty Delta Okawango, wpisana na listę UNESCO, jest uznawana za dowód na ewolucyjną adaptację wielu gatunków zwierząt. Ponieważ jej wody są zmienne, tutejsza fauna musiała przystosować się do życia z jej obecnością i brakiem. Lwy Okawango, w odróżnieniu od większości ich kontynentalnych krewnych, rozwinęły unikatową umiejętność: brodzenia i pływania w płytkiej wodzie podczas polowań. Pozwala im to śledzić zdobycz na zalanych wyspach, gdzie inne drapieżniki się nie zapuszczają. Równie spektakularnym przykładem przystosowania jest antylopa kob moczarowy, której długa, wodoodporna sierść i budowa racic umożliwiają błyskawiczny ruch w wodzie. W obliczu zagrożenia instynktownie ucieka do głębszych kanałów, gdzie jej przewaga nad drapieżnikami rośnie. Najnowsze obserwacje wskazują również na zmianę diety słoni (w delcie żyje jedna z ich największych populacji). Coraz częściej nurkują głową w dół, aby wyciągać bulwy i kłącza roślin z dna. W okresach suszy te podwodne węglowodany stają się kluczowym uzupełnieniem ich jadłospisu, co jest nietypowe dla afrykańskich słoni sawannowych. Ekskluzywne safari, które nie zostawia śladu Ta krucha równowaga i cud natury, jakim jest niewątpliwie Delta Okawango, przyciągają turystów, ale rodzi kluczowe pytanie: jak doświadczać tej intymnej, dzikiej przyrody, nie stając się dla niej ciężarem? Właśnie w tej wrażliwej przestrzeni Botswana i sektor turystyczny postawiły na model „Safari Minimalnego Wpływu”. Zamiast budować monumentalne, stałe hotele, branża kieruje się ku modelowi „zrównoważonej intymności”. Przykładem jest inicjatywa Under Canvas od &Beyond, która jesienią 2025 roku otworzyła dwa nowe, kameralne obozy namiotowe: Sandibe i Nxabega. To esencja safari w najczystszej formie, gdzie zaledwie trzy namioty goszczą maksymalnie sześć osób. Całość infrastruktury jest zasilana energią słoneczną, a do eksploracji wykorzystuje się tradycyjne łodzie mokoro, wykonane dziś z włókna szklanego, by chronić lokalne drzewa. Ten model, choć ekskluzywny (Sandibe – terytorium drapieżników, Nxabega – ciche, wodne drogi), ma głęboki wymiar społeczny i ekologiczny. Inwestycje opierają się na koncesjach i partnerstwach, które bezpośrednio wspierają lokalne społeczności i programy ochrony przyrody, takie jak Wild Impact. Nasze pieniądze finansują strażników, patrole antykłusownicze, badania naukowe i wsparcie mieszkańców żyjących na terenie delty. Nie cisza luksusu, a luksus ciszy Delta Okawango stoi przed ciągłym wyzwaniem, a największym luksusem w tym miejscu nie są super king-size łóżka, ani nawet nowy Starlink Wi-Fi dostępny w namiotach. Jest nim intymny kontakt z naturą, cisza przerywana głosem hipopotama, rykiem lwów, chichotem hien oraz miliony gwiazd nad rozległą, płynącą pustynią. Każdy, kto miał okazję oglądać z bliska kąpiące się w rzece hipopotamy, a nocą zasypiać słuchając ich sapania, wie, że to doświadczenie bezcenne. Delta oferuje mnóstwo takich spotkań, a rola odpowiedzialnej turystyki polega na tym, by ta unikatowa możliwość trwała. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Saloniki to kulinarna stolica Grecji. Nie brak tu też unikatowych zabytków
W tym najsmaczniejszym mieście Grecji każdy spacer kończy się ucztą trwającą w nieskończoność. Saloniki kuszą piekarniami, kawiarniami, restauracjami i bazarami.
Spis treści: Idealny początek dnia Palec Arystotelesa Z widokiem na Olimp Dusza miasta Zupa dobra na wszystko Saloniki – informacje praktyczne Wiedziałam, że to kulinarna stolica Grecji, gdzie je się dużo i smacznie. Słyszałam też, że Saloniki nie są typowym ładnym miastem. Mają gęstą zabudowę i zabytki wciśnięte między współczesną architekturę. Wreszcie że wystarczy na nie jeden dzień, a potem warto jechać dalej – do klasztorów w Meteorach, na Półwysep Chalcydycki czy górę Olimp. Tymczasem spędziłam tu długi weekend i żałuję, że nie mogłam zostać dłużej. Idealny początek dnia Poranki w Salonikach pachną bougatsą, obłędnie chrupkim ciastem filo nadziewanym zwykle serem, szpinakiem lub mięsem. Aby jej spróbować, odwiedzam Bougatsa Bantis, kultową piekarnię założoną w 1969 r. w dzielnicy Panagia Faneromeni. Dziadek obecnego właściciela, który przybył do Salonik z tureckiej Kapadocji w ramach wymiany obywateli po odzyskaniu przez Grecję niepodległości, przywiózł ze sobą przepis na nią i zaczął sprzedawać jako street food. Dziś jego wnuk Philipos Bantis jest jedną z dwóch osób w Salonikach, które wciąż potrafią własnoręcznie wytwarzać filo – uczy tej sztuki innych. Jej sekret tkwi w takim rozciągnięciu ciasta, żeby uzyskało grubość kartki papieru. Kiedy podglądam Philiposa, wydaje mi się to dziecinne proste, jednak kiedy sama próbuję – płat rwie się i dziurawi. – Dlatego ludzie wolą kupować gotowe filo – żartuje mistrz i dodaje, że oryginalna bougatsa powinna się składać z aż 25 jego warstw. W piekarni dostaniemy 15 rodzajów tego ciastka, ja wybieram tradycyjne – bez nadzienia. Jest jeszcze ciepła, pachnie cynamonem, a po pierwszym kęsie już rozumiem, skąd uwielbienie Greków do takiej wersji śniadania. Palec Arystotelesa Rzeźba tego jednego z największych filozofów wszech czasów ozdabia chyba najbardziej reprezentacyjny plac miasta, który nosi jego imię. Ponoć pogłaskanie dużego palca u stopy mędrca przynosi powodzenie w egzaminach i gwarantuje przenikliwość umysłu. A Saloniki to miasto studentów z największym uniwersytetem w Grecji, dlatego zawsze przy pomniku ustawia się kolejka chętnych. Miasto położone jest w granicach starożytnej Macedonii, kraju Filipa II, a potem jego syna Aleksandra Wielkiego, którego nauczycielem był właśnie Arystoteles. Filozof urodził się niedaleko Salonik, zaś one same zostały nazwane na cześć Tessaloniki, przyrodniej siostry Aleksandra. Podobno kobieta nie mogła przeboleć śmierci brata i z rozpaczy zamieniła się w syrenę. Pytała potem marynarzy, czy jej brat żyje, a jeżeli ci odpowiadali, że nie – zatapiała ich statki. Pomnik Aleksandra znajduje się po sąsiedzku, na promenadzie, która ciągnie się przez prawie 6 km, a zaczyna w porcie, przy muzeach: fotografii i sztuki współczesnej. Z widokiem na Olimp Promenada jest sercem i salonem Salonik otwierającym się na Zatokę Salonicką, skąd przy dobrej pogodzie widać siedzibę Bogów – Olimp. Przysiadam w jednej z restauracji skuszona zapachem kawy i kolouri – sezamowego obwarzanka, kolejnego kultowego przysmaku jeszcze z czasów bizantyjskich. A potem, spacerując wzdłuż wybrzeża, mijam Białą Wieżę, symbol Salonik nazywany też Wieżą Krwi, bo za panowania Osmanów była więzieniem, miejscem tortur i egzekucji, a jej mury dosłownie spływały krwią. Kiedy przemalowano ją na biało, stała się znakiem nowego początku. Docieram pod pomnik Aleksandra Wielkiego. Wódz siedzi na koniu z wyciągniętym mieczem i twarzą skierowaną na wschód, ku Indiom, kresowi swojego imperium. Stąd już widać instalację „Parasole” autorstwa Giorgosa Zongolopoulosa, popularne miejsca zaręczyn i sesji ślubnych symbolizujące ulotności chwili, a jednocześnie potęgę marzeń, które odrywają nas od ziemi. Z miastem związanych jest więcej ważnych dla losów świata postaci. Tutaj nauczał św. Paweł, którego Listy do Tesaloniczan uważane są za najstarsze dokumenty chrześcijańskie. Stąd pochodzili mnisi Cyryl i Metody, twórcy głagolicy, wreszcie w Salonikach, przy ulicy Apostolou Paavlou 17, urodził się, wychował i ukształtował Mustafa Kemal Atatürk, ojciec nowoczesnej Turcji. Dusza miasta By ją zrozumieć, trzeba się udać na targ Modiano. Zadaszony budynek został niedawno odrestaurowany i kusi eleganckimi sklepami i restauracjami pachnącymi produktami z całej Grecji. Powstał w miejscu zniszczonej synagogi Talmud Tora, według projektu architekta Eliego Modiano. Dostaniemy tu najlepsze oliwki z Chalkidiki, sery manouri i kasseri, pasty z bakłażana, miody z sosen i kasztanów, zioła z gór Vermion i Olimpu, wreszcie fetę, którą je się w Grecji codziennie i dodaje do wszystkiego. W jednym ze sklepów uczę się jak rozpoznać dobrą oliwę. Płyn nalewany jest do niebieskich kubeczków, żeby przy ocenie nie sugerować się kolorem, a tylko i wyłącznie smakiem. Przed spróbowaniem należy ogrzać go w dłoniach. – Dobry produkt powinien być gęsty, aromatyczny i pachnący – mówi Grigoris Toulias, który oprowadza mnie po Modiano. – A w ustach cierpki, konkretny, pikantny za sprawą polifenoli, których im więcej, tym lepsza oliwa – dodaje. W czym jeszcze tkwi sekret waszej kuchni – dopytuję Grigorisa, bo zdobyć tytuł gastronomicznej stolicy Grecji na pewno nie jest łatwo. – Myślę, że jest to wielokulturowość Salonik. Tutaj obok siebie żyli Grecy, Turcy, Żydzi, Słowianie, Ormianie, co zaowocowało kulinarną odwagą w łączeniu smaków i tradycji. Poza tym kiedyś wszyscy jadali w domach, a wychodzili jedynie na kawę. Dlatego jeżeli ktoś chciał otworzyć restaurację, musiał zaproponować coś naprawdę smacznego, lepszego, niż serwowała jego mama, babcia czy żona, inaczej nikt by nie chciał za to zapłacić – żartuje. Grigoris zachęca, żeby przed wyjściem spróbować jeszcze najlepszych w mieście bouyiourdi. Tę wymyśloną w Salonikach pikantną przekąskę z fetą, papryką, oliwą, oregano, pomidorami i cebulą podają tu w smażonym cieście. – Koniecznie też zamów gyrosa, tuż za rogiem jest wybitny. Za ogromną porcję mięsa z kopą frytek, pitą i sałatką zapłacisz jedynie 10 euro, a najesz się na cały dzień. Zupa dobra na wszystko Jak to się stało, że budowa metra w Salonikach trwała aż 19 lat? Powód jest prosty, wystarczy tu wbić szpadel w ziemię, żeby trafić na jakiś zabytek. I dlatego największe wykopaliska archeologiczne w nowożytnej Grecji miały miejsce właśnie tutaj. Dzięki mim miasto wzbogaciło się o 300 tys. eksponatów, a jedna ze stacji metra – Venizelou, dosłownie stała się podziemnym muzeum. Przenosi nas ona na Decumanus Maximus, świetnie zachowaną główną ulicę z czasów rzymskich, z kolumnami i sklepami, co jest unikatem w skali Europy. Ewenementem jest też pobliski targ Kapani, najstarszy bazar w Salonikach i kolejne jego gastronomiczne epicentrum. Tutaj zaatakują nas sprzedawcy nawołujący klientów i stoiska pełne produktów. To też nowe kulinarne odkrycie – loukoumades, małe pączki oblane miodem i przyprószone cynamonem z orzechami, które zalewają usta słodyczą. Kolejne doświadczenie czeka na mnie w pobliskiej restauracji Patsas Tsarouchas przy ulicy Odos Olymou 7. – Spartanie jedli tę zupę, żeby mieć siłę do walki – opowiada Dimitris Tsarouchas, właściciel, i dodaje, że leczy też kaca i jest dobra na wszystko. Z tego powodu serwują ją 24 godz. na dobę przez siedem dni w tygodniu. I ma wiernych fanów na całym świecie. Patsas robiona jest z wnętrzności zwierząt, głównie żołądków, i przypomina nasze flaki. Od kilku lat właściciele starają się, żeby jej przekazywana z pokolenie na pokolenie receptura została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Na tym polu Saloniki też mają się czym pochwalić. Na słynnej liście mają aż 15 obiektów. Wśród nich mury miejskie i wieżę Trigonion w Ano Poli, czyli Górnym Mieście, które przypominają, że były one potężną twierdzą. Warto dotrzeć tu na zachód słońca, kiedy ciepłe światło rozlewa się na amfiteatralnie położone miasto, a ludzie urządzają sobie pikniki. Gdzieś w dole między gęstą zabudową majaczy sylwetka Rotundy św. Jerzego z IV w. wyglądająca jak rzymski Panteon, z wnętrzem ozdobionym wspaniałymi wczesnochrześcijańskimi mozaikami. Niedaleko stamtąd do łuku cesarza Galeriusza, pod którym biegła główna arteria Salonik łącząca wschód z zachodem. I zachwycającej świątyni Agia Sofia, arcydzieła sztuki bizantyjskiej wzorowanej na konstantynopolitańskiej. Jest wreszcie kościół św. Demetriusza, patrona miasta, najważniejsza świątynia w Salonikach, z kryptami, gdzie go więziono i zamordowano. Tymczasem zbliża się czas kolacji. Wybieram tawernę Tsinari, która zajmuje zabytkowy dom z patiem porośniętym winoroślą. Zamawiam meze, na które składa się kilkanaście pysznych przystawek, i obserwuję otoczenie. Koty wychodzące z każdego zakamarka i ocierające się o nogi, czekające na poczęstunek, staruszków spacerujących z psami, młodzież na skuterach. Coraz tłoczniej robi się przy stolikach, ktoś zaczyna grać, ktoś śpiewa i tańczy. Chłonę ten klimat jak z opowieści o starych Salonikach, tu wieczór dopiero się zaczyna. Saloniki – informacje praktyczne Dojazd Samolotem bezpośrednio z Warszawy do Salonik dolecimy LOT-em. Ceny biletów od 500 zł w obie strony. Rejs trwa nieco ponad 2 godz.; lot.com. Komunikacja Po centrum miasta najlepiej przemieszczać się na piechotę. Taksówki są tańsze niż w Polsce. Przydatna aplikacja to Beat. Oficjalna aplikacja komunikacji miejskiej to OASTH. Gotowe trasy do zwiedzania znajdziemy na thessaloniki.net. Tam też są informacje o darmowych (za napiwek) pieszych wycieczkach z przewodnikiem. Nocleg Hotel Onoma Monastiriou 24, ma artystyczne wnętrza i wspaniały taras z basenem i panoramą na Saloniki, blisko stąd do większości atrakcji; onomahotel.com. TBA Hyatt, położony wśród zieleni na uboczu Salonik, oferuje ciszę i spokój. Jedzenie Restauracja To Dixti na placu Athonos, przy ulicy Dimitsa i Dragoumi 18, oferuje rodzinną atmosferę i pyszną domową kuchnię. Owoce morza, ręcznie robione kotleciki z cukinii, smażony ser feta z miodem i sezamem. Blé Vin, na deptaku Agias Sofias i ulicy Georgiou Stavrou 14. To piekarnia, cukiernia, palarnia kawy, prosciutteria i winiarnia z piwniczką, która oferuje chyba największy wybór win w Salonikach. Restauracja Golden Star Hotel w Peraia, miejscowości na riwierze Salonik (jakieś 30 min jazdy taksówką do centrum). Stoliki ustawione są na plaży, a podczas kolacji możemy się spodziewać niezapomnianych zachodów słońca nad Zatoką Salonicką. Zakupy Warto przywieźć stąd oliwki, oliwę, sery, miód tymiankowy czy mydło. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Mama 58 dzieci, równiny Serengeti i noc wśród hipopotamów – tej wyprawy nie da się zapomnieć
Safari w Tanzanii to nie tylko przygoda – to emocjonalna podróż do źródeł natury, duchowości i historii człowieka. Poznaj opowieść, która zaczyna się w Ngorongoro, a kończy wśród hipopotamów rzeki Grumeti.
Spis treści: Powrót do korzeni – duchowa więź z Afryką W głąb kaldery – spotkanie z sercem Ngorongoro Lerai – pradawny las pełen duchów Serengeti – scena wielkiego spektaklu przyrody Walka o ochłapy – kolejni gracze na scenie Jezioro Magadi – taniec flamingów Życie w rytmie tradycji – w wiosce Masajów Rodzina Eryka i dzieciństwo w Afryce Rzeka pełna olbrzymów – hipopotamy z Grumeti Lot ponad sawanną – Serengeti z perspektywy balonu Krater Ngorongoro czy bezkresne równiny Serengeti pozwalają doświadczyć pierwotnego piękna natury, a jej serce bije tu wyjątkowo mocno. Tutejsze powietrze iskrzące niczym klejnot maluje krajobraz rodzajem blasku przypominającego aureole nad głowami świętych. Z krawędzi krateru roztacza się widok jak z innego świata – geologiczna misa zamknięta w potężnym murze z gór. Tanzania to jeden z nielicznych krajów, który ochroną objął niemal 50% powierzchni. Znajdują się tu trzy z siedmiu cudów Afryki: Kilimandżaro, wielkie migracje i Ngorongoro. Góra Kilimandżaro – duma kontynentu – widziana z okna samolotu wygląda jak sen. Niedaleko Aruszy znajduje się obszar chroniony Ngorongoro wpisany na listę UNESCO, a dalej – słynne Serengeti. To właśnie tam zmierzam po spotkaniu z kalderą. Powrót do korzeni – duchowa więź z Afryką Od pierwszego kroku w Tanzanii poczułam, jakby to był powrót do domu. Przodkowie, duchy, tęsknota – to wszystko jakby było zapisane w naszych genach. Eryk, nasz przewodnik, mówi: „Ngorongoro to największa zachowana kaldera świata – powstała po wybuchu superwulkanu”. Położony na jej krawędzi ośrodek Ngorongoro Crater Lodge był moim marzeniem. Gdy zobaczyłam go w książce o afrykańskim designie – wiedziałam, że chcę tam kiedyś stanąć. Z tarasu można podziwiać kalderę i dzikie zwierzęta, które podchodzą pod same domki. Po zmroku nie wolno poruszać się samodzielnie – natura rządzi się tu swoimi prawami. W głąb kaldery – spotkanie z sercem Ngorongoro Zjeżdżamy 600 metrów w dół – dno krateru ma średnicę 20 km i leży na wysokości 1800 m n.p.m. Mimo bliskości równika jest tu łagodnie, zielono, pełno życia. To jeden z najgęściej zaludnionych przez dzikie zwierzęta obszarów na Ziemi. Szacuje się, że mieszka tu 30 tys. dużych ssaków, w tym zagrożone wyginięciem nosorożce czarne. Pora deszczowa sprawia, że krajobraz wybucha zielenią. Las, przez który przejeżdżamy, wygląda jak relikt z innej epoki – paprocie, jałowce, cedry, pnącza. Wszystko tętni życiem i opowiada swoją pradawną historię. Lerai – pradawny las pełen duchów To las Lerai – nazwany tak przez Masajów od akacji o żółtej korze. Gęsty baldachim kryje setki gatunków ptaków. Mgła, śpiew, szelest liści – to przestrzeń duchów i mitów. Nagle zza drzew wyłania się słoń – ogromna samica wachlująca uszami. Je z gracją, a stado liczy około 20 osobników. Wśród nich są maleństwa, które chowają się między nogami matek – płochliwe, ale ciekawe świata. Eryk tłumaczy: w stadach są tylko samice i młode samce. Starsze samce muszą odejść. Matriarchat i więzi emocjonalne są tu niezwykle silne. To nie tylko zwierzęta – to istoty bliskie człowiekowi. Serengeti – scena wielkiego spektaklu przyrody Na dnie krateru łąka tętni życiem. Zebry, gnu, bawoły i guźce tworzą codzienną symfonię. Między nimi biegają antylopy, elandy i guźce. – To nie sielanka – mówi Eryk. – To pole bitwy. Sawanna żyje rytmem przetrwania. Lwy śpią po nocnych łowach, ale są blisko. Zwierzęta czujnie wypatrują zagrożenia – ich wzrok to najlepszy system ostrzegania. Znaleźliśmy lwy odpoczywające przy szkielecie zebry. Czas się zatrzymuje – obserwujemy scenę bez retuszu. I wtedy pojawia się szakal... Walka o ochłapy – kolejni gracze na scenie Obok truchła zebry pojawia się szakal – ostrożny, gotowy się wycofać, jeśli zajdzie potrzeba. Ale zaraz do akcji wkracza klan hien. Ich potężne szczęki mogą zmiażdżyć kości – węch pozwala im wyczuć ofiarę z odległości wielu kilometrów. Zwierzęta nas ignorują – dla nich jesteśmy tylko obserwatorami. – Lwy mają tu pod dostatkiem zwierzyny – mówi Eryk. – Człowiek ich nie interesuje. Na sawannie nic się nie marnuje. Po kilku godzinach z ofiary nie zostaje nic prócz wspomnień i białych czaszek. – Przyroda sama się reguluje – dodaje Eryk. – Trzy zasady: bezpieczeństwo, jedzenie, reprodukcja. Jezioro Magadi – taniec flamingów Przy jeziorze Magadi zatrzymujemy się, by podziwiać flamingi. W oddali wyglądają jak różowe wyspy dryfujące po błękicie. Niektóre tańczą blisko nas – na cienkich nogach jak na szczudłach. Jezioro to środowisko zasadowe – pełne glonów i alg, które barwią pióra flamingów na różowo. Pokarm zmienia ich wygląd i nadaje im blasku. Eryk przyznaje, że kocha swoją pracę za nieprzewidywalność. Każdy dzień na sawannie przynosi nowe zaskoczenia. Tu przyroda pisze własny scenariusz. Życie w rytmie tradycji – w wiosce Masajów – Nie pytaj Masaja, ile ma krów – żartuje Eryk – to jak zapytać ciebie o konto bankowe. Wioska liczy 29 domów i 120 osób. Mężczyźni witają nas w czerwonych szatach shuka – smukli, z długimi włosami i biżuterią. Masajowie mogą wypasać bydło w Ngorongoro, ale nie wolno im uprawiać ziemi. Żyją zgodnie z tradycją i świętym przekonaniem, że wszystkie krowy na Ziemi należą do nich – są darem od boga Engai. Kobiety budują domy, wychowują dzieci, gotują, zbierają wodę. Są sercem społeczności. Mężczyźni nie dźwigają – to tabu. Ich rolą jest pasterstwo i wojna. W domach, które wchodzimy, panuje mrok. Gliniane ściany, ognisko pośrodku, strefa dzieci, strefa zwierząt. Rodzina Eryka i dzieciństwo w Afryce Ojciec Eryka miał dziewięć żon i 58 dzieci. Eryk – 47 braci i 10 sióstr – sam ma sześcioro. To normalne – tu rodzina jest dumą, nie ciężarem. Afryka jest młoda, pełna dzieci, energii, radości. Dzieci idą do szkoły, machają nam z uśmiechem. Choć nie mają światła, kanalizacji, bieżącej wody – mają czas. Tutejszy świat jest otwarty, bez ścian, bez pośpiechu. Wieczorem ognisko. Masajowie boją się duchów i nie wychodzą po zmroku. Ale dla nas zatańczyli – skacząc wysoko, śpiewając rytmicznie. Ich świat powoli odchodzi – odebrano im włócznie, ziemię, zakazano tradycji. Kiedyś wierzyli, że jutro samo o siebie zadba – dziś muszą zadbać o nie sami. Zostajemy przy ogniu długo. Słuchamy opowieści o przodkach, którzy 2 mln lat temu ruszyli stąd w świat. To tu, w wąwozie Olduvai, zaczęła się nasza historia. Rzeka pełna olbrzymów – hipopotamy z Grumeti W Grumeti Serengeti River Lodge mam taras wychodzący wprost na rzekę. Przede mną – ponad 100 hipopotamów: sapiących, ziewających, walczących o harem. Ich skóra jest wrażliwa, więc cały dzień spędzają w wodzie. Samce bronią swoich grup. Jeden próbuje – ale po walce ucieka. Musi jeszcze zmężnieć. Przegrani żyją samotnie – do końca dni. Prawo dżungli. Krokodyle czają się w tle. Safari się opóźnia – ulewy unieruchomiły drogi. Ale widok rekompensuje wszystko. Serengeti to ich królestwo. My – tylko goście. Z bliska oglądam lwice karmiące młode, gepardzice z córką, jeszcze z krwią na pysku. Tutaj życie toczy się własnym rytmem. Lot ponad sawanną – Serengeti z perspektywy balonu Nick, Brytyjczyk z humorem, prowadzi nas w przestworza. Balon łagodnie unosi się w niebo. Słońce wschodzi nad sawanną, trawa błyszczy jak rozsypane diamenty. Nick od 40 lat lata balonem. Żartuje, że widział tysiące oświadczyn – może coś w tym jest, bo w powietrzu unosi się romantyzm. Patrzę na stada zebr, gnu, żyraf. Na pawiany z młodymi, na zwierzęta w nieustannym ruchu. Wiosną i jesienią milionowe stada wędrują między Serengeti a Masai Marą. Czeka na nie rzeka Mara i krokodyle – ale muszą przejść. Bo taka jest natura. Lądujemy. Czeka szampan – tradycja z XVIII w. – i śniadanie. Moje safari dobiega końca. Siedzę jeszcze chwilę – chłonąc poranek, zapach trawy, dźwięk ptaków. Wiem, że wrócę. Bo Afryka zostaje w człowieku na zawsze. źródło: National Geographic Traveler Polska
To jedno miejsce w Afryce wygląda jak z innej planety. Namibia oczami podróżniczki
Namibia to nie tylko najstarsza pustynia świata i nocne niebo jak z bajki. To kraj pełen kontrastów, który zaskakuje zarówno przyrodą, jak i historią.
Spis treści: Najpiękniejsze kino świata Świt nad wydmami Sossusvlei Swakopmund – niemiecki kurort z mroczną przeszłością W Księżycowym Ogrodzie Kanion Sesriem – pustynna niespodzianka Kalahari – kraina Wielkiego Pragnienia Najlepsza szarlotka w Afryce George i Lady Gaga – celebryci z portu Gdzie wydmy schodzą do wody Namibia to nie tylko najstarsza pustynia świata i nocne niebo jak z bajki. To kraj pełen kontrastów, który zaskakuje zarówno przyrodą, jak i historią. Zobacz, co może Cię tam spotkać – od czerwonych wydm po zimny Atlantyk. Wizytówką tego kraju są surrealistyczne pejzaże i najpiękniejsze na ziemi nocne niebo. Cienie tańczą po falujących grzbietach piasku, a wschód słońca maluje krajobraz kolorami rdzy, pomarańczy, czerwieni i złota. Wśród tych surrealistycznych pejzaży wyróżnia się Big Daddy (325 m n.p.m.), druga pod względem wysokości wydma Namibii i jedna z najwyższych na świecie, duma Parku Narodowego Namib-Naukluft i jednocześnie wyzwanie dla każdego, kto w podróży szuka wrażeń. Mój cel. Najpiękniejsze kino świata Noc znów była piękna, rozświetlona srebrzystą wstęgą Drogi Mlecznej i milionami mrugających gwiazd z wiszącym nisko nad linią horyzontu sierpowatym Księżycem. Afrykańskie niebo to coś, czego najbardziej mieszkańcom tej części świata zazdroszczę. Od kiedy tu przyleciałam z grupą znajomych, cztery dni wcześniej, wieczory lubimy spędzać z aplikacją, która pomaga nam lokalizować poszczególne galaktyki, planety i inne kosmiczne obiekty. Można tu zobaczyć gołym okiem Saturna i Jowisza, słynny widziany tylko na tej półkuli Krzyż Południa czy Wielki i Mały Obłok Magellana, galaktyki oddalone od nas o setki lat świetlnych. Zanieczyszczenie światłem właściwie tu nie występuje, dlatego Namibia jest jednym z najlepszych miejsc do obserwacji Wszechświata. Świt nad wydmami Sossusvlei Wstaliśmy o 4.30 rano, żeby z naszej lodży Desert Grace położonej na pustyni Namib ruszyć w kierunku Sossusvlei, które jest częścią Parku Narodowego Namib-Naukluft i chroni jego największe atrakcje. Są nimi spektakularne pomarańczowe wydmy, których kolor wraz z wiekiem i utlenianiem się żelaza staje się coraz bardziej intensywny, a wysokość często przekracza 200 m. – Musimy być tam jak najwcześniej, zanim upał stanie się nieznośny i zniechęci was do wspinaczki – zaordynowała Aneta, nasza opiekunka i przewodniczka z Gondwany, lokalnego biura, z którego usług korzystamy. Na teren parku wjeżdżamy przez bramę Sesriem, która jest otwierana o 6 rano – stąd do parkingu, gdzie zaczyna się nasz trekking, mamy jeszcze jakieś 15 min. Z każdym mijanym kilometrem otaczające nas góry piachu coraz bardziej się do siebie zbliżają, jakby chciały nas połknąć. Wreszcie wyrasta przed nami majestatyczny Big Daddy, po którego zboczu już drepczą mozolnie pierwsi turyści, a nad nimi niczym kibicująca i zagrzewająca do wysiłku widownia unoszą się ogromne czasze balonów. Patrząc na nie, czuję, że i mnie wkrótce przyda się doping. Swakopmund – niemiecki kurort z mroczną przeszłością Do spowitego mgłą Swakopmundu dojeżdżamy po kilku godzinach jazdy przez pustkowia – mijamy zwrotnik Koziorożca, kanion Gaub i Moon Valley. Miasto wita nas niemiecką architekturą i spokojem, które kontrastują z jego dramatyczną historią.Pod koniec XIX wieku niemieccy koloniści założyli tu główny port Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej. Wkrótce potem w Swakopmundu powstały pierwsze obozy koncentracyjne, w których przetrzymywano i wykorzystywano do niewolniczej pracy członków plemion Herero i Nama. Szacuje się, że zginęło ponad 80% przedstawicieli tych ludów, co uznaje się za pierwsze ludobójstwo XX wieku. Dziś miasto przyciąga turystów nadmorskim klimatem i kolonialną zabudową, ale jego przeszłość wciąż budzi refleksję. W Księżycowym Ogrodzie Pokonać kilkaset metrów piasku to czysta adrenalina. Na początku próbuję kontrolować swój szaleńczy bieg w dół, jednak szybko przestaję walczyć z grawitacją, rozkładam ramiona, a miękki piasek amortyzuje kroki. Wokół piszczą dzieciaki, które są dużo bardziej odważne. Przepełnia mnie radość, poczucie wolności, zatracam się w tej zabawie. Potem, nie zakładając butów, wędruję przez Dolinę Śmierci, chyba najbardziej instagramowe miejsce Namibii. Spękana niczym stare płótno biała glina wyścielająca nieckę po dawnej oazie kontrastuje z czarnymi kikutami martwych akacji, które uschły setki lat temu. Zmienił się wówczas bieg płynącej tędy rzeki Tsauchab, a to oznaczało wyrok śmierci dla lokalnych drzew, które dziś wydają się uwięzionymi w czasie duchami. Cisza w tym miejscu jest niemal namacalna, jak na cmentarzu, gdzie w skupieniu rozmyślamy nad ulotnością i nieprzewidywalnością naszej egzystencji. Czarne pnie drzew na tle Drogi Mlecznej stały się ulubionym motywem astrofotografów, dlatego Dolina Śmierci nazywana też bywa Księżycowym Ogrodem. Kanion Sesriem – pustynna niespodzianka W drodze powrotnej zatrzymujemy się przy kolejnym sekrecie pustyni Namib, ukrytym głęboko w ziemi kanionie Sesriem. Woda to dość niezwykły widok w miejscu z definicji jej pozbawionym. Już z daleka słyszymy jej szept. Aby się do niej dostać, musimy zejść po kamiennych stopniach na dno wąwozu. Panuje tu bardzo przyjemny chłód, dlatego wcale nie śpieszy się nam do powrotu. Rzeka Tsauchab wyrzeźbiła ten ponadkilometrowy labirynt z naturalnymi basenami zalanymi teraz wodą o kolorze płynnego złota. Część z nas odpoczywa na piaszczystych plażach, inni zażywają orzeźwiającej kąpieli. – To jedno z niewielu miejsc w tym kraju, gdzie woda może się utrzymywać nawet przez cały rok, choć sama rzeka na pozostałej długości wysycha – opowiada Aneta. Kalahari – kraina Wielkiego Pragnienia Zaraz po przylocie ruszyłyśmy w stronę Kalahari, by zamieszkać w Kalahari Anib Lodge i poczuć ciszę oraz ogrom tej pustynnej kotliny. Jej nazwa, „Wielkie Pragnienie”, idealnie oddaje trudne warunki życia bez wody. Tym razem jednak wszystko zaskakuje – po deszczach krajobraz tętni zielenią, pojawiają się trawy, krzewy i żółte łąki przypominające nasze pola rzepaku. Natura korzysta z rzadkiej okazji obfitości. Naszą uwagę przyciągają tkacze – ptaki, które budują gniazda ważące nawet tonę. – W jednym może żyć nawet 500 osobników – tłumaczy przewodnik Mojżesz. Ptaki te nie piją wody – czerpią wilgoć z pożywienia, np. z termitów. Czerwone kopce termitów przypominają piaskowe zamki, ale Mojżesz ostrzega nas, by się do nich nie zbliżać – w opuszczonych często kryją się kobry. I rzeczywiście – po chwili dostrzegamy żółtą kobrę wspinającą się na ptasie gniazdo. Najlepsza szarlotka w Afryce Jabłka nie są typowym owocem na Czarnym Lądzie, tym bardziej byłam jej ciekawa. Na kultowe ciasto zatrzymujemy się w drodze z Parku Narodowego Namib-Naukluft do położonego nad oceanem Swakapmundu. I choć to w tym drugim kręcono sceny do „Mad Maxa”, miejsce, do którego właśnie docieramy, wpisuje się idealnie w klimat tego postapokaliptycznego filmu. Solitaire to osada pośrodku niczego: stacja benzynowa, restauracja, sklep, kościół, pensjonat, warsztat i cmentarzysko rdzewiejących samochodów. Uśmiechnięty kelner podaje mi ogromną porcję szarlotki i równie dużą kawę. Jej smak, muszę przyznać bardzo oryginalny, jest zasługą nieżyjącego już piekarza Percy’ego Crossa McGregora. Mistrz został tu pochowany i dziś mnóstwo turystów przyjeżdża tu specjalnie dla atmosfery, którą udało mu się stworzyć na końcu świata. George i Lady Gaga – celebryci z portu George’a poznaję w nietypowych okolicznościach. Wypływamy z portu w Walvis Bay, a na pokład wskakuje nielegalnie... uchatka. George jest lokalną maskotką, która robi, co chce. Ociera się o nas, robi słodkie oczy i wymusza ryby. Kiedy się kończą – odpływa do innego statku, by powtórzyć występ. Płyniemy wzdłuż wybrzeża, otuleni w koce, częstowani ostrygami i opowieściami. Po dwóch godzinach docieramy do Cape Cross – największej kolonii kotików afrykańskich na świecie. Hałas jest nie do opisania – setki tysięcy fok warczy, beczy i przepycha się nawzajem. W drodze powrotnej towarzyszą nam delfiny i... Lady Gaga – pelikan, który ląduje na pokładzie jak gwiazda. Pożera ryby łapczywie, waży kilka kilo więcej i ma trudności z oderwaniem się od pokładu. Gdzie wydmy schodzą do wody Po południu czeka nas Sandwich Harbour – i afrykański masaż, czyli kilka godzin jazdy terenówką przez wydmy. Sam, nasz 24-letni kierowca, mknie jak zawodowiec. Mijamy solniska, lagunę flamingów, kolonie kormoranów i wkraczamy w świat złotych wydm. Kiedy docieramy do miejsca, gdzie wydmy dosłownie schodzą do oceanu, wiatr jest tak silny, że prawie nie pozwala zejść z klifu. Walczę, żeby zamoczyć stopy w Atlantyku – zimne fale dają mi orzeźwienie i spokój. źródło: National Geographic Traveler
Bajeczna rafa koralowa i morze jak z pocztówki. Marsa Alam to idealne miejsce na wakacyjny reset
W południowo-wschodnim Egipcie, z dala od zgiełku dużych kurortów, leży Marsa Alam. Polacy szczególnie upodobali sobie ten region. Przyciąga ich ciepłe morze, spokój i podwodny świat, który można podziwiać wprost z hotelowej plaży.
Spis treści: W Marsa Alam musisz umieć się targować Przeżyć ALL inclusive Poznałam beduińską gościnność Spotkanie pełne emocji Zakładam maskę i wchodzę do wody, po chwili pływam między rybami, które przypominają rajskie ptaki, o kolorach i kształtach tak fantazyjnych, że oglądam ten zaczarowany świat z dziecięcym zachwytem. Trudno oderwać wzrok od jaskrawo ubarwionych ryb motyli, wargaczy z wydatnymi ustami i dużymi oczami z czarną obwódką jak u pandy. Papugoryb z pyszczkami w kształcie ptasich dziobów, których łuski błyszczą niczym brokat. Są też wśród nich najeżki i rozdymki, które stawiają kolce i powiększają swoją objętość, kiedy się czegoś wystraszą, dzięki czemu drapieżnik nie jest w stanie ich połknąć. I mnóstwo innych rybich piękności. Podglądam je, gdy pływają w parach, grupach, ławicach – ukrywają się między fragmentami raf, skubią polipy lub czmychają przede mną, choć staram się jak najmniej im przeszkadzać. Świat raf koralowych i ich mieszkańców wciąga mnie coraz bardziej. Woda przy plaży ma konsystencję i temperaturę zupy, nieco dalej ochładza się, dając przyjemną odmianę, kiedy na zewnątrz jest 38 st. C, a na niebie żadnych chmur. Jest też idealnie przezroczysta, o obłędnie turkusowym kolorze, a dzięki wysokiemu zasoleniu unoszę się na niej, a właściwie lewituję bez wysiłku. Już samo to daje niewyobrażalny relaks. Czasami zamykam oczy, oddycham głęboko, rozkładam ramiona i poddaję się sile fal, czując, jak mnie rozluźniają, przepełniają szczęściem i błogością. Podobno w Morzu Czerwonym żyje ponad 1200 gatunków ryb i 350 gatunków koralowców, nie licząc innych stworzeń. To nieprawdopodobne bogactwo, które tutaj mam na wyciągnięcie ręki. W Marsa Alam musisz umieć się targować Przyjechałam do Marsa Alam skuszona opowieściami o bogactwie i dostępności jego raf koralowych wprost z hotelowych plaż. I jest to prawda. Może egzotyczne rybki nie pływają tu w takich ilościach jak w bardziej odległych częściach tego akwenu, ale z kolei tutaj mogę się cieszyć ich towarzystwem, ilekroć przyjdzie mi na to ochota. Marsa Alam to stosunkowo młody kurort po egipskiej stronie Morza Czerwonego. Położony daleko na południu, jakieś 4 godz. drogi od Hurghady – ciągnie się dziesiątkami kilometrów wzdłuż wybrzeża, mając za plecami Pustynię Arabską ze szczytami wznoszącymi się na ponad 1500 m. Nie jest to właściwie nawet miasto, w klasycznym rozumieniu tego słowa, a raczej ciąg większych lub mniejszych kompleksów hotelowych z prywatnymi plażami. Taka spokojniejsza alternatywa dla innych egipskich kurortów. Marsa Alam nie ma też klasycznego centrum, z deptakiem wypełnionym restauracjami, sukiem, sklepami z pamiątkami, klubami. Namiastką czegoś takiego jest Port Ghalib z mariną, skąd wypływają statki na pobliskie rafy. Jednak wystarczy godzina, żeby zwiedzić to miejsce. I kupić orientalny dywan, ciężkie od skórzanych nut i oud perfumy, słodycze, papirusy lub inne mniej lub bardziej oryginalne pamiątki. Atmosfera jest leniwa i senna, a sprzedawcy ożywiają się, dopiero kiedy z busów wysypują się potencjalni klienci. I jak to w Egipcie, musimy się nastawić, że każdy nasz kontakt wzrokowy zostanie bezwzględnie wykorzystany. A jeżeli dotkniemy jakiegoś towaru albo zapytamy o cenę, to już po nas. Sprzedawcy ściągną go nawet z najwyższej półki, rozłożą przed nami i zaczną swój taniec. Te okulary są obecnie najmodniejsze, w tej sukience, którą właśnie oglądam – trzy rozmiary za dużej – będzie mi najpiękniej, te perfumy to arabski afrodyzjak, a ten dywan to prawdziwy unikat z wielbłądziej wełny. Najpierw mam mierzyć, wybierać, a dopiero potem będziemy rozmawiać o cenie – słyszę w każdym sklepie. Ci wytrenowani we wszelkich socjotechnikach, mówiący chyba wszystkimi językami świata handlowcy nie wypuszczą nas z pustymi rękami. Dlatego targuję się zgodnie z wielowiekową tradycją i udaje mi się zbić cenę o ponad połowę, choć mam świadomość, że i tak przepłaciłam. Przeżyć ALL inclusive Życie w Marsa Alam skupia się jednak w obrębie mniejszych lub większych hoteli przypominających twierdze otoczone wysokimi murami, ze szpalerami kołyszących się na powitanie wysokich palm. Te ośrodki zapewniają wszystko; od pełnego wyżywienia w formie bufetów czy à la carte w restauracjach z widokiem na morze, w których szczególnie romantycznie robi się o zachodzie słońca – po wszelką rozrywkę. A wśród niej królują zajęcia jogi, masaże, aerobik w basenach, animacje dla dzieci, parki rozrywki ze zjeżdżalniami, huśtawki do sesji zdjęciowych dla zakochanych, dyskoteki, kursy nurkowania i bary z drinkami oraz sziszą. Można tu też zrobić zakupy, a nawet skorzystać z usług medycznych – w razie potrzeby. To miasta w miastach, z których właściwie nie ma powodu wyjeżdżać. A żeby wyjechać, trzeba się trochę wysilić, zamówić specjalny transport, znieść często wielogodzinną podróż do kolejnej atrakcji. Wakacje all inclusive, powód żartów, opowieści o Grażynach i Januszach, o romansach w stylu filmu Darling I Lowe Ju, pijaństwach, bo drinki, choć często niewiele w nich alkoholu, w tych temperaturach ścinają z nóg momentalnie. I to ciągłe nagabywanie personelu: „Jak się masz? Skąd jesteś, habibi? Ile masz lat? Prawie za darmo!”. Przez dzień lub dwa czuję się, jakbym powtarzała ten sam lekko zmodyfikowany scenariusz. Ale szybko zauważam, że kiedy nie zostawiam przestrzeni na interakcje – mam spokój. I wkrótce jestem tu na własnych zasadach. Czytam, spaceruję, odpoczywam. A kiedy mam ochotę, udzielam się towarzysko. Śniadanie, plaża, snorklowanie, obiad, plaża, snorklowanie, kolacja, spacer po plaży. Powtarzalność i rutyna odmieniana przez wszystkie przypadki. Można powiedzieć nuda, ale jakże była mi ona potrzebna, z każdym dniem doceniam ją coraz bardziej. Zaczynam rozumieć sens takich wakacji, zwłaszcza że hotele są na tyle rozległe, że nawet na plaży i w wodzie mogę być niemal sama. Poznałam beduińską gościnność – Te ziemie są własnością Beduinów – wyjaśnia Mohamed, jeden z lokalnych przewodników, którzy opiekują się gośćmi podczas fakultatywnych wycieczek. Ten 28-latek z pokaźnym wąsem jest zawsze uśmiechnięty i pogodny, nawet kiedy mówi trudne rzeczy. Sam pochodzi z Kairu i tam ma narzeczoną, ale od skończenia studiów pracuje w Marsa Alam, a w rodzinnym mieście spędza wakacje. Intensywnie uczy się też języków, poza angielskim, niemieckim i rosyjskim chce mówić jeszcze po polsku i ukraińsku. Podczas wycieczki do obozu beduińskiego opowiada o rdzennych mieszkańcach tych terenów. – Beduini, których żyje tu około pół miliona, mają swojego niezależnego od rządu przywódcę, a prawo tutaj opiera się na Koranie. I to właśnie oni władają nie tylko Marsa Alam, ale też Hurghadą czy Szarm el-Szejk. Żeby więc wybudować hotel na tej ziemi, każdy inwestor musi najpierw uzyskać ich zgodę – w zamian oprócz podatków zapewnić też pracę lokalnej ludności. Dawniej Beduini żyli w namiotach, hodowali wielbłądy, zajmowali się handlem i celebrowali gościnność, która w tych wyjątkowo ekstremalnych warunkach jest niepisanym prawem. Jeżeli tutaj rozbija się obóz, to jest też zawsze namiot dla gości. Mogą oni liczyć na herbatę, kawę i coś do jedzenia – opisuje Mohamed. Przez tysiąclecia Beduini nauczyli się, jak się wyżywić, wyleczyć, podróżować po pustyni. Znają ją, rozumieją, szanują. Ja już po 15 minutach od zjechania z szosy w boczną drogę tracę orientację. Terenówka podskakuje na milionach małych kamieni, kurz dostaje się do środka. Za oknem przesuwają się pomarańczowe góry i doliny, tworząc postapokaliptyczną scenerię Mad Maxa. Słońce powoli zsuwa się z nieba. Już zapomniałam, jak piękne potrafią być zachody słońca na pustyni. Upał oblepia mnie i jednocześnie wysusza niczym mumię, osłabia i rozleniwia. Ale o tej porze już nieco odpuszcza, co sprawia, że kiedy dojeżdżamy na miejsce, mam siłę, by wspiąć się na jedną ze skalnych półek. Zachód słońca nad obozem Beduinów to obowiązkowy punkt programu. Poszarpane góry zalewa miodowa poświata. A kilka minut później wszystko gaśnie. Sam obóz okazuje się atrakcją stworzoną na potrzeby turystów. Są tu więc namioty z dywanów i koców, gdzie zostajemy poczęstowani gorącą arabską herbatą, która smakuje wybornie, więc zamawiam kolejne. Wielbłądy, na których można pojeździć, a bardziej zrobić sobie z nimi pamiątkowe zdjęcia. Jest też szczelnie zakryta pani, która rozwałkowuje ciasto i wypieka na ognisku pyszne tradycyjne płaskie chleby. Jest wreszcie sklep – który robi na wszystkich największe wrażenie. Niczym jaskinia Aladyna, niepozorny z zewnątrz, oszałamiający w środku. Bo czego tu nie ma: pachnące herbaty w wiklinowych koszach, wonne olejki i perfumy, mydła, wszelkie kosmetyki, suszone owoce, przyprawy, oleje, słowem skarby. Można się tu zatracić na długie godziny, wąchając, wmasowując, dotykając i podziwiając różne specyfiki. Na szczęście zaczyna się właśnie kolacja, bo przepadłabym w tym miejscu z kretesem. Idziemy do budowli przypominającej amfiteatr, gdzie na stołach poustawiano wielkie misy wypełnione sałatkami, humusem, mięsem, ryżem i chlebem. Każdy nakłada sobie wybrane potrawy według potrzeb i zasiadamy na widowni. Zaczyna się nocny spektakl. Taniec z ogniem, spektakularne akrobacje w wykonaniu muskularnego atlety Isly wywołują aplauz szczególnie płci pięknej. Tym większy, że rozgrzany tancerz wie, że się podoba, więc czaruje widownię kolejnymi sztuczkami. A potem na arenę wkracza wirujący derwisz i rozbija bank. Spotkanie pełne emocji Następnego dnia nad ranem ruszamy z hotelu na wycieczkę, której celem jest wodne safari z możliwością oglądania delfinów. Mohamed twierdzi, że popłyniemy do miejsca, gdzie niemal codziennie pojawiają się te wspaniałe ssaki. Szansa zobaczenia stada wynosi jakieś 90 proc., jednak to dzikie zwierzęta i nigdy nie ma stuprocentowej gwarancji – asekuruje się przewodnik. Zawsze na pocieszenie zostanie nam pływanie wśród innych morskich stworzeń. Wcześniej byłam na rafie, która nazywa się Marsa Mubarak, a wypływa się na nią z Portu Ghalib. Widziałam tam cudowne rajskie ogrody, tak piękne, kolorowe, z niewiarygodną liczbą żyjących organizmów, że wciąż pamiętam swój zachwyt nad tym fascynującym podwodnym światem. Nie mniejsze wrażenie zrobiły na mnie też raje i żółwie zielone. Jeden olbrzym pływał w towarzystwie ryb podnawek, które przyssały się do jego pancerza i towarzyszyły mu wszędzie niczym pasażerowie na gapę. Ryby te przyczepiają się do swoich żywicieli i karmią resztkami z ich stołu, najczęściej są nimi rekiny lub inne drapieżniki. Podobno potrafią przyssać się tak mocno, że nie sposób ich oderwać. Na Mubaraku można również spotkać manaty zwane krowami morskimi, potężne łagodne zwierzęta, które żerują na tamtejszych łąkach, jednak mnie nie było to dane. Do mariny Hamaty, wyglądającej jak opuszczona baza z Gwiezdnych Wojen, skąd odpływają statki – docieramy po dwóch godzinach, rejs zajmuje kolejne trzy. Kiedy wreszcie cumujemy przy Sataya Dolphin Reef, płytkiej lagunie na Morzu Czerwonym, są tu już inne jednostki. No cóż, nie tylko ja chcę zobaczyć delfiny. – Laguna ma 5 km długości i kształt półksiężyca, to jedno z najpiękniejszych miejsc do nurkowania – zapewnia Mohamed. Jednak na razie delfinów nie ma, dlatego skupiam się na innych mieszkańcach raf. Podziwiam kosmiczne kształty i kolory koralowców, fioletowe, różowe, żółte, zielonkawe, kremowe – w tysiącach form przypominających krzewy, kaktusy, drzewa, wachlarze i liście. Wspaniałe ukwiały i gąbki, wśród których przemieszczają się ławice ryb. Po godzinie z żalem wracam na obiad na statek. I kiedy już powoli zbieramy się, żeby odpłynąć – ktoś daje sygnał, że właśnie zbliża się duże stado delfinów. Z daleka rozpoznaję ich charakterystyczne sylwetki wyskakujące ponad wodę. Podobno te fascynujące ssaki przypływają tutaj, żeby odpocząć, posilić się i pobawić. Wkrótce się przekonuję, że kontakt z nimi, nawet odległy, jest doświadczeniem niemal mistycznym. Te istoty w jakiś niepojęty sposób sprawiają, że sama możliwość patrzenia na nie i cieszenia się ich obecnością wyzwala we mnie lawinę emocji. Nie mogę opanować wzruszenia, jak w przypadku spotkania z kimś bardzo bliskim, z kim straciliśmy kontakt na lata.
Ryga zachwyca architekturą i kusi restauracjami. Co warto zobaczyć w stolicy Łotwy?
Ryga, stolica Łotwy, to miasto idealne na jesienny weekend, pogodne, kolorowe i smaczne. I położone tak blisko Polski, że aż nie mogę uwierzyć, że nie wybrałam się do niego wcześniej.
Spis treści: Muzeum Etnograficzne Rejs po kanałach Targowisko Central Market Stare miasto – Vecrīga Secesja i Riga Art Nouveau Centre Co zjeść w Rydze Ryga – informacje praktyczne – Na Łotwie nie ma ani wysokich gór ani wielkich rzek. Dlatego nauczyliśmy się cieszyć tym co posiadamy, doceniać każdą najmniejszą rzecz i się nią zachwycać – mówi Mikelis, przewodnik po Muzeum Etnograficznym w Rydze. Właśnie od tej, oddalonej od centrum miasta o zaledwie 30 minut jazdy atrakcji postanowiłam zacząć swoją weekendową przygodę ze stolicą Łotwy. Muzeum Etnograficzne Lubię skanseny, bo zwiedzanie ich to fascynująca podróż w czasie. A ten jest dodatkowo niezwykle malowniczo położony – w środku sosnowego lasu nad jeziorem Jugla. Można tu piknikować, brać udział w licznych imprezach i warsztatach, zaś zimą uprawiać wędkarstwo lodowe. Poszczególne obiekty, a jest ich tu 118, pochodzą z różnych części Łotwy i obejmują okres od XVII do XX wieku. A że są rozproszone aż na 87 hektarach, czeka mnie porządna dawka aktywności. – To dlatego, że my, Łotysze, jesteśmy introwertykami – wyjaśnia mi te dystanse Mikelis. – Budujemy domy daleko od siebie, ale jednocześnie na tyle blisko, żeby nie czuć samotności i jednak mieć sąsiada w zasięgu wzroku – żartuje. Przywitał mnie w tradycyjnym chłopskim ubiorze z XIX wieku. Oprowadza po miejscu, które wciąż żyje swoim intymnym rytmem wyznaczanym przez pory roku oraz wschody i zachody słońca. Tak sielskim, że nie sposób się mu oprzeć. Dawne życie Łotyszy Zwiedzam zagrody ubogich i zamożnych gospodarzy, które poza wielkością można rozpoznać również po tym, że tym pierwszym brakuje kominów. Urzekają mnie wyglądające zza płotów malwy, koronkowe firanki wiszące w oknach, gałęzie jabłoni i grusz na podwórkach uginające się od owoców. Scenografię niczym z historycznego filmu ożywiają pracownicy, którzy ubrani w stroje z epoki oddają się codziennym zajęciom. We wnętrzach domów pachnących suszącymi się ziołami, na skrzypiących podłogach stoją malowane szafy i kufry z datami oznaczającymi rok zamążpójścia właścicielki. Pytam Mikelisa o dużą liczbę zadziwiająco wąskich, krótkich łóżek stojących w jednym z pomieszczeń. – W tamtych czasach cała wielopokoleniowa rodzina spała razem – opowiada przewodnik. – Łącznie z niezamężnymi ciotkami i wujkami, których łóżka rozpoznamy po dodatkowych zasłonkach. Z kolei chłopcy na noc rozkładali sobie posłanie na ławach. – Dlatego jedną z motywacji do ożenku był przywilej posiadania własnego łóżka – żartuje Mikelis. Trumna na strychu Oglądam kuchnię wciąż pachnącą dymem z olbrzymim kominem połączonym z paleniskiem. Nad nim suszono mięso i ryby. – A na strychu – Mikelis wskazuje palcem do góry – zawsze stała gotowa trumna na wypadek, gdyby ktoś zmarł w czasie intensywnych prac polowych, kiedy nie było czasu na jej wykonanie. Następny w kolejności jest domek kąpielowy z sauną, bo rytuał oczyszczania ciała i pozbywania się w ten sposób chorób był od wieków stosowany w tej części Bałtyku. Na terenie skansenu jest też młyn, protestancki kościół z pięknymi polichromiami we wnętrzu, a nawet drewniana huśtawka dla dwojga, z której można skorzystać. I karczma, gdzie dostaniemy pyszną kawę. Pijąc ją nie mogę się pozbyć refleksji, jak bardzo poprawiła się jakość naszego życia i to w tak stosunkowo krótkim czasie. Rejs po kanałach Łotysze mają ogromny szacunek do przyrody. A dawniej mieszkańcy Rygi wręcz nazywali swoje parki kurortami. Wierzyli, że są to miejsca, które leczą i pozytywnie wpływają na nasz dobrostan. Nie inaczej jest dziś – niemal każda tutejsza rodzina posiada dom gdzieś w naturze dokąd ucieka ze stolicy na weekendy. Ale sama Ryga też jest niezwykle zielona, o czym przekonuję się podczas rejsu po ryskich kanałach. Przystań znajduje się w chyba najbardziej uroczym z 20 stołecznych parków. Bastejkalna rozciąga się w samym sercu starego miasta, obok opery i słynnego wysokiego na prawie 43 metry Pomnika Wolności, symbolu niepodległej Łotwy. Założono go w XIX wieku i cieszy oko ponad 100 gatunkami drzew i roślin, fontanną, kwietnymi ogrodami i romantycznymi alejkami z klimatycznymi kawiarniami. Tutaj czekam na statek Arabella, który zabiera mnie w 50-minutowy rejs po Rydze. A jest to podróż przez zielone labirynty, jakie tworzą kolejne parki i mostki, i rozliczne atrakcje stolicy Łotwy. Mijamy słynne hale na Zeppeliny, a obecnie targowisko spożywcze. Wpływamy do rzeki Dźwiny, której ujście rozlewa się niczym ogromne jezioro. W odsłaniającej się panoramie wyróżnia się charakterystyczna sylwetka tutejszego 107-metrowego Pałacu Kultury i Nauki, przewyższająca go trzy razy igła wieży telewizyjnej, nowoczesny budynek Łotewskiej Biblioteki Narodowej, zwany Pałacem Światła. Są też piękne wille wraz z miejskimi plażami. Jest wreszcie port z mariną, a za nim najstarszy z ryskich parków – Kornvalda, gdzie możemy odpocząć w cieniu największej łotewskiej wierzby. Targowisko Central Market Brzuch miasta – tak nazywane bywa miejsce, w którym przepadam na kilka godzin. Odnowione hale Zeppelinów, statków powietrznych, które były tu kiedyś przechowywane, dziś zamieniono na targowisko. Central Market ma ponad 3 tys. stoisk, co czyni go jednym z największych tego typu obiektów w Europie. Z pięciu pawilonów, każdy poświęcony innym produktom, wybieram ten z rybami i innymi morskimi stworzeniami. Wędzone, smażone, marynowane, solone, suszone, surowe – jeżeli jedzenie może przemawiać, to tutaj wprost krzyczy do nas z lad chłodniczych. Zaczynam od suszonych szprotek, potem są marynowane śledzie, odlatuję przy wędzonym węgorzu. Ale muszę jeszcze zmieścić tutejszy specjał – pieczonego minoga. No i oczywiście Liepājas menciņi, czyli dorsza gotowanego z ziemniakami, cebulą i śmietaną. Choć nie opuszczam tego miejsca z pustym brzuchem, to bynajmniej nie koniec uczty. Przed halami znajduje się bowiem kolejna atrakcja – bazar rolniczy. A na nim m.in. ogromne arbuzy tak kusząco czerwone i soczyste w środku. Silna wola w takich momentach mnie zawodzi, więc znów robię zakupy. I z pokrojonym na kawałki owocem ruszam dalej. Stare miasto – Vecrīga Ryskie stare miasto, Vecrīga, wyjątkowo uroczo prezentuje się z tarasu widokowego wieży kościoła św. Piotra. To jeden z najstarszych i najbardziej imponujących rozmiarami obiektów w mieście z historią sięgającą XIII wieku. Ale ciekawych budynków znajdziemy tu aż 500. Wzniesiono je w różnych stylach architektonicznych od gotyku, baroku, manieryzmu, romantyzmu po modernizm, więc warto się uważnie rozglądać. Nieśpiesznie przemierzam wybrukowane uliczki. Zachwycam się cukierkowymi, niczym domki z piernika, kolorowymi kamieniczkami ozdobionymi mnóstwem architektonicznych detali. Ich partery wypełnione są restauracjami, kawiarniami, antykwariatami i sklepami z rękodziełem. Docieram na ulicę Rozena, tak wąską, że po rozłożeniu ramion moje dłonie opierają się o skrajne kamienice. Trafiam na dziedziniec klasztorny, gdzie dawniej znajdował się zamek Kawalerów Mieczowych (niemiecki zakon rycerski w Inflantach oparty o regułę templariuszy), a obecnie mieszczą Muzea Porcelany i Sztuki Dekoracyjnej oraz Wzornictwa. Zaglądam do Muzeum Mody, gdzie właśnie trwa wystawa kilkudziesięciu awangardowych kostiumów słynnej królowej punku, Vivienne Westwood, autorki hasła „Masz lepsze życie, jeśli nosisz wyróżniające się ubrania”. Na dłużej zatrzymuje mnie plac Livu, który wygląda tak, jakby w rajskim ogrodzie urządzono restaurację. Dawniej płynęła tędy rzeka Ryga, o czym dziś przypomina kształt kwietnych klombów układających się w fale. A potem docieram na plac Katedralny, bijące serce Rygi, gdzie zbiega się aż 7 uliczek, więc nie sposób go przeoczyć. Ostatnim moim celem jest plac Ratuszowy, przy którym stoi słynny symbol miasta – kamienica Czarnogłowych. Była to jedna z dawnych gildii kupieckich, która zrzeszała nieżonatych kupców niemieckiego pochodzenia. Podobno ich entuzjazm do organizowania imprez szybko uczynił ten obiekt sławnym. I niewiele się zmieniło – to wciąż jeden z najciekawszych punktów na towarzysko-kulturalnej mapie Rygi, gdzie odbywają się liczne wydarzenia od koncertów po wystawy. Secesja i Riga Art Nouveau Centre Przy ulicy Alberta 12 drzwi otwiera mi elegancka pani w pięknej długiej sukni i stylowym kapeluszu. Wkraczam do świata art nouveau, stylu, który stał się modny pod koniec XIX i na początku XX wieku. Był buntem przeciwko wcześniejszym skostniałym kanonom w architekturze i sztuce. To świat wyrafinowania i elegancji. Eksponaty zgromadzono w historycznych wnętrzach domu należącego do jednego z czołowych architektów tego stylu, Konstantīnsa Pēkšēnsa, który zaprojektował aż 200 ryskich secesyjnych budynków. Wnętrza wyglądają tak, jakby zaraz miała do nich wrócić z popołudniowego spaceru mieszkająca tu rodzina. Podziwiam bogactwo oryginalnych i pięknych mebli oraz przedmiotów codziennego użytku wypełniających salon, kuchnię, sypialnie, a nawet łazienkę. Cała kolekcja Riga Art Nouveau Centre liczy około 7 tys. eksponatów, czyniąc ją największym tego typu zbiorem w krajach bałtyckich. Sama Ryga ma aż 800 secesyjnych budynków, czyli największą kolekcję na świecie. Ich historia zaczęła się w 1903 roku. Wówczas przy ulicy Audeju iela 7 powstała pierwsza kamienica wzniesiona w tym stylu autorstwa Mihailsa Eizensteinsa. A wkrótce secesyjna fala rozlała się po mieści niczym wybuch nieokiełznanej wolności, fantazji i radości twórczej. Motywy czerpano z natury, folkloru, tradycyjnych wierzeń. Inspiracjami były zwierzęta, rośliny i słońce, co widać na niezwykle zdobnych fasadach budynków. Szukajcie ich przy ulicach Strēlnieku 6, Kaļķu 13 i Smilšu 2, Alberta i Elizabetes, a potem w innych częściach Rygi. I przygotujcie się na wiele fascynujących odkryć, bo każdy budynek to wyjątkowa historia. Co zjeść w Rydze Kulinarna mapa Rygi to kolejna ekscytująca podróż przez nowe zapachy, smaki i kolory. Wiele słyszałam o tutejszych szefach kuchni, którzy masowo zdobywają gwiazdki i wyróżnienia Michelina. Jeden z nich, Max Cekot wraz z żona Natalią zaryzykowali nawet własny majątek, aby stworzyć wymarzoną restaurację Max Cekot Kitchen w odrestaurowanej starej fabryce. Przyświeca jej koncepcja „od ogrodu do stołu”, zgodnie z którą aż 80 proc. produktów w niej używanych pochodzi z sąsiadującego z restauracją ogrodu. Niestety, żeby się tam dostać bez wcześniejszej rezerwacji, trzeba mieć dużo szczęścia, którego mi zabrakło. Pocieszyłam się więc w dwóch innych wyjątkowych miejscach. Barents na starym mieście to intymna atmosfera, dyskretni kelnerzy i surowy nordycki wystrój, który nie odciąga uwagi gości od tego co najważniejsze – jedzenia. Dla szefa kuchni Dzintarsa Kristovskisa restauracja to żywy organizm, który nieustannie się uczy i ewoluuje. A ten specjalizuje się w owocach morza i to one witają mnie już przy wejściu wyłożone na specjalnej ladzie. Zamawiam dwa dania z karty, makrelę Shimba Saba z zieloną herbatą i żabnicę z ziemniakami oraz sosem jabłkowym. I już po pierwszym kęsie wiem, że to był strzał w dziesiątkę. Dogrywkę robię kolejnego dnia w sąsiedniej restauracji 3 Pavāru, czyli Trzech Szefów Kuchni. Mieści się ona w dawnych koszarach Jakuba z XVIII w., niedaleko charakterystycznej sylwetki Wieży Prochowej. Tutaj z kolei wszystko rozgrywa się na moich oczach, patrzę z fascynacją z jaką pieczołowitością powstają kolejne dania. Na początek dostaję pergamin, na którym jeden z kucharzy maluje mi obraz przy pomocy różnych sosów i humusu. Z bólem dekomponuję go wymazując poszczególne elementy chlebem. Potem rozpływam się przy przystawce z dorsza z sosem chrzanowym, fermentowaną czarną porzeczką i kawiorem. I powstrzymuje się, żeby nie poprosić o przepis na kolejne danie – kaszotto z jęczmienia perłowego z kurkami, czarną truflą i dojrzewającym serem. Wracając do hotelu zastanawiam się, jakie doznania kulinarne może oferować pozostałe 16 ryskich restauracji wyróżnionych przez Michelina. I już żałuję, że wybrałam się do tego miasta tylko na weekend. Ryga – informacje praktyczne Transport Do Rygi można dostać się z kilku polskich lotnisk samolotem. Długość lotu to około 80 minut. Do Rygi bezpośrednio lata LOT i Ryanair. Warszawę i Rygę dzieli zaledwie 667 km, więc dystans ten można też pokonać samochodem lub autobusem. Warto pamiętać, że różnica czasu między Rygą a Warszawą wynosi 1 godz. Atrakcje Rejsy po ryskich kanałach niewielkimi łodziami o wdzięcznych nazwach Arabella, Annabella, Amber Riga trwają około 1 godz. i kosztują 15 euro. Start jest z przystani przy ul. Radio iela 1, gdzie trzeba być 20 minut wcześniej. Muzeum Etnograficzne, ul. Brīvdabas 21, czynne jest od maja do końca września w godzinach 10.00 do 18.00. Bilet wstępu kosztuje 4 euro. W sezonie zimowym – od października do końca kwietnia – można je zwiedzać w godzinach 10.00 do 17.00, bilet kosztuje 2 euro dla dorosłych. Dojazd trolejbusem nr 31 i autobusami linii 28 i 29. Wejście na wieżę widokową kościoła św. Piotra – 9 euro. Muzeum Mody, ul. Grēcinieku 24, czynne od wtorku do niedzieli od 10.00 do 18.00, cena biletu 7 euro, dzieci poniżej 5. roku wchodzą za darmo. Riga Art Nouveau Centre: Alberta 12. Bilet w sezonie letnim (od 1 maja do 30 września) kosztuje 9 euro, zniżkowy dla studentów i uczniów 5 euro. W sezonie zimowym (od 1 października do 30 kwietnia) – 5 euro, zniżkowe 3 euro. Czynne od wtorku do niedzieli od 10.00 do 18.00 Jedzenie Restauracja Barents, ul. Smilšu 3 Restauracja 3 Pavāru, ul. Torņa 4 Nasza autorka Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Berno to trzecia najwyżej położona stolica Europy. Ekologia łączy się tu z historią
Berno to miejsce do spacerowania, pływania, zakupów i delektowania się czekoladą. Mieszkańcy tego szwajcarskiego miasta wiedzą, jak celebrować życie.
Spis treści: Berno – lokalizacja Ekologia i historia Zabytki Piknik nad rzeką Miasto Einsteina i czekolady Pływanie w rzece i po rzece Centrum Paula Klee Berno – informacje praktyczne Berneńczycy chodzą z prędkością 1,05 m na sekundę, jak obliczyli naukowcy. To czyni z nich nie tylko najwolniejszych ludzi w Szwajcarii, ale też na całym świecie. Choć jest to źródło wielu żartów, mieszkańcy Berna wydają się z tego dumni. I próbują tym podejściem zarazić również odwiedzających ich miasto gości. Dlatego Berno zostało wymyślone i zorganizowane tak, żeby zwolnić, pozachwycać się i odpocząć – słowem pocelebrować życie. A że to właśnie Szwajcarzy są jednym z najbogatszych, najzdrowszych i najbardziej szczęśliwych narodów na świecie, a Berno uchodzi za jedno z najlepszych miejsc do życia, postanowiłam spędzić tutaj weekend. Bo warto uczyć się od najlepszych. Berno – lokalizacja Już sama lokalizacja Berna zachwyca. To trzecia najwyżej położona stolica Europy – 540 m n.p.m. (choć Szwajcaria oficjalnie nie ma stolicy) i jedno z jej najbardziej zielonych miast. A dodatkowo przy dobrej pogodzie widać stąd imponujące sylwetki Alp Berneńskich, zwanych Europejskimi Himalajami, ze sławnymi szczytami Mönch, Jungfrau i Eiger. Podziwiam je z balkonu mojego hotelowego pokoju. Zatrzymałam się w Swissotel Kursaal Bern. Znajduje się on tuż przy pięknym stalowym moście Kornhaus w 160-letnim budynku. Wystarczy przejść przez tę niesamowitą romantyczną konstrukcję i już jesteśmy na starym mieście. Pierwsze, co rzuca się w oczy, to niezwykle spójna historyczna zabudowa Berna. Za jej sprawą wygląda jak makieta pokazowego średniowiecznego miasteczka. A drugie? Owszem, widać tu eleganckie auta, ale większość stoi zaparkowana przy ulicach, mijam za to sporo spacerowiczów. Ekologia i historia Podziwiam Szwajcarów za ich szacunek do przyrody i proekologiczne nastawienie. Tutaj każdy czuje się odpowiedzialny za otoczenie, co przekłada się nie tylko na czystość i bujną miejską zieleń, ale przede wszystkim na ciszę i jakość powietrza. Ponieważ jest piękna pogoda, postanawiam tak jak Berneńczycy wybrać się na plac Parlamentu (Bundesplatz). Tu w każdą sobotę rolnicy i lokalni producenci oferują świeże produkty. Berno zostało założone w 1191 r. przez księcia Berchtolda V na półwyspie, który niczym fosa z trzech stron otacza rzeka Aare. Związana jest z tym legenda. Władca miał powiedzieć, że nazwie miasto tak jak zwierzę, które pierwsze upoluje w tutejszych lasach. A że był to niedźwiedź: Bär(e)n, stąd prawdopodobnie Berno. Zabytki Aare ma niesamowity szmaragdowy kolor, który kontrastuje z brązem piaskowcowej zabudowy i pomarańczowymi dachami. Po wielkim pożarze, który wybuchł na początku XV w. i unicestwił ponad 650 drewnianych domów, wprowadzono nakaz, żeby nowe budynki w Bernie były z kamienia. Wówczas powstały też słynne arkady przy dwóch głównych ulicach handlowych: Kramgasse i Gerechtigkeitsgasse. Mają imponujące 6 km długości i chronią obecnie mieszkańców zarówno przed deszczem, jak i słońcem. Prowadzą one do restauracji, butików, galerii sztuki, sklepów ze słodyczami, winem i rękodziełem. Jednym z symboli miasta, poza oczywiście niedźwiedziem i fontannami, (ponad 100 i można z nich pić wodę) jest Wieża Zegarowa (Zytglogge). 600-letni mechanizm autorstwa Kaspara Brunnera niestrudzenie wyznacza czas berneńczykom. Kolejnym ważnym obiektem jest XV-wieczna gotycka katedra, której 100-metrowa iglica jest najwyższa w Szwajcarii, a wiodą na nią 344 stopnie. Piknik nad rzeką Zwiedzając, robię zakupy, bo stragany ustawione są na wielu placach miasta. Kupuję sery od szczęśliwych krów, obowiązkowo oczywiście ementaler, który stąd pochodzi, żytni chleb od Patryka, który nazywa się chlebowym sommelierem, pomidory, butelkę wina. Przy okazji obserwuję, jak mieszkańcy ucinają sobie pogawędki z ulubionymi sprzedawcami. Widać, że wszyscy tu się dobrze znają i wzajemnie wspierają. Jedni wytwarzając dobre jakościowo produkty, a drudzy doceniając ten wysiłek zakupami i lojalnością. Z koszykiem pełnym pyszności wzmacniam się mocnym espresso w Adrianos, kultowej kawiarni, która słynie z własnej selekcji kaw i ich palarni. A potem na tarasie obok katedry, w cieniu rozłożystego orzecha, urządzam sobie piknik. Przede mną roztacza się cudowny widok na Aarę, Alpy i dzielnicę Matte. Z każdą minutą park zapełnia się kolejnymi piknikowiczami, którzy celebrują wolną sobotę na świeżym powietrzu. Miasto Einsteina i czekolady Być może przychodził tu również Albert Einstein. Spędził w Bernie trzy lata, pracując w tutejszym urzędzie patentowym i mieszkając tuż za rogiem, na ul. Kramgasse 49. Jego apartament można zwiedzić. Kto wie, może to właśnie tutaj genialny naukowiec wymyślił swoje przełomowe tezy. Albert Einstein nie był jedynym mieszkańcem Berna, który zdobył światową sławę. Któż z nas nie lubi czekolady, słodkiej, rozpływającej się w ustach, która poprawia nastrój, odpręża i rozleniwia. A Szwajcarzy w jej produkcji i konsumpcji są światowymi liderami. Okazuje się, że to właśnie syn berneńskiego farmaceuty Rudolf Lindt wymyślił proces, który sprawił, że stała się ona tak aksamitna w smaku. Kolejny mieszkaniec Berna, Theodor Tobler, wpadł na pomysł, żeby dodać miód i migdały do kakaowej masy. Tak powstała toblerone, jedna z najbardziej znanych czekolad na świecie. W ślady obu mistrzów poszło wielu mieszkańców i dlatego w dzisiejszym Bernie każdy miłośnik czekolady poczuje się jak w raju. Pływanie w rzece i po rzece Kolejny poranek zaczynam spacerem wzdłuż Aare, która dosłownie tonie w zieleni. To ulubione miejsce rekreacji mieszkańców. Miasto jeszcze śpi, właściwie nie ma tu nikogo, mijam pojedynczych biegaczy i amatorów kąpieli. Okazuje się, że jedną z ulubionych rozrywek berneńczyków są spływy. Ich fani codziennie sprawdzają w aplikacji stan wody, jej temperaturę oraz warunki atmosferyczne i jeżeli są dobre, idą nad rzekę. Tam do wodoodpornego worka wkładają swoje ubrania i używając go jako swego rodzaju bojki, wskakują do wody. Płyną z jej prądem kilkaset metrów, a nawet dłużej. Koło południa na Aare robi się gęsto od pontonów, supów i spływających nią ludzi. A nabrzeża przykrywają ręczniki i koce, na których odpoczywają, grają w karty lub opalają się kolejni i zostają tutaj aż do wieczora. Ja mam inne plany. Centrum Paula Klee Po południu odwiedzam lodziarnię Eiswerkstatt, by spróbować lodów o smaku czarnej wanilii i się w nich zakochać. Mam przed oczami płynącą w dole Aarę, panoramę starego miasta i spacerujące w parku poniżej niedźwiedzie. Potem docieram do Centrum Paula Klee – budynku autorstwa słynnego włoskiego architekta Renzo Piano. Tu zgromadzono 4 tys. dzieł tego wybitnego artysty związanego z Bernem. Ten przypominający fale gmach poza przestrzenią wystawienniczą mieści Creavivę, część warsztatową, która pozwala dzieciom eksperymentować ze sztuką i tworzyć własne dzieła. Bo czyż przełomowe dokonania nie są efektem kreatywnego myślenia? Berno – informacje praktyczne Dojazd Najprościej LOT-em do Zurychu, a stamtąd pociągiem do Berna. Pociągi są komfortowe i punktualne, odjeżdżają z dworca tuż obok lotniska. Transport miejski – o ile zarezerwowaliśmy nocleg na terenie Berna, mamy za darmo. W ramach Bern Ticket można podróżować po mieście i okolicach. Aby aktywować bilet, trzeba przed przyjazdem pobrać aplikację Bern Welcome i się tam zarejestrować. Nocleg Polecam Swissotel Kursaal Bern. Hotel jest pięknie położony, tuż nad rzeką Aaare i 5 min spacerem od starego miasta. Dodatkowo ma ogród, w którym można się w ciszy relaksować i odpoczywać. A serwowane posiłki przygotowywane są z wysokiej jakości lokalnych produktów. Niektóre pokoje wyposażone są w minisiłownie. Warto wiedzieć W Bernie znajdują się jedne z największych muzeów i galerii w Szwajcarii. Karta muzealna pozwala zwiedzać je za darmo. Berno jest piwną stolicą Szwajcarii. Znajduje się tu ok. 200 browarów i minibrowarów. W każdy wtorek i sobotę przez cały rok na placach Bundesplatz, Bärenplatz i Waisenhausplatz odbywają się targi rolne. Fanom dżinu polecam destylarnię Matte, gdzie poznać można tajemnice tego trunku i dowiedzieć się, jak powstaje nie tylko on, ale też absynt. Matte Brennerei, Mühleplatz 5. Źródło: archiwum NG. Nasza autorka Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Szybenik – perła Dalmacji: Przewodnik po atrakcjach, historii i kulturze
Szybenik, malownicze miasto w Dalmacji, to miejsce pełne historii, kultury i niepowtarzalnego klimatu. Znane z malowniczych krajobrazów, zabytków takich jak katedra św. Jakuba czy twierdze obronne, oferuje również bogate dziedzictwo kulinarne i liczne atrakcje turystyczne. Oto najważniejsze miejsca do odwiedzenia, lokalne tradycje oraz praktyczne wskazówki, które warto wziąć pod uwagę przed podróżą do tego niezwykłego zakątka Chorwacji.
Spis treści: Historia i kultura Szybenika Najważniejsze atrakcje turystyczne Szybenika Park Narodowy Kornati i okoliczne wyspy Szybenik w popkulturze Praktyczne informacje dla turystów Historia i kultura Szybenika Początki miasta i jego rozwój Szybenik jest jednym z najstarszych miast na wybrzeżu Adriatyku. Początki tego miejsca sięgają roku 1066, kiedy to król Chorwacji Piotr Krzesimir IV nadał przywilej budowy zamku w tym miejscu. Tym samym Szybenik stał się najstarszym ośrodkiem nad Adriatykiem założonym nie przez Greków czy Rzymian, ale przez Słowian. Miasto rozwijało się wokół twierdzy św. Michała, która jest jednym z najlepiej zachowanych zabytków w Szybeniku. Z czasem miasto zaczęło rozlewać się na okoliczne wzgórza i doliny, stając się ważnym punktem handlowym i kulturalnym w regionie Dalmacji. Wpływy włoskie i tureckie na lokalną kulturę Historia Szybenika jest naznaczona różnorodnymi wpływami, w szczególności włoskimi i tureckimi, które wciąż można dostrzec w kulturze miasta. – Mieszały się tu wpływy włoskie i tureckie, a mieszkańcy Dalmacji wzięli z nich to, co najlepsze – opowiada Ivan, lokalny przewodnik. To połączenie różnych kultur sprawiło, że Szybenik ma wyjątkowy charakter, który przyciąga turystów z całego świata. Widać to na przykładzie lokalnych tradycji, takich jak picie kawy. Tu jest to celebracja towarzyskości i chwili relaksu, nawiązująca do tureckich zwyczajów rozmów przy kawie. Najważniejsze atrakcje turystyczne Szybenika Katedra św. Jakuba – wyjątkowa świątynia z kamienia Katedra św. Jakuba to jeden z najważniejszych zabytków Szybenika i jeden z najcenniejszych obiektów sakralnych na całym Adriatyku. Wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO, katedra jest wyjątkowa z uwagi na to, że powstała wyłącznie z kamienia, bez użycia elementów drewnianych. Jej budowa rozpoczęła się w XV wieku i trwała 105 lat. Unikatowy fryz ozdobiony 74 wyrzeźbionymi głowami przedstawiającymi mieszkańców miasta to przykład doskonałości średniowiecznej sztuki rzeźbiarskiej i świadectwo talentu mistrzów kamieniarskich z regionu. Twierdza św. Michała i inne fortyfikacje Twierdza św. Michała, z której roztacza się widok na kanał św. Antoniego, była sercem obrony miasta w czasach wojen i najazdów pirackich. Dziś jest to miejsce, gdzie mieści się interaktywne muzeum historii miasta oraz amfiteatr na 1000 miejsc, w którym odbywają się liczne koncerty i wydarzenia kulturalne. Warto również odwiedzić inne fortyfikacje, takie jak twierdza św. Jana i twierdza Barona, które odgrywały kluczową rolę w obronie miasta przed Turkami w XVII wieku. Twierdza św. Mikołaja, zbudowana przez Wenecjan, to doskonały przykład renesansowej architektury obronnej i kolejny obiekt wpisany na listę UNESCO. Lovre Caffe – spokojna oaza w sercu miasta Jednym z urokliwych miejsc w Szybeniku jest Lovre Caffe, kawiarnia położona w dawnym ogrodzie franciszkańskiego klasztoru. Została ona otwarta dla publiczności po renowacji w 2007 roku, która przywróciła jej średniowieczny wygląd. – Od razu stała się jedną z największych atrakcji Szybenika – mówi Ivan, przewodnik po mieście. Miejsce to oferuje atmosferę relaksu w otoczeniu różanych krzewów i ziół, gdzie można odpocząć i cieszyć się chwilą w cieniu historycznych murów. Park Narodowy Kornati i okoliczne wyspy Jak dostać się na Kornati? Park Narodowy Kornati, znajdujący się 44 km od Szybenika, to wyjątkowy raj dla miłośników przyrody. Georg Bernard Shaw, irlandzki dramaturg i noblista, opisał Kornati jako „ukoronowanie dzieła Boga na Ziemi”. Archipelag składa się z 89 wysp, które można zwiedzać na łodzi, podziwiając zjawiskowe, niemal księżycowe krajobrazy. „Rejs między majestatycznymi klifami i cumowanie w urokliwych zatoczkach to przeżycie z pogranicza snu i jawy” – czytamy w relacjach turystów. Aktywności na wyspach: trekking i zwiedzanie Dla aktywnych turystów Kornati oferuje liczne szlaki trekkingowe, które prowadzą do tajemniczych budowli pozostawionych przez dawne cywilizacje. Można tam znaleźć także wijące się kamienne murki o łącznej długości 300 km, które są wpisane na listę dziedzictwa UNESCO. To doskonałe miejsce dla tych, którzy pragną odkrywać nieznane zakątki i cieszyć się dziewiczą przyrodą. Szybenik w popkulturze Szybenik jako Braavos w „Grze o Tron” Szybenik zdobył dodatkową popularność, stając się filmowym Braavos, jednym z Wolnych Miast w serialu „Gra o Tron”. Wąskie uliczki starego miasta, z kamiennymi alejkami i średniowieczną architekturą, doskonale wpisywały się w scenerię tej znanej na całym świecie produkcji, co przyciąga do miasta fanów serialu z różnych zakątków świata. Lokalne smaki i kuchnia Dalmacji Najlepsze restauracje i konoby Kuchnia Dalmacji słynie z prostoty i wykorzystania świeżych, lokalnych składników. W Szybeniku można odwiedzić tradycyjne konoby, które serwują dania przygotowywane według starych przepisów, takie jak mięsa i ryby pieczone w piecach opalanych drewnem. Miejsca takie jak Dalmacka Wioska Etnograficzna w Amadria Parku oferują autentyczne doświadczenie kulinarne w historycznej scenerii. Tradycyjne potrawy i napoje Lokalne specjały to m.in. oliwa z oliwek, prosciutto suszone na wietrze bura oraz czerwone wino z lokalnego szczepu babić. Szybenik może pochwalić się także jednym z najstarszych na świecie przepisów na jogurty i sery, co potwierdzają odkrycia archeologiczne na fragmentach ceramiki z Daniło sprzed 7,2 tys. lat. Praktyczne informacje dla turystów Jak dojechać do Szybenika? Do Szybenika najlepiej dotrzeć samolotem do Splitu, skąd można kontynuować podróż autobusem lub taksówką. Podróż autem zajmuje około 40 minut, co sprawia, że miasto jest łatwo dostępne dla turystów odwiedzających południową Chorwację. Gdzie się zatrzymać – hotele i noclegi Jednym z popularnych miejsc noclegowych jest kompleks Amadria Park, położony 15 minut od centrum miasta. Oferuje on piękne plaże, atrakcje dla całej rodziny oraz opcję kempingu, co sprawia, że jest idealnym wyborem zarówno dla rodzin, jak i par. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Tarnowskie Góry to miejsce niezwykłe. Czekają tu na was Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga
Zabytkowa Kopalnia Srebra to jeden z najbardziej niezwykłych skarbów z naszej listy UNESCO. Tarnowskie Góry warto odwiedzić o każdej porze roku.
W tym artykule: Sztolnia Czarnego Pstrąga Podziemne atrakcje Zabytkowa Kopalnia Srebra Realia pracy gwarków Historia Tarnowskich Gór Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga - informacje praktyczne Jestem w brzuchu ziemi. Szyb Sylwester – wąski i bardzo kręty – sprowadził mnie 162 stopnie w dół, do miejsca, gdzie w inny sposób dostać się nie można. Tajemniczego i baśniowego Sezamu pełnego swego czasu niezmierzonych bogactw, które czekały na śmiałków. Od zarania dziejów ludzie wydobywają ukryte w głębi ziemi cenne kruszce, rudy metali, kamienie szlachetne czy węgiel. Niczym gorączka rozpalały one umysły szukających szczęścia mężczyzn. To najczęściej oni pracowali w takich właśnie mało przyjaznych miejscach, ryzykując życie i zdrowie, by poprawić swój los. Sztolnia Czarnego Pstrąga Tymczasem zagubiona w mroku wsłuchuję się w kapanie wody i własny oddech. Obserwuję, jak błyskawicznie wyostrzają mi się zmysły. Im mniej widzę, tym więcej czuję i słyszę. Znajduję się w wąskim, najwyżej metrowej szerokości i dwumetrowej wysokości chodniku. Płynie nim woda, a na niej unoszą się łódki. Wsiadam do pierwszej z nich i ruszam wraz z nurtem tego podziemnego strumienia. Nawet nie muszę się odpychać od ścian – czego zresztą nie zaleca opiekujący się mną Kazimierz Szeliga, przewodnik po Sztolni Czarnego Pstrąga. Znajduje się ona na terenie Tarnowskich Gór, w pięknym parku Repeckim, jakieś 5 km od Zabytkowej Kopalni Srebra. – Sztolnia ma dwa wejścia: szyb Sylwester i szyb Ewa – opowiada pan Kazimierz, stojąc na dziobie łodzi. – A między nimi jest 600-metrowy chodnik, którym się właśnie przemieszczamy. To jeden z najdłuższych w Europie podziemnych przepływów łodziami po XIX-wiecznej sztolni – dodaje. Suniemy z prądem po krystalicznie czystej wodzie, a mroki kopalni rozświetlają nam jedynie lampy karbidowe. Jest wilgotno, chłodno, ciemno. Przewodnik opowiada, że dawniej w tej wodzie żyły pstrągi i po długiej przerwie znów tutaj wróciły. To właśnie od nich sztolnia wzięła swoją nazwę. Oprócz pstrągów w kopani żyją też nietoperze. Mają tu swoją drugą pod względem liczebności kolonię w Polsce. Otaczające nas skały, kruszconośne dolomity, zawierały olbrzymie złoża galeny, rudy ołowiu z domieszką srebra i cynku. Aby się do nich dostać, górnicy zwani tu gwarkami drążyli setki kilometrów chodników. My płyniemy jednym z tych, które odprowadzały wodę z kopalni. Bo, jak się okazuje, to właśnie ona najbardziej utrudniała im życie. Podziemne atrakcje Chodniki wymagały nieustannego odwadniania, które początkowo odbywało się ręcznie wiadrami. Potem pomagały konie zaprzężone do kieratów, wreszcie maszyna parowa, która uprościła i zrewolucjonizowała cały proces. Był czas, kiedy na kopalni pracowało ich aż osiem, czyli najwięcej na świecie. Jednak postęp miał swoją cenę. Urządzenia pożerały 11 tys. ton węgla rocznie, co było ogromnym kosztem. Dlatego w XIX w. zaczęto myśleć o budowie sztolni, która osuszałaby inne, wykorzystując grawitację. Ta, którą płynę, odprowadza wodę wprost do pobliskiej rzeki Dramy. Co jakiś czas mijamy bramy, czyli miejsca, w których gwarkowie wzmocnili kruche ściany cegłami lub zaprawą. Pierwsza to Brama Pamięci. Druga – Odważnych, bo jak tłumaczy pan Kazimierz, każdy na początku boi się ciemności, jednak w tym miejscu pozbywa się już strachu. Z kolejnej – Mądrości – kapie woda. Jeżeli kropla spadnie nam na głowę, to znak, że staniemy się jeszcze mądrzejsi, gdy zaś na rękę – będziemy bogatsi. Czwarta jest Bramą Leniwych. Według legendy do jej budowy zatrudniono sześciu leniwych gwarków, których dzieło zawaliło się, zanim je skończyli. Musieli naprawić błąd na własny koszt, a darmowa praca wyleczyła ich z lenistwa. Przewodnik zachęca, żeby postukać w bramę, dzięki czemu pozbędziemy się wad. – Kto nie puka, to znaczy, że jest już nawet i na to za leniwy – śmieje się pan Kazimierz. I dodaje, że gdybyśmy płynęli tym chodnikiem dalej, to rzeką Dramą, która jest dopływem Odry, dotarlibyśmy aż do Bałtyku. – Można więc powiedzieć, że kopalnia ma połączenie z naszym morzem – żartuje. Gdybyśmy wybrali przeciwny kierunek, to po 3 km dotarlibyśmy do Zabytkowej Kopalni Srebra. Jednak na razie ta opcja jeszcze nie jest możliwa. Pokonanie całego wodnego chodnika zajmuje około godziny i kończy się w szybie Ewa, którym wydostaję się na powierzchnię. Ale tę trasę można odbyć nie tylko łodzią. Są tu organizowane raftingi, floatingi, podczas których płynie się w kompletnej ciemności i ciszy. Jest to zapewne w takich warunkach przeżyciem jedynym w swoim rodzaju. Wreszcie morsowanie, choć podobno woda o temperaturze 10 st. C nie jest wielkim wyzwaniem dla prawdziwych morsów. Zabytkowa Kopalnia Srebra Nasza historia to opowieść o Kopciuszku, który się dostał na wielki bal – mówi Tomasz Stemplewski z Lokalnej Organizacji Turystycznej Miast Gwarków. To znaczy o tym, jak Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga 9 lipca 2017 r. znalazły się na liście UNESCO. – Nikt poza mieszkańcami i Stowarzyszeniem Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, które zarządza obiektami, nie wierzył, że to się uda – wspomina. A jednak komitet docenił wyjątkowość górniczego kompleksu, który wpłynął na rozwój gospodarczy całego świata. Dość powiedzieć, że w XVIII w. 20 proc. zapotrzebowania na rudę ołowiu i srebra pokrywało właśnie górnicze pole o powierzchni ponad 150 km kw. wokół Tarnowskich Gór. Wymyślono tu też unikatowy system gospodarowania wodą i stworzono barwną kulturę górniczą wokół kultu św. Barbary. Już w 1721 r. powołano Bractwo Świętej Barbary, które istnieje do dzisiaj. Na liście światowego dziedzictwa UNESCO w ramach jednego wpisu znalazło się w sumie aż 28 obiektów pogórniczych, leżących głównie w Tarnowskich Górach oraz w części Bytomia i gminy Zbrosławice. Realia pracy gwarków Chodniki wydrążone na głębokości 40 metrów czasami są tak niskie, że muszę się zginać wpół. To, jak się śmieje przewodnik, wymusza złożenie pokłonu duchowi tego miejsca. Mnie zaś daje wyobrażenie, w jak trudnych warunkach musieli tu pracować ludzie. Gwarkowie średnio dożywali 40 lat, więc długo nie cieszyli się bogactwem, o ile się go dorobili. Pracujący po 12 godz. dziennie mężczyźni, bo tylko oni mogli zostawać gwarkami, często cierpieli z powodu pogarszającego się wzroku, reumatyzmu i chorób spowodowanych zimnem i wilgocią. Jednak nie zniechęcało ich to do tego zajęcia. – Każdy gwarek na początku musiał wykopać szyb, znaleźć rudę, wytopić ją i sprzedać – opowiada Andrzej Szewerda, przewodnik oprowadzający mnie już po terenie Zabytkowej Kopalni Srebra. Tutejsza trasa turystyczna ma długość 1740 m. Przypomina kształtem trójkąt, który tworzą łączące się ze sobą dawne szyby górnicze: Anioł, Żmija i Szczęść Boże. Kopalnie w Polsce - najlepsze miejsca do zwiedzania z podziemnymi trasami Kopalnie w Polsce są integralną częścią krajobrazu miejskiego. Najbardziej kojarzą się ze Śląskiem, gdzie przez cały czas wydobywany jest węgiel kamienny. Warto jednak wiedzieć, że "po... – Jeżeli młody gwarek się zakochał – wyjaśnia mi genezę tych nazw pan Andrzej – i założył rodzinę, pierwszy szyb na cześć żony nazwał Anioł. Jeśli mu się poszczęściło, to kolejnym był Szczęść Boże. A że różnie to z tym powodzeniem bywa i mogło się ono od górnika odwrócić, a żona zaczynała marudzić. Stąd trzeci szyb nazwał Żmija – śmieje się. Według zwyczaju każdy szyb musiał mieć tu inną nazwę, stąd tak oryginalne jak: Małpi Ogon, Pieczeń Wieprzowa, Pasza czy Piwo Jasne. Mijam kolejne elementy mrocznego świata. Można powiedzieć wręcz podziemnego miasta – labiryntu chodników prowadzących do mniejszych lub większych komór wyglądających, jakby przed chwilą opuścili je robotnicy. Te wielkie wybrane przestrzenie oznaczają, że było tu dużo rudy. Według szacunków wydobyto stąd aż 2,5 tys. ton srebra. A że stanowiło ono 2 proc. rudy ołowiu, to daje wyobrażenie, ile ołowiu musiano stąd pozyskać. A dlaczego tutejszych górników nazywano gwarkami? Otóż na terenie kopalni robotnicy nie mogli rozmawiać. Pracowali w ciszy, by usłyszeć zagrożenie i móc się w porę ewakuować. – Otwierali się dopiero na powierzchni, w karczmie przy piwie, i wówczas dużo gwarzyli. Stąd prawdopodobnie gwarkowie – wyjaśnia przewodnik. Jedną z największych atrakcji kopalni jest też możliwość podróży łodzią na dystansie 270 m. Odbywa się ona między dwoma przystaniami przy szybach Szczęść Boże i Żmija. Historia Tarnowskich Gór Początki wydobycia galeny na terenach wokół Tarnowskich Gór sięgają końca XV w. Wówczas to rolnik Jan Rybka podczas prac polowych odkrył grudkę ciężkiego kruszcu, zapoczątkowując rozwój górnictwa. W ciągu czterech stuleci powstało tu około 20 tys. szybów wiertniczych, wydrążono 150 km chodników i kilkadziesiąt kilometrów sztolni odwadniających. Obok kopalni szybko wyrosło miasto, od szybów zwanych po staropolsku gorami nazwane Tarnowskimi Górami. Kopalnię zamknięto w 1913 r., kiedy wyczerpały się tutejsze źródła galeny. Jednak kultura gwarków przetrwała w licznych tradycjach. Jedną z nich jest coroczna wielka impreza plenerowa Gwarki, w której biorą udział tysiące mieszkańców miasta, czyniąc ich dziedzictwo wciąż żywym. Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga - informacje praktyczne Zwiedzanie obu obiektów odbywa się w towarzystwie przewodników. Bilet do Sztolni Czarnego Pstrąga (wycieczka trwa godzinę) kosztuje 55 zł, ulgowy 45 zł. Floating dla 1 osoby 100 zł, morsowanie 35 zł za osobę. Kopalnię Srebra możemy odwiedzić za 65 zł, ulgowy 55 zł. Pakiet obu atrakcji 110 zł, ulgowy 90 zł. 64. edycja imprezy Gwarki odbędzie się w dniach 6–8 września 2024 r. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Tutaj kolory oszałamiają, a zapachy i smaki uzależniają. Wyspa Phi Phi jest turystycznym hitem
Miałam się włóczyć z plecakiem po Tajlandii. Ale niemal całe wakacje spędziłam na wyspie Phi Phi Don. Już po chwili pobytu na niej wiedziałam, że to miejsce to prawdziwy turystyczny hit.
W tym artykule: Wszystko, wszędzie, naraz Duchy dobre i złe Nie ma to jak w raju Mniej znaczy więcej Oswajanie dżungli Lewituję, woda unosi mnie i buja. Otula ciepłem, czuję jej słoność, siłę fali, która co jakiś czas wyrzuca mnie na brzeg, przez co włosy mam pełne piachu. Bawię się tak od kilku godzin. Na tej miękkiej złotej plaży i w turkusowej wodzie jestem praktycznie sama. W końcówce maja i na początku czerwca na wyspie Phi Phi Don nie ma zbyt wielu turystów. Tutaj sezon zaczyna się dopiero w listopadzie i trwa do kwietnia. W ośrodku, w którym się zatrzymałam, Phi Phi Relax Beach, goście pojawiają się na krótko, zazwyczaj na weekend, i znikają. Początkowo miałam tu zostać tylko parę dni, by zregenerować siły po długiej, prawie 20-godzinnej nocnej podróży i intensywnym czasie spędzonym w Bangkoku. Mieście oszałamiającym kolorami, zapachami i smakami, wibrującym kakofonią dźwięków, oferującym mnóstwo wrażeń i atrakcji, ale niepozwalającym odpocząć. A potem chciałam ruszyć dalej, ku przygodzie. Jednak za każdym razem, kiedy zbliżała się kolejna data rozstania z tym miejscem, robiło mi się dziwnie smutno. I tak przedłużyłam pobyt tutaj do prawie dwóch tygodni. Jak to się stało, że zrezygnowałam z ambitnych planów poznania innych części Tajlandii, by spędzić całe wakacje na jednej malutkiej wyspie? 2023 rok? Nie, tutaj jest 2566. Odkryj zaskakujące ciekawostki o Tajlandii Ciekawostki o Tajlandii – kraju w południowo-wschodniej Azji, który jeszcze kilka dekad temu nazywał się zupełnie inaczej. Dzisiaj jest jednym z najchętniej odwiedzanych państw w tej czę.. Wszystko, wszędzie, naraz Prom, którym wypłynęłam z przystani Rassada na Phuket, po dwóch godzinach przybija do mola Tonsai na wyspie Phi Phi Don. To największa i jedyna zamieszkana na stałe wyspa archipelagu Phi Phi. Zejście na ląd poprzedza uiszczenie 20 bahtów opłaty klimatycznej. Rozglądam się za tabliczką z nazwą mojego hotelu, ktoś miał tu czekać, żeby przetransferować mnie do niego łodzią. To jedyny środek transportu na archipelagu. Wodne taksówki, czyli długie drewniane łodzie z charakterystycznymi kolorowymi wstążkami i girlandami kwiatów ozdabiającymi ich dzioby, to symbol tego miejsca. Dziesiątkami kołyszą się jedna obok drugiej przy plaży w oczekiwaniu na pasażerów. Odnajduję swoją i z obsługującym ją chłopakiem na migi ustalam, kiedy odpływamy. Mam ponad godzinę wolnego czasu, dlatego postanawiam zwiedzić wioskę Tonsai. Wyspa Phi Phi Don ma kształt klepsydry, a Tonsai, stolica archipelagu, jego rozrywkowe centrum, leży w jej najwęższym i najbardziej płaskim miejscu. Otoczona dwoma zatokami ma szerokie i długie plaże, przy których toczy się życie. Mieszka tu 3 tys. osób, zaś w sezonie przybywa kilkaset razy więcej turystów. Wypoczywają oni w eleganckich hotelach, na plażach lub podczas wycieczek na pozostałe pięć wysp archipelagu. Sama miejscowość ciągnie się na długości ponad kilometra i przypomina targowisko. Gwarne, kolorowe, tłoczne i załadowane po sufit wszelkimi dobrami. Wciągające w labirynt uliczek, kuszące zapachami, obietnicami upiększenia ciała, relaksu i rozrywki. Obwieszone reklamami wszystkiego, co można sprzedać, budki, domki i stragany oferują owoce, warzywa, ubrania, biżuterię, okulary przeciwsłoneczne, stroje kąpielowe, ręczniki. Można tu też kupić skręta z marihuany, która w Tajlandii jest legalna i powszechnie dostępna w najprzeróżniejszych opcjach. Duchy dobre i złe Do wyboru mamy dziesiątki barów i restauracji serwujących najpyszniejsze tajskie dania. Nie mogę się powstrzymać i oczywiście zamawiam pad thaia na wynos, a do tego litrową mrożoną kawę. Uzależniłam się od niej już w Bangkoku. Jest robiona z kawy rozpuszczalnej z melasą, mlekiem skondensowanym i dużą ilością lodu. Piję ją na zmianę z jeszcze chyba pyszniejszym sokiem z mango, na które właśnie trwa sezon. Mijam otoczone straganami gigantyczne baniany. Te niesamowite długowieczne drzewa rzucają cień nawet do 100 m wokół siebie, co skutecznie chroni zarówno przed tutejszym słońcem, jak i deszczem. Udekorowane kolorowymi wstążkami, różnymi figurkami są miejscem kultu. Podobnie jak domki dla duchów, czyli sala phra pum. Te z kolei, niczym kamień węgielny, znajdują się przy każdej budowli bez względu na jej rozmiary i przeznaczenie. Przypominają nasze kapliczki, udekorowane są kwiatami, figurkami zwierząt, lampkami. Codziennie mieszkającym w nim złym i dobrym duchom, żeby zapewnić sobie ich przychylność, składane są dary w postaci ryżu, kawałków kurczaka, napojów, owoców czy innych produktów. Przechodzę obok salonów masażu z powystawianymi na zewnątrz leżakami czekającymi na klientów. To obok street foodu najbardziej rzucające się w oczy dziedzictwo Tajlandii, a zabiegi kosztują trzy razy mniej niż u nas. Można tu też zrobić tatuaż, pomalować dłonie i stopy henną, wydłużyć rzęsy i paznokcie. Ale też nauczyć się nurkować w jednej z licznych szkół, wymienić pieniądze i zorganizować wycieczkę. Mając tyle opcji do wyboru i krążąc między uliczkami, nawet nie wiem, w którym momencie przeszłam na drugą stronę wyspy. Na tutejszej plaży Dalum panuje leniwa atmo­sfera popołudniowej sjesty, a ja uświadamiam sobie, że właśnie skończył mi się czas. Biegiem wracam do łodzi, gdzie czekają już na mnie inni goście. Odpływamy. Nie ma to jak w raju Podzielona na dwie części wąskim przesmykiem Phi Phi Don wynurza się z Morza Andamańskiego na wysokość ponad 150 m. Jej krajobraz urozmaicają liczne wzgórza obrośnięte tropikalną dżunglą. W najwęższym i najbardziej płaskim miejscu, czyli tam, gdzie leży wioska Tonsai, wyspa ma zaledwie 300 m szerokości. Płynąc od strony morza, widać, jak bardzo urozmaicona jest jej linia brzegowa. Mijamy kolejne, coraz ładniejsze zatoczki z jeszcze urokliwszymi kameralnymi plażami, nad którymi kołyszą się palmy, a na leżakach odpoczywają pojedyncze osoby. Zbocza spadające stromymi klifami do wody, wreszcie amfiteatralnie ułożone ośrodki. Ich bungalowy mają tarasy skierowane w stronę morza. I to właśnie z powodu takiego balkonu wybrałam swój resort, do którego docieram po blisko 20 minutach rejsu. Przytulony do niewielkiej plaży Pak Nam we wschodniej części wyspy składa się z drewnianych domków krytych strzechą. Zbudowane są one na zakotwionych w zboczu drewnianych platformach i otoczone tropikalnym ogrodem. Ośrodek jest całkowicie odizolowany od innych. Od frontu, jego plaża kończy się z obu stron skalnymi ścianami, a z tyłu odcina go zielony mur dżungli. Z całą pewnością nie będzie łatwo wydostać się z tego raju. Mniej znaczy więcej Dzień zaczynam bardzo wcześnie. Budzą mnie wschód słońca i odgłosy milionów stworzeń, które żyją sobie wokół. Schodząc do restauracji, niemal potykam się o żaby. Te urocze płazy wyłażą na chodnik, jakby chciały się ze mną przywitać. Mój bungalow znajduje się prawie na samym końcu ośrodka, co wymaga pokonywania dziesiątków schodów. Jednak warto się męczyć dla spektakularnego widoku z mojego tarasu. Zupa ryżowa z krewetkami to moje ulubione śniadanie. Na obiad, mimo dużego wyboru, niemal zawsze zamawiam panang curry, zaś kolacja to obowiązkowo pad thai lub smażony ryż z dodatkami. A do tego kawa. Lubię zabrać ją na plażę, położyć się na leżaku lub piasku i tak spędzić kolejne godziny. Chyba że najdzie mnie ochota na masaż w uroczym domku zatopionym w zieleni. Po trzech dniach spędzonych tutaj miałam płynąć dalej, na wyspę Lanta, jednak zadałam sobie pytanie, ale po co? I natychmiast pojawiła się odpowiedź. Czy znajdę piękniejszą, bardziej piaszczystą i miękką plażę, czystszą i bardziej turkusową wodę, milszą obsługę albo pyszniejsze jedzenie? Być może, jednak ja już to miałam tutaj. Nie chciałam też tracić czasu na poszukiwanie kolejnych hoteli, ogarnianie transportu, wyszukiwanie nowych atrakcji. Kiedy brakuje mi wrażeń, płynę do wioski Tonsai, żeby uciec stamtąd już następną łodzią. Właśnie z nadmiaru wrażeń, które nagle nie są mi do niczego potrzebne, a wręcz drażnią. Od głośnej muzyki, tłumów ludzi i miliona opcji, jak zabić czas. Raz wykupuję półdniową wycieczkę na Ko Phi Phi Lee, drugą pod względem wielkości wyspę archipelagu. To ona rozsławiła to miejsce, ściągając tu tysiące turystów. A wszystko przez kultowy film „Niebiańska plaża” z Leonardo DiCaprio, który nakręcono właśnie w jej plenerach. W 2022 r. rajska Maya Beach została otwarta po czterech latach całkowitego zamknięcia. Ten okres był niezbędny do zregenerowania się i odrodzenia tamtejszego ekosystemu po dosłownym zadeptaniu przez turystów. Obecnie wprowadzono na niej dzienny limit osób, które mogą tam przebywać, i zabroniono kąpieli. Otoczona klifami Maya Beach owszem, jest piękna, jednak atrakcyjnych plaż jest tu bez liku. Na przykład moja. Wystarczy, że morze w trakcie odpływu cofnie się o kilkanaście metrów, by w nieprawdopodobny sposób ją poszerzyć. Przy okazji odsłaniając fragmenty raf koralowych. Uwielbiam w blasku księżyca podglądać żyjące na niej stworzenia, które wychodzą z różnych zakamarków. Oswajanie dżungli Od czasu do czasu odwiedzam też swoją dżunglę i powoli ją oswajam. Wąska ścieżka biegnie przez zarośla, które tną, drapią i kłują, kiedy wspinam się nią pod górę. Tropikalna roślinność jest zjawiskowa, jednak ma swoją mroczną stronę. Uzbrojona w kolce, haki, o liściach niczym papier ścierny nie uprzyjemnia wycieczki. Dodatkowo otaczają mnie chmary owadów, które atakują, jakby chciały wypić ze mnie całą krew. Raz opędzając się przed nimi, zboczyłam ze ścieżki i spotkałam bandę makaków. Na mój widok małpy wcale nie zamierzały uciec. Szły w moją stronę, zapewne licząc na poczęstunek. Żyje ich na wyspie kilkaset i są tutejszą atrakcją. Mają nawet swoje plaże: Monkey Beach w południowo-zachodniej części zatoki Tonsai i Monkey Bay niedaleko wejścia do zatoki Loh Dalum. Zwykle spacer kończę w hipisowskim Bob Barze na szczycie wzgórza, popijając lemoniadę i zachwycając się widokiem na drugą część Ko Phi Phi Don. Żałuję, że nie mogę zostać tu na podobno niezapomniany zachód słońca. Muszę wrócić do siebie przed zmrokiem. Na szczęście z mojego tarasu można podziwiać równie wspaniały spektakl, a potem miliony gwiazd. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Od chłopa do cesarza. Kim był Justynian Wielki
Justynian Wielki to jeden z najwybitniejszych władców w historii. Był wielkim reformatorem, strategiem i budowniczym. Za jego czasów Bizancjum przeżywało złoty okres swojego rozwoju. Jak to się stało, że człowiek z biednej, chłopskiej rodziny zrobił tak zawrotną karierę?
W tym artykule: Z nizin społecznych do władcy potężnego imperium Jak Justyn został cesarzem Justynian Wielki i Teodora – wielka miłość wbrew zasadom Wielkie reformy Justyniana Bunt, który niemal zniszczył Imperium Najwspanialsza świątynia świata Bizancjum za czasów Justyniana i Teodory Zaraza Justyniana Kres rządów i spuścizna Justynian przyszedł na świat jako Petrus Sabbatius w 482 roku w Tauresium, miejscowości znajdującej się niedaleko dzisiejszego Skopje w Macedonii Północnej. Był synem Vigilantii i Sabbatiusa, małżeństwa rolników trudniących się prawdopodobnie hodowlą świń. Zapewne świat nie usłyszałby o Petrusie Sabbatiusie, gdyby nie upomniał się o niego wuj Justyn. Rodzony brat matki Justyniana robił zawrotną karierę jako żołnierz. Ten tracki wieśniak swoją przyszłość i ambicje realizował w armii wiedząc, że dla kogoś bez pieniędzy i koneksji to jedyny sposób by zdobywać prestiżowe urzędy. Ze względu na swoje zasługi został kolejno trybunem, komesem, senatorem, a wreszcie dowódcą oddziału Excubitors, czyli najbliższej ochrony cesarza Anastazjusza I. Z nizin społecznych do władcy potężnego imperium Zyskując coraz większą władzę i pozycję Justyn potrzebował otoczyć się zaufanymi ludźmi, a na kim można bardziej polegać niż na własnej rodzinie? Tym sposobem z prowincji niemalże wprost na salony Konstantynopola wkroczył młody Petrus Sabbatius. Dzięki wujowi Petrus zdobył gruntowne wykształcenie z zakresu prawa, teologii i historii. Przyszły cesarz nie władał greką. Jego ojczystym językiem była łacina. Co prawda z czasem nauczył się mówić w tym języku, jednak jego akcent podobno było powodem do kpin na bizantyjskim, czyli greckojęzycznym dworze. Obecnie uważa się go za ostatniego bizantyjskiego cesarza, który posługiwał się łaciną. Ale oczywiście zapamiętano go nie tylko dlatego. Jak Justyn został cesarzem Cesarz Anastazjusz I zmarł bezpotomnie w 518 roku. A ponieważ nie namaścił nikogo na swojego następcę, zaczął się wyścig różnych kandydatów po koronę. Zresztą w tamtych czasach w Imperium Bizantyjskim nie istniały zasady regulujące wybór najważniejszego człowieka w państwie. W wyniku intryg, jednak głównie dzięki poparciu przekupionych żołnierzy, następcą zmarłego cesarza został Justyn. W chwili koronacji na Hipodromie nowy cesarz był już w podeszłym wieku. Miał 68 lat i bardziej niż kiedykolwiek wcześniej potrzebował zaufanych doradców. A nikt nie sprawdził się w tej roli lepiej niż Petrus Sabbatius. Zdolny młodzieniec w zaledwie 9 lat, bo tyle trwało panowanie Justyna I, zajmował kolejne, coraz bardziej prestiżowe stanowiska od dowódcy gwardii, patrycjusza, po konsula. W każdym z nich doskonale się sprawdził. Aby zabezpieczyć sukcesję, coraz bardziej schorowany Justyn usynowił Petrusa. Ten z wdzięczności dla swojego protektora przyjął imię Justynian. Końcówka panowania Justyna to faktycznie rządy Justyniana, najpierw oficjalnie koronowanego na współregenta, potem namaszczonego na władcę. 1 sierpnia 527 roku, już po śmierci Justyna, obwołano go cesarzem. Tak rozpoczęła się nowa justyniańska dynastia panująca na bizantyjskim tronie. W chwili koronacji Justynian ma 40 lat, a jego żona Teodora, koronowana na Augustę – 30. Justynian Wielki i Teodora – wielka miłość wbrew zasadom W 525 roku Justyn uchylił ustawę zabraniającą senatorom zawieranie małżeństw z kobietami niższego stanu. To utorowało Justynianowi drogę do poślubienia Teodory, tancerki, co w owych czasach było synonimem prostytutki. Jej biografia prawdopodobnie została zafałszowana przez nieprzychylnego cesarskiej parze kronikarza Prokopiusza z Cezarei. To on rozpowszechniał plotki, że cesarzowa Teodora była w młodości striptizerką, uprawiała seks z grupami mężczyzn, opowiadała sprośne dowcipy i deprawowała swoimi wdziękami urzędników cesarskich, w tym samego Justyniana. Faktem jest, że ojciec Teodory był treserem niedźwiedzi w cyrku, a matka aktorką. Ona sama wiodła artystyczne, wolne życie imając się wielu zajęć. Z całą pewnością młoda kobieta musiała zrobić ogromne wrażenie na Justynianie. Ten nie tylko porzucił dla niej swój ascetyczny tryb życia, ale też wymusił na wuju zmianę prawa, by móc poślubić ukochaną. Herosi greccy to antyczni superbohaterowie. Kim byli i jakie znaczenie mieli dla starożytnych Greków? Herosi to w mitologii greckiej półbogowie, czyli bohaterowie zrodzeni ze związku boga i człowieka. Mieli nadludzkie umiejętności i zasługi, w związku czym pozostawali otoczeni kultem staro... Teodora szybko okazała się kimś więcej niż atrakcyjną ozdobą cesarskiego tronu. Przede wszystkim była sprawnym politykiem, z którego zdaniem liczył się Justynian. Niektórzy wręcz twierdzą, że małżonkowie współrządzili Imperium, a cesarzowa w wielu sytuacjach okazywała hart ducha większy od męża. To ona podczas buntu Nika w Konstantynopolu powstrzymała Justyniana przed ucieczką z miasta, co równało się utracie władzy. Do końca życia Teodory Justynian polegał na niej i konsultował z nią wszystkie najważniejsze państwowe sprawy. Byli zgranym, kochającym się i wspierającym duetem. Wielkie reformy Justyniana Po koronacji Justynian Wielki za najpilniejszą sprawę uznał reformę prawną. Do jej przeprowadzenia zatrudnił najwybitniejsze umysły tamtych czasów. Powołaną przez niego komisją kierował prawnik Trybonian. Przejrzała ona miliony dokumentów od czasów cesarza Oktawiana Augusta do jemu współczesnych. Po 20 miesiącach pracy powstał jednolity zbiór prawa rzymskiego zwany Kodeksem Justyniana. Składał się z 12 ksiąg obejmujących zagadnienia prawa cywilnego, karnego, publicznego i kościelnego. A był to dopiero początek zmian, które miały dostosować ówczesne prawo do nowych realiów. Pierwsze wydanie Kodeksu Justyniana ukazało się w 529 roku, a w 534 roku drugie, uzupełnione o prawa dotyczące herezji, ortodoksji i pogaństwa. O tym jak wizjonerska była to decyzja i jednocześnie jak ważna świadczy fakt, że każdy obecny, skodyfikowany system prawny był wzorowany się na Kodeksie Justyniana. Cesarz równolegle z kodyfikacją państwa zajął się innymi jego problemami. A były to walka z herezjami, schizmami wewnątrz kościoła dotyczącymi dogmatów wiary, które pogrążały państwo w konfliktach. Szczególnie ścierały się sekty monofizycka (jej zwolenniczką była cesarzowa Teodora) z chalcedońską, którą reprezentował dwór cesarski. Do końca panowania cesarz starał się utrzymać między nimi coś w rodzaju równowagi, w czym bardzo pomocna była cesarzowa Teodora. Justynian rozprawił się też z pogaństwem. Cesarz uważał się za obrońcę wiary i władcę chrześcijańskiego. Pod groźbą konfiskaty mienia nakazał wszystkim obywatelom przyjęcie chrztu, a za uprawianie pogańskich kultów groziła nawet kara śmierci. Niestety, z jego rozkazu w 529 roku ze względów religijnych poza świątyniami pogańskimi zamknięto również Akademię Platońską, najważniejszą uczelnię tamtych czasów. Był to cios dla nauki. Cała myśl i wiedza zgromadzona w Akademii zniknęła z chrześcijańskiej Europy na 900 lat. Aby mieć pełnię władzy zarówno świeckiej, jak i duchowej, Justynian wprowadził cezaropapizm. Oznaczało to, że był zarówno władcą państwa, jak i zwierzchnikiem kościoła. Miał prawo zwoływać sobory i decydować o dogmatach, co nie spotkało się oczywiście z akceptacją Rzymu. Bunt, który niemal zniszczył Imperium Tempo reform wprowadzanych przez Justyniana nie podobało się wszystkim obywatelom. W 532 roku na ulicach Konstantynopola wybuchł bunt. Powstanie Nika (od słowa nika – zwyciężaj) nie tylko niemal zniszczyło stolice imperium. Doprowadziło też cesarstwo na skraj anarchii. A wszystko zaczęło się od sportu i popularnych w Konstantynopolu wyścigów rydwanów. Odbywały się one na hipodromie, a najlepsi woźnice rydwanów stawali się gwiazdami mającymi swoich wiernych fanów, którzy z czasem zorganizowali się we frakcje. W stolicy Imperium były ich cztery; Zieloni, Niebiescy, Biali i Czerwoni, przy czym Zieloni i Niebiescy byli najliczniejsi i najbardziej wpływowi. Reprezentowali oni określone stanowiska w kwestiach od religii i polityki, po sprawy dotyczące ubioru czy fryzur. Rywalizacja między nimi często doprowadzała do zamieszek po zawodach. I to właśnie takie rozruchy, nieumiejętnie opanowywane przez policję i samego cesarza, doprowadziły do wybuchu przemocy na niespotykaną wcześniej skalę. Tłum zaczął domagać się obniżenia podatków, zmniejszenia kosztów administracji, rozprawienia się z nierzetelnymi urzędnikami. Płonęły budynki, zaczęły się mordy i grabieże. Justynian całkowicie stracił kontrolę nad stolicą. Myślał nawet o opuszczeniu miasta i zapewne by to zrobił, tracąc jednocześnie władzę, gdyby nie powstrzymała go cesarzowa słowami „obym nie dożyła dnia, w którym moi poddani nie nazwą mnie panią”. Opamiętawszy się Justynian podjął decyzję o wysłaniu przeciwko buntownikom armii ze swoim zwycięskim wodzem Belizariuszem na czele. Podczas pacyfikacji powstania życie straciło 30 tys. osób, a 2 tys. wzięto do niewoli. Niestety, w wyniku zamieszek Konstantynopol został poważnie zniszczony, a zbudowana przez Konstantyna Wielkiego Hagia Sophia spalona. Aby odbudować swoją pozycję i poprawić wizerunek Justynian podjął decyzję, że w miejscu starej świątyni wzniesie nową, która stanie się najwspanialszym kościołem świata. Najwspanialsza świątynia świata Do odbudowy Hagia Sophii, czyli świątyni Mądrości Bożej, zatrudniono najbardziej genialne umysły tamtych czasów. Inwestycja miała przewyższać wszystko, co do tej pory wyszło spod ludzkiej ręki. Wśród architektów i konstruktorów znaleźli się wybitny matematyk i architekt Izydor z Miletu i równie wielki fizyk, matematyk i architekt Antemiusz z Tralles, specjalista od soczewek i pryzmatów. Dzięki nim i około 10 tys. robotników Hagia Sophia podniosła się z gruzów w zaledwie 5 lat, od 532 do 537 roku. Nową świątynia została wzniesiona na planie kwadratu i zwieńczona imponującą kopułą średnicy 31 metrów na wysokości ponad 50 metrów. Jej wnętrze wsparte na 104 kolumnach wypełniały drogocenne mozaiki wykonane z złota, srebra, szkła, ceramiki i kolorowych kamieni przedstawiające sceny z życia Jezusa, apostołów i innych ważnych postaci. Inauguracyjne nabożeństwo odbyło się 27 grudnia 537 roku. Justynian miał wówczas powiedzieć „Salomonie przewyższyłem Cię” i „Panie dziękuję, że dałeś mi szansę stworzenia takiego miejsca kultu”. Dzięki Hagia Sophii Justynian odbudował reputację, którą nadszarpnęło powstanie Nika. A sama budowla, okrzyknięta najwspanialszą świątynią świata, stała się miejscem koronacji późniejszych cesarzy i pielgrzymek ludzi z całego Bizancjum i spoza jego granic. Wraz z pracami nad Hagia Sophią trwała też odbudowa samego Konstantynopola, który stał się bardziej nowoczesnym i przestrzennym miastem. Jednak Justynian nie ograniczył się tylko do tego, potrzebny mu był kolejny sukces. Bizancjum za czasów Justyniana i Teodory Justynian pragnął odbudować potęgę Cesarstwa Rzymskiego w dawnych granicach. I był bardzo bliski realizacji swojego celu. Właściwie nikomu przed nim ani po nim się nie udało powiększyć terytorium Cesarstwa Bizantyjskiego do tak imponujących rozmiarów. Dzięki przenikliwości politycznej, zawartym traktatom pokojowym, jak chociażby tym w 532 roku z perskim królem królów Chosroesem I, mógł skupić się na kampaniach wojennych na zachodzie. Demokracja ateńska: jak kryzys zadłużenia i rozwój sztuki wojennej przyniosły światu rządy ludu W plemiennym okresie rozwoju ludzkość zwykle praktykowała pierwotną demokrację wiecową. Później, wraz z rozwojem miast i handlu, społeczeństwa mocno się zróżnicowały pod względem maj... Pierwszą wojnę rozpoczął w 533 roku przeciwko panującym w Afryce Północnej Wandalom, których stolicą była Kartagina. Na czele olbrzymiej, liczącej 15 tys. żołnierzy armii, stanął jego najwybitniejszy dowódca, Belizariusz. I to on w ciągu niecałego roku podbił dla Justyniana ich królestwo. Kolejnym celem ekspansji byli rządzący w Italii Ostrogoci, którzy zarządzali Rzymem i Rawenną. Belizariusz poradził sobie również z nimi, choć walki trwały z przerwami od 535 do 554. W ich wyniku pod panowanie Bizancjum wróciła Sycylia, w 540 roku wojska Belizariusza zdobyły Rawennę. Tam w 547 roku konsekrowano kolejne arcydzieło zbudowane z terakoty i marmuru na planie ośmioboku. Była to Bazylika Św. Witalisa z bajecznymi mozaikami, przedstawiającymi m.in. cesarza Justyniana i jego żonę Teodorę w otoczeniu dworu. Te mozaiki uznawane są za najwspanialszy przykład sztuki bizantyjskiej. Jednak wkrótce nad Cesarstwo Bizantyńskie miały nadciągnąć czarne chmury. Zaraza Justyniana Niestety, już w 536 roku pojawiły się pierwsze oznaki kryzysu, które dyskontowały militarne sukcesy armii Justyniana w Italii. Europa na ponad dekadę pogrążyła się w kryzysie klimatycznym, jednym z największych w historii ludzkości. Był on spowodowany prawdopodobnie potężnymi erupcjami wulkanów na przestrzeni kilku lat. Do atmosfery trafiły wówczas miliardy ton popiołów i pyłów, które utworzyły wokół ziemi rodzaj mgły i odcięły ją od słońca. Temperatury spadły o 2 st. C, czego konsekwencją była klęska nieurodzaju i głód. I kiedy wydawało się, że w pogrążonej w kryzysie trawionej głodem i wojnami Europie, nie może się już nic gorszego przytrafić – przyszła dżuma. Pierwsze przypadki dżumy zanotowano w 541 roku w egipskiej wiosce Tell el Farama. Jej mieszkańcy zaczęli umierać w wyniku dziwnej, bardzo zakaźnej choroby. Objawiała się ona guzami pod pachami i w pachwinach, gorączką, halucynacjami. Śmierć przychodziła szybko, po kilku dniach w ogromnych cierpieniach. Zachorował na nią sam Justynian. Jednak cesarz cudownie przeżył dżumę, nazwaną od jego imienia zarazą Justyniana. Niestety, miliony obywateli jego imperium stały się ofiarami pandemii. Podobno w jej najgorszej fazie dziennie w Konstantynopolu umierało 10 tys. osób. Dziś uznaje się, że był to najgorszy okres w historii ludzkości. Według szacunków, na dżumę mogło wówczas umrzeć nawet 100 mln ludzi na całym świecie. A liczba ludności Europy spadła o 50 do 60 proc. Miało to oczywiście fatalny wpływ na sytuację gospodarczą i społeczną w Imperium. Niemal zamarły handel i rolnictwo, z braku rąk do pracy. Imperium trawił głód i rozboje, a zwiększone podatki i obciążenia obywateli nakładane przez państwo wywoływały niepokoje społeczne. Imperium zaczęło się pogrążać w chaosie. Kres rządów i spuścizna Kolejny cios spadł w 548 roku. W wieku około 50 lat umiera cesarzowa Teodora, prawdopodobnie na nowotwór. Justynian jest zrozpaczony, pogrąża się w żałobie. Ta błyskotliwa i przenikliwa politycznie kobieta była jednym z jego najbardziej oddanych i wspierających doradców. Nie tylko potrafiła utrzymać pod kontrolą konkurujące ze sobą frakcje religijne, a także dbała o pozycję kobiet. Dzięki niej zdobyły one nowe prawa do dziedziczenia, posagu, opieki nad dziećmi. Justynian stracił nie tylko żonę, ale też przyjaciela i doradcę. Nigdy się już ponownie nie ożenił. Jednak śmierć żony była początkiem serii niefortunnych wydarzeń, których doświadczył władca. Powstrzymywane przez Teodorę frakcje religijne wszczęły niepokoje. Cesarz jako głowa kościoła zwołał nawet w 553 roku piąty sobór powszechny w Konstantynopolu, żeby załagodzić sytuację. Pragnął zjednoczyć Bizancjum pod hasłem – Jedno Cesarstwo, Jedna Religia. Chciał ustalić nowe, obowiązujące wszystkich dogmaty. Jednak sobór okazał się kosztowną porażką Justyniana. Właściwie stał się kolejnym kamykiem do ogródka rozdziału kościoła Zachodniego i Wschodniego. Czym była hellenizacja? Potęga kultury, religii i języka starożytnej Grecji Hellenizacja jako proces dotknęła większość regionów i państw, które były kolonizowane przez starożytnych Greków. Rdzenne kultury i plemiona niegreckie wskutek podbojów m.in. Aleksandra... Tymczasem również w Italii wojna toczyła się z różnym powodzeniem. Raz zwycięstwo przechylało się na stronę Ostrogotów, raz na stronę Bizantyńczyków, którzy ostatecznie w 554 roku podbili Italię. Uznali ją oficjalnie swoją prowincją ze stolicą w Rawennie. Nie wygasł też konflikt z odwiecznym wrogiem Imperium, czyli Persami. Ich król Chosroes, który pragnął być drugim Cyrusem Wielkim, najechał Sycylię, uprowadzając w niewolę tysiące mieszkańców i destabilizował sytuację w regionie. Pod koniec życia Justynian obserwował, jak jego wspaniałe dzieło powoli się rozpada. Cesarz zmarł 14 listopada 565 roku w Konstantynopolu. Odszedł bezdzietnie, zostawiając tron swojemu siostrzeńcowi, Justynowi II. Nowy cesarz okazał się tyranem i skąpcem, który nie dorównywał talentom politycznym swego wuja. Za panowania Justyniana rozwijała się sztuka, filozofia, literatura i poezja. Cesarstwo Bizantyńskie powiększyło swoje terytorium o Północną Afrykę, Południową Hiszpanię, Italię, wyspy Sardynię, Korsykę, Sycylię. Po Justynianie nie było już tak wybitnych władców. Jednak ostateczny upadek Konstantynopola nastąpił dopiero w 1453 roku, tysiąc lat po upadku Rzymu. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Jest ich pięć i zalicza się do nich charta polskiego, gończego polskiego, ogara polskiego, polskiego owczarka nizinnego i owczarka podhalańskiego. Każda rasa to unikatowe połączenie cech charakteru i wyglądu, które przesądzają o ich wyjątkowości.
W tym artykule: Owczarek podhalański Chart polski Ogar polski Gończy polski Polski owczarek nizinny Polskie rasy psów były tworzone z myślą o potrzebach mieszkańców naszych ziem. Były to łowiectwo, pasterstwo i towarzystwo, głównie dla królów i arystokracji. Dlatego ich cechami charakterystycznymi są fenomenalne zdolności myśliwskie oraz stróżujące i pasterskie. Wszystkie powstały na terenie Polski w różnych okresach i to tutaj cieszą się największą popularnością. A oto pięć ras polskich psów i ich fenomenalne umiejętności. Owczarek podhalański Owczarek podhalański robi ogromne wrażenie. To czujny opiekun stada, którego będzie bronił do upadłego, ryzykując nawet życiem. Ma mądre spojrzenie i urzekająco długie białe futro, które chroni go przed zmiennymi warunkami atmosferycznymi w górach. Imponuje również rozmiarami. Samiec może ważyć do 60 kg i mieć 70 cm wysokości. Charakteryzuje go piękna masywna, atletyczna, ale proporcjonalna budowa ciała, potężne łapy i kształtna głowa. Nic więc dziwnego, że owczarki stały się symbolem i dumą Podhala. To także jedna z najbardziej inteligentnych i rozpoznawalnych ras polskich psów. Od zawsze związane były z górami, gdzie czują się najlepiej. Prawdopodobnie ich przodkiem był mastiff tybetański, potężny i silny pies o bogatym owłosieniu. Podhalany zaliczane są do dużych i silnych psów pasterskich oraz obronnych. Doskonale sprawdzają się w roli stróża owiec.Jednak ich głównym zadaniem zawsze była obrona stada przed drapieżnikami. Owczarki są zrównoważone, pewne siebie, opiekuńcze i odważne. Jednak ze względu na pracę, którą wykonują, są też niezależne i samodzielnie myślące. Uczą się chętnie i szybko. Ta rasa potrzebuje dużo przestrzeni, żeby się wybiegać, dlatego raczej nie nadaje się do mieszkania w bloku. Ważne, żeby w trakcie szkolenia owczarki miały szansę socjalizować się z innymi rasami psów, dzięki czemu nie będą reagowały na nie agresywnie. Ci wspaniali i wierni towarzysze naszego życia są też wielkimi pieszczochami. Żyją średnio około 12 lat. Psy rozumieją średnio 89 słów. Które rasy są najmądrzejsze? Te psy reagują na więcej słów i wyrażeń niż inne. Dlaczego? Chart polski Wygląda jak psi arystokrata. A zawdzięcza to niezwykle atletycznej, sportowej sylwetce. Ma szeroką i głęboką klatkę piersiową, długie szczupłe nogi oraz małą, szlachetną, szczupłą głowę. Są silne, zwinne i wysokie. To największa rasa spośród wszystkich chartów krótkowłosych. I jednocześnie najwyższa z polskich ras psów. Samce mają do 80 cm wysokości, a ich waga dochodzi do 45 kg. Dawniej były dumą szlachty i często występowały w scenach polowań na obrazach takich artystów, jak chociażby Juliusz Kossak. Charty są temperamentnymi psami o silnym charakterze, dlatego nie jest to rasa odpowiednia dla każdego. Wywodzą się prawdopodobnie od charta perskiego, który przybył na nasze tereny wraz z plemionami scytyjskimi wykorzystującymi je do polowań. Najstarsze wzmianki o chartach polskich pochodzą z XII wieku. Od samego początku były one psami myśliwskimi o silnym instynkcie łowieckim. Obecnie polowania z chartami są w Polsce zabronione, a same psy wykorzystywane są do towarzystwa i jako psy wystawowe. Charty polskie mają krótkie, twarde włosy o różnych barwach. Jeżeli nie są socjalizowane od szczenięcia, mogą źle reagować na inne domowe zwierzęta i traktować je jak potencjalną zdobycz. Ta arystokratyczna rasa, choć chętnie się uczy i ceni towarzystwo ludzi, potrzebuje spokoju, więc nie sprawdzi się w gwarnym domu. Za to będzie idealnym towarzyszem osób aktywnych. Uwielbia biegać, bo sam jest urodzonym sportowcem. Żyje do 12 lat. Ogar polski Są psami myśliwskimi o łagodnym usposobieniu, dlatego doskonale sprawdzają się jako psy rodzinne. Przywiązują się do właścicieli i uwielbiają pieszczoty. A co najważniejsze, mają ogromną cierpliwość do dzieci. Nie wykazują też agresji wobec innych zwierząt domowych. Ogary zaliczane są do psów gończych, które były znane już w starożytnym Egipcie. Do Europy dotarły najprawdopodobniej w XI wieku wraz z krzyżowcami. Pochodzenie ogarów polskich nie jest do końca jasne, najprawdopodobniej wywodzą się od psów świętego Huberta, które skrzyżowano z gończymi wschodnioeuropejskimi. Dawniej posiadanie psów tej rasy zarezerwowane było wyłącznie dla królów i arystokracji. A dobrze wyszkolony pies potrafił kosztować nawet kilka wsi. Ta rasa sprawdzi się w niewielkim mieszkaniu, jednak pod warunkiem, że pozwoli jej się wybiegać. Jak każdy pies myśliwski ogar ma doskonały węch, a co za tym idzie – orientację w terenie. Dzięki temu wykorzystywane są też jako psy lawinowe i szukające osób pod gruzami. Ogary są rasą odporną na choroby i ból. To psy średniej wielkości, osiągające do 65 cm w kłębie (samce) i 32 kg wagi. Mają maść od żółtej do rdzawo-cynamonowej, podpalanej, średniej długości, z gęstym podszerstkiem. Żyją do 14 lat. Gończy polski To energiczny i radosny pies, który był ulubieńcem króla Jana III Sobieskiego oraz Henryka Sienkiewicza. Ma bardzo melodyjny głos, nazywany „graniem”, który u suk osiąga nawet wyższe tony. Jak wszystkie psy myśliwskie, cechuje go fenomenalny węch i silny instynkt łowiecki. Gończe są też bardzo odważne i inteligentne, dlatego były wykorzystywane przez królów i arystokrację do polowań. Gończe polskie są uparte i temperamentne, a co za tym idzie, wymagają bardziej doświadczonych opiekunów i odpowiedniego szkolenia. Uwielbiają się bawić i nie znoszą nudy. Tak jak inne gończe, rasa wywodzi się od psów św. Huberta. Żyją w świecie zapachów, dlatego mogą za nimi podążać podczas spacerów, nie słuchając komend. A że uwielbiają biegać, będą idealnymi partnerami dla biegaczy, a nawet triatlonistów, bo świetnie się też czują w wodzie. Gończe są zwinne i mają elegancką sylwetkę. To psy średniej wielkości o czarnym podpalanym, rudym lub czekoladowym kolorze i długich zwisających uszach. Dorastają do 60 cm wysokości i osiągają do 30 kg wagi. Ta długowieczna rasa może dożyć nawet 15 lat. Sprawdzają się jako psy rodzinne, potrafią być czułe i opiekuńcze oraz lojalne i bardzo przywiązane do właścicieli. Polski owczarek nizinny Uroczy, mądry i wrażliwy – tak pokrótce można opisać tę wyjątkową rasę. Jego bujne, kosmate futro i charakterystyczna grzywka oraz energiczny, radosny charakter budzą bardzo pozytywne emocje. To też ciesząca się największą popularnością za granicą polska rasa psów. Za protoplastę tej rasy uważa się teriery tybetańskie, które dotarły do Europy wraz z Hunami w V wieku. W Polsce prawdopodobnie pojawiły się w XVI wieku i były wykorzystywane przez chłopów do opieki nad stadami. Te średniej wielkości psy, o krępej budowie. Osiągają 50 cm wysokości i około 20 kg wagi. Mają długą sierść w kolorze czarnym, białym lub łaciatym i orzechowe oczy. Owczarki nizinne są samodzielne w podejmowaniu decyzji i bardzo pamiętliwe. Świetnie kojarzą dźwięki i zapachy. Rasa ta może być doskonałym kompanem dla dzieci, cierpliwym i opanowanym. Nie wykazuje agresji i lubi zabawy z maluchami. Jednak potrzebuje się wybiegać i wymaga długich spacerów, dlatego powinni o tym pamiętać jego przyszli właściciele. Nie należą one do psów cichych. Potrafią głośno zasygnalizować pojawienie się w okolicy kogoś obcego. Jednak odwaga nie jest ich najmocniejszą stroną. Do obrony raczej niż bojowość wykorzystują spryt i właśnie dość hałaśliwy głos. Poza tym są ciepłe i kochające w kontaktach z rodziną. Dożywają 14 lat. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Manifest na ciele. Świat oszalał na punkcie tatuażu
Co łączy Janis Joplin, George ’a Orwella i Angelinę Jolie i Ariane Grande? Ich ciała zdobią napisy, rysunki i symbole. Bo świat oszalał na punkcie tatuażu.
W tym artykule: Najsłynniejsza tatuatorka świata Historia tatuażu Tatuaż w XXI wieku Tatuaż w świecie celebrytów Moda na symbole Koszmar Ariany Grande Buscalan to położona w północnej części Filipin wioska. Wśród wzgórz Kordyliery Filipińskiej mieszkańcy uprawiają ryż. Ale to nie krajobraz jest powodem, dla którego turyści coraz częściej decydują się na kilkunastogodzinną podróż w głąb kraju. Chcą wrócić z ozdobą i to nie byle jaką – tatuażem wykonanym przez następców legendarnej Apo Whang-Od, tatuatorki plemienia Kalinga. Licząca 106 lat artystka pojawiła się na okładce kwietniowego wydania filipińskiego Vogue z 2023 roku. To najstarsza modelka, jaka kiedykolwiek znalazła się na okładce modowego magazynu. Starsza pani pozuje na niej w czarnym topie z odsłoniętymi ramionami prezentując swoje wyjątkowe tatuaże, które nosi z dumą od 16 roku życia. Wówczas to zaczęła się jej kariera u boku ojca. Jeździła po okolicznych wioskach i tatuowała święte symbole zarówno na ciałach kobiet jak i mężczyzn. Swoją wyjątkową sztukę przekazała wnuczce Grace Palicas, która zapewnia ciągłość dziedzictwu mambabatoka. Najsłynniejsza tatuatorka świata Kalingowie od zawsze byli wojownikami. Polowali oraz toczyli walki z innymi klanami o zasoby i terytorium. Tatuaż w ich społeczności miał znaczenie rytualne. Każda wioska posiadała własnego mambabatoka, czyli mistrza tatuażu. Przy użyciu bambusowego kijka i sadzy pokrywał ich ciała abstrakcyjnymi, geometrycznymi wzorami. Mężczyźni w ten sposób komunikowali swoją waleczność, a kobiety gotowość do wejścia w związek małżeński i wydania na świat potomstwa. Teraz potomkowie wojowników częściej niż walką zajmują się rolnictwem. Wśród płci pięknej nie ma już presji na poddawanie się czasochłonnym i bolesnym zabiegom zdobienia ciała. Jednak tatuaż wykonany przez Whang-Od stał się obiektem pożądania wśród zupełnie innej społeczności – turystów z zachodniego świata. Cofnijmy się jednak o kilka wieków, kiedy zdobienie ciała za pomocą barwnika było przede wszystkim oznaką kulturowej tożsamości. To nie tylko ozdoba. "Święty tatuaż" ma moc [GALERIA] Działa jak kamizelka kuloodporna i płaszcz przeciw problemom. Sak Yant, w dosłownym tłumaczeniu „święty tatuaż” pochodzi z angkor, starożytnego państwa Khmerów. Sprawia, że żołnier... Historia tatuażu Słowo tatuaż wywodzi się od samoańskiego tatau zapisanego przez żeglarzy w XVIII w., ale malowidła na ciałach pojawiły się dużo wcześniej. Pierwsze wzmianki o tatuażach znajdziemy już w pismach starożytnych Greków i dawnych kultur na całym świecie. Co przedstawiały? W starożytnym Egipcie na ciałach malowano zwykle podobizny zwierząt, np. byków i owiec, oraz – w przypadku kobiet – abstrakcyjne wzory na podbrzuszu. Kobiety z ludu Inuitów (tereny dzisiejszej Grenlandii czy Alaski) „nosiły” na twarzach linearne wzory, a w andyjskiej kulturze Mochica – pająki i węże. Te pierwsze ślady zdobień ciała za pomocą barwnika wprowadzanego pod skórę przetrwały do dziś już tylko na figurkach, ceramice czy mumiach. Odkryta w 1991 r. w Alpach najstarsza ludzka mumia Ötzi, której wiek szacuje się na ponad 5 tys. lat, miała na ciele 61 tatuaży (sic!). I jak nietrudno zgadnąć, tym wzorom przypisywano głębsze znaczenie. Przypuszcza się, że w przypadku Człowieka z Lodu drobne kropki i linie rozsiane po ciele wyznaczały punkty do uśmierzania bólu metodą akupunktury. W innych kulturach malowidła mogły być talizmanami zapewniającymi przychylność bóstw, piętnem, ozdobą, kamuflażem, symbolem statusu i grupowej przynależności, wyrazem uczucia (np. miłości) lub po prostu – kroniką osobistych doświadczeń. Tatuaż w XXI wieku W XXI w. także dekorujemy swoje ciała motywami zaczerpniętymi ze świata natury, religii, mitologii, ale także nauki czy wreszcie popkultury. I robimy to na masową skalę, bo współczesny świat oszalał na punkcie tatuaży. Według badań millenialsi i pokolenie Z stają się najbardziej wytatuowaną generacją w historii. W Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii nawet 40 proc. społeczeństwa ma przynajmniej jeden tatuaż (w Polsce, według badań CBOS-u z 2017 r., jest to ok. 8 proc., w Unii Europejskiej około 12 proc.). Nina G. Jablonski, antropolożka zajmująca się ewolucją ludzkiej skóry, w jednym z wywiadów podkreśla, że człowiek współczesny uwielbia zmieniać swoją skórę. Wśród ludzi na ulicach znajdziesz bardzo mało takich, którzy nie mają żadnych ozdób na ciele. Mogą to być zmiany permanentne – piercing, skaryfikacje, tatuaże – którymi utrwalamy ważne wydarzenia i manifestujemy osobowość. Albo kosmetyczne, krótkotrwałe, po to by podkreślić atrakcyjność, nastrój czy nawet dostępność seksualną. Jednym słowem: ludzie to ozdobny gatunek. Tatuaż w świecie celebrytów Tatuaż wymagał kilku solidnych zabiegów wizerunkowych, zanim stał się estetyczną normą. W różnych okresach historycznych był kojarzony ze środowiskami marginalizowanymi. Największy wpływ na zmianę nastawienia wobec tej formy dekorowania ciała mieli „znani i lubiani” celebryci. Pod koniec XIX w. brytyjska arystokracja zafascynowała się japońską sztuką tatuażu, po tym jak George V z Kraju Kwitnącej Wiśni wrócił ze smokiem wytatuowanym na ramieniu. Janis Joplin, uznawana za pierwszą celebrytkę, która publicznie pokazywała się z tatuażem, rozpoczęła modę na wzór florenckiej bransoletki wokół nadgarstka. Dziś, kiedy za sprawą mediów społecznościowych wieść się niesie szybciej niż pocisk karabinowy, wystarczy jeden post, tweet lub instastory, aby zainspirować rzesze fanów. Ten mechanizm jest odpowiedzialny za modę na tatuaże tuż poniżej klatki piersiowej „tak jak Rihanna”, geograficzne koordynaty na wzór Angeliny Jolie, ale także tatuaż plemienny autorstwa Whang-Od. Tatuatorka z Buscalan stała się obiektem międzynarodowego zainteresowania, po tym jak w 2007 r. Lars Krutak, gospodarz programu Discovery The Tattoo Hunter, poświęcił jej jeden z odcinków. Kolejne ekipy telewizyjne, dziennikarze, fotografowie, blogerzy i backpackerzy ruszyli w jego ślady, mając nadzieję, że dostąpią przywileju i otrzymają tatuaż od artystki, która została uhonorowana tytułem Skarbu Narodowego Filipin i stała się lokalną celebrytką. Moda na symbole Współczesny katalog inspiracji jest niemal nieograniczony. Pracownicy salonów tatuażu są jednak w stanie wskazać najpopularniejsze w danym momencie motywy. Symbolika zaczerpnięta z kultur tradycyjnych zawsze jest w modzie – klientom podobają się oryginalne wzory oraz atrybuty siły, odwagi, witalności, które się im przypisuje. Dużym zainteresowaniem cieszą się minimalistyczne, geometryczne tatuaże wykonane na nadgarstku, za uchem czy na boku, ale również słowa i cytaty. Koszmar Ariany Grande O dziwo, treść napisu niekoniecznie musi mieć znaczenie dla osoby tatuowanej. W ostatnim czasie sporą popularność wśród młodych ludzi zyskał artysta Maison Hefner. W ramach projektu „My words, your body” sam decydował, jakie słowa pozostawi na ciele swoich klientów, często z błędami w pisowni. Mimo że brzmi to jak koszmar Ariany Grande, która wskutek pomyłki pozostała z napisanym w alfabecie japońskim „grillem” na dłoni, to do artysty obowiązywała długa lista oczekujących. David McComb, autor książki 100 years of Tattoo, tłumaczy, że teraz młodzi ludzie mają bardziej liberalne podejście do dekorowania ciała i nie zastanawiają się szczególnie długo, czy i jaki zrobić tatuaż. Takie projekty jak „My words, your body” działają na korzyść tej tezy. Dodaje jednak, że obecna moda na tatuaże nie będzie trwać wiecznie. Jeżeli miałbym dużo pieniędzy, to z pewnością zainwestowałbym je w sprzęt do usuwania barwnika spod skóry. Myślę, że za kilka lat to będzie bardzo popularna usługa. McComb zapewne ma rację. Moda i symbole mają to do siebie, że są mocno osadzone w konkretnej czasoprzestrzeni i ewoluują wraz z rzeczywistością i rozwojem osobowości, a w ciągu ostatnich kilku lat zauważalnie wzrosła liczba gabinetów oferujących usuwanie tatuażu metodą laserową. Nie nastąpi to jednak tak od razu – dziś popyt na tatuaże wciąż rośnie. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Centralna Portugalia. Duchowe, kulturalne i zielone serce kraju fado
Centralna Portugalia to sielskie historyczne wioski, największe na świecie fale, sanktuarium, do którego pielgrzymują miliony ludzi, kilometry pięknych piaszczystych plaż, imponujące zamki i klasztory, urocze miasteczka. A do tego pyszne jedzenie i wyborne wino oraz własny styl muzyki Fado.
W tym artykule: Gdzie znajduje się ten region? Nazare i najwyższe fale świata Monastyr Alcobaca i najsłynniejsi kochankowie Portugalii Coimbra, średniowieczna stolica Portugalii i miasto studentów Tomar, ostatnia twierdza Templariuszy Obidos, Miasto Królowych Fatima, najważniejsze sanktuarium Portugalii Wioski historyczne, na planie kostiumowej megaprodukcji Gdzie znajduje się ten region? Centralna Portugalia rozciąga się mniej więcej między lotniskiem w Lizbonie a lotniskiem w Porto i jest jednym z najbardziej zróżnicowanych krajobrazowo regionów Portugalii. Jej zachodnią flankę stanowi Atlantyk i szerokie piaszczyste plaże otoczone malowniczymi klifami. Wschód to z kolei zagubione wśród gór historyczne wioski - fortece, broniące w przeszłości granicy z Hiszpanią. Stolicą i jednocześnie największym miastem tego regionu jest Coimbra. Była ona siedzibą pierwszych władców tego kraju (w latach 1139 - 1260). Tutaj też rozegrała się jedna z najtragiczniejszych historii miłosnych Portugalii, między królem Piotrem i Ines de Castro. Jednak to nie koniec atrakcji, Centralna Portugalia to także miasteczka Alcobaca, Batalha i Tomar, gdzie znajdują się najwspanialsze klasztory tego kraju, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Prastare rysunki naskalne w dolinie rzeki Côa. Park Narodowy Tejo oraz Park Natury Serra da Estrela, które należą do najdzikszych i najsłabiej zaludnionych obszarów Portugalii. Nazare, mekka surferów, Laguna Obidos, gdzie można podziwiać setki gatunków ptaków w tym flamingi. Wreszcie Fatima, jedno z najważniejszych sanktuariów Europy. Nazare i najwyższe fale świata Tę senną rybacką wioskę odkryli surferzy już w latach 60-tych ubiegłego wieku. Jednak na ustach całego świata pojawiła się dopiero 1 listopada 2011 roku. Wówczas to słynnych hawajski surfer Garret McNamara zmierzył się tu z falą, która miała aż 23,77 metra wysokości. I tym samym pobił ówczesny rekord świata (obecny należy do Niemca Sebastiana Steudtnera, który w 2020 roku ujarzmił w Nazare falę wysokości 26,21 metra). Dziś to mekka surferów, z mnóstwem szkółek do nauki surfingu i całą stworzoną wokół tego subkulturą. Wyjątkowe warunki do uprawiania tego sportu Nazare zawdzięcza podwodnemu kanionowi. Ta niezwykła struktura geologiczna o długości 230 km i głębokości 5 km generuje monstrualne fale o wysokości nawet 30 metrów. Sezon na nie trwa od października do lutego. Jednak te rekordowe rodzą się tylko w niektóre dni. I na te właśnie dni czekają najlepsi surferzy świata oraz tłumy obserwujących ich zmagania widzów. Ich osiągnięcia, deski na których pływają, jak też samą geologię kanionu można poznać w niewielkim muzeum zlokalizowanym na terenie fortu w dzielnicy Sítio. To właśnie z położonego na wysokim klifie Sitio roztacza się najlepszy widok na wspaniałe i szerokie plaże Nazare. Jednak Nazare to nie tylko budzące emocje fale, ale również urocze białe kamienice z wąskimi uliczkami, na których suszy się pranie. Tu też znajdziemy ekspozycję kolorowych rybackich łodzi oraz „carapau” – rodzaj stelaży, na których suszą się na słońcu ryby. Legendarną ich sprzedawczynią jest ubrana na czarno pani Manuela, staruszka ma ponad 80 lat i zaraża wszystkich uśmiechem oraz radością życia. Niektóre ciekawostki o Portugalii mogą zaskoczyć. Znasz narodowe danie Portugalczyków? Ciekawostki o Portugalii warto znać niezależnie od podróżniczych planów. To jeden z najbezpieczniejszych krajów na świecie i jeden z najcieplejszych w Europie. Monastyr Alcobaca i najsłynniejsi kochankowie Portugalii Historia miłosna króla Piotra i Inez de Castro nie miała szczęśliwego zakończenia, jednak stała się tematem wielu książek i filmów. To opowieść o potędze oddania i miłości, które przezwyciężyły nawet śmierć. Następca tronu królewicz Piotr zakochał się w Inez de Castro, damie dworu swojej przyszłej żony Konstancji, księżnej Kastylii. I choć małżeństwo doszło do skutku i doczekało się trójki dzieci, królewicz nie był szczęśliwy. Zdradzał Konstancję z Inez, a po śmierci żony natychmiast połączył się z kochanką i żył z nią spokojnie z dala od dworu. Ten bowiem nie akceptował ich związku. W sekrecie para zawarła nawet małżeństwo. Sielanka skończyła się wraz z choroba króla Alfonsa IV. Inez nie była dobrą partią dla przyszłego króla, ponieważ obawiano się intryg jej wpływowej hiszpańskiej rodziny na nowego władcę. Dlatego wydano rozkaz zamordowania kobiety. Wyrok wykonano w klasztorze w Coimbrze, gdzie przebywała z dziećmi. Piotr nie mógł się z tym pogodzić, już jako nowy król, w okrutny sposób wymierzył sprawiedliwość zabójcom Inez (wyrwano im serca). A chcąc uhonorować ukochaną, rozkazał ekshumować jej zwłoki i sprowadzić do Alcobaca. Tam posadził je na tronie i oficjalnie uznał królową Portugalii, wszyscy dworzanie zaś musieli oddać jej hołd całując jej dłoń. Grobowce Inez i Piotra znajdują się w katedrze opactwa Alcobaca. Stoją naprzeciwko siebie, aby król w dniu zmartwychwstania, pierwszym co zobaczył była twarz ukochanej. Samo opactwo jest jednym z najbardziej imponujących przykładów architektury cysterskiej w Europie. Zostało założone przez pierwszego króla Portugalii Alfonsa I Zdobywcę w 1153 roku jeszcze za życia jego patrona zakonu św. Bernarda. Król chciał w ten sposób uhonorować pokonanie Maurów pod Santarem w 1147 roku. Katedra opactwa ma 100 metrów długości i aż 9 kaplic bocznych. Niezrównanego wdzięku dodaje jej też wysokość – ponad 20 metrów. Oprócz świątyni z grobami ważnych portugalskich monarchów warto zobaczyć refektarz, dormitorium, kuchnie z imponującym kominem, salę królewską i inne obiekty. Opactwo stało się jednym z najbogatszych i najpotężniejszych w Portugalii. Swego czasu podobno mieszkało w nim 999 mnichów, a nabożeństwa były odprawiane bez przerwy. Coimbra, średniowieczna stolica Portugalii i miasto studentów Leży niemal w połowie dystansu między Lizboną a Porto nad rzeką Mondego, najdłuższą rzeką Portugalii. I jest trzecim pod względem wielkości miastem tego kraju. Pierwszą osadę, Aeminium, zbudowali w tym miejscu już starożytni Rzymianie. Jednak największy rozwój ośrodka zaczął się w momencie, kiedy król Alfons I Zdobywca uczynił z niej stolicę nowego królestwa. Wpływ na jego rozwój miał też założony tutaj w XIII wieku uniwersytet, najstarszy w Portugalii. Obecnie zajmuje on dawny zamek królewski, a z jego wieży roztacza się wspaniały widok na miasto. Warto zobaczyć tamtejszą kaplice Sao Miguel z imponującymi barokowymi organami i zawierającą ponad 300 tys. dzieł Bibliotekę Joanine. Co roku w Coimbrze studiuje ponad 20 tysięcy uczniów, wielu z nich pochodzi z zagranicy, co czyni uniwersytet jednym z najbardziej kosmopolitycznym w Portugalii. Kolejnym ważnym, a związanym ze studentami zabytkiem jest katedra Se Velha, na schodach której świeżo upieczeni absolwenci ubrani w czarne peleryny śpiewają Fado. Warto też odwiedzić Quinta das Lagrimas, uroczy park, w którym kwitła miłość króla Piotra i Inez de Castro. I gdzie Inez została zamordowana. Ma on aż 18 ha powierzchni i otacza XIX wieczny pałac, w którym znajduje się obecnie luksusowy hotel. Jedno z bijących tu źródeł zostało na cześć Inez nazwane Fontanną Łez, a ruiny wzniesionej tam neogotyckiej budowli są celem pielgrzymek zakochanych. Tomar, ostatnia twierdza Templariuszy W tym małym, zaledwie 30 tys. miasteczku, swoją portugalską siedzibę mieli Templariusze, chyba najbardziej tajemniczy zakon rycerski w historii Europy. Tutaj też przetrwał on najdłużej. Portugalia była bowiem jedynym krajem, który po kasacji zakonu przez papieża Klemensa V, zamiast prześladować tych rycerzy i przejąć ich legendarne bogactwa, pozwolił im nadal działać pod zmienioną nazwą. Stało się tak dlatego, że Templariusze pomagali portugalskim królom w rekonkwiście. Ci zaprawieni w bojach rycerze skutecznie wypierali Maurów z tej części półwyspu Iberyjskiego. A za swoje zasługi otrzymywali liczne przywileje i ziemie od kolejnych władców tego kraju. Na jednym z tych nadań, właśnie w Tomar w XII wieku pierwszy Wielki Mistrz Zakonu Templariuszy w Portugalii - Gualdim Pais wybudował zamek, który stał się główną siedzibą tego bractwa. Był on w owym czasie najnowocześniejszą twierdzą Portugali wzorowaną na fortyfikacjach z Ziemi Świętej. Obok niego powstał klasztor obecnie wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W XV wieku, kiedy mistrzem zakonu został książę Henryk Żeglarz, twórca zamorskiej i kolonialnej potęgi Portugali, rozpoczął się złoty okres w rozwoju Klasztoru Zakonu Chrystusa, jak i wyrosłego wokół twierdzy miasteczka. Najstarszą częścią monastyru jest okrągła, bogato zdobiona w środku rotunda zwana Charola. Była to pierwsza kaplica, w której modlili się Templariusze. Sam konwent jest zlepkiem różnych stylów architektonicznych od surowego gotyku po manueliński przepych. Aby doprowadzić tu wodę w XVI wieku zbudowano potężny dwuprzęsłowy, przypominający rzymskie, akwedukt. Stał się on jedną z większych atrakcji Portugalii. A co najważniejsze można na niego wejść, by zachwycić się tamtejsza panoramą i zrobić wyjątkowe zdjęcia. Obidos, Miasto Królowych Obidos jest jednym z najlepiej zachowanych średniowiecznych miasteczek Portugalii. I jednym z najpiękniejszych. Niektórzy nawet uznają je za jeden z siedmiu cudów tego kraju. Z całą pewnością to uroczy skansen, w którym warto spędzić co najmniej kilka godzin. Obidos zachowało swój niepowtarzalny klimat i charakter dlatego, że od XIII wieku aż do XIX było oficjalną posiadłością królowych Portugalii. Kolejne małżonki władców upiększały miasteczko i je rozwijały. Najbardziej historyczna część skrywa się za wysokimi murami i można się do niej dostać główną bramą Porta da Vila. Ozdobiona jest ona pięknymi biało niebieskimi mozaikami. Najbardziej imponującym obiektem jest niewątpliwie górujące nad resztą zabudowy gotyckie zamczysko. Otoczone jest ono labiryntem białych domków krytych pomarańczowa dachówką z wąskimi uliczkami ukwieconymi bajecznie kolorowymi bugenwilliami. Zaledwie 3 tysięczne Obidos wpisane jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Oficjalne nosi też nazwę Miasteczka Literackiego, co oznacza, że znajdziemy tu restauracje przypominające biblioteki, spis wszystkich książek wydanych w Portugalii. Regularnie odbywają się tu też wydarzenia związane z książkami, odczyty, festiwale, spotkania autorskie. Z kolei niedaleka Laguna Obidos to przybrzeżny słonowodny płytki zbiornik o powierzchni około 2600 ha. Jego szerokie piaszczyste plaże są ulubionym miejscem wypoczynku rodzin z dziećmi. Na lagunie wciąż w tradycyjny sposób poławia się ryby i inne morskie stworzenia, a przy brzegu, można zobaczyć brodzące czaple, suszące skrzydła kormorany i różowonogie flamingi. Fatima, najważniejsze sanktuarium Portugalii Przybywa tu rocznie nawet 4 miliony pielgrzymów. Od ponad 100 lat Fatima jest jednym z najważniejszych miejsc kultu Maryjnego na świecie. A wszystko za sprawą objawień, których doświadczyła tu trójka pastuszków na początku XX wieku. Hiacyncie, Łucji i Franciszkowi 6 razy ukazała się Matka Boska i przekazała im trzy tajemnice, zwane Fatimskimi. Na początku nikt nie uwierzył dzieciom, kościół uznał objawienia dopiero po tzw. Cudzie Słońca. Wówczas to 70 tys. zgromadzonych osób miało zobaczyć niewytłumaczalne zjawisko słoneczne, które uznano za nadprzyrodzoną ingerencję. Dało to początek kultowi Matki Boskiej Fatimskiej i budowie jednego z największych sanktuariów świata. Bazylika Matki Bożej Różańcowej ma 70,5 metra długości i 37 szerokości, a jej 65 metrowa wieża zwieńczona jest koroną z brązu o wadze 7000 kg oraz podświetlanym w nocy krzyżem. W surowym wnętrzu znajduje się aż 15 kaplic dedykowanych 15 tajemnicom różańca, są tu również groby Hiacynty, Łucji i Franciszka. Bazylika jest otoczona przez domy rekolekcyjne, szpitale, a wchodzi się do niej przez olbrzymi plac, przy którym znajduje się Kaplica Objawień, gdzie wszystko się zaczęło. Wioski historyczne, na planie kostiumowej megaprodukcji Zdaniem samych mieszkańców Portugalii Centralnej to jej największe skarby. Almeida, Belmonte, Castelo Novo, Castelo Mendo, Marialva, Monsanto (najpiękniejsza), Trancoso, Idanha-a-Velha, Linhares da Beira, Piódão, Sortelha, Castelo Rodrigo, czyli 12 historycznych wiosek położonych przy granicy z Hiszpanią. Dawniej strzegły spokoju tej części Portugalii będąc jednocześnie terenem nieustannych konfliktów i bitew. Dziś są miejscem, gdzie znajdujemy spokój i idealne spoty do oglądania gwiazd, gdyż nie docierają tu żadne zanieczyszczenia światłem. Są ufortyfikowane, niezwykle malowniczo położone, z zapierającymi dech widokami rozpościerającymi się z wież ich zamków i murów obronnych. Niektóre z nich mają ponad 800 lat. Królowie portugalscy nadawali mieszkającym tu ludziom rozliczne przywileje byleby tylko intensywnie zasiedlać te tereny. Miały one być czymś w rodzaju buforu, w przeciwnym razie przez bezludne tereny obcym armiom łatwiej byłoby się przedrzeć do serca kraju. Wioski wielokrotnie niszczone i odbudowywane zachowały jednak swój średniowieczny urok i charakter. Ich mieszkańcy pielęgnują swoje korzenie i bogatą przeszłość. Niemal co tydzień odbywa się tutaj jakiś średniowieczny festyn. Wszyscy przebierają się wówczas w tradycyjne stroje, wioski wypełniają się rycerzami, damami dworu, mnichami, wieśniakami, akrobatami, sprzedawcami tradycyjnej strawy i przedmiotów. Dlatego odwiedzając te miejsca niejednokrotnie poczujemy się tu jak na planie filmowym jakiejś kostiumowej megaprodukcji. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Festa dos Tabuleiros. Odwiedziliśmy jedno z najpiękniejszych portugalskich świąt
Raz na cztery lata miasteczko Tomar zamienia się w baśniowy ogród. Kulminacją święta jest procesja kobiet niosących na głowach 15-kilogramowe konstrukcje złożone z chleba i papierowych kwiatów zwane Tabuleiros.
W tym artykule: Jak wygląda festiwal? Jakie były początki Festa dos Tabuleiros ? Kto może wziąć udział w procesji? Co jest najważniejszym elementem Festa dos Tabuleiros? Tomar – ostatnia twierdza Templariuszy Najważniejsze momenty święta Festa de Tabuleiros Otaczają mnie miliony wykonanych z bibuły kwiatów. Barwne kompozycje tworzą bukiety, girlandy, obrazy, rzeźby. Odgrywają scenki tematyczne, ozdabiają ściany kamienic, dekorują okna i drzwi, pokrywają ulice jak dywany i zwisają nad głowami niczym ażurowe baldachimy. Papierowych dekoracji wykonanych w takiej skali i z takim rozmachem nigdy wcześniej nie widziałam. Jak wygląda festiwal? Każda z uliczek historycznej części Tomar ma jakiś inny motyw przewodni związany z historią tego miejsca. Spaceruję więc przez tajemniczy las, by za rogiem zanurkować na rafie koralowej pełnej niesamowitych stworzeń, a za moment doświadczyć podróży przez sam środek tęczy. Poszczególne drużyny swoje pomysły i ich realizacje utrzymują w tajemnicy aż do czwartkowego wieczoru poprzedzającego główne uroczystości, które mają miejsce w niedzielę. Dzieje się tak dlatego, że uliczki rywalizują ze sobą o to, która wygra tytuł tej najpiękniejszej. Co dumnie oznajmiają tabliczki zawieszone na ich narożnikach. W tym roku tych baśniowych, artystycznych instalacji wykonano ponad 30. A do ich stworzenia zużyto tony bibuły, która kosztowała 80 tys. euro. – W linii prostej utworzyłyby one pas 330 kilometrów, czyli tyle ile wynosi odległość z Lizbony do Porto albo czego odpowiednikiem byłoby zasłanie nią aż 40 boisk piłkarskich. – Powiedział „Mordomo” Mario Formiga, czyli najważniejsza osoba, na której barkach spoczywała organizacja całego wydarzenia. A jest to ogromna impreza, w której uczestniczy kilka tysięcy osób, a przyjeżdża na nią ponad 1 mln gości. „Mordomo” jest wybierany na rok przed oficjalną datą imprezy (ta edycja 1–10 lipca 2023), która odbywa się regularnie co cztery lata od blisko 700 lat. Jakie były początki Festa dos Tabuleiros ? Festa dos Tabuleiros, to święto Ducha Świętego, jedno z najstarszych obchodzonych świąt w Portugali. Jednak jego początki sięgają znacznie głębiej, aż do starożytności. Wówczas było to święto plonów, płodności i wdzięczności za urodzaj, związane z boginią Ceres. Później, w XIV wieku, królowa Izabela, żona portugalskiego króla Denisa dodała pewne elementy tej tradycji do chrześcijańskiego święta związanego z dniem zesłania Ducha Świętego. I tak narodziła się Festa dos Tabuleiros. Wydarzenie pełne radości, kolorów, celebracji wspólnotowości, zabawy, integracji i dobroczynności. Towarzyszą mu uroczyste procesje, budowanie spektakularnych dekoracji, które angażują wszystkich mieszkańców miasta, różnego rodzaju gry i zabawy oraz dobroczynność polegająca na przekazywaniu żywności najbardziej potrzebującym członkom społeczności. Kto może wziąć udział w procesji? Ten przywilej należy wyłącznie do mieszkańców Tomar, osób w trwały sposób związanych z tym miastem, studiujących tutaj, pracujących lub uczących się. Co jest najważniejszym elementem Festa dos Tabuleiros? Najbardziej spektakularnym momentem święta jest procesja kobiet niosących na głowach Tabuleiros (po polsku kosze, tace), wysokie konstrukcje złożone z papierowych kwiatów, chleba i innych dodatków. I to właśnie od nich cała impreza wzięła swoja nazwę. Pierwsze Tabuleiros było wzrostu niosącej go kobiety. Obecnie są nieco niższe, choć i tak mają imponujące ponad metr wysokości. Każde z nich waży około 15 kg i składa się z trzydziestu bochenków chleba o wadze około 400 gramów. Nadziane są one na pięć bambusowych pręcików, które wychodzą z wiklinowego kosza. Uzupełniają je wykonane z bibuły kwiaty. Konstrukcja jest zwieńczona metalową koroną, na szczycie której umieszony jest Święty Krzyż lub gołębica, symbol Ducha Świętego. W tym roku w procesji wzięło udział aż 620 kobiet, które z Tabuleiros musiały pokonać dystans około 5 km. Każdej z pań towarzyszył mężczyzna, może to być ojciec, mąż, sąsiad, przyjaciel, który w razie kryzysu przejmował ciężar niesienia Tabuleiros. Uczestników procesji obowiązuje bardzo restrykcyjny dress code. Kobiety ubrane są na biało, co symbolizuje niewinność. Przepasują je kolorowe szarfy, które reprezentują poszczególne parafie, jest ich 16. Aby sprostać dźwiganiu takiego ciężaru, kobiety na wiele tygodni wcześniej zaczynają ćwiczyć odpowiednią pozycję i tempo marszu pod okiem bardziej doświadczonych uczestniczek. Park Zakrzówek w Krakowie otwarty dla turystów. Nazywany jest „polską Chorwacją” „Polska Chorwacja” w końcu otwarta dla turystów. Mowa o zalewie Zakrzówek w Krakowie, który ze względu na niezwykły kolor wody i otoczenie, jest porównywany do wakacyjnego hitu Polaków. Mężczyźni mają białe koszule z czerwonymi krawatami, czarne spodnie i czarną czapkę trzymaną na ramieniu. Oprócz nich w procesji biorą też udział osoby niosące korony Świętego Ducha, chorągwie, a nawet przystrojone kwiatami olbrzymie byki. Mięso tych zwierząt podobnie jak chleb z Tabuleiros były dawniej rozdawane biednym i pozostałym mieszkańcom miasta. Dziś już nie zabija się procesyjnych zwierząt, a mięso pochodzi od lokalnych rzeźników. Procesja przemieszcza się przy dźwiękach kobziarzy i orkiestr dętych, zabezpieczana przez wyznaczonych przez Mordomo” komisarzy. Najstarszą uczestniczką tegorocznej fiesty jest 88 letnia pani Maria. – Zaczęłam nosić Tabuleiros w wielu 18 lat i od tamtej pory opuściłam tylko 2 procesje. – mówi i zaraz dodaje z promiennym uśmiechem – że udział w tym wydarzeniu to piękne doświadczenie, które sprawia jej ogromną radość. Da się to poczuć widząc entuzjazm tłumu kibicującego kobietom. Wiwatującego, obrzucającego je kolorowym konfetti i nagradzającego gromkimi brawami. Ten doping dosłownie dodaje uczestniczkom skrzydeł i w jakimś sensie sprawia, że zapominają o ogromnym fizycznym wysiłku. Tomar – ostatnia twierdza Templariuszy Tomar położone jest w centralnej Portugalii zaledwie 1,5 godziny drogi od Lizbony i 40 km od Fatimy. To 30 tysięczne miasteczko ma niezwykle barwną i ciekawą historię. Było ostatnią twierdzą Templariuszy w Europie. Zakon przez kilkadziesiąt lat, aż do rozwiązania w 1312 roku, miał tutaj swoją portugalską siedzibę. Jednak nawet po jego kasacji przez papieża Klemensa V, Portugalia była jedynym krajem, który nie prześladował Zakonu Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona. I nie przejął ich legendarnych bogactw. Król Dionizy I zmienił nazwę zakonu na Zakon Rycerzy Chrystusa i oddał pod bezpośrednie zwierzchnictwo władzy królewskiej. Templariusze przybyli do Portugalii w 1128 roku, a ponieważ był to zakon zaprawionych w walkach rycerzy, pomagali oni nowonarodzonemu królestwu Portugali w rekonkwiście, czyli pozbyciu się z terenów półwyspu Iberyjskiego Maurów. Za tę pomoc otrzymali liczne przywileje i ziemie od kolejnych władców tego kraju. W XV wieku, kiedy mistrzem zakonu został książę Henryk Żeglarz, twórca zamorskiej i kolonialnej potęgi Portugali, rozpoczął się złoty okres w rozwoju Tomar. Najwspanialszymi obiektami wybudowanym przez Templariuszy już w XII wieku były zamek oraz położony obok Convento de Cristo. Obecnie klasztor wpisany jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Convento de Cristo reprezentuje różne style architektoniczne, od surowego gotyku, po manueliński przepych. To obiekt ogromnych rozmiarów, z wielkimi dormitoriami, stołówką, imponującą bogato zdobioną kaplicą Charola, gdzie modlili się Templariusze. Mnóstwem krużganków, podziemiami z cysternami gromadzącymi wodę oraz pięknym słynnym na cały kraj manuelińskim oknem. Konwent przesycony jest mistycyzmem i tajemniczymi symbolami, które można odkrywać na murach. Najważniejsze momenty święta Festa de Tabuleiros Rok wcześniej. Mieszkańcy gromadzą się na głównym placu Tomar, pod pomnikiem pierwszego mistrza zakonu Templariuszy i założyciela miasta Gualdima Paisa. Tam burmistrz zadaje im pytanie, czy chcą żeby odbyła się kolejna edycja Festa dos Tabuleiros. Jeżeli odpowiedź jest pozytywna, wybierany jest „Mordomo”, inaczej główny kamerdyner imprezy. On zajmuje się organizacją wydarzenia. Angażuje ludzi, zbiera fundusze, rozdziela zadania, nadzoruje realizacje. Tydzień wcześniej – niedziela Procesja dzieci. Jest ona odtworzeniem głównej procesji dorosłych, ale w mniejszej skali. Dzieci same w szkołach przygotowują tradycyjne Tabuleiros dostosowane do ich rozmiarów. Nieść kosze mogą te, które ukończyły 5 lat. Święto i wspólne prace integrują dzieci i w naturalny sposób uczą tradycji. Czwartek wieczór – Oficjalne otwarcie Oficjalne otwarcie udekorowanych uliczek i początek rywalizacji. Do tej pory prace nad nim przebiegały w tajemnicy. Goście mogą podziwiać kilometry kwiatowych dekoracji. Piątek – Mordomo’s Parade Mordomo, czyli główny kamerdyner Festa dos Tabuleiros oficjalnie otwiera święto w towarzystwie 6 byków przystrojonych kwiatami. Towarzyszą im powozy, w których zasiadają oficjele, jeźdźcy na koniach, dudziarze i orkiestry dęte. Dawniej, po głównej procesji, zwierzęta były zabijane, a ich mięso dzielone między potrzebujących. Był to symbol uniwersalnego braterstwa i dobroczynności. Dziś parada tych zwierząt jest elementem tradycji, a zwierzęta poza stresem związanym z odgrywaniem nietypowej dla nich roli, mogą dalej cieszyć się życiem. Sobota – Próbna procesja Festa dos Tabuleiros Biorą w niej udział wszystkie parafie. Wyruszają one z różnych części miasta i spotykają się na Placu Republiki, głównym placu przed ratuszem. Tam są uroczyście witane przez Mordomo, burmistrza, przedstawicieli kościoła oraz ratusza. Następnie wszyscy przemieszczają się do Lasu Narodowego Siedmiu Wzgórz, pięknego parku na terenie Tomar. Wszystkie Tabuleiros tworzą tu spektakularną wystawę, którą każdy może obejrzeć. Tego dnia również na terenie miasteczka mają miejsce różnego rodzaju historyczne gry i zabawy, jak np. piłowanie na czas kłód drewna, przeciąganie liny, biegi w workach lub z dzbanami. Niedziela – Główny dzień obchodów Początek imprezy, która ma miejsce późnym popołudniem, oznajmiają werble i huk wystrzałów. Procesja rusza z Lasu Narodowego Siedmiu Wzgórz wzdłuż Avenida Candido Madureira przy dźwiękach werbli, dudziarzy i orkiestr dętych. Za nimi kroczą przedstawiciele społeczności i władz miasta niosący korony św. Ducha oraz chorągwie i wreszcie kobiety z Tabuleiros w towarzystwie wspierających je mężczyzn. Wszyscy, łącznie ze ceremonialnymi bykami ciągnącymi udekorowane kwiatami wozy, spotykają się przed kościołem Św. Jana Chrzciciela na Placu Republiki, gdzie odbywa się uroczysta msza oraz poświęcenie Tabuleiros. Po tym następuje najbardziej spektakularny i wzruszający moment procesji. 620 Tabuleiros jest podnoszonych w tym samym momencie do góry, co tworzy bajeczny wypełniający cały plac kolorowy las. Następnie kobiety przemieszczają się dalej pokonując kolejne kilometry ( w sumie 5) i kończą na Avenida General Bernardo Faria. Odbywa się to przy niegasnącym aplauzie tłumów. Poniedziałek – Dystrybucja żywności Dawniej każdy mieszkaniec dostawał porcję chleba (pochodzącego z rozebranych Tabuleiros) i około kilograma mięsa. Obecnie te produkty otrzymują zarejestrowani, najbardziej potrzebujący mieszkańcy. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
7 największych wysp świata – od Grenlandii do Honsiu
Wysp o powierzchni większej niż kilometr kwadratowy jest 22 tysiące. Spośród nich zaledwie połowa jest zamieszkała na stałe. Grenlandia – największa wyspa świata – jest aż 7 razy większa od Polski, a zaledwie 3, 5 razy mniejsza od Australii.
W tym artykule: Największe wyspy świata – Grenlandia Największe wyspy świata – Nowa Gwinea Największe wyspy świata – Borneo Największe wyspy świata – Madagaskar Największe wyspy świata – Wyspa Baffina, Ziemia Baffina Największe wyspy świata – Sumatra Największe wyspy świata – Honsiu Ciekawostki o wyspach W zależności od tego, jakie przyjmiemy kryteria i co uznamy za wyspę, ich liczba może się różnić nawet o kilkaset tysięcy. Niektóre źródła podają, że jest ich około 900 tysięcy, inne – 670 tysięcy, a jeszcze bardziej ostrożne 350 tysięcy. Oto największe wyspy świata: Grenlandia Nowa Gwinea Borneo Madagaskar Wyspa Baffina, Ziemia Baffina Sumatra Honsiu Największe wyspy świata – Grenlandia Ta autonomiczna duńska wyspa o powierzchni 2 166 tysięcy km2 ma jedną z najniższych gęstości zaludnienia na naszej planecie. Zamieszkuje ją zaledwie 56 tysięcy osób, co daje 0,3 os/km2. Żyją tutaj głównie Inuici, rdzenni mieszkańcy, którzy stanowią ponad 88% całej populacji. Jednak to nie koniec rekordów należących do tej wyspy. Grenlandia, zaraz po Antarktydzie, ma także największą pokrywę lodową, która dochodzi do 3,5 km grubości. Oprócz tego, na niemal całej północno-wschodniej części wyspy, utworzono park narodowy i to nie byle jaki. Ma aż 972 000 km2 powierzchni i jest największym chronionym obszarem na świecie. Stolicą Grenlandii jest Nuuk, jedno z najdalej na północ położonych miast naszej półkuli. Co ciekawe na Grenlandii nie ma dróg łączących poszczególne miejscowości. Dlatego zarówno mieszkańcy, jak i turyści przemieszczają się tam samolotami, łodziami, zaprzęgami psimi lub skuterami. Wyspa jest też jednym z najlepszych miejsc do oglądanie zorzy polarnej. I doświadczenia dnia i nocy polarnych. Największe wyspy świata – Nowa Gwinea Nowa Gwinea jest jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na naszej planecie. Do tej pory opisano tu ponad 20 tys. gatunków roślin, 800 gatunków koralowców i 600 gatunków ryb. Wyspa znalazła się też na trzecim miejscu pod względem powierzchni zajmowanej przez lasy tropikalne zaraz po Brazylii i Kongo. Nowa Gwinea znajduje się w Melanezji na Oceanie Spokojnym i ma 821,4 tysięcy km2. Wyspa należy do dwóch krajów - Indonezji oraz Papui-Nowej Gwinei (364 tys.km2). Jej naturalnymi bogactwami, poza drewnem, są miedź i złoto. Mieszkańcy wyspy, których jest blisko 15 mln, to w większości Papuasi z blisko 1000 grup etnicznych. Posługują się oni około 850 językami, co czyni Nową Gwineę najbardziej zróżnicowanym językowo miejscem na ziemi. Wciąż większość mieszkańców obu krajów żyje na obszarach wiejskich. Niestety Papua-Nowa Gwinea ma bardzo wysoki wskaźnik przestępczości, co czyni ją jednym z najmniej bezpiecznych krajów świata. Warto się tam jednak wybrać na niezwykle barwny festiwal. To Mount Hagan, na który przybywają grupy etniczne z całej Papui-Nowej Gwinei. Podczas imprezy uczestnicy występują w tradycyjnych strojach, maskach i barwach charakterystycznych dla danej mniejszości. Głównym celem festiwalu jest zaprezentowanie bogactwa lokalnych tradycji tego kraju. Nowa Gwinea oddzieliła się od Australii około 10 tysięcy lat temu. Między innymi dlatego najwyższym szczytem Oceanii/Australii wliczanym do Korony Ziemi jest znajdująca się w części Indonezyjskiej Puncak Jaya (4884 metrów n.p.m.). Największe wyspy świata – Borneo Borneo jest domem jednego z najbardziej niezwykłych stworzeń na naszej planecie. To „ludzie lasu”, jak bywają nazywane orangutany. Te człekokształtne małpy żyją jeszcze tylko na sąsiedniej Sumatrze. Borneo to największa wyspa Archipelagu Malajskiego i Azji, a przez sam jej środek przebiega równik i panuje tu klimat równikowy. Ma 748 tysiące km2 i zamieszkuje ją około 23 mln osób. Jest to jedyna wyspa, która należy aż do trzech krajów; Indonezji (ponad 73%), Malezji (26%) i Sułtanatu Brunei (1%). Dawniej niemalże w całości porastały ją lasy tropikalne, jednak zostały one w ponad 50% wycięte, głównie pod plantacje palmy olejowej. Ocalałe lasy są jednymi z najstarszych na Ziemi, a ich wiek ocenia się na 130 mln lat. Rośnie tu także największy kwiat świata, mięsożerna raflezja, mająca do metra średnicy i nawet 10 kg wagi. Borneo podobnie jak Nowa Gwinea jest jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na świecie. A jego najwyższym punktem jest położony w części malezyjskiej Mount Kinabalu (4095 metrów n.p.m.). Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata. Największe wyspy świata – Madagaskar Madagaskar jest królestwem lemurów (90%. światowej populacji), kameleonów (50%) i baobabów. Wiele z gatunków to endemity, organizmy nie występujące w żadnym innym miejscu na świecie. Madagaskar ma też bardzo ciekawą historię geologiczną. Jakieś 165 mln lat temu wyspa oddzieliła się najpierw od superkontynentu Gondwany, a potem, jakieś 88 mln lat temu od Indii. To sprawiło, że choć leży zaledwie 400 km od wybrzeży Afryki bliżej jej do Azji. Wyspa ma 587 km2 powierzchni, a zamieszkuje ją około 26, 5 mln ludzi. Rdzenni mieszkańcy nazywani są Malgaszami i są potomkami indonezyjskich osadników, którzy dotarli na wyspę jakieś 2 tysiące lat temu. Największa wyspa Afryki to jeden z najbiedniejszych krajów świata. Być może zmieni to rozwój turystki, wyspa zdobyła miano wschodzącej gwiazdy turystyki. I z roku na rok cieszy się coraz większa popularnością. Największe wyspy świata – Wyspa Baffina, Ziemia Baffina Największa wyspa Kanady i jednocześnie Archipelagu Arktycznego ma 507 tysięcy km2 powierzchni. Częściowo leży za kołem podbiegunowym północnym ponad Zatoką Hudsona. Zamieszkuje ją około 13 tysięcy osób, a jej stolicą jest 7-tysięczne Iqaluit. Skuta lodem i pokryta śniegiem jest rajem dla amatorów zimy i związanych z nią aktywności. Choć warto mieć świadomość, że wieją tu bardzo silne wiatry, a temperatura potrafi spaść do -50 st.C. Mimo arktycznych warunków żyją tu karibu, polarne lisy i niedźwiedzie. To właśnie z Ziemi Baffina wyruszali śmiałkowie chcący przepłynąć Nort West Passage, czyli przejście Północno Zachodnie. Łączy ono Atlantyk z Oceanem Spokojnym. Pierwszym, który tego dokonał był Norweg Roald Amundsena w 1906 roku. Wyspa została nazwana na cześć brytyjskiego żeglarza i kartografa Williama Baffina, choć jej odkrycie przypisuje się innemu żeglarzowi – Martinowi Frobisherowi w 1576 roku. Największe wyspy świata – Sumatra Położona jest w Archipelagu Malajskim i należy w całości do Indonezji. Na powierzchni 443 tysięcy km2 żyje około 50 mln ludzi. Tropikalna Sumatra jest domem dla orangutanów, tygrysów sumatrzańskich (najmniejszego z podgatunków, za to mającego najbardziej pręgowane futro), tapirów i nosorożców sumatrzańskich (również najmniejszych przedstawicieli tego gatunku). Wyspa znana jest też z jednego z największych kataklizmów w dziejach Ziemi. Chodzi o wybuch superwulkanu Toba, co miało miejsce jakieś 74 tysiące lat temu. Wówczas do atmosfery trafiły olbrzymie ilości materiałów piroklastycznych, co doprowadziło do drastycznej zmiany klimatu. Temperatura mogła wówczas spaść nawet o 10 stopni na półkuli północnej. To spowodowało wymarcie wielu gatunków zwierząt. Niektórzy badacze są nawet zdania, że wybuch wywołał epokę lodowcową. Utworzone w kraterze jezioro Toba jest największym powulkanicznym akwenem świata. Ma 1145 km2 powierzchni i głębokość dochodzącą do 500 metrów, co czyni je również jednym z najgłębszych. Na położonej w pierścieniu ognia Sumatrze znajduje się aż 100 wulkanów z czego 15 jest aktywnych. Wiele z nich ma ponad 3 tysiące metrów wysokości. Największe wyspy świata – Honsiu Ta największa z czterech głównych wysp Japonii ma około 1300 km długości i od 50 do 200 km szerokości. Zajmuje 228 tysięcy km2 powierzchni, które zamieszkuje 105 mln ludzi. Stanowi to około 80% populacji Japonii. To daje Honsiu drugą pozycje po indonezyjskiej Jawie, wśród najbardziej zaludnionych wysp świata. Znajdują się na niej takie miasta jak Tokio – największa aglomeracja naszego globu licząca 38 mln ludzi, Osaka, Kioto czy Kobe. Wyspa leży w pierścieniu ognia, czyli aktywnej strefie wulkanicznej, stąd występujące tu relatywnie często silne trzęsienia ziemi. Japonia ma najwięcej aktywnych wulkanów na świecie, około 13%, a na Honsiu jest ich aż 40. Jednym z nich jest święta góra Japonii Fuji. To też jej najwyższy szczyt mający 3776 metrów n.p.m. Ciekawostki o wyspach Łączna powierzchnia wszystkich wysp wynosi prawie 10 mln km2, czyli tyle ile ma Europa, a zamieszkuje je ponad 750 milionów ludzi. Najludniejszym wyspiarskim krajem jest Indonezja, której populacja liczy 273 miliony osób (4 miejsce na świecie). Jednocześnie ma też ona najwięcej zamieszkałych wysp - aż 6000 z 17 508. Największą aglomeracją świata jest położne na wyspie Honsiu Tokio. Zamieszkuje je ponad 38 mln osób. Kontynentem, który ma najwięcej wysp jest Europa, a pierwsze miejsca w światowym rankingu zajmują Szwecja - 267 570, Norwegia - 239 059 i Finlandia - 178 947. Na czwartym miejscu uplasowała się Kanada 52 455, a za nią USA 18 617. Kanada ma aż 3 z 10 największych wysp świata. Są to Wyspa Baffina (195 928 km2), Wyspa Wiktorii (83 897 km2) i Wyspa Ellesmere (75 767km). Łącznie żyje na nich zaledwie 16 tysięcy osób.
Delfy – najważniejsza wyrocznia starożytności
W Delfach nie tylko władcy, ale też zwykli obywatele mogli poznać swoją przyszłość. Była ona przekazywana ustami wprowadzającej się w trans Pytii, przez którą przemawiał sam bóg Apollo. Proroctwa przynosiły sanktuarium w Delfach ogromne bogactwa i dawały władzę, by kreować politykę i zmieniać bieg historii ówczesnego świata.
W tym artykule: Kim była najsławniejsza ofiara wyroczni w Delfach? Kim był Apollo? Gdzie znajdują się Delfy? Dlaczego w Delfach zbudowano sanktuarium? Historia Delf Jak w Delfach przepowiadano przyszłość? Kim była Pytia? Jak wyglądały Delfy? Kim była najsławniejsza ofiara wyroczni w Delfach? Był nią król Lidii Krezus. Podczas konsultacji w Delfach zapytał on Pytię, czy ma rozpocząć wojnę z Persją. Wyrocznia odpowiedziała, że jeżeli tak uczyni – zniszczy wielkie państwo. Przekonany, że chodzi o królestwo Cyrusa Wielkiego, swojego przeciwnika, ucieszył się i obdarował Delfy bogactwami. Niestety Krezus wojnę przegrał, czego konsekwencją było unicestwienie jego własnego państwa. Czy Pytia się pomyliła, a może Krezus błędnie odczytał jej przepowiednie? Do dziś zachowało się około 500 domniemanych proroctw, udzielonych przez wyrocznię delficką, a dotyczących różnych ważnych osobistości tamtych czasów. Wróżby rzadko kiedy były jednoznaczne, najczęściej brzmiały jak zagadki. A co za tym idzie dawały pole do wielorakich interpretacji. Nie zniechęciło to jednak starożytnych do korzystania z usług wyroczni w Delfach. W starożytnej Grecji wierzono, że każdym aspektem ludzkiego życia rządzili bogowie. Od nich zależał nasz sukces lub porażka. Nic więc dziwnego, że zarówno zwykli śmiertelnicy, władcy, jak i całe społeczności chcieli poznać ich zamiary. Rozliczni wróżbici potrafili odczytywać znaki ze zwierzęcych wnętrzności, czy lotu ptaków. Jednak najważniejsze decyzje życiowe, czy te dotyczące spraw państwowych, jak rozpoczęcie wojny, ogłoszenie pokoju, budowa nowego miasta wymagały konsultacji w wyższej instancji. I właśnie temu służyły wyrocznie związane z wielkimi sanktuariami. Bogiem, którego najczęściej łączono z tą sztuką, i któremu najbardziej ufano, był Apollo. To właśnie jego świątynie cieszyły się największą sławą i popularnością wśród tych, którzy chcieli poznać swoją przyszłość. Pielgrzymowali do nich ludzie z całego basenu Morza Śródziemnego, a nawet przywódcy innych krajów. Najważniejszą z nich zaś była wyrocznia w Delfach. Kim był Apollo? Apollo był synem Zeusa i Leto oraz bratem bliźniakiem bogini łowów i płodności Artemidy. Słynął z urody, wręcz uważano go za najprzystojniejszego z olimpijskich bogów. Opiekował się sztuką, wróżbitami, muzyką, pasterzami oraz miłością. Jako przewodnik muz Apollo często był przedstawiany w ich towarzystwie. A przypisywanymi mu atrybutami były lutnia, liść laurowy oraz łuk i strzały. Z narodzinami Apolla wiąże się też ciekawa legenda. Otóż, kiedy jego matka Leto była w ciąży z bliźniętami, nie mogła nigdzie znaleźć schronienia. Nikt nie chciał jej przyjąć w obawie przed gniewem zazdrosnej Hery, żony Zeusa. Bogini tułała się więc po greckim świecie, aż dotarła na bardziej gościnną wyspę Delos. Jednak również tam Hera nie przestała jej nękać. Leto urodziła dzieci dopiero po 9 latach, ponieważ żona Zeusa zatrzymała boginię porodów, by uniemożliwić konkurentce rozwiązanie. W międzyczasie próbowała też wyeliminować ciężarną Leto innymi sposobami. Między innymi nasyłając na nią zabójczego węża Pytona. Zamach uniemożliwił Zeus, a zemsty na Pytonie dokonał Apollo. Osiągnięcia starożytnych Greków – 10 najważniejszych odkryć czasów antycznych Osiągnięcia starożytnych Greków znacząco wpłynęły na tempo rozwoju dawnego świata, a wiele z nich stanowi podstawę funkcjonowania współczesnej cywilizacji. Z czego słynie starożytna G... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/osiagniecia-starozytnych-grekow-10-najwazniejszych-odkryc-czasow-antycznych-fot-dea-g-dagli-orti-de-agostini-via-getty-images-2093a60.jpeg" width="938" height="685" alt="Osiągnięcia starożytnych Greków - 10 najważniejszych odkryć czasów antycznych (fot. DEA / G. DAGLI ORTI/De Agostini via Getty Images)" title="Osiągnięcia starożytnych Greków - 10 najważniejszych odkryć czasów antycznych (fot. DEA / G. DAGLI ORTI/De Agostini via Getty Images)" /> Gdzie znajdują się Delfy? Delfy leżą w Grecji Środkowej w odległości około 165 km od Aten. Zbudowano je na wysokości 500–700 metrów n.p.m. u stóp Parnasu. W starożytności wierzono, że ten górski masyw, z Liakourą, najwyższym szczytem o wysokości 2457 metrów n.p.m., jest siedzibą bogów Apolla i Dionizosa, a wcześniej Gai, Matki Ziemi. Na jego terenie odbywały się też słynne misteria dionizyjskie. Dziś znaczną część gór obejmuje Park Narodowy Parnassos utworzony w 1938 roku. Masyw ten jest również jednym z najpopularniejszych w Grecji miejsc uprawiania sportów zimowych. Delfy zostały wzniesione na mało dostępnym terenie, z dala od silnych ośrodków władzy, takich jak Ateny, Sparta, czy Korynt. Dlatego cieszyły się względną niezależnością, a do sanktuarium mogli bez przeszkód przybywać ludzie z całego świata. Dlaczego w Delfach zbudowano sanktuarium? Według starożytnych Greków to właśnie w Delfach miało znajdować się centrum świata. Wyznaczył je sam ojciec bogów i ludzi Zeus wypuszczając z przeciwnych stron Ziemi dwa orły. W miejscu, gdzie drogi ptaków skrzyżował się, bóg rzucił kamień, który wyznaczył środek naszego globu. Tak się złożyło, że spadł on w Delfach. Ten kamień zwanym omphalos (pępek) został później umieszczony w świątyni Apolla. Jednak to nie koniec mitów związanych z tym miejscem. Żył tu bowiem wąż, który nazywał się Pyton. Był on synem bogini Gai, Matki Ziemi i strzegł poświęconej jej świątyni. Posiadał on również dar jasnowidzenia. Pytona zabił Apollo w zemście za nieudany zamach na życie jego matki Leto, sprowokowany przez zazdrosną Herę. Krew Pytona wsiąknęła w delficką ziemię, sprawiając, że niejako ona również zyskała zdolność prorokowania. Wygrana dała Apollowi prawo do tej ziemi i zbudowania na niej swojej świątyni. Od Pytona pochodzi również nazwa kapłanki tego miejsca Pytii. Były podejrzenia, że Pytia wprowadzała się w wizjonerski trans pod wpływem oparów wydobywających się ze skał pod świątynią. Niestety do tej pory naukowcom nie udało się potwierdzić tej hipotezy. Aby upamiętnić triumf Apolla nad Pytonem, na terenie Delf co 4 lata odbywały się lekkoatletyczne igrzyska pytyjskie. Były one drugimi pod względem ważności po igrzyskach olimpijskich. Uczestnicy rywalizowali w takich konkurencjach jak; konkurs muzyczny, lekkoatletyka i wyścigi wozów. Nagrodą w nich, poza sławą, był wieniec z liści laurowych, świętej rośliny Apolla. Historia Delf Kult Apolla w Delfach zapoczątkowali kapłani, którzy przeprowadzili się na te tereny w VIII wieku p.n.e. z Knossos na Krecie. Jednak pierwsze ślady osadnictwa są znacznie starsze i pochodzą nawet z 4 tysiąclecia p.n.e. Podczas badań archeologicznych odkryto tu także pozostałości po osadzie mykeńskiej, która funkcjonowała w okresie 1600–1100 roku p.n.e. Mniej więcej w tym samym czasie prawdopodobnie uprawiano tu również kult Gai i istniała jej świątynia. Sanktuarium poświęcone Apollowi zbudowano w VII wieku p.n.e., a najważniejszą wyrocznią Grecji stało się wiek później. Świątynia nie miała szczęścia, była niszczona, m.in. przez trzęsienia ziemi i pożary. Jej bogactwa stanowiły też łakomy kąsek dla sąsiadów, dlatego między VI wiekiem p.n.e., a III wiekiem p.n.e. stoczono o nią aż 4 święte wojny. Ich celem było sprawowanie kontroli nad Delfami i przejęcie zawartości tamtejszych skarbców. W 191 roku p.n.e. Delfy dostały się w ręce Rzymian i od tego momentu zaczął się powolny upadek wyroczni. Świątynia była wielokrotnie plądrowana – podobno Neron kazał zabrać z jej terenu aż 500 posągów. Ostatnie proroctwo, którego tu udzielono, prawdopodobnie miało miejsce w 363 roku n.e. Poprosił o nie Julian Apostata, cesarz Rzymski, który próbował ożywić kulturę Grecką. Niestety Pytia nie miała dla niego dobrych wieści, wieszcząc upadek Delf i śmierć Apolla. Niedługo potem w 391 roku cesarz Teodozjusz swoim dekretem nakazał zamknięcie wszystkich pogańskich sanktuariów. Nową obowiązującą religią stało się Chrześcijaństwo. Jak w Delfach przepowiadano przyszłość? Grecy wierzyli, że delficka wyrocznia istniała od zawsze. I przewidziała wiele istotnych w ich historii wydarzeń. Były nimi chociażby wojna trojańska, czy wyprawa Argonautów po złote runo. Jednak ludzie, wyłącznie mężczyźni, najczęściej przychodzili do sanktuarium pytać się o sprawy osobiste. Dotyczyły one planowanego małżeństwa, porodu, przyszłości dzieci, chorób, własnych biznesów, śmierci, planowanych podróży. Zaś politycy i władcy chcieli wiedzieć, jak rządzić, z kim zawierać partnerstwa, gdzie zakładać nowe kolonie, czy mają szansę wygrać wojnę. Pytali też o sprawy dotyczące kultu i budowy świątyń. To oczywiście dawało Pytii i interpretującym jej słowa kapłankom olbrzymią władzę. Ich proroctwa decydowały nie tylko o losach poszczególnych rodzin i osób, mogły zmienić bieg historii. Pielgrzymi wyrażali swoją wdzięczność hojnymi darami i ofiarami, dlatego obok świątyń powstawały skarbce, gdzie gromadzono wielkie bogactwa. A bogactwo w tamtych czasach oznaczało też władzę, z którą trzeba było się liczyć. I pokusę, by je zdobyć. Początkowo wyrocznia przepowiadała przyszłość tylko w lutym, w dniu urodzin Apolla. Jednak zainteresowanie było tak duże, że liczbę dni zwiększono do 9 w roku. Po jednym w każdym miesiącu. Nie wróżono w czasie zimy, ponieważ wierzono, że wówczas Apollo opuszczał Delfy i udawał się do Hyperborei. W tym czasie jego miejsce zajmował Dionizos. Archeolodzy odnaleźli na pustyni tajemnicze pochówki kobiet. „Grobowiec pośrodku niczego” Izraelscy archeolodzy odnaleźli starożytne pochówki kobiet. Znajdowały się na środku pustyni wyżynnej Negew, na południu Izraela. Badacze podejrzewają, że mogły być to ofiary rytuału. Swego rodzaju niedostępność stworzyła doskonały piar tego ośrodka, jako miejsca ekskluzywnego i elitarnego. W wyznaczonym dniu przed sanktuarium ustawiała się kolejka. Jednak zanim rozpoczęto wróżenie, należało jeszcze sprawdzić, czy bóg Apollo wyraża na to zgodę. Jak to robiono? Otóż trzeba było pokropić woda kozła ofiarnego. Jeżeli zwierzę wzdrygnęło się oznaczało to, że bóg jest gotowy do przepowiadania. Składano wówczas takiego koziołka w ofierze i oddawano głos Pytii. Przed wejściem do sanktuarium każdy petent musiał oczyścić się w świętym źródle znajdującym się obok sanktuarium. Podczas wróżenia obowiązywała określona hierarchia, pierwsi mogli zadawać pytania bóstwu obywatele Delf, następnie przyjaznych im miast, wreszcie pozostali Grecy, a na końcu – obcokrajowcy. Pielgrzymi musieli też zapłacić za proroctwo. Ofiarowywano pieniądze, różne dary, pelanos, rodzaj ciasta oraz zwierzęta; owcę albo kozę. Zainteresowany wchodził następnie do sanktuarium, do przedsionka, gdzie za kotarą siedziała Pytia. Kim była Pytia? W czasach starożytnych kobiety nie miały zbyt wielu możliwości zrobienia kariery, zaistnienia w polityce, nauce, jak też innych zawodach. Te zaszczyty przynależne były mężczyznom. Rola kapłanki jednego z najważniejszych greckich bogów stanowiła więc wielką nobilitację. Pytiami początkowo zostawały dziewice, które ubierały się na biało i nosiły rozpuszczone włosy. Z czasem mogły nimi też być dojrzałe kobiety. Nowa Pytia była wybierana spośród kapłanek po śmierci poprzedniczki. Musiała się wyróżniać nieposzlakowaną moralnością. A jeżeli posiadała rodzinę, musiała z niej zrezygnować. Zwykle kobiety wywodziły się z wyższych warstw społecznych i były dobrze wykształcone. Pytia przed prorokowaniem oczyszczała się kąpielą w świętej kastylijskiej wodzie i okadzała dymem z liści laurowych, świętej rośliny Apolla oraz jęczmienia. Aby wejść w trans piła wodę i żuła liście laurowe. Czy pod ich wpływem doznawała wizji? A może były to wyziewy wydobywające się z głębi ziemi? Niestety sekrety wróżbiarstwa starożytnej wyroczni pozostają nieodkryte. Z całą pewnością słuchając zwierzeń różnych osób zdobywała dostęp do wielu ważnych informacji. Mogła je dowolnie przetwarzać, interpretować i rozpowszechniać, udzielając przepowiedni bazujących na tej wiedzy. Ponieważ jej proroctwa były zagadkowe i wieloznaczne, rolę swego rodzaju tłumaczy boskiej woli, przekazywanej ustami Pytii, pełnili kapłani. Oni to nadawali jej bardziej zrozumiałą formę. Jak wyglądały Delfy? Pierwsze sanktuarium Apolla wzniesione w stylu doryckim zostało zniszczone przez pożar w 548 roku p.n.e. Jego druga wersja, w tym samym stylu, została ukończona ok. 510 roku p.n.e. Miało ono fasadę o wymiarach 60 na 24 metra, którą ozdabiało sześć kolumn. Tę świątynię unicestwiło trzęsienie ziemi w 373 roku p.n.e. Zastąpiła ją podobna budowla, której pozostałości, wpisane na listę UNESCO w 1987 roku, możemy obecnie podziwiać. O tym jak wyglądała świątynia wiemy między innymi z pism geografa Pauzaniasza, który żył w II wieku n.e. I odkryć archeologicznych, które misja francuska zaczęła tu prowadzić pod koniec XIX wieku. Sanktuarium Apolla było dużym, mniej więcej prostokątnym obszarem otoczonym murem. Na jego teren wiodła brama, za którą znajdowała się święta droga. Otaczały ją pomniki wotywne wyrażające wdzięczność bogu oraz skarbce, gdzie gromadzono dary od pielgrzymów. Na jej końcu umiejscowiona była świątyni Apolla ze słynnym adytonem, gdzie siedząca na trójnogu Pytia wygłaszała swoje proroctwa. Obok sanktuarium wyrosło też sporej wielkości miasto. Jego mieszkańcy mieli do dyspozycji teatr mogący pomieścić 5000 widzów, który zbudowano na wzgórzu obok świątyni Apolla. Odbywały się na nim spektakle, konkursy wokalne i muzyczne, które były częścią igrzysk pytyjskich. Poniżej sanktuarium Apolla znajdowała się świątynia Ateny wzniesiona w IV wieku p.n.e. Archeolodzy odkryli na terenie miasta również gimnazjum z basenami i łaźnią oraz stadion dla 7000 widzów o długości 177 metrów i szerokości 25,5 metra. I pozostałości po około 20 skarbcach, w których przechowywano wota i dary przynoszone tutaj z całego świata. Delfy ozdabiało też mnóstwo posągów, które upamiętniały ważne wydarzenia, zwycięstwa lub były podziękowaniem bogu za wsparcie. Wśród tysięcy bezcennych przedmiotów i rzeźb znajduje się bogato zdobiony kamień omphalos, czyli słynny pępek świata. Obecnie można je podziwiać w Muzeum Archeologicznym w Delfach. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Starożytne miasta. 4 metropolie, które do dziś fascynują archeologów i miłośników historii
Piękne, bogate, budzące podziw i zazdrość. Starożytne miasta wielokrotnie niszczono i odbudowywano, zapomniano i odnajdywano. Oto jedne z najciekawszych miast starożytności.
W tym artykule: Troja – fatalne zauroczenie Teby – święte miasto Pompeje – miasto w cieniu wulkanu Petra – skalne miasto Najstarsze miasta starożytności, jeżeli przyjmiemy, że starożytność to okres między XXIV wiekiem p.n.e. a V wiekiem n.e., powstały w Mezopotamii. Była to kraina położona na terenie tzw. Żyznego Półksiężyca. Tym terminem określano ziemie między rzekami Tygrys i Eufrat. Tam właśnie rozwinęło się rolnictwo oraz rozkwitły cywilizacje Sumerów, Asyryjczyków, Akadyjczyków i Babilończyków. To one zaczęły tworzyć ośrodki miejskie takie jak Uruk, Ur, Niniwa i Babilon. Potem dołączyli do nich Fenicjanie, Egipcjanie, Rzymianie, Grecy i inne cywilizacje, które pojawiały się i znikały z kart historii. Starożytne miasta były wspaniałymi ośrodkami, gdzie kwitł handel, życie kulturalne, naukowe i religijne, wymieniano się ideami. Wiele z nich przetrwało do naszych czasów, jak Jerozolima, Rzym czy Ateny. Niestety, inne nie miały tyle szczęścia. Niszczone przez trzęsienia ziemi, zmiatane przez wojny, pożary lub inne katastrofy zostały zapomniane na setki lat. Odkryte na nowo, dziś są malowniczymi ruinami wpisanymi na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Oto najsłynniejsze starożytne miasta. Troja – fatalne zauroczenie To legendarne miasto miało być położone na trawiastej równinie Troady w Azji Mniejszej, nad rzeką Skamander. Założone zostało przez Ilosa, protoplastę dynastii, z której wywodził się król Priam. Był on ojcem Parysa i Hektora, słynnych bohaterów wojny trojańskiej z poematów Homera „Iliada” i „Odyseja”. Troja według Homera Utwory powstały w VIII wieku p.n.e. Jednak ich autor opisał wydarzenia, które miały miejsce pięć wieków wcześniej. Wówczas to potężna flota Achajów, czyli sprzymierzonych państewek greckich, dowodzona przez mykeńskiego władcę Agamemnona, miała oblegać Troję. Zarzewiem konfliktu było uprowadzenie Heleny – małżonki króla Sparty Menelaosa, brata Agamemnona – przez Parysa, królewicza Troi. W czasie 10-letniej wojny żadnej ze stron nie udało się jednak uzyskać istotnej przewagi. Dopiero fortel z koniem trojańskim, którego pomysłodawcą był Odyseusz, okazał się przełomowy. Grecy wdarli się na teren miasta, złupili je, wymordowali mieszkańców, a następnie spalili. Po jednym z najbogatszych i najwspanialszych ośrodków ówczesnego świata nie został żaden ślad. Odkrycie ruin Wielu badaczy skłaniało się nawet do tezy, że takie miasto w ogóle nie istniało, ponieważ nikt nie był w stanie go zlokalizować. Dopiero pod koniec XIX wieku niemiecki archeolog amator Heinrich Schliemann, kierując się wskazówkami znalezionymi właśnie w utworach Homera, dokonał spektakularnego odkrycia. Na wzgórzu Hisarlik w prowincji Canakkale, na terenie obecnej Turcji, odkopał pozostałości 9 osad, zakładanych w tym samym miejscu. Niszczonych przez liczne kataklizmy i odbudowywanych. Sensacją okazał się też odnaleziony na terenie wykopalisk złoty skarb składający się z aż 8833 przedmiotów, który Schliemann uznał za należący do króla Priama. I obwieścił światu, że odkrył legendarną Troję. Jednak dopiero późniejsze, profesjonalne badania archeologiczne, rzuciły więcej światła na historię tego miejsca. Troja położona była na ważnym szlaku handlowym łączącym Morze Śródziemne z Czarnym. Bogaciła się na kontroli przepływających tamtędy statków i pobierania od nich myta, co Grekom oczywiście się nie podobało. I prawdopodobnie właśnie to, a nie miłosne perypetie syna władcy tego miasta, było prawdziwą przyczyną wojny. Osadnictwo na terenie Troi Pierwsze ślady osadnictwa na tych terenach pochodzą już z 3 tys. lat p.n.e. Wówczas Troja była niewielką osadą, składającą się z kilku domów otoczonych murem. Późniejsza o jakieś pięćset lat Troja numer II miała już potężny mur z wysuniętymi do przodu wieżami strażniczymi i wzniesioną w centralnym miejscu siedzibę władcy. Z tego właśnie okresu pochodzi odnaleziony przez niemieckiego archeologa skarb złożony ze złotej biżuterii, naczyń ze złota, srebra i brązu oraz ceramiki. Jednak ta osada, zniszczona około roku 2200 p.n.e. przez pożar, była starsza od homeryckiej Troi o 1000 lat. Kolejne warstwy dowodziły, że mieszkańcy niestrudzenie odbudowywali miasto, które równały z ziemią kolejne kataklizmy. Z Troi VI pochodzi prawie 100 glinianych naczyń rozmaitych typów, niepasujących do wcześniejszych znalezisk. To dało archeologom podstawy do twierdzeń, że około 1800 roku p.n.e. miasto zostało zamieszkane przez osadników z sąsiedniego kontynentu. Niestety, Troja VI podzieliła losy poprzedniczek i padła ofiarą trzęsienia ziemi. Kolejne, VII wcielenie tego miasta miało grube na 4,5 i wysokie na 5 metrów mury. Obejmowało teren o wielkości 150 na 200 metrów, na którym stały dużych rozmiarów domy. Również ono nie przetrwało trzęsienia ziemi. Troja zniszczona przez Greków Niezmordowani mieszkańcy i tym razem się nie poddali. Ponownie wznieśli mur, postawili nowe domy i wyposażyli je w olbrzymie dzbany, w których gromadzili zapasy. Na tej podstawie naukowcy uznali, że prawdopodobnie szykowali się oni na długie oblężenie. A znalezione w tej warstwie, nazwanej Troja VII a – bo przetrwała ona tylko jedno pokolenie – ludzkie szczątki pozostawione na ulicach oraz ślady pożaru sugerują, że miasto uległo napaści. I to prawdopodobnie właśnie tę Troję opisał Homer w swoim dziele. Częściowo odbudowana Troja VII b nie miała już takiego rozmachu i została opuszczona do 1100 roku p.n.e. Dopiero około 700 roku p.n.e. pojawili się tam greccy osadnicy, którzy nowe miasto (Troja VIII) nazwali Ilion. Splądrowane przez Rzymian około 85 roku p.n.e. i częściowo przez nich odbudowane, bardzo rozkwitło za czasów cesarza Augusta i jego następców. Jednak Troja IX również podzieliła losy poprzedniczek. Do jej upadku w IV wieku n.e. i utraty znaczenia przyczyniło się powstanie i rozwój Konstantynopola. Współczesna Troja Z niebytu wydobył ją dopiero Schliemann. Stanowisko archeologiczne zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a w 2018 roku otwarto Muzeum Troi. Tam na 3 tysiącach metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej można poznać pięć tysięcy lat trojańskiej historii. Zwiedzający mogą też zobaczyć zrekonstruowanego słynnego konia trojańskiego. Autorem mierzącej 12,5 metra instalacji jest turecki artysta İzzet Senemoğlu. Teby – święte miasto Homer nazwał je miastem o stu bramach, a jego legendarne bogactwa i przepych opisał w „Iliadzie”. Teby były stolicą Egiptu w czasach Średniego i Nowego Państwa. I bez wątpienia jednym z najpiękniejszych i najbogatszych miast starożytności, a jednocześnie centrum politycznej administracji i życia religijnego tego kraju. Teby uważano za święte miejsce oraz ideał i wzór dla innych miast. To tutaj odbywały się najważniejsze religijne procesje i uroczystości poświęcone Amonowi-Ra, jednemu z najstarszych i najważniejszemu z panteonu egipskich bóstw. Historia Teb Teby zaczęto budować około XXI wieku p.n.e. nad Górnym Nilem, jakieś 650 km na południe od Kairu. I upiększano przez stulecia. Oprócz pałaców, ogrodów i dzielnic mieszkalnych w ich skład wchodziły też zespoły świątynne w Karnaku i Luksorze, Dolina Królowych oraz Dolina Królów, nekropolie na zachodnim brzegu Nilu. Tam pochowano niemal wszystkich władców z okresu Nowego Państwa, ich żony oraz dzieci. Kompleks świątynny w Karnaku był głównym centrum kultu boga Amona-Ra, ale na jego terenie znajdowało się wiele innych świątyń oraz ceremonialne jezioro. Poświęcone były one m.in. małżonce boga, bogini Mut oraz ich synowi Chonsu, a łączyły je aleje procesyjne. Karnak był jednym z największych sakralnych kompleksów świata. Zajmował powierzchnię 1,5 km na 800 metrów, a sama świątynia Amona-Ra mogła pomieścić kilka europejskich katedr. Wszystkie egipskie świątynie były kopią tzw. „pierwszej świątyni”. Wierzono, że to właśnie w tym miejscu życie wyłoniło się z oceanu. Do wewnętrznego sanktuarium świątyni Amona-Ra w Karnaku, domu bóstwa, prowadziła aleja procesyjna. Na jej trasie znajdowały się monumentalne bramy zwane pylonami. Pierwszy z nich i jednocześnie największy w Egipcie ma 30,5 metra wysokości, 113 metrów długości i 15 metrów grubości. Kolejnym ewenementem jest spektakularna sala hypostylowa, która składa się z aż 134 pokrytych hieroglifami wysokich kolumn. Wyobrażała ona Niebiańskie Królestwo, a wstęp na jej teren mieli wyłącznie kapłani i faraon. Dalej były kolejne pylony, a na samym końcu znajdowało się serce i jednocześnie najciemniejsze miejsce świątyni – sanktuarium. Tam na kamiennym postumencie stała barka Amona-Ra, a obok była kaplica z posągiem boga. W sanktuarium kapłani odprawiali nabożeństwa ku czci Amona-Ra. Kult Amona-Ra Faraonowie oddawali cześć Amonowi-Ra i obdarowywali wielkimi bogactwami jego świątynie. Kult tego boga szczególnie rozwinął się za czasów Nowego Państwa. Każdego roku podczas święta Opet Amon-Ra wraz ze świętą rodziną wyruszał w procesji ze świątyni w Karnaku do drugiej świątyni, będącej miejscem jego narodzin. Znajdowała się ona w położonym ponad 2 kilometry dalej Luksorze. Kapłani nieśli wówczas posągi Amona-Ra, jego małżonki Mut oraz syna Chonsu umieszczone w przenośnych barkach. Uroczystość, która trwała kilkanaście dni swoją obecnością zaszczycał też każdy panujący faraon. Drogę między obiema świątyniami wyznaczała aleja sfinksów. Wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1979 roku Teby przestały istnieć w okresie panowania Rzymian. Pochłonęła je pustynia, która do XIX wieku pilnie strzegła tajemnic tego niezwykłego miasta. Pompeje – miasto w cieniu wulkanu Historia Pompejów sięga VII wieku p.n.e., kiedy to nad Zatoką Neapolitańską założyli je Oskowie. Potem zamieszkiwali je Grecy, a następnie kontrolę sprawowali Etruskowie. Rzymianie opanowali to miejsce dopiero w IV wieku p.n.e. Zaczęli upiększać i rozbudowywać miasto, otaczając je murem. Jego mieszkańcy bogacili się na handlu i rolnictwie. Życie w tym miejscu było jednak igraniem z losem. Choć mieszkańcy zdawali się tego nie dostrzegać. Zajęci pracą i przyjemnościami, nie zaprzątali sobie głów myśleniem o niebezpieczeństwie. Na stokach – jak im się wydawało – wygasłego wulkanu uprawiano winorośl. A wśród wspaniałych pałaców, świątyń i willi ozdobionych erotycznymi freskami, domów rozrywki, sklepów, amfiteatrów, gdzie występowali gladiatorzy, term i tawern (naliczono ich aż 118) toczyła się spokojna egzystencja. Zniszczenie miasta Została ona brutalnie przerwana w 79 roku naszej ery. Wówczas nad sąsiadującym z miastem Wezuwiuszem pojawiła się pierwsza czarna chmura i rozległ grzmot. W Pompejach wybuchła panika, ponieważ deszcz popiołu i pumeksu spadł na okolicę. Zaczęły wybuchać pożary, śmiercionośna chmura ogarnęła miasto, a ludzie dusili się i umierali. Wkrótce lawina popiołów i skalnych odłamków pokryła kilkumetrową warstwą całe Pompeje. Wspaniałe, zamożne miasto stało się cmentarzyskiem dla tysięcy jego mieszkańców. Pompeje odkryto ponownie dopiero w 1592 roku. Okazało się, że popiół wulkaniczny doskonale zakonserwował budynki, różnego rodzaju przedmioty oraz ciała ludzi i zwierząt. To daje nam wgląd w to, jak wyglądała codzienność w starożytnym Rzymie. Dziś Pompeje, w 1997 roku wpisane na listę UNESCO, są najlepiej zachowanym średniej wielkości rzymskim miastem i muzeum, które można zwiedzać. Petra – skalne miasto Właśnie to kamienne miasto jest jednym z najpiękniej położonych na świecie, spektakularnym dziełem natury i rąk ludzkich. Nic więc dziwnego, że w 2007 roku uznano ją za jeden z siedmiu nowych cudów świata. Jej walory wykorzystali filmowcy, kręcąc tu sceny do wielu filmów m.in. przygód Indiany Jonesa. „Petra” to po grecku „skała”. Miasto znajduje się jakieś 250 km na południe od Ammanu, stolicy Jordanii. Położona w połowie drogi między Morzem Czerwonym i Martwym, żyła z handlu między Arabią a Morzem Śródziemnym. Zatrzymywały się tutaj i zaopatrywały w wodę karawany kupieckie. Historia Petry Ludzie zamieszkiwali te tereny od czasów prehistorycznych. Na początku w jaskiniach, a z czasem zaczęli wykuwać w pomarańczowych piaskowcach grobowce, świątynie i pałace. Największy wpływ na to miejsce wywarli Nabatejczycy, którzy uczynili z Petry stolicę swojego królestwa. Lud ten przybył na te tereny z Arabii około V wieku p.n.e. Największy rozwój miasta nastąpił między I wiekiem p.n.e. a I wiekiem n.e. Wówczas liczba mieszkańców Petry sięgała 30 tysięcy. W 106 roku miasto trafiło w ręce Rzymian, następnie Arabów i Krzyżowców. Najwięcej jednak szkody wyrządziły mu trzęsienia ziemi między IV a VIII wiekiem, w wyniku których ludność zaczęła opuszczać to miejsce. Petra została zapomniana na pięć stuleci. Zwiedzanie skalnego miasta Petra kryje się za skalnymi ścianami wąwozu Sik. I prowadzi do niej tylko jedna droga – wąski korytarz między wysokimi na 100 metrów ścianami. Ma on zaledwie kilka metrów szerokości i około kilometra długości. Po jego pokonaniu wychodzimy wprost na 30-metrową fasadę wspaniałej budowli, symbolu tego miejsca. To Chazne, zwana Skarbcem Faraona, choć z władcami Egiptu nie miała ona nic wspólnego. To symbol Petry. Krążą legendy, że piraci ukryli na jej terenie wielki skarb, którego nie udało się nikomu znaleźć. Nie ustalono też, jakim celom służyła ta budowla. Stamtąd dotrzemy do Dolnego Miasta z setkami wykutych w skale grobowców, rzymskiego teatru, kolumnady na głównej ulicy (cardo maximus), łuku triumfalnego i ruin świątyni Kasr al-Bint. A potem wystarczy pokonać około 800 stopni, żeby podziwiać kolejny ikoniczny zabytek Petry, klasztor Deir. Jego imponująca fasada wykuta w pomarańczowym klifie ma 42 metry wysokości i 45 metrów szerokości i bardzo przypomina Chazne. Co ciekawe, do dziś archeolodzy odkryli zaledwie kilka procent tego starożytnego miasta, więc zapewne kolejne spektakularne odkrycia są jeszcze przed nami.
Stambuł – historia miasta, które było stolicą Cesarstwa Bizantyjskiego i Imperium Osmańskiego
To miasto znane było wcześniej jako Bizancjum, Nowy Rzym czy Konstantynopol. Od podboju przez Turków nosi nazwę Stambuł. Historia tej metropolii jest równie fascynująca, jak jego współczesne atrakcje.
W tym artykule: Stambuł – historia osadnictwa Początki Bizancjum Konstantynopol i szczyt rozwoju cesarstwa Upadek Konstantynopola Stambuł jako stolica Imperium Osmańskiego Stambuł zachwyci każdego fana orientu, tajemniczych historii, fascynujących budynków, zakupów i dobrego jedzenia. To również największe miasto Turcji i Europy. Jego populacja liczy nieoficjalnie aż 25 mln osób, czyli niemal jedną czwartą ludności tego kraju. W 2022 roku do Stambułu przyjechało ponad 16 mln turystów, co plasuje go w czołówce najchętniej odwiedzanych miast świata. Stambuł – historia osadnictwa Stambuł szczyci się wyjątkowo strategicznym położeniem. Znajduje się nie tylko na dwóch kontynentach – na granicy Europy i Azji, nad cieśniną Bosfor – ale też blisko Afryki, a więc głównych szlaków handlowych. Zawsze krzyżowały się tu wpływy cywilizacji europejskich oraz imperiów o korzeniach azjatyckich. To sprawiło, że jego historia jest tyleż fascynująca, co burzliwa. Był bowiem łakomym kąskiem dla wielu szukających szczęścia i bogactwa nacji. Pierwsze ślady osadnictwa na tych terenach pochodzą już sprzed 6000 lat p.n.e. Jednak dopiero greccy koloniści z Megary, którzy przybyli na te tereny w VII wieku p.n.e. pod wodzą króla Byzasa, założyli tutaj stałą kolonię. Początki Bizancjum Grecy nazwali ją Bizancjum. Podobno o lokalizacji miasta nad Złotym Rogiem zadecydowała delficka wyrocznia. Poradziła ona królowi osiedlić się naprzeciwko „Krainy ślepców”. I tak właśnie o ludziach, którzy nie docenili walorów tego miejsca, pomyślał Byzas. Zobaczył on bowiem naturalną, głęboką zatokę, otoczoną z dwóch stron falującymi wzgórzami doskonałymi do obrony. Drogocenny skarb sprzed 800 lat odkryto w Niemczech. To dowód na współpracę wikingów z Bizancjum Praktykant archeologii w północnych Niemczech odnalazł średniowieczny skarb sprzed 800 lat. Wśród drogocennych przedmiotów znajdowały się bizantyjskie kolczyki, które wskazują, że obsza... Nowa kolonia wkrótce została zniszczona przez Persów i odbudowana przez Spartan. Następnie przeszła w ręce Ateńczyków, których z kolei pobili Spartanie, by ponownie w 390 r p.n.e. wrócić pod zwierzchnictwo Aten. Potem wchłonięta przez Imperium Aleksandra Macedońskiego, po 276 r p.n.e. musiało płacić myto Celtom. Powoli jednak coraz większe wpływy i kontrolę nad miastem zaczęli sprawować Rzymianie. Konstantynopol i szczyt rozwoju cesarstwa Pod koniec II w n.e. cesarz Septymiusz Sewer splądrował Bizancjum i odbudował w stylu rzymskim, otaczając potężnymi murami. Ale prawdziwy rozwój tego ośrodka miał miejsce za panowania Konstantyna Wielkiego. W 330 r ten wybitny cesarz uczynił z Bizancjum stolicę Wschodniego Imperium Rzymskiego, zwanego Cesarstwem Bizantyjskim, którą pozostało przez kolejne 1000 lat. Cesarz nadał miastu nazwę Nowy Rzym, którą po jego śmierci, w 336 roku, zmieniono na Konstantynopol. Konstantyn był pierwszym władcą rzymskim, który przyjął chrześcijaństwo i zezwolił na swobodę jego wyznawania. Zasłynął też jako wielki budowniczy i reformator. To właśnie jemu zawdzięczamy, że niedziela jest dniem wolnym od pracy. Z jego inicjatywy powstała świątynia Hagia Sophia, konsekrowana w 360 roku. Zniszczona podobnie, jak samo miasto, podczas antyrządowej rewolty przeciwko cesarzowi Justynianowi Wielkiemu w 532 roku, w ciągu pięciu kolejnych lat została odbudowana. Okrzyknięto ją wówczas najwspanialszą świątynią chrześcijańskiego świata. Szczyt rozwoju zarówno miasto, jak i cesarstwo osiągnęły za czasów Justyniana. Konstantynopol zamieszkiwało wówczas pół miliona osób. Uchodził za najpiękniejsze i najbogatsze miasto na świecie. I to właśnie jego legendarne bogactwa były przyczyną wielu łupieżczych napaści. Upadek Konstantynopola Jedną z największych okazała się IV krucjata. 12 kwietnia 1204 roku krzyżowcy wdarli się za mury stolicy Bizancjum i rozpoczęli rabunek na niespotykaną wcześniej skalę. Był to szok dla ówczesnej Europy i jej porządku. Chrześcijanie, którzy mieli wyzwolić Jerozolimę spod władzy muzułmanów, złupili stolicę chrześcijańskiego państwa. Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? Aby zaciągnąć się do służby, musieli pokonać niemal cztery tysiące kilometrów dzielące Skandynawię i Konstantynopol. W służbie cesarza spędzali średnio po 20 lat, po czym wracali na ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwardia-wareska-czyli-nieustraszeni-wikingowie-w-sluzbie-biznancjum-co-wiemy-o-tej-formacji-wojskowej-ryc-michael-barachios-scan-by-nypl-wikimedia-commons-public-domain-521e85c.jpg" width="938" height="577" alt="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" title="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" /> Po tej tragedii Konstantynopol już nie zdołał się podnieść. Jego ostateczny upadek nastąpił 29 maja 1453 roku. Tego dnia sułtan Mehmed II Zdobywca wkroczył do miasta po 53-dniowym oblężeniu. Skonstruowana specjalnie w tym celu armata wybiła ogromną dziurę w murach Teodozjusza II i umożliwiła inwazję wojsk osmańskich. Od tej daty rozpoczął się nowy rozdział w historii miasta. Stambuł jako stolica Imperium Osmańskiego Dawny Konstantynopol, już jako Stambuł, został trzecią i ostatnią stolicą Imperium Osmańskiego. Przeszedł gruntowną przemianę kulturową i religijną. Stał się ośrodkiem kultury osmańskiej, a prawosławie ustąpiło miejsca religii islamskiej. Wiele kościołów, w tym Hagia Sophia, zamieniono wówczas na meczety. Zbudowano też nowe świątynie, mające upamiętnić panowanie kolejnych sułtanów. Po upadku Imperium Osmańskiego, w konsekwencji przegrania I wojny światowej, nastąpiła abdykacja Mehmeda VI, ostatniego sułtana. 29 października 1923 roku Mustafa Kemal Atatürk ogłosił utworzenie Republiki Tureckiej i przeniósł stolicę nowego państwa do Ankary. Obecny Stambuł dzieli się na 39 dzielnic, z których najbardziej historyczne to te położone nad Złotym Rogiem.
Siedem cudów świata starożytnego budziło powszechny zachwyt. Do dziś przetrwał tylko jeden z nich
Te budowle zostały uznane za najwspanialsze pomniki ludzkiego geniuszu. Siedem cudów świata starożytnego jednak nie przetrwało – wyjątkiem jest piramida Cheopsa. Co stało się z resztą, kto jest autorem tej listy i dlaczego cudów jest siedem, a nie na przykład dziesięć?
W tym artykule: Dlaczego akurat 7 cudów świata starożytnego? Świątynia Artemidy w Efezie Kolos z Rodos Piramida Cheopsa Wiszące Ogrody Babilonu Posąg Zeusa w Olimpii Mauzoleum w Halikarnasie Latarnia w Faros Oto, poza Olimpem słońce nigdy nie patrzyło na coś wspanialszego – miał powiedzieć Antypater, uznany za ojca idei 7 cudów świata, na widok jednego z nich – świątyni Artemidy w Efezie. Antypater pochodził z Sydonu (współczesna Sajda w Libanie), jednego z najstarszych nieprzerwanie zamieszkałych miast świata. Swoją świetność przeżywało ono za czasów fenickich i słynęło z budowy okrętów, wytwarzania czerwonego barwnika oraz wyrobów ze szkła. Antypater żył w II w p.n.e. Był uznanym pisarzem oraz poetą, który specjalizował się w epigramatach, krótkich formach literackich umieszczanych na pomnikach i nagrobkach. To właśnie w licznych utworach zachwycał się najwspanialszymi budowlami swoich czasów, uznając je za „rzeczy godne zobaczenia”. Z oczywistych względów były to miejsca z basenu Morza Śródziemnego. Co ciekawe sam, autor nie mógł ich wszystkich zobaczyć, bo powstały w różnym czasie. Niemniej jednak dał podwaliny pod swego rodzaju pierwszy ranking obiektów, które zasługiwały na uwagę starożytnych turystów. Lista została spopularyzowana w średniowieczu, kiedy większość budowli już nie istniała. Zostały zniszczone przez pożary lub trzęsienia ziemi. Dlaczego akurat 7 cudów świata starożytnego? Siódemka od zamierzchłych czasów była uznawana za liczbę magiczną w wielu religiach i kręgach kulturowych. Symbolizowała mądrość, boskość, doskonałość. Bóg stworzył świat w 6 dni, a siódmego odpoczywał – dlatego tydzień ma 7 dni. Wiele ważnych miast, jak chociażby Rzym czy Stambuł, zbudowano na 7 wzgórzach. Mamy 7 kontynentów, 7 najważniejszych czakr, czyli punktów energetycznych w ciele, 7 razy muzułmanie obchodzą święty kamień Kaaba w Mekce. Mamy też siedem sakramentów, cnót, grzechów głównych, a wiele bajek zaczyna się od zdania ”za siedmioma górami za siedmioma rzekami”. Cudów początkowo było więcej. Jednak w średniowieczu ukonstytuowała się ostateczna lista, w której uwzględniono też rekomendacje takich antycznych sław jak Herodot, Filon z Bizancjum i Kallimach z Cyreny. Ograniczona ją do siedmiu budowli, czyli zgodnie z symboliką cyfry 7 zamkniętej całości, będącej doskonałością. Jak one wyglądały? No cóż, po większości pozostały tylko ruiny, legendy lub wspomnienia. Niektóre, jak wiszące ogrody Semiramidy, być może nigdy nie istniały. Jednak to wszystko czyni je nawet bardziej atrakcyjnymi, ponieważ daje pole do popisu naszej wyobraźni. Oto 7 cudów świata starożytnego: Świątynia Artemidy w Efezie, Kolos z Rodos, Piramida Cheopsa, Wiszące Ogrody Babilonu, Posąg Zeusa w Olimpii, Mauzoleum w Halikarnasie, Latarnia w Faros. Świątynia Artemidy w Efezie To nią zachwycił się Antypater uznając, że nie ma sobie równych na świecie. Jej budowę zlecił król Lidii Krezus w 550 r. p.n.e. Była dumą Efezu, miasta znajdującego się na terytorium obecnej Turcji, swego czasu jednego z najważniejszych ośrodków greckich w Azji Mniejszej. I pierwszą świątynią zbudowaną w stylu jońskim. Prace nad nią trwały ponad 100 lat. Miała imponujące rozmiary, dwukrotnie przekraczające ateński Partenon: prawie 130 metrów długości i 69 szerokości. 127 potężnych i wysokich na 18 metrów marmurowych kolumn podtrzymywało drewniane sklepienie. Jej wnętrze skrywało imponujący drewniany posąg Artemidy – bogini, która miała się urodzić niedaleko Efezu. Jego cechą charakterystyczną była mnogość piersi lub, jak sugerują inni naukowcy, jaj, co miało symbolizować płodność i macierzyństwo. Świątynia była tak piękna, że opanowany rządzą unieśmiertelnienia swojego imienia szewc Herostrates postanowił ją zniszczyć. Artemizjon spłonął w 356 r p.n.e. Odbudowany nie miał szczęścia, ponownie został złupiony w III w. przez Gotów. Dziś to malownicze ruiny położone około 75 km od Izmiru. Kolos z Rodos <img src="https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/jak-naprawde-wygladal-kolos-z-rodos-na-pewno-nie-tak-jak-na-wiekszosci-wspolczesnych-ilustracji-ryc-http-www-ancient-eu-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-01383918-044fd5e.webp" width="938" height="613" title="jak-naprawde-wygladal-kolos-z-rodos-na-pewno-nie-tak-jak-na-wiekszosci-wspolczesnych-ilustracji-ryc-http-www-ancient-eu-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-01383918-044fd5e" /> W mitologii greckiej Rodos, największa wyspa Dodekanezu, była wyspą boga słońca Heliosa. Kolos Rodyjski miał być jego wyobrażeniem. Wysoki na 33 metry, wykonany z brązu posąg Heliosa mógł ważyć nawet 70 ton. Długo zakładano, że witał żeglarzy przed wejściem do portu, jednego z najważniejszych w basenie Morza Śródziemnego. Jednak, jak sądzą inni naukowcy, kolos raczej stał na lądzie z głową zwróconą na wschód. Czyli w kierunku, z którego codziennie słońce wyrusza na wędrówkę po niebie. Wyprostowanego, pięknego boga z promienistą koroną na głowie zaprojektował Chares z Lindus. Wykonanie posągu zajęło mu 12 lat. Prawdopodobnie został on ukończony ok 280 roku p.n.e. Niestety, antyczny świat nie miał szansy długo cieszyć się widokiem Kolosa Rodyjskiego. Został on powalony przez trzęsienie ziemi w 228 lub 226 roku p.n.e. Podobno jego szczątki długo zalegały w porcie utrudniając żeglugę. Jednak VII wieku n.e. zostały wyłowione i sprzedane żydowskiemu kupcowi, który do ich transportu użył aż 900 wielbłądów. A potem prawdopodobnie stopiono je i użyto do budowy innych obiektów. Piramida Cheopsa Zwana Wielką Piramidą, jest najwyższą i najwspanialszą z egipskich piramid. A co najważniejsze, jako jedyny cud, mimo swoich 4,5 tys. lat, przetrwała do naszych czasów. I do momentu budowy katedry w Lincoln w Anglii w 1300 roku, czyli przez 3800 lat, pozostawała najwyższym obiektem świata. Jednak, choć została zdetronizowana, wciąż budzi ogromny podziw dla umiejętności i wiedzy starożytnych architektów. Prawdopodobnie przy jej budowie przez 20 lat pracowało od 100 do 300 tys. wykwalifikowanych robotników. Znajduje się w Gizie, mieście położonym obok Kairu, w towarzystwie innych piramid Chefrena i Mykerinosa oraz głowy słynnego Sfinksa. Pierwotnie miała prawie 147 metrów wysokości (dziś 136 m), a bok jej podstawy liczył 230 metrów. Składa się ok 2,3 mln kamiennych bloków o masie od 2,5 do 15 ton, co daje łącznie 6 mln ton masy zajmującej powierzchnię 5,2 ha. Co ciekawe, piramida pokryta była licówkami z białego alabastru, które zostały rozkradzione w XIII wieku. Miała być miejscem spoczynku faraona Cheopsa. Jednak choć wewnątrz budowli znajdują się aż trzy komory grobowe, nie odkryto w nich żadnych szczątków mumii. To daje pole do spekulacji nad przeznaczeniem piramidy, której niezbadane przestrzenie wciąż skrywają mnóstwo tajemnic. Wiszące Ogrody Babilonu Ten najbardziej tajemniczy z cudów najprawdopodobniej upiększał Babilon, wspaniałą stolicę-twierdzę króla Nabuchodonozora II. Ów potężny władca żył między 605 a 562 rokiem p.n.e. Zapisał się w historii jako wielki budowniczy, ale też ten, który najechał i splądrował Jerozolimę. W stworzonych dla jego żony ogrodach, które miały przypominać bujną zieleń jej ojczystych stron, podobno rosły wszelkie rodzaje najbardziej zachwycających kwiatów i drzew, jakie wówczas znano. Obsadzono nimi spływające kaskadowo tarasy, które tworzyły wysoką na 20 metrów konstrukcję. Tak przynajmniej wyobrażali je sobie starożytni, bowiem nic z tych ogrodów nie przetrwało do naszych czasów. Stąd przypuszczenie, że są one wyłącznie wytworem wyobraźni, swego rodzaju pragnieniem ludzi żyjących w tamtym czasie. Babilon położony jest jakieś 70 km od obecnej stolicy Iraku, Bagdadu. Był zamieszkany od 3 tys. lat p.n.e. Największy rozkwit miasta przypadł właśnie na okres panowania króla Nabuchodonozora II. Za jego czasów powstała imponująca Brama Isztar, potrójny mur otaczający miasto, świątynia Marduka E-sagila i właśnie wiszące, rajskie ogrody. Są one nazywane Ogrodami Semiramidy, na cześć legendarnej władczyni asyryjskiej, która stworzyła imperium od Egiptu po Indie i założyła Babilon. Niektórzy badacze uważają jednak, że prawdziwe ogrody uznane za cud świata znajdowały się nie w Babilonie, lecz w Niniwie, nazywanej Starym Babilonem. Bez względu jednak na to, czy ów cud istniał i gdzie był zlokalizowany, idea rajskiego ogrodu wciąż rozpala naszą wyobraźnię. Posąg Zeusa w Olimpii Z oczywistych względów musiał budzić podziw i być najwspanialszym ze wszystkich. Wszak przedstawiał najważniejszego z bogów mitologii greckiej – samego Zeusa. 12-metrowy posąg władcy nieba i ziemi dostojnie siedzącego na tronie miał uświetnić jego świątynię w Olimpii. Zeus miał na głowie wieniec z gałązek oliwnych. Złoty płaszcz zwisał mu z lewego ramienia, którego dłoń dzierżyła berło. W prawej trzymał statuę Nike, bogini zwycięstwa. Wykonany został z kości słoniowej i złota. Przewyższał nawet posąg Ateny w Partenonie. Oba wyrzeźbił słynny mistrz Fidiasz. Grecy wierzyli, że świątynie są domami bogów, których uosabiały właśnie posągi. Dlatego były one niejako ważniejsze od samych budynków. Zwykle zajmowały centralne miejsce i ustawione były tak, by wchodzący z ofiarami pielgrzymi mogli od razu je zobaczyć i poczuć ich potęgę. Mieszkańcom Olimpii zależało, by posąg Zeusa przyciągnął więcej pielgrzymów, ale też uświetniał odbywające się tam co cztery lata igrzyska. Dzieło stworzone w V wieku p.n.e. znajdowało się na terenie świątyni przez kolejne 800 lat. Niestety, w 395 roku n.e. zostało przeniesione do Konstantynopola, gdzie prawdopodobnie zniszczyło je trzęsienie ziemi. Mauzoleum w Halikarnasie Ten wspaniały marmurowy obiekt zbudowano w Halikarnasie (obecne Bodrum w Turcji). To miasto, gdzie urodził się Herodot. Budynek skończono około 350 roku p.n.e. z przeznaczeniem na grobowiec Mauzolosa, satrapy Persji, który rządził również Karią, regionem w zachodniej Anatolii. Król poślubił własną siostrę Artemizję, co było ewenementem w tamtych czasach. Zależało mu, żeby w ten sposób wzmocnić jej pozycję oraz zagwarantować kontynuację rządów i sukcesję po jego śmierci. I to właśnie ona ukończyła ów słynny grobowiec. Kiedy Mauzolos objął władzę, Halikarnas był już kwitnącym miastem. Jednak nowy władca jeszcze je upiększył. Zasłynął też jako budowniczy dróg, czym ożywił handel i zwiększył dochody swojego królestwa. Dach mauzoleum, masywnej bryły wysokiej na 40 metrów o podstawie 38 na 32 metry zwieńczony był posągiem jadącego rydwanem Mauzolosa w przebraniu Herkulesa. Bogato ozdobiony był rzeźbami z motywami z historii. Obiekt, który przetrwał prawie 2 tysiące lat, powaliło trzęsienie ziemi w XV wieku. Część pochodzących z niego rzeźb można dziś podziwiać w British Museum w Londynie. Latarnia w Faros Z całą pewnością świeciła najjaśniej ze wszystkich cudów, a rozpalony w niej ogień widoczny był z odległości nawet kilkudziesięciu kilometrów. To najstarsza i najwyższa latarnia morska świata, która ułatwiała żeglarzom bezpieczne dotarcie do portu. Według jednej z legend jej pomysłodawcą był sam Aleksander Macedoński. Jednak wykonanie obiektu zlecił dopiero jeden z jego oddanych dowódców, przyjaciół i spadkobierców – Ptolemeusz I. Po śmierci Aleksandra przypadł mu do rządzenia Egipt i to on uczynił jego stolicą Aleksandrię. Dzieło ojca dokończył syn Ptolemeusz II. Budowa latarni w Faros trwała od 14 do 20 lat, a jej uroczysta inauguracja miała miejsce w 279 roku p.n.e. Podobno Ptolemeusz II miał w niej zamknąć 72 uczonych, żeby niezależnie od siebie zrobili przekład Starego Testamentu. 120-metrowy obiekt wzniesiono na wysepce Faros położonej u wejścia do portu w Aleksandrii. Latarnia składała się z kilku części: dolnej o kształcie kwadratu, która podtrzymywała kolejną ośmiokątną, będącą wsparciem dla bryły o przekroju koła. Zwieńczał ją 7-metrowy posąg Posejdona, władcy mórz. Budowla ucierpiała z powodu kolejnych trzęsień ziemi. Ostatecznie zniknęła w XV. Jej szczątki posłużyły do budowy fortu. Zostawiła jednak po sobie liczne ślady. W języku włoskim „faro” oznacza latarnię morską, podobnie jak „farol” w portugalskim, a „faros” w greckim.
Jeśli planujecie odwiedzić Stambuł, atrakcje z tej listy to jazda obowiązkowa. Poznajcie dawną stolicę Turcji
Jedną z najwspanialszych metropolii świata jest Stambuł. Atrakcje tego miasta w Turcji zachwycą każdego fana orientu, tajemniczych historii, fascynujących budynków, zakupów i dobrego jedzenia.
W tym artykule: Stambuł – atrakcje dawnej stolicy Turcji Wielki Bazar (Kapalıçarşı) Hagia Sophia Topkapi (Topkapı Sarayı) Błękitny Meczet Festiwal Tulipanów Hamam Meczet Sulejmana Wielkiego (Suleymaniye) Wieża Galaty Ulica Istiklal (Istiklal Caddesi) Zatopiona Cysterna (Yerebatan Saray) Hipodrom Tureckie kawiarnie Bazar Egipski Stambuł, zbudowany niczym Rzym na siedmiu wzgórzach, wita nas lasem strzelających w niebo minaretów z ponad 3100 meczetów. Jest ich tu najwięcej w całej Turcji. Szczególnie malowniczo prezentują się one z perspektywy Złotego Rogu, naturalnej zatoki Bosforu, po której pływają statki wycieczkowe i promy. To wyjątkowa arteria komunikacyjna, którą warto wybrać się w niezapomniany turystyczny rejs. Stambuł – atrakcje dawnej stolicy Turcji Po opuszczeniu Złotego Rogu i wpłynięciu na wody cieśniny Bosfor, łączącej Morze Czarne z Morzem Marmara i Śródziemnym, będziemy mieli po jednej stronie Europę, a po drugiej Azję. Ta międzykontynentalna podróż jest jedną z setek atrakcji tego miasta, którego bogata i fascynująca historia liczy ponad osiem tysięcy lat. Dziś Stambuł jest niezwykle gwarną metropolią. Jednak wciąż można tu znaleźć wytchnienie w pięknych ogrodach urządzonych z przepychem restauracji, gdzie, zanurzeni w wygodnych otomanach, odpoczniemy. Ciesząc się towarzystwem wszędobylskich kotów, popijając wyborną, mocną kawę podawaną w tygielkach albo esencjonalną herbatę serwowaną w szklaneczkach o kształcie tulipanów. Stambuł to też królestwo słodyczy, by wymienić choćby najpopularniejsze: chałwy, baklawy czy kolorowe galaretki, zwane lokum. Z całą pewnością miasto kulinarnie rozpieści i zaspokoi każdego. Do wyboru mamy tu aż ponad 23 tysiące restauracji. Wielki Bazar (Kapalıçarşı) Był największym i najstarszym krytym bazarem świata. Powstał z inicjatywy Mehmeda II Zdobywcy w 1461 roku. Sułtan chciał w ten sposób uczynić ze Stambułu handlowe centrum świata, a przy okazji zapewnić finansowanie dla Hagia Sophia. Często obok meczetów organizowano bazary, żeby fundusze wygenerowane dzięki nim wspierały remonty i utrzymanie świątyń. W sercu miasta, czyli w dzielnicy Faith, na powierzchni prawie 40 hektarów mieści się obecnie 4000 sklepów połączonych labiryntem ponad 60 uliczek. Wielki Bazar to prekursor obecnych galerii handlowych. Miejsce jedyne w swoim rodzaju, niczym skarbiec Alibaby, wypełniony towarami i skarbami z całego świata. Podzielony jest na sektory, w których można kupić ceramikę, wyroby ze skóry, dywany, antyki, lampy, tkaniny i przeróżne pamiątki. Ale też zjeść, odpocząć, a nawet pomodlić się w jednym z meczetów. Szczególnie słynna jest złota uliczka, gdzie jubilerzy wystawiają wykonane ze złota i kamieni szlachetnych precjoza. Targowanie się o cenę należy do tutejszych rytuałów, dlatego nie powinniśmy się śpieszyć i spokojnie, pijąc herbatę, prowadzić negocjacje ze sprzedawcami. W 2022 roku Wielki Bazar odwiedziło prawie 40 mln ludzi. Jest otwarty codziennie poza niedzielą od 8.30 do 19.00. Hagia Sophia Jej inna nazwa to Świątynia Mądrości Bożej. Przez tysiąc lat uznawana była za najwspanialszą i największą świątynię chrześcijańskiego świata. Pierwsza jej wersja powstała za czasów Konstantyna Wielkiego, na miejscu pogańskiej świątyni. Jednak uległa zniszczeniu. Swój obecny wygląd zawdzięcza cesarzowi Justynianowi Wielkiemu, któremu udało się wybudować ją w ciągu zaledwie 5 lat, w 537 roku. Prace nad nową świątynią zlecił dwóm wybitnym naukowcom – Antemiuszowi z Tralles i Izydorowi Starszemu z Milletu. Zastosowane tu rozwiązania inżynieryjne przewyższały wszystko co wcześniej zbudowano. Nowa Katedra miała masywną kopułę, marmurowe kolumny i posadzkę. Niemal każdy centymetr jej wnętrza pokrywały wspaniałe mozaiki. Podobno do jej budowy wykorzystano elementy jednego z cudów antycznego świata – świątyni Artemidy w Efezie. W Hagia Sophia odbywały się najważniejsze uroczystości religijne oraz koronacje cesarzy bizantyjskich. Mówi się, że będąc pod wpływem jej piękna, kijowski książę Władysław przyjął chrześcijaństwo. Zaś po zdobyciu Konstantynopola, na jej widok również Mehmed II Zdobywca zszedł z konia, uklęknął i posypał ziemią turban. A potem rozkazał zamienić tę wspaniałą świątynię w meczet. Wówczas do Hagia Sophia dobudowano minarety, a jej sylwetka stała się wzorem dla innych muzułmańskich świątyń. Od 1934 do 2020 r. pełniła rolę muzeum. Obecnie ponownie jest meczetem. Zabytek znajduje się w dzielnicy Sultanahmed i można go zwiedzać za darmo, codziennie od godziny 10.00 do 22.00. Topkapi (Topkapı Sarayı) To swego rodzaju miasto w mieście, otoczone wysokim, potężnym murem. Rozciąga się na powierzchni 700 hektarów, na jednym ze wzgórz z widokiem na Bosfor i Morze Marmara. Była to wspaniała rezydencja sułtanów. Tu przez wieki podejmowano najważniejsze decyzje dotyczące losów Imperium Osmańskiego, knuto intrygi, planowano podboje. Topkapi był sceną wielu historii miłosnych i dramatów. Jego budowę rozpoczęto zaraz po zdobyciu Konstantynopola, a zakończono w 1465 roku. Kolejnych 30 sułtanów przez około 400 lat rozbudowywało go i unowocześniało. Pełnił swoją funkcję do roku 1853, kiedy to sułtan Abdulmecid I przeniósł królewską rezydencję do pałacu Dolmabahçe. Pałac Topkapi składa się czterech dziedzińców, do których prowadziły bramy i setek pomieszczeń o różnym przeznaczeniu, które zamieszkiwało około 4 tys. osób. W najbardziej niedostępnej z jego części znajdował się harem. Była to część przeznaczona dla rodziny sułtana, jego matki, żon, konkubin, dzieci, rodzeństwa i wybranych przedstawicieli dworu. Na czele tego królestwa kobiet stała matka panującego sułtana. A strzegli go pochodzący z Afryki niewolnicy – eunuchowie. Oficjalnie sułtan mógł mieć cztery żony i dowolną liczbę konkubin. Harem składał się z około 300 pokoi, 9 łaźni, 2 meczetów i szpitala. Rozwój tego miejsca zapoczątkowała Hurrem, zwana Roksolaną, ukochana żona sułtana Sulejmana Wspaniałego. To ona nakłoniła męża do budowy nowego haremu właśnie w Topkapi, po tym jak spłonął stary położony w innej części Stambułu. Chciała być bliżej męża i jednocześnie ośrodka władzy. Zastępując Sulejmana podczas prowadzonych przez niego rozlicznych wojen, zapoczątkowała tzw. sułtanat kobiet. Pałac jest obecnie muzeum, które można zwiedzać. Do zobaczenia jest m.in. kuchnia z 12 tys. sztuk porcelany. Zobaczymy tu specjalną, seledynową misę z Chin, która podobno zmieniała kolor, jeżeli podane w niej jedzenie zawierało truciznę. Poza tym Topkapi zawiera rozliczne bogato zdobione pawilony, szkołę, bibliotekę z bogatą kolekcją aż 6 tys. egzemplarzy unikatowych ksiąg, święte relikwie należące do Proroka Mahometa, różne rodzaje broni, przebogaty skarbiec królewski czy kunsztowne szaty monarsze. Żeby obejrzeć wszystkie zgromadzone tu skarby, warto zarezerwować sobie co najmniej pół dnia. Pałac znajduje się w dzielnicy Faith. Latem można go zwiedzać od środy do poniedziałku od 9.00 rano do 18.00, zamknięty jest we wtorek. Bilety wstępu zaczynają się od 33 euro, opcja z haremem – 59 euro. Błękitny Meczet Z założenia miał przyćmić Hagia Sophia. Powstał z inicjatywy sułtana Ahmeda I, który podobno osobiście angażował się w prace budowlane. Powstawał w latach 1609–1616. Prawdopodobnie przez nieporozumienie – architekt Mehmet Aga źle zinterpretował słowa władcy – ozdobiono go aż 6 minaretami. Tyle ich wówczas miała Wielka Świątynia w Mekce. Aby uniknąć skandalu i oskarżeń o nadmierną pychę Ahmed I sfinansował siódmy minaret, który dodano do najważniejszej świątyni islamu. Meczet nazwano błękitnym z powodu barwy dekorujących jego wnętrza niebieskich płytek z motywami roślinnymi. Wyprodukowano je na specjalne zamówienie sułtana w Izniku, ponieważ wszystko w jego meczecie miało być najwspanialsze. Świątynia imponuje kopułą średnicy 22,4 metra, która wznosi się na wysokości 43 metrów. A rozświetla ją aż 260 okien. Meczet można zwiedzać codziennie za darmo, poza wyznaczonym czasem modlitwy. Jak we wszystkich miejscach kultu religijnego, z szacunku trzeba pamiętać o stosownym ubraniu oraz nakryciu głowy i zdjęciu butów. Festiwal Tulipanów Tulipany są narodowymi kwiatami Turcji i samego Stambułu. Były również ukochanym kwiatem sułtanów. Uprawiano je w całym kraju jako symbol potęgi, dobrobytu, bogactwa i prestiżu imperium. Tulipany to częsty motyw w osmańskiej sztuce, wzór na tkaninach oraz ceramice. Przez jakiś czas stanowiły nawet formę waluty, którą płacono za różne towary. Właśnie stąd w XVI wieku dotarły do Holandii, gdzie wywołały tzw. tulipanową gorączkę. Doprowadziła ona nie tylko do powstania wyjątkowych krzyżówek tych kwiatów, ale też kosmicznego wywindowania ich cen, a potem spektakularnych bankructw holenderskich kupców. Od 2006 roku co roku w Stambule organizowany jest Festiwal Tulipanów. Miasto wzbogaca się wówczas o miliony nowych sadzonek. Tulipany kwitną w parkach, na skwerach, przy ulicach, rondach, dosłownie wszędzie, zachwycając swoim wyglądem, kolorami i zapachem zarówno mieszkańców, jak i turystów. Festiwal trwa od 1 do 30 kwietnia. Oprócz tulipanów można wówczas podziwiać także dywany hiacyntów czy żonkili. Hamam Tradycyjna łaźnia turecka to kolejne miejsce i jednocześnie rytuał, z którego słynie Stambuł. Co jednak ciekawe, tutejsze łaźnie parowe były wzorowane na rzymskich. Turcy poznali je, podbijając Konstantynopol, a potem dostosowali do swoich potrzeb i rozprzestrzenili po całym imperium. Większość obecnych hamamów wzorowana jest na tych pochodzących z XV i XVI wieku. Jeden z najsłynniejszych to Cemberlitas Hamam, usytuowany niedaleko Wielkiego Bazaru, zbudowany przez architekta Mimara Sinana w 1584 roku. Kolejny, również jego autorstwa, zwany Łaźnią Roksolany – Ayasofya Hurrem Sultan Hamam – po przebudowie w 2011 roku stał się w pełni nowoczesną łaźnią. Zadaniem hamamu nie jest tylko zachowanie czystości. To rytualna kąpiel oczyszczająca umysł i ciało. Miejsce spotkań towarzyskich, relaksu i wymiany poglądów. Tradycyjna łaźnia podzielona jest zwykle na trzy pomieszczenia. Pierwsze pełni rolę szatni i jest w nim temperatura pokojowa. Drugie, nieco cieplejsze, ma do 38 stopni. W trzecim zaś można się już spocić podczas sesji w temperaturze ok 50 st. C. Wiele hamamów to dzieła sztuki, popis mistrzostwa dawnych budowniczych. Są ozdobione kolumnami, pięknie dekorowane kafelkami z motywem tulipanów i zapewniają intymną atmosferę. Dla kobiet i mężczyzn są oddzielne hamamy. Przez około 20 minut pocimy się, siedząc na marmurowej ławce i opłukując obficie ciało i włosy wodą ze specjalnych miedzianych misek. Możemy też skorzystać z peelingu z użyciem rękawicy (kese), którą energicznie pociera się całe ciało, aby usunąć martwy naskórek. Potem czeka nas kąpiel z mydlinami (köpük). To rodzaj długiej, wąskiej poduszki nasączonej wodą z mydłem i napompowanej powietrzem, którą obsługa przeciąga nad naszymi ciałami. Całą sesję kończymy w chłodnym pokoju, gdzie serwowana jest herbata. W Stambule działa około 60 hamamów. Meczet Sulejmana Wielkiego (Suleymaniye) Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Stambułu. Hołdem dla pamięci jednego z najwybitniejszych władców tego kraju, jakim z pewnością był Sulejman Wspaniały. Za czasów tego najdłużej panującego nad Imperium Osmańskim władcy (1520–1566) budowano szkoły i uniwersytety. Był też hojnym mecenasem artystów oraz naukowców. A przy tym wybitnym wojskowym strategiem. Niemal dwukrotnie powiększył granice swojego imperium, które zasięgiem obejmowało znaczną część Europy, Azji i Afryki. Budowniczym najważniejszych obiektów za czasów Sulejmana był Sinan, jego legendarny architekt, twórca prawie 400 budowli. Meczet Suleymaniye jest jednym z jego najważniejszych dzieł. Zachwyca proporcjami i wznoszącą się na wysokości 53 metrów kopułą. Na jego terenie znajdują się grobowiec sułtana, jego ukochanej córki, Mihrimah Sultan oraz żony, sułtanki Hurrem. Niedaleko znajduje się grobowiec samego architekta. Budowa meczetu trwała osiem lat i zakończyła się w 1557 roku. Niestety, po zniszczeniu przez pożar w 1660 roku świątynia został odrestaurowana w barokowym stylu. Cztery minarety meczetu oznaczają, że Sulejman I był czwartym sułtanem, który rządził Imperium Osmańskim po podbiciu Konstantynopola. Tak jak inne meczety, można go zwiedzać za darmo. Wieża Galaty Kolejny symbol Stambułu. Jej charakterystyczna, owalna, 63-metrowa strzelista sylwetka góruje po drugiej stronie Złotego Rogu w dzielnicy Beyoğlu. Można do niej dotrzeć spacerem przez most Galata. Jej geneza sięga XIV wieku i przez stulecia była najwyższym obiektem tej części Stambułu. Najpierw jako element fortyfikacji obronnych, potem stacjonowali w niej janczarzy. Była więzieniem, stąd też wypatrywano pożarów, które regularnie nawiedzały Stambuł. Odnawiana i burzona kilkanaście razy, dziś jest muzeum. Na jego najwyższym piętrze mieści taras widokowy. Można z niego podziwiać wspaniałą panoramę starej części Stambułu. Z miejscem tym związana jest historia Ahmeda Çelebiego, zwanego tureckim Dedalem. Był pierwszym z ludzi, którzy wzbili się w niebo na skrzydłach wykonanych z ptasich piór. Podobno skoczył z wieży Galata w 1632 roku, przeleciał nad Bosforem i wylądował po azjatyckiej stronie. Za ten czyn został nagrodzony przez sułtana Murda IV workiem złota. Muzeum czynne jest w sezonie letnim od 8.30 do 23.00. Bilet wstępu kosztuje 350 TRY (ok. 75 zł). Teren wokół wieży tętni życiem. To jedno z ulubionych miejsce spotkań i relaksu młodzieży. Ulica Istiklal (Istiklal Caddesi) Po turecku jej nazwa znaczy niepodległość. Jest komercyjnym centrum Stambułu, jego najbardziej reprezentacyjną i jednocześnie zatłoczoną ulicą. Ten 1,5-kilometrowy deptak znajduje się w dzielnicy Beyoglu. Każdego dnia pokonuje go średnio milion osób. Jego charakterystycznym elementem jest kursujący środkiem zabytkowy, czerwony tramwaj, którym dojedziemy do Placu Taksim. Ulicę wypełniają sklepy, restauracje, kawiarnie. Niedaleko stąd do dzielnicy biznesowej z wieżowcami i eleganckich hoteli. Przy pobliskim Parku Macka znajduje się Muzeum Wojskowe z orkiestrą janczarską. Blisko jest też do Muzeum Niewinności Orhana Pamuka, najsłynniejszego tureckiego pisarza, laureata literackiej nagrody Nobla. Wzdłuż ulicy ciągną się XIX-wieczne budynki konsulatów, kościoły, pałace. Pomiędzy ulicami Tepebasi i Istiklal znajduje się kolejne kultowe miejsce. To Asmalimescit, słynna nocna dzielnica rozrywki. Zatopiona Cysterna (Yerebatan Saray) To kolejny, tym razem ukryty pod ziemią, cud bizantyjskiej architektury. Niczym podziemny pałac wsparty na 336 kolumnach, które biegną w 12 rzędach i są wysokie na 9 metrów. Zatopiona Cysterna była rezerwuarem wody dla władców Konstantynopola na wypadek oblężenia lub zatrucia jej źródeł. Jej budowę zapoczątkował Konstantyn Wielki, a skończył cesarz Justynian w VI wieku. Wiele kolumn pochodzi z innych obiektów świata starożytnego, jak chociażby umieszczone w północno-zachodnim rogu tej budowli tajemnicze głowy meduz. Cysterna jest pięknie oświetlona i ma doskonała akustykę. Można tu posłuchać koncertów lub zanurzyć się w świecie ciszy, przerywanej tylko spadającymi z sufitu kropelkami wody. Znajduje się w dzielnicy Faith, obok Hagia Sophia. Można ją zwiedzać codziennie od 9.00 do 19.00. Bilety od 26 euro. Hipodrom Ten położony w sercu starego Konstantynopola owalny tor wyścigowy dla koni i rydwanów służył głównie rozrywce. Powstał z inicjatywy cesarza Septymiusza Sewera, a rozbudował go Konstantyn Wielki. Miał około 450 metrów długości, 130 szerokości i mógł pomieścić ponad 100 tys. widzów. Rywalizowały na nim dwie drużyny – Zielonych i Niebieskich – sponsorowane przez główne partie polityczne. Emocje podczas wyścigów były tak wielkie, że często doprowadzały do zamieszek. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków, hipodrom został zapomniany i służył głównie jako źródło surowca do budowy innych obiektów. Za czasów świetności dekorowały go rozliczne pomniki przedstawiające ówczesnych bogów, herosów i lokalnych bohaterów, m.in. Herkulesa, Romulusa i Remusa. Z obiektów, które ocalały, dziś możemy podziwiać sławny obelisk faraona Totmesa III ze świątyni w Karnaku, wężową kolumnę ze świątyni Apolla w greckich Delfach, Kolumnę Konstantyna VII Porfirogenety oraz Niemiecką Fontannę. Ta ostatnia miała upamiętnić odwiedziny niemieckiego cesarza Wilhelma II w Stambule w 1898 roku. Tureckie kawiarnie Historia kawy nierozerwalnie związana jest z Imperium Osmańskim. To właśnie Turcy po zdobyciu Konstantynopola zaczęli w nim promować nowy, czarny, pochodzący z krajów arabskich napój. I to właśnie w Stambule powstała pierwsza kawiarnia. Choć badacze tego trunku sprzeczają się, czy było to już w 1475 roku, czy może dopiero w 1550. Początkowo kawiarnie były przeznaczone wyłącznie dla mężczyzn, ale kawę piły również kobiety. Podobno mogły się nawet rozwieść, jeżeli maż nie zapewnił im odpowiedniej ilości kawy. W 2013 roku kawa po turecku została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Przesądziły o tym wyjątkowe techniki jej przygotowania. Otóż zmieloną drobno kawę wsypuje się do miedzianego garnka zwanego cezve. Zawiera on zimną, przefiltrowaną wodę oraz cukier, jeżeli chcemy, żeby kawa była słodka. Na żadnym innym etapie parzenia nie można już dodać cukru. Taką mieszankę gotuje się na średnim ogniu do wrzenia. Następnie zdejmuje się ją z niego i miesza, po czym ponownie stawia na ogniu. Proces ten powtarza się kilka razy, aż płyn zgęstnieje. Prawdziwa kawa po turecku powinna być gęsta, czarna i aromatyczna. Po zakończeniu parzenia kawę odstawia się na minutę, żeby ostygła, a fusy opadły na dno. Podaje się ja w niewielkich filiżankach i pije małymi łykami w gronie przyjaciół, ucinając sobie pogawędki. Zwykle serwuje się do niej coś słodkiego. Wyjątkowym miejscem, gdzie nie tylko wypijemy kawę, wyśmienitą herbatę, ale też będziemy mieli szanse popodglądać życie mieszkańców jest Anadolu Nargile Çorlulu Ali Paşa Medresesi. To 300-letnia medresa, położona niedaleko Wielkiego Bazaru, zamieniona na miejsce spotkań i odpoczynku w cieniu rozłożystego platana. Panuje tu wyjątkowa atmosfera starego Stambułu spowitego dymem nargili – fajek wodnych, jednej z używek, którą raczą się mieszkańcy miasta. Bazar Egipski Zwany jest też Bazarem Korzennym. To kolejny punkt obowiązkowy dla każdego miłośnika słodyczy, przypraw, kawy, herbaty i dobrego jedzenia. Można tu przebierać wśród setek gatunków serów i rozkoszować się tureckim lokum, słynnymi kolorowymi galaretkami. Są tu orzechy, suszone owoce, zioła i mnóstwo innych produktów z całego świata. Do budowy bazaru przyczyniły się podatki nałożone przez Turków na produkty wytwarzane w Egipcie – stąd jego nazwa. A dochody miały sfinansować budowę meczetu Yeni Cami, zwanego Nowym, choć ukończono go w 1663 roku. Tuż obok znajduje się przystań Eminonu, gdzie możemy wprost z kolorowych statków kupić słynne tureckie bułki z grillowanymi rybami – ikonę stambulskiego street foodu. I popić to sokiem z kolorowych kiszonek. A potem przejść dwupoziomowym mostem Galata. Górna jego część to ulica, a dolna przeznaczona jest na restauracje. Zanim most powstał w XIX wieku, transport na drugą stronę Złotego Rogu odbywał się głównie łodziami. Obecnie to miejsce popularne zarówno wśród wędkarzy, jak i turystów.
Wyspy Alandzkie na Bałtyku. Baśniowe krajobrazy i znakomita kuchnia nordycka
W poszukiwaniu mniej znanej strony Skandynawii, warto zaplanować podróż na Wyspy Alandzkie. Choć jest to autonomiczna część Finlandii, mówi się tu po szwedzku.
W tym artykule: Jak dostać się na Alandy? Do jakiego kraju należą Wyspy Alandzkie? Wyspy Alandzkie – Nie tylko na ryby Ojczyzna Muminków Wyspy Alandzkie – informacje praktyczne Wyspy Alandzkie – ciekawostki Na Wyspach Alandzkich znalazłem się przypadkowo, korzystając z zaproszenia zakochanego w nich kolegi. Jego celem było ogłoszenie światu, że to najpiękniejsze miejsce na ziemi. Byłem sceptyczny. Podstawowymi atutami Alandów jest to, co z wakacjami kojarzy mi się najmniej: Skandynawia (czyli zimno), wyspy na Bałtyku (czyli znowu zimno i na domiar złego buro), łowienie ryb (w połączeniu z poprzednimi atutami – zimno, buro i do tego nuda), kuchnia ziemniaczano-rybna (gorzej być nie może), uprawianie żeglarstwa (wszystko co poprzednio plus mokro, brrr…) Jak dostać się na Alandy? Na Wyspy Alandzkie dostałem się samolotem z Finlandii, trasą Warszawa – Helsinki – Turku. Było to o tyle ciekawe doświadczenie, że pozwoliło przyjrzeć się im z góry. Bądź co bądź tysiące wysp powinno robić jakieś wrażenie. Z lotu ptaka archipelag wygląda niczym racuchy na monumentalnej błękitnej patelni. Wyspy są różnej wielkości, a ich postrzępione krawędzie i nieregularne kształty tworzą niezwykłą układankę, w centrum której tkwi skalista zielona plama, główne skupisko kilku dużych wysp z głęboko wchodzącymi w ląd jęzorami wody. Tutaj znajduje się centrum regionu z jedynym tu miastem Maarianhamina, dysponującym za to dwoma portami, do których mogą zawijać nawet największe promy. Do jakiego kraju należą Wyspy Alandzkie? Maarianhamina to niewielka, 11-tysięczna miejscowość. Jest również stolicą archipelagu, bo Alandy formalnie są częścią Finlandii, choć stanowią niezależny administracyjny byt, a mówi się tam po szwedzku. Historyczne perypetie archipelagu, częste przechodzenie pod panowanie okolicznych państw (Szwecja, Rosja, Finlandia) spowodowało, jakby na przekór kolejnym panującym, wytworzenie się czegoś na kształt tożsamości alandzkiej. Alandczycy mają własną flagę, parlament, rząd. I po wiekach goszczenia obcych baz dziś są strefą zdemilitaryzowaną. Wyspy Alandzkie – Nie tylko na ryby Alandy postawiły na turystykę przyrodniczo-wyczynową. Zorganizowaną na skandynawski sposób. Czystość powietrza, rozbudowana sieć kempingów, hoteli i noclegów oraz dobre drogi z różowego granitu tworzą wymarzone warunki dla turystyki rowerowej. Można je prawie w całości objechać na dwóch kółkach. Archipelag połączony jest siecią szos, które przecinają poszczególne wyspy, zaczynając się często szlabanem na jednym brzegu, a kończąc szlabanem na drugim. Wygląda to trochę jak autostrada w pewnym środkowoeuropejskim kraju, znikąd donikąd, z tą różnicą, że puste miejsca między odcinkami dróg wypełniają połączenia promowe, a czasami wąska grobla lub niepozorny most. Podróż do Szwecji. 3 pomysły na niezapomniane wakacje za Bałtykiem. Kolej z piwnym wagonem, joga za kołem polarnym i coroczne święto raków. Podróż do Szwecji nie musi być banalna. Oczywiście, jedną z największych tutejszych atrakcji jest łowienie ryb. Najbardziej wytrawny wędkarz staje się bohaterem dnia i piszą o nim lokalne gazety. Cicho, pusto i do tego ryba nie bierze. To chyba najgłupszy sposób tracenia cennego czasu, pomyślałem przed wyruszeniem na wędkarską wyprawę. Na Alandach jednak ryby łowi się wspaniale, i to na wiele sposobów. Można, oczywiście, przypłynąć jachtem wyposażonym w echosondy i GPS i trałować kilkunastoma wędkami, ale po co? Wystarczy wynająć tutejszego przewodnika wędkarskiego. Zabierze nas on w takie miejsca, gdzie nie posiadając nawet żadnych umiejętności poznamy dreszczyk emocji związany z wyłowieniem troci czy szczupaka. Kilka machnięć, delikatne napięcie żyłki i po 15 minutach ulegniemy takim emocjom, jakbyśmy siedzieli za stołem do ruletki. Potem złowioną rybę możemy zjeść, a w przygotowaniu dania na alandzką modłę też pomoże nam przewodnik. W ten sposób poznamy, jakie cuda kulinarne pływają w Bałtyku, choć po doświadczeniach na naszym wybrzeżu w życiu byśmy w to nie uwierzyli. Ojczyzna Muminków Przy okazji łowienia możemy namówić przewodnika, żeby pokazał nam niezwykłe zjawisko geologiczne, jakim są alandzkie szkiery, czyli granitowe wysepki, wielkości kilku metrów kwadratowych, lub niedostępne inaczej, jak tylko łodzią, nieduże porośnięte krzewami bezludne kamienne wyspy wyrastające z wody na kilka pięter niczym jakieś przedpotopowe stwory o obłych kształtach. Tutejsze głazy przypominają swym wyglądem monumentalne Muminki, co nie powinno dziwić, gdyż Tove Jansson pisała swoje książki właśnie na Alandach. Chodzenie po tych wyspach przypomina spacer po obcej planecie. Czasami tylko trzeba uważać, żeby nie zaatakowały nas mewy, które nie lubią, gdy ktoś chodzi zbyt blisko ich gniazd, i potrafią się zachowywać jak bohaterki horroru Hitchcocka. Fantastyczne Oslo. Co warto zobaczyć w stolicy Norwegii Mniejsze i spokojniejsze od swoich nordyckich kuzynów Kopenhagi i Sztokholmu Oslo przyciąga nowoczesną architekturą, inspirującymi galeriami i niezobowiązującą atmosferą. Mieszkańcy stoli... Wyspy Alandzkie – informacje praktyczne ■ Jak się dostać na Wyspy Alandzkie? Do Helsinek można dolecieć samolotem z Warszawy (Finnair, Ryanair) i z Krakowa (Finnair). Za podróż fińskim przewodnikiem zapłacimy ok. 800 zł w jedną stronę. Podróż trwa 2 godziny. Więcej stałych połączeń z Polski jest do Sztokholmu. Zarówno ze Sztokholmu, jak i z Helsinek, na Wyspy Alandzkie pływają promy. ■ Poruszanie się po Wyspach Alandzkich. Główne wyspy archipelagu są połączone mostami i promami, co ułatwia ich zwiedzanie samochodem lub rowerem. ■ Kiedy jechać na Wyspy Alandzkie? Najlepszą porą na zwiedzanie Wysp Alandzkich jest okres od późnej wiosny do wczesnej jesieni. Dni są wówczas długie, a pogoda dość przyjemna (16–18°C). Przesilenie letnie to doskonały czas na odwiedzenie archipelagu. Słońce prawie tu wtedy nie zachodzi. Lipiec to z kolei miesiąc, kiedy na Wyspach Alandzkich odbywa się wiele festiwali muzycznych. Wyspy Alandzkie – ciekawostki Mieszkańcy Wysp Alandzkich często używają wskazań kompasu przy opisie drogi. Miejscowi doskonale orientują się bieżącej sile i kierunku wiatru. Mieszkańcy Alandii są dumni ze swojej lokalnie produkowanej żywności. Wyspy Alandzkie mają własne mleczarnie, browary, piekarnie, produkcję napojów bezalkoholowych i czekolady, producentów soków jabłkowych oraz szeroką gamę lokalnych rzemieślników. Najmniejszą gminą w Finlandii jest Sottunga na Wyspach Alandzkich. Na wyspie żyje zaledwie około 90 mieszkańców. Wydaje się, że na Wyspach Alandzkich wszyscy znają wszystkich, a przynajmniej ludzie mają wspólnych znajomych.
Mołdawia winem płynąca. Wycieczka szlakiem najlepszych win mołdawskich
Jesteś smakoszem wina? Jeśli tak, to Mołdawia powinna być twoim kolejnym celem podróży. To tu powstają najlepsze trunki, które rozsławiły ten niewielki kraj na cały świat.
W tym artykule: Wino – prawdziwy skarb Mołdawii Od winnicy do winnicy, czyli enoturystyka w Mołdawii Autentyczność to wielki atut Mołdawii Wino – prawdziwy skarb Mołdawii Trudno wyobrazić sobie lepszą nauczycielkę gotowania od Niny z rodzinnej mołdawskiej winnicy Et Cetera. Ten jej uśmiech, bijące od niej ciepło i domowa babcina kuchnia sprawiają, że można się w niej zakochać na zabój. Uczy mnie robić placintę, narodową potrawę Mołdawii, bez której trudno wyobrazić tu sobie jakiekolwiek rodzinne spotkanie. Sprawne ręce Niny łączą mąkę z wodą i odrobiną soli i błyskawicznie wyrabiają na ciasto. Wschodnioeuropejski urok i nieodkryte smaki. Odwiedź czarującą Mołdawię Warto polecieć do Kiszyniowa i szybko poza stolicę uciec, by odkryć prawdziwe mołdawskie życie i smaki, które wciąż stanowią dziewicze tereny łowieckie dla niejednego smakosza. Potem tną na mniejsze kawałki i rozwałkowują na placki, które zostawiamy na 10 min. – Ciasto musi sobie odpocząć – wyjaśnia. Blachę smaruje olejem słonecznikowym i przygotowuje nadzienie. A jest nim bryndza z jajkami. Ale mogą też być kapusta, ziemniaki, owoce. Nina z pomocą synowej Danieli rozciąga placki niczym gumę, aż staną się tak cienkie jak bibułka. W jej wykonaniu wszystko wydaje się takie proste, ale kiedy próbuję to powtórzyć, w moich plackach powstają dziury. Pierwszy płat ciasta posmarowany cienko olejem układamy na blasze i pokrywamy warstwą nadzienia, potem powtarzamy wszystko, aż wypełni się cała blacha. Nina wstawia ją do pieca na 20 min. Placinta jest przybrązowiona i tak chrupka, że w okamgnieniu znika z talerza. Synowie szefowej kuchni – Igor i Aleksander – prowadzą własną 34-hektarową winnicę i produkują wino. Oprócz tego mają też restaurację z widokiem na winnicę, gdzie rządzą kobiety. Rodzinny biznes otworzyli po powrocie ze Stanów Zjednoczonych. – Dokupiliśmy ziemię, zasadziliśmy winorośl i długo eksperymentowaliśmy z winem – opowiada Igor, oprowadzając mnie po winnicy Et Cetera. Pierwsze zbiory mieli w 2005 r. i wkrótce dostali medal za jakość na targach wina w Kiszyniowie. W ciągu dekady medali przybyło, a Et Cetera wymieniana jest wśród najlepszych winnic Mołdawii. Od winnicy do winnicy, czyli enoturystyka w Mołdawii W Mołdawii robią wino od tysięcy lat. Już starożytni Rzymianie mówili, że nie ma lepszych win niż te z Dacji, jak nazywano te tereny. Mołdawia jest na liście 20 największych eksporterów wina. Obecnie jest tu ponad 200 winnic i wciąż powstają nowe. Bogata też jest tu tradycja produkcji wina domowego. Jestem nim częstowana w każdym niemal miejscu. W Purcari, najstarszej winnicy w Mołdawii (ma 108 lat), wino kupowali: królowa Wiktoria, car Aleksander, Elżbieta II i rumuńska rodzina królewska. – Jakie są trzy zasady picia wina? – pytam sommeliera z Château Vartely, gdzie produkuje się 3 mln butelek wina rocznie. – Po pierwsze dobry humor, po drugie towarzystwo i wreszcie dobre wino – odpowiada i tak rozpoczynam degustację. Podczas próbowania trunków dowiaduję się m.in., że są tu setki kilometrów wydrążonych w wapieniu tuneli, gdzie przechowuje się wino. W winiarni Cricova, którą odwiedziłam, mają ich aż 120 km – to prawdziwe podziemne miasto, po którym można jeździć samochodem. Rusz szlakiem wina! Podpowiadamy, które miejsca warto zobaczyć Enoturystyka, czyli podróżowanie winnymi szlakami, to już swego rodzaju fenomen – i to nie tylko wśród smakoszy wina. Są tu restauracje, sale konferencyjne, degustacyjne, kino i winiarskie skarby – kolekcje unikatowych win zgromadzonych dla światowych liderów, np. Donalda Tuska czy Angeli Merkel. Każdy może tu mieć własną piwniczkę z wyjątkowymi rocznikami. Najstarsze są pokryte warstwą pleśni i kurzu. Autentyczność to wielki atut Mołdawii Podróżowanie od winnicy do winnicy to wspaniała przygoda. Tym bardziej że Mołdawia to dla wielu wciąż terra incognita. Mało o niej wiemy. Nie ma ani morza, ani gór, a więc dwóch warunków potrzebnych do tego, by stać się popularnym turystycznym rajem. Polska Toskania – odkrywamy lubuskie winnice z Agnieszką Trolese Słoneczne winnice, proste i pożywne jedzenie i relaks z dala od zgiełku dużych miast. Lubuski Szlak Wina i Miodu nie bez powodu uchodzi za Polską Toskanię. Na podróż po tej wyjątkowej krai... Ale dzięki temu, że jest na peryferiach Europy, z dala od utartych podróżniczych szlaków, ma coś, czego brakuje, albo zaczyna brakować, reszcie Starego Kontynentu: autentyczność. Serdeczność mieszkańców, ich otwartość i gościnność są zachwycające. Żyją pośród wzgórz i dolin, na ziemiach, które oprócz winogron rodzą też pszenicę, paprykę, jabłka, truskawki i orzechy. Sami wypiekają chleby, wyrabiają masło, wytwarzają bryndzę tak pyszną, że kupuję jej kilka kilogramów. I upycham w walizce, w której główne miejsce zajęły wina. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra” (nr 02 (03)/2020). Wakacyjny przewodnik po Bałkanach Bałkany to region tworzony przez państwa, które są ze sobą silnie związane zarówno pod względem historycznym, jak i kulturowym. Poznaj historię tego niezwykłego miejsca i dowiedz się jak...
Odkrywamy fascynujące historie zamków Warmii i Mazur. W tle czary i masoneria
Zamki Warmii i Mazur. Jest ich kilkadziesiąt, a każdy kryje w sobie jakąś tajemnicę.
W tym artykule: Ostatnia czarownica Europy Hitler i loża masońska Szczupak w sosie chrzanowym Średniowieczny arsenał Zaproponuję wam coś nietypowego: zwiedzanie Reszla od tyłu – mówi na powitanie pani Joanna, nasza przewodniczka, i kieruje się w stronę przeciwną do głównych atrakcji miasteczka. Nigdy wcześniej tutaj nie byłam, więc zgadzam się bez wahania. O Reszlu słyszałam jedynie to, że spalono tu na stosie ostatnią w Europie czarownicę, tymczasem my przechodzimy przez imponujących rozmiarów ceglany gotycki most. Jak się okazuje, nie spełniał on tylko funkcji komunikacyjnych, ale był również więzieniem. Pani Joanna wskazuje miejsce za kratką, gdzie spuszczano na linie skazańca – tam pod mostem miał celę, w której odbywał karę, a raz dziennie dostarczano mu jedzenie. Most też zimą był noclegownią dla ubogich i bezdomnych, wystarczyło pod przęsłami zrobić drewniane stelaże i zasłać je słomą. Stąd wzięło się powiedzenie: spać pod mostem. Przechodzimy pod nim i już jesteśmy w parku – zachwycającej ostoi zieleni, plątaninie różnych gatunków, często sędziwych drzew obrastającej dość głęboki wąwóz. To baśniowe miejsce, gdzie śpiewają ptaki i przyjemnie szumi woda, a my odpoczywamy odcięci całkowicie od świata, który toczy się gdzieś dalej ukryty i wyciszony przez gęstą kurtynę z drzew. – Żeby budowa warowni obronnej miała sens, musiało być spełnionych kilka warunków – opowiada przewodniczka, wprowadzając nas w historię Reszla, która zaczęła się właśnie od budowy zamku, wokół którego z czasem wyrosła osada. Reszel to pierwsza z ceglanych gotyckich warowni na moim szlaku. Miasteczko leży na Warmii, na północno-zachodnim skraju Pojezierza Mrągowskiego. Przemierzając ten szlak, nie zwiedzamy tylko masywnych ceglanych murów – przy wielu obiektach działają bractwa rycerskie, które ożywiają tę część naszej historii, często w sposób spektakularny. Dzięki rekonstruktorom i ich dociekliwości wiemy więcej o tamtych czasach i rzemiośle rycerskim. Możemy być świadkami pojedynków, turniejów, bitew, biesiad, posłuchać muzyki z tamtej epoki i pozachwycać się strojami. Wiele z tych zamków przekształcono na hotele, dając możliwość spełnienia dziecięcych marzeń, żeby przenocować w takim miejscu, a za sprawą organizowanych tu historycznych imprez nawet przenieść się w czasie. – Pierwszym warunkiem budowy warowni była obecność wzgórza – kontynuuje pani Joanna. Żeby zapewniało odpowiednią widoczność i możliwości obronne oraz źródło wody – tutaj była nim rzeka Sejna. – W dawnych czasach w okolicy zamku nie było oczywiście żadnych drzew, żeby nic nie utrudniało widoczności – podkreśla. Dlatego ten park powstał dopiero pod koniec XIX w. Budowano je mniej więcej co 30 km, żeby załogi mogły się wzajemnie ostrzegać na wypadek niebezpieczeństwa. Wówczas na wieżach rozpalano ogniska. Strategiczne walory tutejszego wzgórza docenili już Prusowie – do walki z nimi książę Konrad Mazowiecki sprowadził właśnie Krzyżaków. I najczęściej było tak, że po podboju Krzyżacy swoje warownie budowali już w miejscu dawnych strażnic Prusów. Tak też było w Reszlu. Ostatnia czarownica Europy Z parku wychodzimy pod kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła, który zaczęto budować ok. 1370 r. Ta trzynawowa świątynia ma wysoką na 52 m wieżę, która niedawno została odnowiona. Na jej szczyt wiedzie ok. 220 schodków, ale warto je pokonać, żeby zobaczyć panoramę Reszla. Już wiem, dlaczego uchodzi ono za jedno z najładniejszych miasteczek Warmii. W dobrym stanie zachował się tu średniowieczny układ ulic, z urokliwymi kamieniczkami, zamkiem i ratuszem. Reszel wraz z krzyżacką strażnicą przeszły pod panowanie biskupów warmińskich w 1275 r. Sprawowali oni władzę zarówno duchową, jak i świecką, byli niezależni od zakonu krzyżackiego, ale korzystali z ochrony mnichów rycerzy. I to oni zbudowali obecny zamek, w którym dziś mieszczą się hotel i galeria sztuki współczesnej, a w piwnicach zgromadzono narzędzia tortur. Po pierwszym rozbiorze Polski znalazł się on pod panowaniem Prus i urządzono w nim więzienie. Tutaj właśnie przetrzymywana była i torturowana Barbara Zdunk, kobieta, którą oskarżono o wzniecenie czarami pożaru w Reszlu. Po procesie została spalona na stosie jako ostatnia czarownica Europy. A stało się to w 1811 r. Hitler i loża masońska Zamki krzyżackie, kapitularne i biskupie powstawały od końca XIII do początków XV w. na ziemiach obecnej północno-wschodniej i północnej Polski. To w sumie kilkadziesiąt obiektów wykonanych z ręcznie robionej cegły na kamiennej podmurówce. Budowano je zwykle na planie kwadratu lub prostokąta i w zależności od rangi – czy mieszkał w nim komtur, czy np. prokurator lub inny urzędnik krzyżacki – miały cztery lub mniej skrzydeł otaczających dziedziniec, komunikację między poszczególnymi częściami zapewniały krużganki. Na pierwszym pietrze znajdowały się kaplica, sala zebrań i jednocześnie jadalnia, gdzie mnisi rycerze spożywali skromne posiłki, a pościli przez nawet aż 120 dni w roku, dormitorium, gdzie spali w ubraniach, i kuchnia. Na poddaszu zorganizowane były magazyny oraz zbrojownie, a w piwnicach więzienie, czasami browar, bo bracia zakonni produkowali też własne trunki. Warownie otaczały mury zewnętrzne oraz fosa. Oczywiście do dziś wiele z tych elementów się nie zachowało – większość zamków spłonęła lub została zburzona, a to, co zwiedzamy obecnie, to późniejsze, często XX-wiecznie rekonstrukcje. Zamek w Kętrzynie, oddalony zaledwie 20 km od Reszla, jest takim przykładem. Początkowo miał trzy skrzydła zamknięte od strony zachodniej murem z bramą wjazdową. Najbardziej reprezentacyjne skrzydło północne zajmował zakonny prokurator. Obecnie w zrekonstruowanym zamku mieści się Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Zgromadzono tu eksponaty z historii Kętrzyna, który w XVI w. był jednym z trzech najbogatszych miast Prus Książęcych. I pamiątki po sławnych kętrzynianach, do których należał między innymi Wilhelm Wien, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki. Uwagę zwracają też akcesoria po tajemniczej loży masońskiej założonej w tym mieście w 1818 r. pod nazwą Trzy Bramy Świątyni. Wolnomularstwo zostało zdelegalizowane w całej Rzeszy przez Hitlera, który z kolei bywał w oddalonym o 8 km Wilczym Szańcu, swojej głównej kwaterze na czas wojny na Wschodzie. Skala tego obiektu robi wrażenie. 250 ha najbardziej strzeżonego terenu w Rzeszy otoczono zasiekami i polem minowym, które miało do 130 m szerokości, i umieszczono w nim 300 tys. ładunków. Bezpieczeństwa dodatkowo strzegły drewniane wieże i stanowiska ckm-ów. Na terenie Wilczego Szańca znajdowało się kilkadziesiąt budynków murowanych i ok. 100 drewnianych. Najcięższe schrony typu „A” zbudowano dla Adolfa Hitlera, Martina Bormanna i Hermanna Göringa. Schron Führera III Rzeszy miał 36 m długości, 32 m szerokości i 10 m wysokości, grubość jego stropu wynosiła 8 m, a ważył ponad 50 tys. ton. Pracowało tu i przebywało 2,5 tys. osób. Kiedy zbliżały się wojska radzieckie, Hitler wydał rozkaz zniszczenia Wilczego Szańca, więc to, co teraz oglądamy, to gigantyczne gruzowisko, olbrzymie żelbetonowe ściany połamane i powyrywane z pierwotnego położenia. Podobno siła wybuchów była tak wielka, że niektóre bloki wylatywały w powietrze na kilka metrów, a wstrząsy odczuwano w promieniu nawet 30 km. Na terenie kwatery można zwiedzić odtworzony z detalami barak – na chwilę przed eksplozją – w którym 20 lipca 1944 r. Claus von Stauffenberg dokonał nieudanego zamachu na Hitlera. Gdyby mu się udało, historia chociażby powstania warszawskiego, na którego temat jest tu ekspozycja, zapewne potoczyłaby się inaczej. Szczupak w sosie chrzanowym Kiedy dzikie tereny Mazur porastały nieprzebrane lasy Puszczy Galindzkiej, a jeziora zamieszkiwały wielkie ilości ryb, na przepięknym wzgórzu pomiędzy jeziorami Ryńskim i Ołów rozpoczęto budowę zamku Ryn – tak zaczyna się historia tego obiektu, którego początki sięgają 1377 r., a w którym zatrzymałam się na nocleg. Wielokrotnie przebudowywany ze względu na funkcje, które pełnił, a był komturią i siedzibą prokuratora krzyżackiego, później myśliwską rezydencją, więzieniem, obecnie zaś jest tu elegancki hotel z prawdziwym gotyckim klimatem. Ma on też swoją białą damę. Jest nią podobno Anna – żona litewskiego księcia Witolda, który przy pomocy Krzyżaków chciał zdobyć koronę Litwy, dlatego wielokrotnie odwiedzał ten zamek, układając się z Krzyżakami. Jako gwarantów sojuszu i przejścia na ich stronę Witold pozostawił w Rynie swoją żonę i dzieci. A że książę jednak nie zdradził Jagiełły w bitwie pod Grunwaldem, Krzyżacy z zemsty zamurowali jego rodzinę w tutejszych piwnicach. Zamiast jednak szukać białej damy w labiryncie tutejszych piwnic i korytarzy, wybieram kolację tuż obok, nad jeziorem Ołów, w restauracji z mazurską kuchnią. Jej hitem jest szczupak w sosie chrzanowym. A szefową kuchni Agnieszka Wesołowska, mistrzyni dawnej sztuki kulinarnej. Poleca zupę szczawiową z pokrzywą, smażone stynki, plińce z pomoćką, czyli smażone placki ziemniaczane z sosem z twarogu, cebuli, czosnku i szczypiorku, do picia kwas rycerski, a na deser mrówkowiec. I tak kolacja zamienia się w wielką ucztę okraszoną opowieściami o bogactwie kulinarnym Warmii i Mazur. Średniowieczny arsenał W drodze do Warszawy zwiedzam jeszcze zamki w Nidzicy i Działdowie. Ten pierwszy był najdalej na południe wysuniętym zamkiem krzyżackim i ze względu na strategiczne położenie został potężnie ufortyfikowany. – Rezydował w nim prokurator, a zaczęto go budować w 1370 r. – opowiada ubrany w kostium z epoki Paweł Bukowski, dyrektor Nidzickiego Ośrodka Kultury i jednocześnie członek Brac­twa Ry­cer­skiego Kom­tu­rii Ni­dzic­kiej. Udziela się nam jego pasja, bo jako rycerz biorący udział w inscenizacjach bitew wie wszystko o zgromadzonej w muzeum broni i o tym, jak jej używać. A na ścianach wiszą widły, topory, miecze, młoty, morgenszterny zwane gwiazdami zarannymi, maczugi, halabardy, korbacze, włócznie, kusze i inne śmiercionośne akcesoria, które siały spustoszenie podczas walk. W sąsiednich salach zgromadzono też narzędzia tortur. – W Nidzicy skazano co najmniej 30 osób za czary, w tym czterech mężczyzn – opowiada pan Paweł. – Czasami komuś spodobał się czyjś dom i to wystarczyło, żeby pod pretekstem uprawiania czarów taką osobę pozbawić majątku – wyjaśnia. A że poddana torturom ofiara najczęściej przyznawała się do wszystkiego, proceder kwitł. Z kolei w działdowskim ratuszu, gdzie otwarto Interaktywne Muzeum Państwa Krzyżackiego, pasjonat historii z całą pewnością utknie na wiele godzin. Można tu prześledzić dzieje zakonu krzyżackiego od jego narodzin w Ziemi Świętej aż po czasy współczesne. Wiedzę o epoce uzupełniają interaktywne makiety zamków, animacje bitew, jak chociażby rekonstrukcja bitwy pod Grunwaldem, machin oblężniczych. Poznamy tu tajniki średniowiecznej kuchni z przepisami, w których zadziwiająco często jako składnik pojawia się piwo, i przyjrzymy się ówczesnej codzienności mieszkańców zamków i miast. A na położonym niedaleko zamku, starszym od nidzickiego o jakieś 40 lat, w miejscu, w którym była kaplica, odbywają się regularnie koncerty muzyki poważnej i chórów z epoki. Takich wydarzeń w ciągu roku jest wiele. Zamki od samego początku sprawiały, że wokół nich wyrastały osady, miasta, koncentrowało się życie. I okazuje się, że mimo upływu wieków wciąż integrują lokalne społeczności, dla których historia miejsca, w którym żyją, jest ważna. ■ Materiał powstał we współpracy ze Stowarzyszeniem Gmin „Polskie zamki gotyckie” oraz Warmińsko-Mazurską Regionalną Organizacją Turystyczną. Zrealizowanie tego artykułu na zlecenie Warmińsko-Mazurskiej Regionalnej Organizacji Turystycznej jest działaniem projektu nr PR/1/008/2018 ‘Tourism beyond the boundaries – tourism routes of the cross-border regions of Russia and North-East Poland’ Turystyka bez granic – szlakami turystycznymi na obszarach transgranicznych Rosji i północno-wschodniej Polski, realizowanego z Programu Współpracy Transgranicznej Polska – Rosja 2014 –2020, dofinansowanego ze środków Unii Europejskiej. Niniejszy artykuł został opracowany przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej w ramach Programu Współpracy Transgranicznej Polska – Rosja 2014 –2020. Za treść niniejszego artykułu odpowiada Warmińsko-Mazurska Regionalna Organizacja Turystyczna i w żadnym wypadku nie należy przyjmować, że odzwierciedla on stanowisko Unii Europejskiej, Instytucji Zarządzającej lub Wspólnego Sekretariatu Technicznego PWT Polska – Rosja 2014 –2020. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Zanzibar - wakacje na niezwykłej wyspie, która zachwyca kolorami
Zanzibar. Itaka dla turystów poszukujących bajecznych miejsc na wakacyjny wypoczynek. Jeśli byłeś już wszędzie, a szukasz miejsca, gdzie po całym roku pracy naładujesz akumulatory, wczasy na Zanzibarze są doskonałym wyborem.
Zanzibar według legendy powstał za przyczyną królowej Saby. "Obiecaj, że tu wrócisz" miało poprosić morze królową, kiedy ta odbywała po nim rejs. Jako gwarancję dotrzymania obietnicy piękna królowa upuściła do wody swój drogocenny naszyjnik z pereł. "To nie wystarczy" odpowiedziało morze. Saba wrzuciła więc do niego skrzynię pełną skarbów, która uderzając o dno, otworzyła się. Z tych właśnie klejnotów uformowały się rajskie wyspy archipelagu Zanzibar. W baśnie można wierzyć albo nie, ale Zanzibarowi nie sposób się oprzeć. Nigdy nie zapomnę nieprawdopodobnego błękitu Oceanu Indyjskiego oblewającego wyspy. Wody, która wygląda tak nierealnie, jakby ktoś rozpuścił w niej niebieską farbę. Zanzibar. Jeżeli kiedykolwiek istniał raj, to musiał wyglądać jak ta wyspa. Płynę dhow, tradycyjną drewnianą rybacką łodzią z żaglem. Dookoła nas suną inne łodzie, a co jakiś czas z toni wyrastają dzikie łachy piachu odsłonięte przez odpływ, na których organizowane są pikniki. Rejsy na Zanzibarze Nasze blue safari na Zanzibarze zaczęło się w miejscowości Fumba na południowym zachodzie wyspy, gdzie można wypożyczyć łódź wraz z załogą. To świetne rozwiązanie, bo teraz nie musimy się martwić ani o zimne napoje, ani o obiad, ani o bezpieczeństwo. Nie stanie się tak jak w filmie Ocean strachu, że ktoś zostanie w wodzie i pożrą go rekiny. Woda jest ciepła niczym zupa, a ocean jest tu tak krystalicznie czysty, że nawet z łodzi widzę leżące na dnie rozgwiazdy. Genes, nasz przewodnik po Zanzibarze, wypatruje delfinów. Jest bardzo przejęty ich brakiem. Większość organizatorów gwarantuje, że podczas ich rejsów szansa zobaczenia tych ssaków wynosi 90 proc. Zatoka Menai, po której pływamy, to rezerwat dla 350 gatunków bajecznie kolorowych ryb, takich jak: wargacze zwane papugorybami, błazenki, skrzydlice, ustniczki, płaszczki, ale też homary, mątwy, kraby, krewetki, gąbki, jeżowce, a nawet łagodne rekiny białe. To idealne miejsce do snorklowania, co można robić godzinami i nigdy nie mieć dosyć. Przy wyspie Kwale, która ma zaledwie 7 km², ale w czasie odpływu powiększa się dwukrotnie, cumujemy na obiad. Musimy pokonać kilkaset metrów odsłoniętej przez odpływ rafy koralowej, a potem Genes ma dla nas niespodziankę. To ukryty w zaroślach baobab. Powalony przez wiatr postanowił rosnąć w… poziomie. Nie wiadomo, ile olbrzym ma lat. Jedni dają mu kilka tysięcy i zapewniają, że jest najstarszym drzewem w Afryce Wschodniej. Inni, że 500 lat, czyli też niemało. Nic jednak nie przebije naszego obiadu. Na moim talerzu oprócz kalmarów i różnych gatunków ryb pojawił się bowiem wielki grillowany homar, a potem następny. Na deser dostajemy romantyczny rejs o zachodzie słońca po lagunach wyspy Kwale porośniętych mangrowcami. Błądzimy w nich obserwowani przez czaple i inne ptaki, które gniazdują w tej plątaninie gałęzi, korzeni i liści. Zanzibar i miasto z kamienia Zanzibar się uśmiecha od pierwszej chwili, od momentu wyjścia poza lotnisko. Zewsząd rozlega się Jambo – cześć, Karibu – zapraszam, Hakuna matata – nie ma problemu. Zanzibar jest roztańczony, rozśpiewany, żywy i energetyczny, jest kolorowy i niestety bardzo biedny, czego nie da się nie zauważyć. Po drodze do stolicy Stone Town mijamy mieszkańców siedzących, stojących, idących. Afryka z jednej strony nieustannie się przemieszcza – chodzi po wodę, zakupy, na pole do pracy. Albo siedzi w cieniu drzew, leży na trawie i śpi. Afryka nie żyje w domach, które udekorowane napisami reklamującymi coca-colę wyglądają na opuszczone. Ona spędza czas na zewnątrz. Je, bawi się, odpoczywa, sprzedaje i kupuje, gotuje i pierze. Większość mieszkańców Zanzibaru to muzułmanie, którzy żyją w poligamicznych związkach. Zgodnie z tradycją kobiety odsłaniają tylko twarze, zakrywają się od stóp do głów, ale mimo to wyglądają zachwycająco, lekko, jak kolorowe motyle. Są tajemnicze, kontakty ograniczają do uśmiechu. Co innego mężczyźni, ci zawsze są skłonni do rozmów. Zanzibar - gdzie na zakupy? Chodzimy po wąskich uliczkach Stone Town oplecionych dziesiątkami kabli. Pełno tu sklepików z lokalnym, bajecznie kolorowym rękodziełem. Kamienice mają misternie kute balkony, ażurowe okiennice. Dawni właściciele tych historycznych dziś domów, bogaci kupcy arabscy, rywalizowali ze sobą o to, który pobuduje wspanialszą rezydencję. Dlatego na Zanzibarze jest wiele zachwycających domów, do których prowadzą sławne, nawet kilkusetletnie drzwi. Masywne, wykonane ze szlachetnego drewna, rzeźbione, nabite mosiężnymi ćwiekami, z kołatkami i innymi detalami przykuwają uwagę. Dziś jest ich podobno 560, ale liczba ta z roku na rok się zmniejsza, bo podobają się też turystom, którzy wywożą je nielegalnie. Rzekomo miały chronić przed słoniami, problem polega jednak na tym, że na Zanzibarze słoni nie było. Owe drzwi były raczej oznaką statusu finansowego właściciela. A żyli tu ludzie bardzo bogaci, w XIX w. Stone Town uchodziło za jedno z najbogatszych miast świata. Dorobiło się na handlu między Azją, Afryką i Europą. Na Darajani Market, największym miejskim bazarze, niewiele się zmieniło od wieków. Wciąż kwitnie tu życie towarzyskie. Wymienia się informacje, spotyka przyjaciół. Bazar podzielony na sektory: tekstylny, warzywno-owocowy, korzenny z piramidami przypraw, przechodzi w mięsny i rybny, gdzie tasakami lub maczetami sprzedawcy patroszą, oprawiają, tną na kawałki świeże ryby i mięso. Niestety jest pewien mankament – cuchnie tu tak, że po minucie trzeba się ewakuować. Niewolnictwo na Zanzibarze Zanzibar był jednym z głównych punktów przerzutu niewolników – jego kres nastąpił wraz z opanowaniem wyspy przez Brytyjczyków w 1873 r. Upamiętnia to rzeźba przed anglikańską katedrą. Niewolników zdobywano w Afryce różnymi sposobami, jednych porywano, innych sprzedawali szefowie wiosek. Byli przetrzymywani w nieludzkich warunkach. Na jednego niewolnika, który dotarł do Ameryki, umierało czterech. Szacuje się, że przez niewolnictwo Afryka straciła 10 mln ludzi. Zwiedzam celę, w której trzymano niewolników, zanim wyruszyli w podróż do Nowego Świata. Mroczna, cuchnąca, ciasna, duszna wywołuje we mnie atak klaustrofobii. W jednym małym, pozbawionym okien pomieszczeniu zamykano nawet 70 osób, i to często na trzy dni. Jak wytłumaczył mi Genes, był to swego rodzaju test wytrzymałości, od którego zależała cena niewolnika. Kolejnym testem był pręgierz. Najdrożsi byli ci, którzy znosili najwięcej razów i nie krzyczeli. Zanzibar - zabawa po zachodzie słońca Po zachodzie słońca nad Zanzibarem senne, zmęczone upałem Stone Town ożywa. Zamienia się w imprezownię, w porcie roi się od sprzedawców oferujących grillowane owoce morza i słodkości, chłopaki urządzają zawody w skokach do wody, rodziny piknikują. Później można kontynuować zabawę w jednej z lokalnych dyskotek albo – tak jak robimy to my za namową Grzegorza Kępskiego, prezesa Africa Line, który od lat mieszka w Afryce – udać się do baru restauracji Livingstone. Doktor Livingstone mieszkał tu przez jakiś czas, zanim wyruszył na swoją ostatnią wyprawę na kontynent. Zamawiamy piwo, które sączymy na plaży z widokiem na ocean i niebo pełne gwiazd Zanzibar - wyspa smaków i zapachów Zieleń Zanzibaru oszałamia bujnością, jest nieokiełznana. Liście wielkie jak parasole, trawa wyższa od człowieka, palmy kokosowe obwieszone orzechami jak choinki, dżakfruty o rozmiarach arbuzów. Mam wrażenie, że cokolwiek spadnie na tę ziemię, natychmiast wykiełkuje. I zacznie pachnieć, bo powietrze na Zanzibarze pachnie tysiącami kwiatów i przyprawami. To podobno właśnie zapach skusił do przybicia do wybrzeży Zanzibaru portugalskich żeglarzy, którzy w XVI w. założyli tu swoje bazy. Stąd jego druga nazwa – Korzenna Wyspa. Plantacje zakładali tu już starożytni Persowie, a królewska rodzina miała swoje letnie rezydencje. Potem przyprawowy biznes rozwinęli sułtanowie Omanu. Dziś na Zanzibarze część plantacji, szczególnie tych państwowych, podupadła. Mohammed oprowadza nas po jednej z nich, położonej niedaleko miejscowości Kidichi w środku wyspy. – To wanilia, której kwiaty zapylane są ręcznie, a to drzewo cynamonowe. Powąchaj jego korę – zachęca. Podchodzi do kolejnej rośliny i zrywa jej owoc, rozpoławia go, odsłaniając pestkę z czerwoną siateczką. Pyta mnie, czy wiem, co to jest. Nie mam bladego pojęcia. – To gałka muszkatołowa. Po sproszkowaniu i dodaniu do potraw działa jak afrodyzjak, dlatego nie jedz jej, gdy męża nie ma w domu – śmieje się. I prowadzi mnie do drzewa, z którego zrywa małe kulki. – To goździki, nasz hit eksportowy. Dla mnie zapach goździków to zapach Zanzibaru, domu. Daje mi do powąchania piękny kwiat ylang-ylang, którego olejek eteryczny jest jednym ze składników słynnych perfum Chanel No. 5. Pokazuje mi też kolczasty owoc achiote. Z jego nasion wyrabia się czerwony barwnik – na dowód Mohammed maluje sobie usta i zachęca, żebyśmy poszli w jego ślady. Na koniec Mister Butterfly robi dla nas show. Wspina się na palmę kokosową, wysoką na jakieś 20 m, tak szybko, że zanim zdążyliśmy się zorientować, jest już na dole z kokosami i rozłupuje je dla nas maczetą. Na Zanzibarze dosłownie opychamy się owocami – dżakfrut smakuje jak połączenie ananasa i banana, rambutan przypomina liczi, a najpyszniejszy z pysznych jest guyabano, flaszowiec miękkociernisty. Pod zieloną kolczastą skórą ukrywa się smak truskawek, ananasa, kokosów i bananów. Cztery owoce w jednym. Plaże Zanzibaru Ostatni dzień na Zanzibarze. Wiatr przyjemnie wieje od oceanu. Rashid robi mi drinka mvua z białego rumu, likieru bananowego, soku pomarańczowego i ananasowego. A potem Zanzibar kiss: dżin, sok ananasowy z syropem truskawkowym. Idziemy wszyscy na hotelowe molo. Patrzę na plażę, której piasek ma kolor i konsystencję mąki. Jest szeroka i ciągnie się w nieskończoność. Nigdy nie widziałam piękniejszych plaż niż na Zanzibarze, co potwierdzają międzynarodowe rankingi, w których przoduje Zanzibar. Podobno tych najfantastyczniejszych jest 25, ale tych innych, równie pięknych, setki i tysiące. A co najważniejsze, na Zanzibarze każdy może tu znaleźć swoją plażę idealną i mieć ją tylko dla siebie. Jak w raju.