„Znalazłem polskie Shire. Zupełnie jak z Tolkiena!” – najpiękniej tu późnym latem
Większość z nas zapewne kojarzy Beskid Niski z licznymi szlakami turystycznymi i trekkingowym rajem dla miłośników pieszych wypraw. Na tym jednak nie kończą się atrakcje i wyjątkowość tego urokliwego pasma. Przekonajcie się sami.
Spis treści: Znikająca kapliczka – milczący świadek historii łemkowskich w Beskidzie Niskim Historia Beskidu Niskiego – ślady po Łemkach i pustoszejące wsie Beskid Niski – co zobaczyć, gdzie pojechać i dlaczego warto? Atrakcje Beskidu Niskiego – uzdrowiska, filmowe wioski i źródła wód mineralnych Choć na mapie zajmuje całkiem spory obszar, Beskid Niski często umyka uwadze podróżników. To miejsce, które nie krzyczy atrakcjami, nie kusi komercją, ale nagradza tych, którzy zdecydują się zatrzymać i wsłuchać w jego ciszę. Podróż po Beskidzie to spotkanie z historią, której nie da się zapomnieć, oraz z naturą, która leczy i uczy pokory. W styczniu 2024 roku Beskid Niski został wyróżniony tytułem Miejsca Miesiąca magazynu National Geographic Traveler. Znikająca kapliczka – milczący świadek historii łemkowskich w Beskidzie Niskim Zaledwie dwie godziny jazdy samochodem na południowy‑wschód od Krakowa rozciąga się fragment Beskidu Niskiego, który w magiczny sposób zatrzymał czas. Kapliczka, choć murowana, sprawia wrażenie, jakby cały jej ciężar opierał się na drewnianej framudze. By dostać się pod blaszany dach, trzeba się nieco zgarbić — jakby przestrzeń wchodziła w dialog z człowiekiem. Wnętrze jest wilgotne, unosi się słodkawa woń stęchlizny. Bielone, popękane ściany podtrzymują resztki polichromii — sceny religijne: Chrystus, krzyż na Golgocie, echa biblijnych opowieści z osiołkami. Obrazy są już mocno zniszczone, w kilku miejscach całe płaty farby już się odłamały. Regularni goście miejsca dziś dokumentują jej powolne znikanie — na fotografiach uchwycą jej śmierć w zwolnionym tempie, by pamięć nie umarła. Aby dotrzeć do kapliczki, z drogi krajowej nr 977 należy skręcić w kierunku Gładyszowa, minąć dawną cerkiew, a następnie wspiąć się drogą przez rozrastającą się wieś. Na rozwidleniu w Banicy skręcamy w prawo, mijając kolejną osadę i krajobrazy przypominające makrokosmos po dawnej wsi Jasionka, gdzie dominuje tylko pustka dawnego PGR‑u. Kilkaset metrów za ostatnim przystankiem busa asfalt znika — zaczyna się szuter. Droga zwęża się i wchodzi w las. Po nierównych, coraz głębszych koleinach jedzie się niemal z duszą na ramieniu. Najpierw mijamy cmentarz skryty w zagajniku, a potem — samotne grube drzwi stojące pośrodku trawy. Symboliczne. To pozostałość po wsi Czarne. I tam, obok, znajduje się ta właśnie znikająca kapliczka, milczący świadek minionych historii. Historia Beskidu Niskiego – ślady po Łemkach i pustoszejące wsie Historia Beskidu Niskiego to opowieść o przemijaniu i utraconej obecności człowieka. Ten sam scenariusz powtarza się w całym paśmie wschodnich Karpat oraz na pograniczu polsko‑ukraińskim. Dawniej tętniące życiem wsie, zasiedlane głównie przez Łemków, posługujących się językiem łemkowskim, z czasem pustoszały — najpierw na skutek działań wojennych i masowych przesiedleń, potem za sprawą akcji „Wisła”. Człowieka zastąpiła przyroda: powoli, cicho, ale nieodwołalnie. Dziś śladami dawnej obecności są jedynie przydrożne krzyże, piwnice bez domów, zdziczałe sady, które latem obsypują się owocami, mimo braku gospodarzy. Choć część Łemków wróciła po 1956 roku, wiele miejsc w Beskidzie Niskim nigdy nie odżyło. Pozostają niedopowiedziane wsie, wzięte przez historię „w nawias” — ich czas się zatrzymał, nie dostały drugiej szansy. Z którejkolwiek strony nie podejść do Czarnego, trafi się na kolejne ślady tej pustki: Lipną, Radocynę, Nieznajową. Wszędzie powtarza się ten sam krajobraz: krzyże wśród drzew, dzikie jabłonie, symboliczne drzwi wystające z trawy jak niemy pomnik przeszłości. Ale zanim do nich dotrzemy, czasem pojawi się iskra życia — ciasna, zadymiona bacówka, w której podhalańscy górale wciąż wyrabiają sery oscypki i bundz, łącząc tradycję z nowym kontekstem przestrzennym. Patrząc na rozległe, wylesione stoki, nietrudno zrozumieć, dlaczego górale porzucili tłoczne Podhale. Tereny te to wymarzone miejsce do wypasu owiec, gdzie przestrzeń i cisza pozwalają kontynuować pradawny rytuał górskiej gospodarki pasterskiej. Beskid Niski – co zobaczyć, gdzie pojechać i dlaczego warto? Beskid Niski, długo pomijany na turystycznej mapie Polski, zyskał nowe życie, gdy autostrada A4 otworzyła go dla mieszkańców Krakowa. Dzięki dobrej dostępności – zaledwie dwie godziny jazdy samochodem – region stał się alternatywą dla zatłoczonych Tatr i bardziej znanych Bieszczad. Przez dekady niedoceniany z powodu słabej infrastruktury turystycznej, dziś przyciąga tych, którzy szukają ciszy, przestrzeni i autentyczności. Dawniej traktowany jako przystanek w drodze na południowy wschód, Beskid Niski zaczyna być celem samym w sobie. To nie są góry dla miłośników wysokich szczytów — tylko jeden wierzchołek, po słowackiej stronie, przekracza 1000 metrów n.p.m.. Po stronie polskiej króluje Lackowa (997 m n.p.m.), ale nie o wysokość tu chodzi. Większość szczytów kryje się pod zielonymi koronami drzew, nie wybijając się ponad granicę lasu. Bo właśnie las jest tu bohaterem pierwszoplanowym. Nieprzypadkowo. Ten obszar był kiedyś częścią rozległej Puszczy Karpackiej — bukowo‑jodłowego lasu pierwotnego. Jej fragmenty zachowały się w granicach Magurskiego Parku Narodowego, jednego z najmniej znanych i najmniej uczęszczanych parków w Polsce. Dzięki ograniczonej liczbie szlaków, to wciąż królestwo dzikiej przyrody. Można tu spotkać niedźwiedzie brunatne, wilki, rysie i żbiki, a także orły przednie – największe i najpotężniejsze ptaki drapieżne występujące w naszym kraju. Co ciekawe, Beskid Niski bywa nazywany Himalajami Beskidów. Gdy pogoda nie sprzyja wędrówkom, warto wsiąść do samochodu i wybrać się szlakiem drewnianych cerkwi – unikatowego dziedzictwa Łemków. Zabytkowe świątynie rozsiane są niemal w każdej wsi, a wiele z nich zostało niedawno odrestaurowanych i objętych badaniami archeologicznymi. Sezonowo działają przy nich przewodnicy przypisani do poszczególnych cerkwi, którzy z pasją dzielą się historią i ikonografią. Wystarczy zapukać do drzwi, by odkryć tajemnice świątyń np. w Kwiatoniu, Gładyszowie, Hańczowej czy Bodakach. To podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie. Atrakcje Beskidu Niskiego – uzdrowiska, filmowe wioski i źródła wód mineralnych Choć Beskid Niski nie posiada wyraźnego turystycznego centrum z prawdziwego zdarzenia, to coraz wyraźniej na mapie regionu wybija się Wysowa‑Zdrój. To niewielkie uzdrowisko zyskało w ostatnich latach drugie życie dzięki licznym inwestycjom. Park zdrojowy – rozległy i starannie zaprojektowany – ma jeszcze spory potencjał, by przyciągać nowych odwiedzających. Znaczące środki przeznaczono również na infrastrukturę – powstał nowoczesny basen, a w 2006 roku otwarto nową, stylizowaną na dawną, drewnianą pijalnię wód mineralnych. Choć nazwy wód brzmią skromnie – Henryk, Franciszek, Anna, Józef II, Słone – każda z nich oferuje inny skład mineralny i inny smak, przez co picie ich staje się prawdziwą podróżą po sensorycznych zakątkach zdrowia. To doświadczenie, które łączy profilaktykę zdrowotną z relaksem, idealne na krótkie, regenerujące wypady. Jeśli jednak ktoś poczuje przesyt uzdrowiskową atmosferą, wystarczy udać się na wschód, gdzie pasmo kończą Jaśliska – dzika, niemal bezczasowa kraina. Ta zamieszkana przez nieco ponad 400 osób wieś zyskała sławę dzięki kinu — to właśnie tutaj kręcono sceny do filmu „Wino truskawkowe” w reżyserii Dariusza Jabłońskiego, będącego ekranizacją opowiadań Andrzeja Stasiuka. Filmowe Żłobiska to właśnie Jaśliska – miejsce, w którym czas zatrzymał się kilka dekad temu i od tamtej pory nie drgnął nawet o sekundę. To żywa opowieść galicyjska, przesiąknięta atmosferą dawnych miasteczek pogranicza, gdzie przeszłość przenika teraźniejszość na każdym kroku. Źródło: National Geographic Traveler
Kampinoski Park Narodowy leży tuż obok Warszawy. Można w nim spotkać łosie i wilki
25 km od Pałacu Kultury i Nauki można się natknąć na wilka. Kampinoski Park Narodowy zachwyca piękną przyrodą i ciekawą historią.
W tym artykule: Kampinoski Park Narodowy – podział Wilki w Puszczy Kampinoskiej Szlaki turystyczne i krajobrazy Kampinoskie wydmy Kampinoski Park Narodowy – informacje praktyczne Kampinoski Park Narodowy ma wśród warszawiaków swoich zagorzałych zwolenników – i nic dziwnego. To jedyny tej wielkości park narodowy przy stolicy w Europie. Komunikacją miejską każdy może dostać się do lasu z prawdziwego zdarzenia. Samochodem z centrum można tu dojechać w pół godziny. To prawie 40 tys. ha lasów, wydm i bagien. Jeden z najważniejszych naszych nizinnych rezerwatów. Tylko 8 proc. parku to rezerwat ścisły, reszta jest dostępna dla turystów. A jest to 350 km szlaków pieszych i 200-kilometrowy szlak rowerowy. Symbolem puszczy jest łoś reintrodukowany na tych terenach na początku lat 50. Kampinoski Park Narodowy powstał w 1959 r. Ma 385,44 km kw. powierzchni. To drugi największy park narodowy w Polsce. W 2000 r. Kampinoski Park Narodowy został uznany przez UNESCO za światowy rezerwat biosfery. Kampinoski Park Narodowy – podział Przyjęło się dzielić Puszczę Kampinoską na dwie części. Przy czym granicą jest droga nr 579 przez Roztokę. To, co po jej wschodniej stronie, to dla wielu warszawiaków las na niedzielne spacery. Co innego zachodnia. Tam komunikacji publicznej nie ma, trudniej ze szlaków skonstruować pętlę na parogodzinną wycieczkę. Opuszczone wsie – jedna z najciekawszych atrakcji Puszczy Kampinoskiej Puszcza Kampinoska kusi przez cały rok nie tylko przyrodą, ale również bogatą historią. Co warto zobaczyć w podwarszawskich lasach? W efekcie to właśnie zachodnia część jest tym prawdziwym parkiem narodowym, gdzie człowiek rzadko się zapuszcza. I to tam głównie obserwowano do tej pory kampinoskie wilki. Wilki w Puszczy Kampinoskiej Pierwszy raz zobaczyłem je w rezerwacie na Ławskich Łąkach. Były za duże na któreś z parzystokopytnych. I ta sierść – niestrawiona, zdradzająca drapieżnika. Zrobiłem zdjęcie i w domu porównałem z tym, co wie internet. Wątpliwości większych nie było – odchody wilka. O tym, że wilki wróciły do Puszczy Kampinoskiej, trąbiono od paru lat. Przez kilka dekad podwarszawski park narodowy żył bez nich, po tym jak niemal całkowicie wytępiono je w czasach PRL-u. Ale teraz co rusz obserwowano je w kolejnych kompleksach leśnych. Szlaki turystyczne i krajobrazy Szedłem zielonym szlakiem do Żelazowej Woli. Ścieżka miała metr szerokości. Krajoznawca Lechosław Herz, który pół wieku temu zaprojektował większość tutejszych szlaków, wyznawał zasadę, że ma być jak w górach – wąsko, by każdy musiał iść gęsiego. Nieopodal Granicy, gdzie zaparkowałem samochód, tę wizję zrealizował chyba najlepiej, jak mógł. Szlak omijał leśne dukty, wił się, kręcił. Po trzech kwadransach doszedłem do Dębu Powstańców z 1863 r., a potem już na ocean łąk. Skupiała się tu cała prawda o Puszczy Kampinoskiej, jej przyrodzie i historii. Na mapie wygląda to tak, jakby ktoś w pradolinę Wisły wmalował zebrę. Zaczyna się, idąc od góry, współczesnym korytem rzeki. Potem jest jej taras zalewowy, zarośnięte lasem wydmy, pas bagien, znów las na piaskach. Wreszcie – kolejny pas bagien. Ta różnorodność form terenowych daje przyrodzie ogromne pole do popisu. Nad Wisłą żerują bieliki, nad leśnymi strugami czarne bociany, po bagnach brodzą łosie. Małą architekturę wodną rozwijają bobry, a oprócz wilka popłoch wśród jeleniowatych sieją też rysie. Wprawdzie najbardziej gonne sosny pochodzą z nasadzeń, ale sporo tu również naturalnych olsów, których człowiek nigdy nie rąbał, bo nie miał ani jak, ani po co. Całą resztę przez wieki traktowano jako plantację desek. Korzystali z niej zaborcy, Niemcy, ale i okoliczna biedota. Trzeba było ustanowienia w 1959 r. parku narodowego, by odzyskać te lasy dla natury. Wcześniej była też polem walk, a Dąb Powstańców stał się tego wymowną pamiątką, zresztą jedną z wielu na terenie puszczy. Kampinoskie wydmy Szlak przeskoczył z lasu na dawno osuszone Błoto Bieliny. Wszystko ginęło we mgle. Po paruset metrach w tym abstrakcyjnym krajobrazie skręciłem ponownie w las. Ścieżka cięła pas wydm, wspinając się to na jedną, to na drugą. Na najwyższej z nich – mapa nazwała ją Górą koło św. Teresy, bo na pobliskim dębie ktoś powiesił kapliczkę z podobizną świętej – kusiła stalowa wieża pożarowa. A potem wreszcie wyszedłem na polanę Izabelina Leśnego. Wśród traw znalazłem stare cegły, resztki ogrodzenia, słupy po linii wysokiego napięcia. To nie jest jednak tragiczna historia wysiedleń czy pogromów. Raczej opowieść o niewyobrażalnej biedzie życia wśród piachów, na których nie sposób gospodarzyć. Dlatego kiedy w latach 60. XX wieku park narodowy zaczął wykupywać objęte ochroną grunty, ludzie brali te pieniądze z pocałowaniem ręki i uciekali w siną dal. Kampinoski Szlak Rowerowy w dwa dni. Fryderyk Chopin, nawiedzone wsie i dlaczego warto zabrać śrubokręt Kampinoski Szlak Rowerowy to idealna propozycja dla rowerzystów, którzy dopiero zaczynają swoją przygodę z dłuższymi wycieczkami. Doświadczeni cykliści również nie będą się nudzić. J... Do Granicy wracałem po własnych śladach. Na Błocie Bieliny mgła się rozwiewała. Z lornetką przy oczach zataczałem łuk po łąkach, ale nagle zatrzymałem wzrok przy odległej wiklinowej kępie. Coś się przy niej ruszało. Jedno, dwoje, troje dużych zwierząt z nosami w trawie. Wierciły się, chodziły wkoło, sprawiały wrażenie, że coś podgryzają. Ale to wszystko było za daleko, by dostrzec coś więcej niż tylko zarys psowatych sylwetek. Reszta pozostała więc domysłem. Kampinoski Park Narodowy – informacje praktyczne Wstęp na teren Kampinoskiego Parku Narodowego jest bezpłatny. Znajduje się w nim kilka dużych parkingów, m.in. w Granicy, Truskawiu, Wólce Węglowej, Roztoce. W Palmirach, w sercu puszczy, znajduje się cmentarz z grobami 2 tys. Polaków zamordowanych w czasie II wojny światowej. Więcej informacji: kampn.gov.pl Źródło: archiwum NG.
Najstarszy park narodowy w Polsce ma 92 lata. Powstał dzięki niezwykłemu uczonemu
Za najstarszy park narodowy w Polsce trzeba uznać Pieniński Park Narodowy. Na drugim miejscu jest Białowieski Park Narodowy. Oba powstały przy udziale prof. Władysława Szafera.
W tym artykule: Najstarszy park narodowy w Polsce Jak powstał najstarszy park narodowy w Polsce? Kim był prof. Władysław Szafer? Powstanie kolejnych parków narodowych Czy powstaną nowe parki narodowe? Mamy dziś w Polsce 23 parki narodowe. Zajmują około 1 proc. powierzchni kraju. Dla porównania, we Włoszech to 5 proc., w Austrii i Francji po 3 proc. Chronią one m.in.: walory karpackich i sudeckich pasm górskich (osiem parków), bory sosnowe i bagna pradoliny Wisły (Kampinoski), ruchome wydmy nadmorskie (Słowiński), rozlewającą się na wiele koryt nizinną rzekę (Narwiański), pełne ptaków i ssaków bagna (Biebrzański), zamieszkane przez cietrzewie torfowiska (Poleski). Najstarszy park narodowy w Polsce Najstarszy park narodowy w Polsce powstał w 1932 r. To Pieniński Park Narodowy. Oto lista polskich parków narodowych w ujęciu chronologicznym: W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle W jaki sposób tworzy się parki narodowe? Dlaczego powinno nam zależeć, żeby parków narodowych było jak najwięcej? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-polsce-mamy-23-parki-narodowe-w-kolejce-do-powstania-od-lat-czeka-prawie-drugie-tyle-fot-matphoto-wikimedia-commons-cc-by-3-0-a0c1ae1.jpeg" width="938" height="625" alt="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Pieniński Park Narodowy – 1932 r., Białowieski Park Narodowy – 1932 r., Świętokrzyski Park Narodowy – 1950 r., Babiogórski Park Narodowy – 1954 r., Tatrzański Park Narodowy – 1955 r., Ojcowski Park Narodowy – 1956 r., Wielkopolski Park Narodowy – 1957 r., Kampinoski Park Narodowy – 1959 r., Karkonoski Park Narodowy – 1959 r., Woliński Park Narodowy – 1960 r., Słowiński Park Narodowy – 1967 r., Bieszczadzki Park Narodowy – 1973 r., Roztoczański Park Narodowy – 1974 r., Gorczański Park Narodowy – 1981 r., Wigierski Park Narodowy – 1989 r., Drawieński Park Narodowy – 1990 r., Poleski Park Narodowy – 1990 r., Biebrzański Park Narodowy – 1993 r., Park Narodowy Gór Stołowych – 1993 r., Magurski Park Narodowy – 1995 r., Park Narodowy „Bory Tucholskie” – 1996 r., Narwiański Park Narodowy – 1996 r., Park Narodowy „Ujście Warty” – 2001 r. Jak powstał najstarszy park narodowy w Polsce? Na pamiątkowym zdjęciu widać tłum oficjeli usadzonych w kilku rzędach, ubranych odświętnie, pod krawatami. Wokół nich – sądząc po strojach, obywatele mniej dostojni, pewnie zwykli mieszkańcy okolicy, górale i góralki. Oczy wszystkich zwrócone są w kierunku przemawiającego senatora Kowalika. Nie wiemy, co ów parlamentarzysta miał do powiedzenia zgromadzonym 17 lipca 1932 r. w Czerwonym Klasztorze. Możemy się tylko domyślać, że mówił wzniośle i patetycznie. Ale i okazja była nie byle jaka. Po co najmniej 10 latach starań otwierano właśnie park narodowy w Pieninach. Był pierwszy w Polsce, a rangi wydarzeniu dodawał fakt, że sprawa miała charakter międzynarodowy. Równolegle z nim do życia powoływano bliźniaczy słowacki Rezerwat Przyrodniczy w Pieninach o podobnym statusie. Stąd zresztą transgraniczna uroczystość, w rozkroku, ponad wartkimi wodami Dunajca. Kim był prof. Władysław Szafer? Gdyby owo niemal stuletnie zdjęcie było trochę lepszej jakości, w tłumie zgromadzonych zapewne dałoby się zauważyć czterdziestoparoletnią twarz prof. Władysława Szafera. Być może nestor polskich nauk o ochronie przyrody nawet by się uśmiechał. Bo przecież to on o ten park walczył i zabiegał. Po wizycie w amerykańskim Yellowstone postanowił bowiem za wszelką cenę przenieść ideę tej formy ochrony przyrody do ojczyzny. Yellowstone to najstarszy park narodowy na świecie, utworzony w 1872 r. Prof. Szafer pisał: „Najwięcej do ideału zbliża się taki park narodowy, w którym przyroda chroniona jest absolutnie i pod każdym względem, a wpływ człowieka w nim jest ściśle ograniczony”. I dalej: „jako ogólną zasadę racjonalizacji każdego parku narodowego przyjąć należy to, że ma on przede wszystkim spełnić swe naczelne zadanie, to znaczy być ostoją dla pierwotnej przyrody”. Prof. Szafer chciał więc nie tylko przekazywać dany teren w zarząd władz centralnych. Był zwolennikiem ochrony totalnej. Powstanie kolejnych parków narodowych Pieniński Park Narodowy był pierwszym z kilku zainspirowanych przez prof. Szafera parków. Kilka tygodni po nim powstał Białowieski Park Narodowy w miejscu bardzo bliskim sercu biologa. W latach 20. XX w. ściągnął do Puszczy Białowieskiej czystej krwi żubry, które stały się zalążkiem reintrodukowanego stada. Współtworzył też Świętokrzyski, Tatrzański i Ojcowski. W latach 60. prof. Szafer przygotował projekt powołania dużego parku w Puszczy Piskiej, w skład którego weszłoby kilka jezior z Nidzkim na czele i wijącą się pomiędzy nimi Krutynią. Mazurski Park Narodowy nigdy jednak nie powstał. Czy powstaną nowe parki narodowe? Parki narodowe w Polsce powstawały przez znaczną część XX w., niezależnie od ustroju. Aż do roku 2001. Uchwalona wówczas nowelizacja ustawy o ochronie przyrody (potwierdzona potem nowym aktem w 2004 r.) dała samorządom przywilej sprzeciwienia się jakimkolwiek planom powoływania nowych parków lub powiększania już istniejących. W efekcie niemal wszystkie tego typu inicjatywy były i są wetowane. – Nikt przecież nie będzie brał na siebie z własnej woli jakichkolwiek nowych ograniczeń prawnych – trzeźwo zauważa jeden z działaczy samorządowych z Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Parki narodowe w Polsce potrafią zaskoczyć egzotyką. Gdzie zobaczymy niebieskie żaby? Parki narodowe to nasze powody do dumy. Polska przyroda nie jest jednak wystarczająco chroniona. Wciąż za mało mówi się o walorach naturalnych naszego kraju, a ostatni park narodowy w Polsce ... Plan powołania Jurajskiego Parku Narodowego od lat leży w szufladzie. Podobnie jak wspomnianego już Mazurskiego, Parku Narodowego Doliny Dolnej Odry (takowy istnieje już po sąsiedzku w Niemczech) oraz Turnickiego na Pogórzu Przemyskim. O ten ostatni coraz głośniej dopominają się organizacje pozarządowe. Według nich obowiązujące przepisy są zresztą niekonstytucyjne. – Obowiązująca regulacja jest nie tylko nieskuteczna, ale też narusza Konstytucję RP. Umożliwia bowiem samorządom nieuzasadnioną ingerencję w sferę konstytucyjnych zadań i kompetencji rządu obejmujących prowadzenie polityki ekologicznej państwa i zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego – pisze Dawid Sześciło z Uniwersytetu Warszawskiego w opinii prawnej organizacji proekologicznej ClientEarth. Źródło: archiwum NG.
Dziś Światowy Dzień Fotografii. Oto najstarsze zdjęcie
Światowy Dzień Fotografii jest obchodzony 19 sierpnia. To tego dnia właśnie dokładnie 184 lata rozpoczął się we Francji proces patentowania dagerotypu – urządzenia do zapisywania unikatowego obrazu na metalowej płytce.
W tym artykule: Kiedy zostało wykonane pierwsze zdjęcie w historii? Światowy Dzień Fotografii Szacuje się, że każdego roku na świecie powstaje 1,81 tryliona nowych zdjęć. Daje to 57 tys. zdjęć na sekundę. Żadna wcześniejsza epoka w historii ludzkości nie miała tak dokładnej dokumentacji życia codziennego na świecie. Trudno uwierzyć, że od wynalezienia fotografii mijają dopiero 184 lata. Kiedy zostało wykonane pierwsze zdjęcie w historii? W 1837 roku Joseph Nicèphore Nièpce i Louis Daguerre opracowali technikę dagerotypii, która dała początek fotografii jaką znamy dziś. Rok później wynalazek został opatentowany. Następnie kupił go rząd Francji, by przekazać go w prezencie całemu światu. Miało to miejsce 19 sierpnia 1839 roku. Ale dagerotyp nie był pierwszą trwałą fotografią. W 1826 roku Nièpce uwiecznił w procesie heliografii obraz znany jako „Widok z okna w Le Gras". Dagerotypia była jednak o wiele praktyczniejszym narzędziem i dlatego to ją uważa się za symboliczne narodziny fotografii. Niecałe dwa wieki później fotografia stała się dobrem powszechnym i niemal każdy dokłada do niej swoją cegiełkę. Internet jako najbardziej demokratyczne medium rzucił wyzwanie zawodowym fotografom, zestawiając ich prace z milionami amatorskich zdjęć publikowanych w sieci natychmiast po zrobieniu. Światowy Dzień Fotografii Kolejny Światowy Dzień Fotografii już 19 sierpnia. Jako redakcja „National Geographic Polska" nie bylibyśmy sobą, gdybyśmy nie podejmowali tematów związanych z fotografią. Zapraszamy na nasz profil na Instagramie, gdzie regularnie publikujemy zdjęcia fotografów i fotografek współpracujących z „National Geographic Polska". Rozmowy z autorami zdjęć możecie też znaleźć w zakładce Fotografia w naszym serwisie. – Fotografowie, z którymi współpracujemy, potrafią w niezwykły sposób wydobyć piękno naszej planety. Patrzą na świat w sposób niestereotypowy z nieoczywistej perspektywy – mówi Teresa Tuleja, fotoedytorka i opiekunka artystyczna kanału @NatGeoPL na Instagramie. – Wierzymy, że fotografia staje się sztuką ponadczasową nie dlatego, że została wydrukowana na papierze. Liczy się wyłącznie chwila uchwycona w kadrze. Takimi momentami chcemy dzielić się z naszymi odbiorcami nie tylko co miesiąc, ale codziennie – dodaje. Amatorów fotografii zapraszamy także do śledzenia kolejnych edycji Wielkiego Konkursu Geograficznego National Geographic Polska. Tegoroczne wydanie konkursu rusza już niebawem.
Dieta paleo zdobyła sporą popularność. Czy jednak naprawdę jest dla nas tak zdrowa i naturalna?
Powinniśmy jeść to, co nasi przodkowie – twierdzą zwolennicy sposobu odżywiania znanego jako dieta paleo. Jednak przejście na taką dietę może być trudne i ryzykowne.
W tym artykule: Rozwój rolnictwa zmienił naszą dietę Składniki diety paleo Nasi przodkowie byli mięsożercami Dieta paleo niesie ze sobą ryzyko Dieta paleo mogła być toksyczna Kiedy we wrześniu 1991 r. Erika i Helmut Simonowie, turyści z Norymbergi, zboczyli z oznaczonego szlaku w Alpach Ötztalskich, na dnie parowu na wysokości ponad 3000 m znaleźli zwłoki. Mężczyzna leżał twarzą do ziemi, a obok niego znajdowało się coś na kształt plecaka. Początkowo sądzono, że to zaginiony turysta, który parę lat wcześniej uległ tu wypadkowi. Kilka dni później nikt nie miał już wątpliwości, że przypadkowe znalezisko jest największą archeologiczną sensacją od lat. Zmumifikowany Ötzi – bo tak nazwano odnalezionego – był 160-centymetrowym 50-latkiem sprzed pięciu tysiącleci, z samego środka neolitu. Doskonale zachowane zwłoki dały nauce wgląd w życie europejskiego człowieka z czasów, gdy saharyjska sawanna zaczęła stawać się pustynią, a uciekająca z niej ludność założyła pierwsze egipskie miasta. Pozwoliły też zajrzeć do jego żołądka. Ostatnim posiłkiem Ötziego było mięso jelenia i kozicy. Zapewne upolowanych niedługo przed śmiercią, na co wskazywał łuk z pełnym strzał kołczanem. Znaleziono także korzonki, owoce i ziarna pszenicy spożyte pod postacią chleba. Tajemniczy człowiek lodu. Jak ciało Ötziego zachowało się w Alpach? Nowe badanie podważa dotychczasowe teorie Ponad 30 lat po odkryciu mumia z Alp nadal budzi żywe spory wśród naukowców. Grupa badaczy twierdzi, że ciało Ötziego zachowało się do naszych czasów w świetnej formie z zupełnie innych... W czasach, gdy Ötzi wybrał się w swą ostatnią wędrówkę, Europa była już dawno po neolitycznej rewolucji. Oswojono dziką roślinność, udomowiono zwierzęta, a koczowniczy tryb życia przerodził się w osiadły. Agrarne osiągnięcia czyniły go łatwiejszym – pożywienie było na wyciągnięcie ręki, dzień po dniu. 25 mln przedstawicieli Homo sapiens zaludniających w czasach Ötziego ziemię, złagodziwszy odwieczny problem głodu, mogło skuteczniej ujarzmiać lądy. Rozwój rolnictwa zmienił naszą dietę Rozwiązując nękające ich problemy, nieświadomie stworzyli jednak nowe, które dają się nam we znaki do dziś. Dokładne badania alpejskiej mumii pozwoliły stwierdzić, że choć Człowiek Lodu – bo tak nazwały go media – nie głodował, prowadził aktywny tryb życia, a jego dieta była zrównoważona, i tak cierpiał na miażdżycę, groziły mu też dalsze choroby serca i układu krążenia. Gdyby przeniesionego w nasze czasy Ötziego umówić na wizytę u dietetyka, mógłby usłyszeć to samo co większość z nas: „Źle się pan odżywia”. I coraz częściej: „Proszę przejść na dietę przodków”. Dietę paleolityczną, jaskiniową. Ale dlaczego? Jako pierwszy odpowiedź na to pytanie dał Amerykanin dr Loren Cordain badający dietę Homo sapiens z epoki kamienia. Na polski grunt przeniósł ją z kolei prof. Marek Konarzewski z Zakładu Ekologii Zwierząt w Instytucie Biologii Uniwersytetu w Białymstoku. W książce „Na początku był głód” skonstatował, że na większości obszarów Europy uprawę roli zapoczątkowano dopiero 5–6 tys. lat temu. Od pierwszych rolników dzieli nas więc raptem od 300 do 500 pokoleń. To zdecydowanie za mało, by następujące mutacje genetyczne mogły spowodować poważną przebudowę układu pokarmowego i dostosować go do dzisiejszych diet. – Dość powiedzieć, że kolejne pokolenia bakterii zamieszkujących nasze przewody pokarmowe mają w ciągu doby więcej szans na utrwalenie korzystnych mutacji niż ludzkość od czasu rozpoczęcia uprawy roli – zauważa prof. Konarzewski. Krótko mówiąc, nasze żołądki z przyległościami nie różnią się nie tylko od trzewi Ötziego, ale też naszych wspólnych przodków sprzed setek tysięcy lat. Człowiek paleolityczny żywił się głównie dzikim mięsem jeleniowatych czy przodków dzisiejszego bydła, padliną, jajkami, owadami. Odnajdywane szkielety z tamtych czasów wskazują, że cieszył się dobrym zdrowiem i wysokim wzrostem do 180 cm. – Tymczasem 10 tys. lat temu, na obszarze Bliskiego Wschodu zwanym przez archeologów Żyznym Półksiężycem, pojawiają się szkielety ze śladami próchnicy, anemii, krzywicy i licznych chorób odzwierzęcych. Średnia wzrostu spadła do 1,6 m. Tak właśnie zaznaczył się początek rolnictwa – mówił prof. Konarzewski w wywiadzie udzielonym „National Geographic” w 2007 r. Pierwsi Europejczycy nie byli „czystą populacją”. Wszyscy są dziś genetyczną mieszanką Idea głosząca, że pierwsi Europejczycy byli „czystą” populacją, krążącą tu od czasów włochatych mamutów, inspirowała różnych ideologów na długo przed pojawieniem się nazistów... Próchnica, krzywica i choroby cywilizacyjne, z cukrzycą i celiakią na czele, na stałe wpisały się w kartę choroby naszego gatunku. – Nasz układ pokarmowy nie jest przystosowany do trawienia pewnych białek, które znajdują się w zbożach – usłyszałby Ötzi od Jagody Podkowskiej, dietetyka z Centrum Rehabilitacji Sportowej, która dietę przodków zaleca wielu swoim pacjentom, przerabiając ją na współczesną miarę. – Lektyna i gluten podrażniają go i powodują, że dużo gorzej wykorzystujemy składniki pokarmowe z innych, wartościowych produktów. Zalegają w organizmie i zaburzają przyswajanie witamin, minerałów, białek, które są nam potrzebne. Składniki diety paleo Podstawą jest dziczyzna – zarówno chuda, jak i tłusta. Orzechy, pestki i nasiona to źródło wapnia. Cukry proste zapewnić mają z kolei owoce, źródłem energii są też warzywa. W diecie, którą dziś określa się mianem paleolitycznej bądź jaskiniowej, kluczowa jest eliminacja zbóż. Drugim niepożądanym elementem jest nabiał, również obcy człowiekowi paleolitycznemu. Zła sława laktozy to w Pierwszym Świecie powszechna wiedza. Nie trawimy jej, ale codziennie pijemy jogurty, kefiry czy mleko, jemy sery, nie mając przy tym żadnych niepożądanych objawów. – Dieta paleolityczna mówi o ukrytych skutkach takiego działania – odpowiada dietetyk. – Różnicę poczujemy dopiero, gdy te produkty odstawimy. Zapomnimy, co to gazy, niestrawności. Odkryjemy, że bakterie probiotyczne dostarczane sztucznie są zbędne, bo mamy ich własną pulę, która może żywić się produktami nienabiałowymi. Źródłem wapnia staną się orzechy, nasiona, warzywa. Źródłem cukrów zaś – owoce. Choć tak naprawdę nasi przodkowie wcale nie jedli ich tak dużo, jak mogłoby się to nam wydawać. Ich dieta opierała się na białkach i tłuszczach i to te ostatnie były paliwem. Organizm współczesnego człowieka czerpie energię z glukozy. Jeśli go jej pozbawimy, po jakimś czasie przestawi się na wykorzystywanie ciał ketonowych pozyskiwanych w metabolizmie tłuszczów. Zwolennicy diety paleo przekonują, że spełniają one funkcję energetyczną o wiele skuteczniej niż glukoza, która włączana powinna być tylko w wypadku wysokiej aktywności fizycznej, a więc o określonych porach dnia. Pod postacią – oczywiście – owoców. Nasi przodkowie byli mięsożercami Jednak, jak dowodzą badania dr. Cordaina, od jednej do dwóch trzecich kalorii konsumowanych przez współczesnych łowców-zbieraczy, a więc także ich przodków, pochodzi od zwierząt. Paleolityczny Homo sapiens nie był wegetarianinem. Łączył cechy roślinożercy, myśliwego i padlinożercy. Prof. Konarzewski twierdzi, że właśnie ta płynność ludzkich zwyczajów żywieniowych jest kluczem do naszego ogromnego sukcesu ewolucyjnego. Ostatecznym dowodem na udział mięsa w praludzkiej diecie jest budowa naszego układu pokarmowego. Daleko mu do przepastnych żołądków roślinożerców, zdolnych przetwarzać najbardziej zdrewniałe fragmenty roślin. Radzi sobie natomiast z delikatnymi warzywami i owocami, będąc jednym z najbardziej uniwersalnych organów spośród wszystkich gatunków. – Człowiek zawsze jadł mięso. Wątpliwości natury etycznej pojawiły się dopiero, gdy ludzkość osiągnęła etap, na którym możemy w inny sposób realizować potrzeby żywieniowe. Dieta paleolityczna jest zdecydowanie mięsna – mówi Jagoda Podkowska. Dziczyzna, króliki, perliczki, bażanty, wszystko to, co żyje dziko, na wolności. Niezależnie od tego, czy będzie to dzik, który przed zimą odłożył dużo tkanki tłuszczowej, czy chude króliki lub ptaki. Jednak codzienne zdobywanie zwierzyny z natury to w dzisiejszym świecie abstrakcja. Dieta nordycka poprawia poziom glukozy i cholesterolu nawet, jeśli nie schudniemy - wynika z badań Dieta śródziemnomorska jest uznawana przez naukowców za jedną z najzdrowszych na świecie. Ma jednak równie zdrową konkurencję! To dieta nordycka, która również nie wymaga szczególnych w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dieta-nordycka-co-to-jest-i-czy-moze-poprawic-wyniki-badan-bez-utraty-wagi-co-jesc-by-zyc-zdrowiej-fot-getty-images-ef7b927.jpeg" width="938" height="625" alt="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" title="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" /> Dr Łukasz Łuczaj, biolog zamieszkujący wieś na Pogórzu Dynowskim, w książce „W dziką stronę” opisuje dzikie kurczaki z indochińskiej dżungli skaczące po drzewach, żywiące się dżdżownicami. Jeśli chcesz mieć takiego ptaka, zamieszkaj na skraju lasu, zrób w nim wielką wolierę i wpuść wiosną kurczęta. Jesienią będziesz mieć supermięso na kilka garnków rosołu – pisze. Dodaje przy tym, że i tak prawdopodobnie wcześniej zjedzą je lisy. Tak naprawdę pozostaje kupowanie mięsa z hodowli ekologicznych. Mięsa hodowanego na trawie, niekarmionego paszami z kukurydzą czy soją. I to nie tylko drobiu. Bardzo wiele przepisów kuchni paleolitycznej obejmuje wołowinę. Jako że tłuszcz jest wskazany, możemy ją smażyć, piec, grillować. Dieta paleo niesie ze sobą ryzyko Po wysłuchaniu wyliczanki zalet diety paleolitycznej na usta ciśnie się pytanie, czemu wszyscy nie żywimy się w ten sposób? Dla borykających się z głodem przodków Ötziego zboża były darem z niebios. Niestrawności związane z glutenem uznawano zapewne za niewarty uwagi efekt uboczny zwiększonego dostępu do jedzenia. Dziś wiedza stoi jednak na dużo wyższym poziomie. A więc? Niestety, ta dieta jest bardzo restrykcyjna i wymaga konsekwencji, a dookoła nas tyle pokus. Ale jeśli cały świat miałby dziś przejść na paleo, efekty na pewno byłyby o wiele korzystniejsze dla zdrowia niż przy obecnym trybie żywienia. Tak samo stałoby się jednak, gdyby przeszedł na zdrowy, zbilansowany wegetarianizm. To wszystko za sprawą eliminacji produktów przetworzonych i ograniczenia glutenu oraz dużej ilości warzyw. W teorii wystarczą dwa miesiące rygoru, by organizm pozbył się niepożądanych substancji i uzyskał optymalną dla danej osoby sylwetkę. I choć dieta w założeniu powinna być praktykowana przez całe życie, to nawet kilka miesięcy jej stosowania może odpowiednio dostroić człowieka i dać mu pokłady energii, o których dawno zapomniał. Krytycy zwracają uwagę na potencjalne zagrożenia płynące z przeładowania organizmu białkiem i tłuszczem, nawet jeśli pochodzą z dobrego źródła, i brak węglowodanów złożonych. Sugerują, że tak drastyczna zmiana proporcji składników odżywczych może mieć długofalowo fatalne skutki, szczególnie dla cukrzyków. Bez wahania zgodzą się jednak na kilka pozostałych założeń diety. Dla Ötziego i jego przodków wyjątkowo oczywistych. Chodzi o ruch, przebywanie na słońcu, długi sen, odpowiedni rytm dobowy. Przedstawiciel społeczności łowiecko-zbierackich ciągle się przemieszczał. Aktywność fizyczna była całym jego życiem, dlatego energia uzyskiwana z trawionych dłużej niż węglowodany tłuszczów miała odpowiednie ujście. – Kiedyś normą był przerost lewej komory serca, bo człowiek przyzwyczajony był do intensywnego ruchu. Dziś, gdy badania wykazują przerost tej komory, mówimy o anomalii. Przestaliśmy się ruszać, więc lewa komora nie musi tak pracować – przekonuje Podkowska. A Ötzi, choć nie był okazem zdrowia, musiał być w ciągłym ruchu. Zginął przecież podczas górskiej wycieczki. Nasza dieta różni się od paleolitycznej nie tylko składem, ale i ilością posiłków. Pięciodaniowy dzień był przed kilkoma tysiącleciami fikcją. Nasz gatunek jest predestynowany do odkładania dodatkowych kilogramów na później. Dieta paleolityczna zakłada, że odpowiednio wyregulowany żołądek sam nam powie, kiedy jeść. Czasem wystarczą tylko cztery posiłki, ktoś inny może jeść sześć, ale mniejszych. Dieta paleo mogła być toksyczna Nasi przodkowie niekoniecznie cieszyli się dobrym zdrowiem – w rzeczywistości mogli spożywać niezdrowe ilości toksycznych metali ciężkich. Według badań opublikowanych w czasopiśmie „Quaternary International” w okresie między 6300 a 3800 lat temu (a więc nieco po zakończeniu prawdziwego paleolitu) owoce morza, które dominowały w diecie na terenie dzisiejszej Norwegii, zawierały niebezpiecznie wysoki poziom ołowiu i kadmu. Naukowcy twierdzą, że może to wiązać się ze zmieniającym się klimatem po ostatniej epoce lodowcowej, która zakończyła się około 11 700 lat temu. Ponieważ klimat cały czas zmienia się w zastraszającym tempie, wyniki te wskazują, że my również możemy spodziewać się wyższych poziomów zanieczyszczeń metalami ciężkimi w niektórych produktach żywnościowych. Ta dieta ma ocalić planetę i przedłużyć nam życie. Naukowcy: Stawka jest bardzo wysoka The "planetary health diet" - jak nazywają ją naukowcy, może być stosowana przez osoby od drugiego roku życia. Według autorów nie tylko jest zdrowa i ekologiczna, ale pozwala także zmniejsz... Nie mając dostępu do ludzkich szczątek z tamtego okresu, naukowcy z Uniwersytetu Arktycznego w Norwegii sięgnęli po skamieniałe śmieci. Midden, czyli warstwa ziemi zawierająca różne odpady, typu zwierzęce kości, ludzkie odchody, roślinne resztki, muszle i inne pozostałości po dawnej działalności człowieka, pozwoliła badaczom na dokładniejszą analizę diety naszych przodków. Ze stosów pradawnych odpadów na ośmiu stanowiskach archeologicznych naukowcy zebrali muszle skorupiaków, kości dorsza atlantyckiego i foki harfowej. Pozostałości zostały dokładnie oczyszczone, a następnie zmienione w drobny proszek, z którego naukowcy pozyskali kolagen do przeprowadzenia analiz. Spośród 124 kości, z których pobrano próbki, tylko 40 wytworzyło wystarczająco dobrej jakości kolagen, a analizy ujawniły szokujący poziom kadmu i ołowiu. Zespół przeprowadził również pomiary poziomów rtęci w kościach i stwierdził, że chociaż mieszczą się one w nowoczesnych granicach bezpieczeństwa, są również zauważalnie wysokie. Kadm występuje naturalnie w glebie i z czasem gromadzi się w organizmie, zwłaszcza w wątrobie i nerkach. Może powodować raka, jak również choroby nerek, wątroby i płuc, a także osteoporozę. Ołów występuje naturalnie również w glebie, a z czasem gromadzi się w szkielecie człowieka. Może on negatywnie wpływać na mózg i układ nerwowy. Z kolei rtęć może powodować poważne problemy neurologiczne i immunologiczne. Źródło: Quaternary International.
Biskupin: osada przypominająca blokowisko. Jej mieszkańcy mieli ciepłe chaty i starannie wytyczone ulice
Choć tętnił życiem przez niespełna wiek, 80 lat po odkryciu Biskupin to wciąż najcenniejsza pamiątka po dawnych mieszkańcach ziem polskich.
W tym artykule: Biskupin – osada odkryta dzięki nauczycielowi Dlaczego Biskupin miał szczęście Grody takie jak Biskupin były starannie zaprojektowane Egalitaryzm dawnych mieszkańców Biskupina Drewniane chaty dobrze sprawdzały się zimą Wielkim problemem Biskupina były pożary i woda Powojenne losy Biskupina Biskupin jako atrakcja turystyczna Była zima 738 roku p.n.e. Od kilku lat klimat stawał się surowszy, a mrozy coraz bardziej dokuczały okolicznym plemionom, które nauka wiele wieków później nazwie przedstawicielami kultury łużyckiej. Nie byli ani pierwszymi, ani ostatnimi mieszkańcami tych ziem – badania wykazały, że intensywnie zasiedlano je na przestrzeni historii dziewięciokrotnie. Nie wiemy, skąd przyszli, możemy przypuszczać, że polowali i gospodarowali w okolicznych lasach już od jakiegoś czasu. Tamtej zimy, według ustaleń ostatniego pokolenia badaczy, prace przy budowie mającego dać im schronienie grodu na torfowej łące Półwyspu Biskupińskiego trwały już na całego. Wykorzystali budulec, którego mieli pod dostatkiem – kilkudziesięcioletnie dęby i sosny. Wycinali drzewa rosnące blisko jeziora, w którym lustro wody było na poziomie zbliżonym do dzisiejszego, a na podmokły półwysep transportowali je wodą lub po lodzie. Budowa trwała raptem kilka lat – tyle, co wznoszenie współczesnych drapaczy chmur. Biskupin – osada odkryta dzięki nauczycielowi Jeśli wyobrazimy sobie, że dawniej okolice grodu Biskupin były terenem dużo gęściej zalesionym niż dziś, jasnym się staje, dlaczego gród wybudowano właśnie tutaj. Jadąc drogą wzdłuż kolejki wąskotorowej, której sieć oplata Żnin i okolice, zrekonstruowane wały widać dopiero z perspektywy morenowego wzniesienia kilkaset metrów przed miejscowością. Głównie za sprawą zwiedzających je turystów – ich kolorowe sylwetki migają między drzewami. Wieki temu pozbawiony podobnego zainteresowania gród skrywał się za leśną kurtyną na tyle skutecznie, że z oddali trudno było ustalić jego położenie. Tak było aż do czasu, gdy wilgotniejący klimat spowodował podniesienie się poziomu wody w jeziorze. Opuszczone zabudowania zostały zatopione i dzięki konserwującym właściwościom torfu na tysiąclecia zniknęły z pola widzenia. Śladami Piastów Bohaterowie tutejszych legend mogliby zaludnić spore miasto. Niemal w każdej miejscowości znajdzie się zameczek, ruiny po nim albo przynajmniej legenda, że kiedyś tu stał. Obowiązkowo stras... Wiosną 1932 r. pogłębiono rzeczkę Gąsawkę, obniżając poziom wody w Jeziorze Biskupińskim o kilkadziesiąt centymetrów. Kilka miesięcy później do Biskupina trafił Walenty Szwajcer, 25-letni nauczyciel stopnia podstawowego. Jak sam twierdził – trochę na zesłanie; miał uczyć 75 dzieci w tutejszej wiejskiej szkole. 1 września, po uroczystości rozpoczęcia roku szkolnego, jeden z uczniów zabrał go na półwysep. – Miejsce spodobało mi się bardzo, więc prawie codziennie odwiedzałem je w czasie popołudniowych spacerów. Na początku moją uwagę zwróciły duże fragmenty ceramiki na kretowiskach oraz wymyte przez wodę na brzegu jeziora. Któregoś dnia zauważyłem sterczące w trzcinie drewniane pale. Jak się później okazało, były one szczątkami falochronu – wspominał Wiesławowi Zajączkowskiemu w wywiadzie. Prawdę mówiąc, o tym, że nad jeziorem coś jest zakopane, wiedziano już wcześniej. Sugerowały to przypadkowe fragmenty ceramiki i kawałki drewna. Poznański profesor Józef Kostrzewski przyjechał do Biskupina w latach 20., jednak wpadły mu wówczas w oko jedynie fragmenty wczesnośredniowiecznych naczyń. Wrócił na prośbę Szwajcera, który początkowo nie wiedział, jak duże znaczenie może mieć jego znalezisko. Zamierzał je skatalogować, a dopiero potem zawiadomić archeologów. Jego plany pokrzyżował właściciel łąki, który na wiosnę 1933 r. zaczął kopać torf, równocześnie rąbiąc dębowe belki leżące płytko w ziemi. Znajdowane przedmioty z brązu usiłował sprzedać u jubilera. Dlaczego Biskupin miał szczęście Właściwie całe szczęście Biskupina polegało na tym, że został odkryty jako pierwszy. W okolicy było bowiem więcej tego typu grodów. Gdyby Szwajcer na cel spacerów wybrał pobliskie Sobiejuchy lub Izdebno, pewnie to któreś z nich stałoby się wizytówką polskiej archeologii i jednym z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych. – W Sobiejuchach jest tego prastarego drewna mniej, ale Izdebno to niemal bliźniaczy gród, który zachował się w rewelacyjnym stanie – mówi Anna Grossman z Muzeum Archeologicznego w Biskupinie, jedna z niewielu osób, które do dziś zawodowo zajmują się Biskupinem. – W okolicach nie ma śladów poważniejszych walk, ale wał i jedna tylko brama wskazują, że grody na pewno pełniły funkcje obronne, choć być może tylko w teorii. Prawdopodobnie były też faktoriami na szlaku handlowym. W tamtych czasach transport odbywał się głównie drogą wodną w dłubankach drążonych z jednego pnia. Połączenie Jeziora Biskupińskiego Gąsawką z sąsiednimi jeziorami otwierało dalsze drogi komunikacyjne – Notecią do Warty i dalej do Odry i Bałtyku – dodaje. W czasach, gdy powstawały grody typu biskupińskiego, Europa przeżywała demograficzną eksplozję. Na teren dzisiejszych Pałuk coraz odważniej wchodziła tzw. kultura halsztacka, sąsiadująca od południowego zachodu z łużycką. – Badania prowadzone przy okazji budowy autostrad dowodzą, że trochę dalej, na Dolnym Śląsku to już nawet nie była strefa oddziaływań halsztackich, a wręcz wschodnia prowincja tej kultury – mówi Grossman. Archeolodzy odnaleźli glinianą figurkę, która przedstawia prehistoryczne bóstwo Niezwykle rzadką figurkę znaleziono w niemieckiej Bawarii. Naukowcy uważają, że to bogini wody z epoki żelaza. Coraz większa populacja wymuszała inną organizację. Sięgnięto po struktury, które wywodziły się ze środkowej Europy. Bo choć idea protomiejskich założeń przyszła z południa, ze świata egejskiego, to do nas trafiła właśnie przez ośrodek środkowoeuropejski. A więc grupy wchodzące na nowe ziemie sięgały po struktury, które już znały, i adaptowały je w nowym środowisku. To nie był zbrojny podbój, ale ekspansja drogą asymilacji i przekształceń. Tak powstało kilka podobnych grodów. Grody takie jak Biskupin były starannie zaprojektowane Biskupin stał się archeologiczną sensacją. Na wykopaliska, które wkrótce ruszyły pod okiem prof. Kostrzewskiego i jego asystenta Zdzisława Rajewskiego, przyjeżdżali przedstawiciele władz państwowych i kościelnych. W tym m.in. prymas August Hlond, marszałek Edward Rydz-Śmigły i prezydent Ignacy Mościcki. Polskie wykopaliska trwały kilkadziesiąt lat z przerwą na wojnę, podczas której przez trzy sezony badania prowadzili archeolodzy niemieccy. Zakończono je ostatecznie w 1974 r. Wody jeziora, które przed trzema tysiącami lat przyniosły osadzie zgubę, na dłuższą metę zapewniły jej przetrwanie. Wilgoć zakonserwowała drewno i zamieniła je w „twarde dyski”. Pełne informacji o klimacie i roślinności Pałuk, samym grodzie oraz zamieszkującej go ludności. Dzięki niemu o Biskupinie wiemy dziś tak wiele. Pozwoliło nam zrekonstruować osadę lub – jak mówi żartobliwie Grossman – pradziejowe blokowisko. W Biskupinie stoją dziś dwa rzędy chat, fragmenty wału obronnego z falochronem, brama i most. To, jak wyglądał gród w całości, pokazują liczne makiety. – Fenomen tutejszych grodów polega na tym, że powstały tak, jakby zaprojektowali je współcześni architekt z urbanistą – tłumaczy. – Była ulica okrężna, do której dochodziły ulice poprzeczne, jednokierunkowe. Miały szerokość typowego wozu z tamtego okresu. Precyzja była niesłychana. Ulice były równoległe, ale nie idealnie proste – lekki łuk powodował, że do wszystkich wejść położonych wzdłuż nich chat słońce docierało i zachodziło dokładnie w tym samym momencie! Egalitaryzm dawnych mieszkańców Biskupina Same chaty też były zresztą identycznie rozplanowane. Stały w ciągach, jedna obok drugiej, ze wspólnymi ścianami szczytowymi, co pozwalało oszczędzać budulec. Grząskie podłoże, na którym wyrosło osiedle, wymagało odpowiednich rozwiązań konstrukcyjnych. Technika sumikowo-łątkowa (w wydrążone w pionowych słupach łątki wsuwane są poziomie pale zwane sumikami) umożliwiała po pierwsze wznoszenie budynków o dowolnych rozmiarach, a po drugiej – łatwe dobudowywanie nowych elementów czy naprawianie uszkodzonych. W Biskupinie panował pełen egalitaryzm. Każda rodzina miała do dyspozycji ponad 70 m2, w tym obszerną izbę, pomieszczenie gospodarcze na sprzęt i dla zwierząt oraz położone na podniesieniu ogromne legowisko. To dużo, choć trzeba pamiętać, że ówczesne rodziny były wielopokoleniowe. Duża umieralność dzieci i kobiet w połogu powodowały jednak, że w jednej chacie nie mieszkało zwykle więcej niż osiem, dziesięć osób. Cała osada liczyła prawdopodobnie ok. 800 mieszkańców. Plus zwierzęta, o wiele bardziej wytrzymałe i odporne na temperaturę od ich dzisiejszych kuzynów. Hodowano owce, półdzikie świnie, koniki i bydło. Nie było jednak zagród, stodół, chlewów, a jedynie kilkumetrowe pomieszczenie w każdej z chat. – To był zupełnie inny sposób chowu zwierząt niż dziś – mówi Grossman. Drewniane chaty dobrze sprawdzały się zimą Za przykład niech posłuży miejscowość Zgon na Mazurach. Dawnej późną jesienią zganiano tam bydło z okolicy, wybierano najsilniejsze osobniki, a resztę zabijano, by było co jeść zimą. W Biskupinie mogło być podobnie. Wybrane sztuki zimowały wśród ludzi w chatach, pozostałe przeznaczano do spożycia, a na wiosnę stada odnawiano. Gród powstał głównie po to, by zapewnić ludziom schronienie na długie zimowe miesiące. Trzcinica. Karpacka Troja Kiedyś mówiono „Trzcinica pod Jasłem”, teraz będzie odwrotnie – żartuje Jan Gancarski, dyrektor Muzeum Podkarpackiego w Krośnie. Z jego inicjatywy stworzono tu najnowocześniejszy skans... Przed naporem fal i kry gnanych silnymi północno-zachodnimi wiatrami, które tu przeważają, chroniła dodatkowa konstrukcja złożona z dębowych pali wbitych ukośnie w dno jeziora. Drewniane chaty szybko się nagrzewały, co zresztą łatwo sprawdzić i dziś. – Któregoś roku w listopadzie po konferencji naukowej zebraliśmy się z kolegami w jednej z chat, nie do końca uszczelnionej. Zamknęliśmy drzwi z plecionki i rozpaliliśmy ognisko. Choć na dworze był przymrozek, po kwadransie zrobiło się już tak ciepło, że zdejmowaliśmy kurtki – opowiada Grossman. W latach 90. przeprowadzano zresztą podobne eksperymenty: 24-godzinne grzanie kamieni w palenisku podnosiło temperaturę w środku nawet do 14 st. C. Przetrwanie mroźnej zimy w grodzie było więc łatwiejsze niż na terenie otwartym. Tym bardziej, że chaty mogły być pełne zapasów. Okolice obsiewano czterema gatunkami pszenicy: płaskórką, orkiszem, zwyczajną i drobnoziarnistą, a także prosem i jęczmieniem. Znano rośliny strączkowe: soczewicę, bób, groch, a także rzepę i len, które uzupełniano owocami i grzybami z pobliskich lasów. Z czasem tych lasów było coraz mniej – karczowano je pod uprawy, co oczywiście zmniejszało udział dziczyzny na biskupińskich stołach. Do polowań używano oszczepów i łuków z kościanymi lub brązowymi grotami strzał. Wielkim problemem Biskupina były pożary i woda Wykorzystując środowisko, mieszkańcy Biskupina często przegrywali jednak z naturą. Śladów pożarów jest tu bez liku. Przy gęstej drewnianej zabudowie ogrzewanej ogniem nie mogło być zresztą inaczej. Gród płonął i był odbudowywany. Gdy część najstarszego osiedla po blisko 40 latach istnienia spłonęła, odtworzono ją głównie z sosny (dębowe lasy nie zdążyły się zregenerować) w nieco zmienionej formie. Domy były mniejsze, a wał obronny węższy i nie tak rozległy jak pierwotnie. Powodzie i kolejne pożary niszczyły zabudowę. Po około 30 latach odbudowano już tylko otwartą osadę w najwyższej części półwyspu, który powoli stawał się wyspą. Szybki wzrost poziomu wody w jeziorze spowodował, że biskupinianom zaczęło brakować gruntu pod nogami. Bo to nie ogień ani najeźdźca doprowadziły gród do upadku, ale woda. – Północna część półwyspu, położona najniżej, była zalewana najczęściej – mówi Grossman. – Mieszkańcy mocno jednak walczyli o swoje. Zakładali drugą podłogę, podnosili poziom ulic. Widać starania, by ten gród utrzymać. Z czasem zatopiona została zresztą nie tylko osada, ale i sąsiednie pola uprawne i łąki. Tym samym dalsze życie w bezpośrednim sąsiedztwie Jeziora Biskupińskiego stało się niemożliwe. Surowy klimat nie sprzyjał zakładaniu nowych tak dużych osad, które stawały się trudne do aprowizacji. Kolejny raz półwysep zamieszkany został dopiero cztery wieki później przez inne plemiona. I choć w dalszej przyszłości osady powstały tu w okresie rzymskim i wczesnośredniowiecznym, żadna nie miała dawnego rozmachu. Powojenne losy Biskupina Po II wojnie światowej stanowisko archeologiczne w Biskupinie wciąż było oczkiem w głowie władz, tym razem PRL-owskich. Badania z lat 50. stanowiły przygotowania do obchodów tysiąclecia państwa polskiego. Ważniejsze od osady z końca epoki brązu było jednak dla propagandy osadnictwo piastowskie, a do Gniezna było stąd blisko. Biskupin łużycki przestał mieć pierwszorzędne znaczenie. Z dzisiejszej perspektywy nie ma wątpliwości, że to właśnie gród z przełomu epok brązu i żelaza był jednym z najważniejszych zjawisk w pradziejach Pałuk. Biskupin jest dziś częścią województwa kujawsko-pomorskiego, choć historycznie bliżej mu do Wielkopolski. Pieczę nad pozostałościami grodu sprawują pracownicy powołanego w 2000 roku Muzeum Archeologicznego w Biskupinie. Nauka z tutejszych badań wycisnęła już wiele. Podczas wykopalisk testowano nowe metody badawcze, wyszkolono też pokolenie przyszłych kadr naukowych. Studenci zaliczali tu obowiązkowe praktyki. Prof. Bogdan Balcer z PAN w monografii badaczy Biskupina wspomina: „Szereg osób traktowało pracę w Biskupinie jako rodzaj pańszczyzny. Wyjazd do Biskupina był jednak bardzo atrakcyjny (...). Zachętą była dobra kuchnia, biesiady, urocze gawędy prof. Rajewskiego, tańce i swawole w baraku ekspedycji, bliskość jeziora i piękne otoczenie w postaci Pałuk, ballady i romanse w tym terenie, w wyniku których zawiązało się kilka par małżeńskich”. Nie ma nudy, są superbohaterowie. Weekend na Szlaku Piastowskim Czy ornamenty na banknocie dwudziestozłotowym to tylko „ładne wzory”? Co wspólnego z Gnieznem ma powiedzenie „przeczytać książkę od deski do deski”? Wizyta na Szlaku Piastowskim to t... Pałuki mają dziś niewielkie znaczenie gospodarcze – ponad 60 proc. powierzchni zajmują użytki rolne. Częściowo zrekonstruowane łużyckie blokowisko żyje w symbiozie z jeziorem. Gąsawka jest uregulowana, zamiast dłubanek pływają nią kajaki, a za 6 zł turystów w rejs zabiera stateczek. O tym, do kogo należy ostatnie słowo, przypomina jednak zalany wodą północny skraj półwyspu – w czasach najstarszego osiedla też zabudowany. Biskupin jako atrakcja turystyczna Do rezerwatu archeologicznego przy muzeum w Biskupinie trafia co roku ponad 200 tys. turystów. Większość z nich to grupy szkolne, głównie z okolicznych województw, które zjeżdżają w sezonie od maja do października. Wyjątkiem od tej reguły jest wrzesień, kiedy za sprawą festynu archeologicznego gród codziennie wypełnia się tysiącami ludzi. Pierwsze pokazy rekonstrukcyjne zorganizowano w biskupińskim rezerwacie w 1985 r. Prezentowano na nich rzemiosła takie jak obróbka skór, ciesiołka, tkactwo czy garncarstwo. Dziesięć lat później zamieniły się one w duży festyn organizowany do dziś. Wzór przyszedł z zachodniej Europy, gdzie podobne imprezy były znane jeszcze wcześniej. Co roku Biskupin przygląda się innej epoce w dziejach. Choć na pierwszy rzut oka starożytny Egipt czy wikingowie nijak się mają do tutejszych odkryć, wszystkie prezentowano podczas festynu.
Albinizm u zwierząt. Skąd się biorą białe zwierzęta-duchy? To kwestia genów
Biała skóra i włosy, różowe tęczówki i czerwonawe oczy. Tak wygląda albinizm u zwierząt. Co go powoduje?
W tym artykule: Albinizm u zwierząt. Co go powoduje? Zwierzęta z albinizmem – przykłady Albinizm u zwierząt – tapir Albinizm u ludzi Albinizm, zwany inaczej bielactwem, to cecha rzadka i budząca ciekawość. Albinizm u zwierząt zwraca na siebie uwagę białym zabarwieniem skóry, włosów i oczu. W naturze ciężko jest im przeżyć. Skąd się bierze to schorzenie? Albinizm u zwierząt. Co go powoduje? Albinizm związany jest z zaburzeniami w syntezie lub transporcie międzykomórkowym ciemnobrązowego barwnika o nazwie melanina. Najczęściej jest spowodowany brakiem enzymu tyrozynazy, który jest odpowiedzialny za produkcję melaniny. To wada genetyczna. Jeżeli oboje rodzice mają gen recesywny, to ich potomstwo ma 25% szans, że będzie albinosem. Taka genetyczna anomalia pigmentacji jest bardzo dużym utrudnieniem dla zwierząt. Poza samym białym wyglądem, albinosy mają problemy ze wzrokiem. Melanina bowiem wspomaga rozwój tęczówek i nerwów wzrokowych. Cierpią na tym szczególnie drapieżniki, którym dużo trudniej przychodzi polowanie, co w rezultacie przekłada się na gorsze umiejętności przetrwania. Są wyjątkowe i niesamowicie piękne! Zobaczcie galerię białych zwierząt Jakiś czas temu pisaliśmy o białej żyrafie, teraz chcemy pokazać Wam więcej takich cudów w królestwie zwierząt. Istnieją też schorzenia podobne do albinizmu: leucyzm to cecha, gdzie skóra może produkować nieznaczną część pigmentu. Jednak nie na tyle dużą by zabarwić całe zwierzę. Niedobory barwnika tutaj są nieregularnie rozmieszczone; izabelinizm to z kolei przykład mutacji, w której barwnik usunięty jest z piór pingwinów. Takie ptaki są szaro-żółtawe. Zwierzęta z albinizmem – przykłady Zwierzęta pozbawione możliwości wytwarzania barwnika w skórze i włosach często są uważane za upośledzone. Skoro nie mogą wtopić się w tło, szybko padają ofiarą drapieżników. Do dziś wielu ludzi uważa, że albinotyczne kajmany czy nietoperze można zobaczyć tylko w zoo. Nie jest to jednak prawda. Formy albinotyczne można spotkać w naturze. Jakiś czas temu mieszkańcom półwyspu Helskiego udało się sfotografować przypadkiem tzw. formę leucystyczną daniela, gatunku z rodziny jeleniowatych. Choć w objawach leucyzm jest podobny do albinizmu, traktuje się go jako osobną jednostkę chorobową. Zwierzęta nim dotknięte nie są całkowicie białe, ale mają znacznie mniej barwnika. Sensację wzbudziła też panda albinos w Chinach. Po raz pierwszy sfotografowana na wolności w 2019 r. W przypadku innych niedźwiedzi spośród znanych nam ośmiu gatunków natrafiano także na przypadki albinizmu, jednak są one bardzo rzadkie. Z kolei gdy w szwajcarskim zoo urodził się niezwykle rzadki żółw albinos, pracownicy ogrodu obawiali się, że zwierzę może nie przeżyć. Poza samym „bladym” wyglądem albinosy mają problemy ze wzrokiem. Melanina bowiem wspomaga rozwój tęczówek i nerwów wzrokowych. Albinosem było również młode jaguarundi znalezione w Kolumbii. To gatunek drapieżnego ssaka z rodziny kotowatych. Młode jaguarundi zostało od razu zabrane do parku ochrony przyrody, gdzie zajęli się nim specjaliści. Albinizm u zwierząt – tapir Na chorego na albinizm tapira anta polował przez długie miesiące fotograf współpracujący z „National Geographic” Luciano Candisani. Białe niczym duch zwierzę było lokalną legendą wśród ludzi zamieszkujących równikowy las południowo-wschodniej Brazylii. Kilkakrotnie donosili o obserwacjach białego tapira. To zwierzę podobne w wyglądzie do świni, zwykle o ubarwieniu ciemnobrązowym. Tapiry to największe ssaki Brazylii, większe nawet od jaguara. Mają do 2,5 metra długości i ważą nawet ćwierć tony. Charakteryzują się trąbopodobnym nosem – organem chwytnym, dzięki któremu zbierają liście i owoce nawet z wysokich gałęzi. Podczas pływania nos jest z kolei rurką zapewniającą dopływ powietrza znad powierzchni wody. Candisani w 2014 roku pojechał w jedno z miejsc, gdzie widziano nietypowego tapira – do Rezerwatu Votorantim. Tam w ukryciu czekał na prowadzące nocny tryb życia zwierzęta. Zobaczył ich wiele, jednak ani jedno z nich nie było albinosem. Nie zraził się jednak i ustawił w lesie fotopułapkę – urządzenie, które robi zdjęcie za każdym razem, gdy przed obiektywem wyczuje ruch. – Serce zabiło mi mocniej, gdy podczas przeglądania zdjęć z jednej nocy, na jednej z klatek zobaczyłem nagle białego tapira – mówi Candisani. Była to pierwsza fotografia dzikiego przedstawiciela gatunku Tapirus terrestris z albinizmem. Tapiry z tą chorobą są w Ameryce Południowej bardzo rzadkie. Dziś te nieśmiałe, prowadzące samotniczy tryb życia zwierzęta są zagrożone przede wszystkim polowaniami, ale także wylesianiem Ameryki Południowej. Proces ten znacznie ograniczył populacje wszystkich czterech gatunków tego ssaka na całym świecie, włączając w to tapira malajskiego z Azji Południowo-Wschodniej. Albinizm u ludzi Osoby dotknięte albinizmem od wieków zwracały na siebie uwagę. Dzięki rozwojowi medycyny łatwiej jest im pomóc. Albinosi są bardzo wrażliwi na działanie promieni słonecznych (promienie UV). Szybko reagują stanami zapalnymi skóry, łatwo występują pęcherze i zrogowacenia. Albinizmu nie należy mylić z bielactwem nabytym. To przewlekła choroba autoimmunologiczna, polegająca na depigmentacji płatów skóry. Częstotliwość występowania albinizmu u ludzi wynosi średnio od 1:5000 do 1:15 000. Jednak w niektórych populacjach może być znacząco wyższa. Np. w Tanzanii częstotliwość występowania wynosi ok. 1:1400. Niestety, nawet dziś osoby cierpiące na albinizm mogą znaleźć się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Dotyczy to zwłaszcza krajów afrykańskich. Zgodnie z zakorzenionymi w tanzańskiej kulturze wierzeniami, albinosi posiadają magiczne moce. Amulety przygotowane z fragmentów ich ciał mają zapewnić pomyślność i dobrobyt posiadaczowi. Te przekonania o nadprzyrodzonych siłach stały się powodem groźnych prześladowań. W działania na rzecz osób z albinizmem zaangażowała się m.in. Martyna Wojciechowska, była redaktor naczelna „National Geographic Polska”. Adoptowała Kabulę Nkalango Mensaje, dotkniętą albinizmem dziewczynkę z Tanzanii. Powołała też do życia fundację UNAWEZA. Albinizm ma związek z jedną z cech ludzkiego wyglądu. Niebieskie oczy pojawiły się u naszych przodków dzięki mutacji pewnego genu – OCA2. Jest on odpowiedzialny za wytwarzanie melaniny – barwnika, który obecny jest nie tylko w naszej skórze i włosach ale też w naszym oku. Gdybyśmy go nie mieli bylibyśmy albinosami. Niebieskoocy, według naukowców pojawili się około 6–10 tysięcy lat temu i mają jednego wspólnego przodka, który pochodzi najprawdopodobniej z Afganistanu.
Kreteńczycy to niekwestionowani zwycięzcy prowadzonego przez ponad 50 lat tzw. Badania Siedmiu Krajów. Jego autorzy monitorowali stan zdrowia ponad 12 tys. mężczyzn z całego świata, w tym kilkuset z Krety.
Bez śniadania, za to z obfitym lunchem i jeszcze większą kolacją – choć sposób żywienia się mieszkańców Krety odbiega od ogólnie przyjętego pięcioposiłkowego modelu, badania archeologiczne wskazują, że na wyspie je się tak od 4 tys. lat. Efekty są zadziwiające – mieszkańcy Krety cieszą się wyjątkowo długim życiem, a choroby układu krążenia i nowotwory omijają ich szerokim łukiem. Kreteńczycy to niekwestionowani zwycięzcy prowadzonego przez ponad 50 lat tzw. Badania Siedmiu Krajów, których autorzy monitorowali stan zdrowia ponad 12 tys. mężczyzn w średnim wieku ze Stanów Zjednoczonych, Finlandii, Holandii, Włoch, Chorwacji i Serbii (oba kraje początkowo traktowano jako jeden, stąd liczba siedem w nazwie badania), Japonii oraz Grecji, w tym 700 z Krety. Skąd taka skuteczność diety? Kreteńczycy żywią się tym, co daje im ich ziemia. Nie mają jednak na co narzekać. Kreta nie jest wyspą pochodzenia wulkanicznego, a żyzne gleby w połączeniu ze śródziemnomorskim klimatem podgrzewanym dodatkowo przez niedaleki ląd afrykański czynią ją rolniczym rajem. – Kluczowymi składnikami tutejszej diety są bogate w składniki odżywcze rośliny: owoce, warzywa, strączkowe i pełnoziarniste, z oliwą z oliwek jako głównym źródłem tłuszczu – mówi Christopher Papandreou ze Szkoły Medycznej Uniwersytetu Kreteńskiego. – Zalecane jest też umiarkowane spożycie ryb, produktów mlecznych i orzechów, z ograniczoną ilością czerwonego mięsa i innych produktów pochodzenia zwierzęcego, takich jak masło czy pozostałe produkty mleczne – dodaje. Te ostatnie produkowane są na bazie mleka koziego i owczego. Na stołach króluje długo dojrzewający ser graviera z przewagą owczego. Co ciekawe, w tradycji Krety nie ma sera feta – importuje się ją na wyspę głównie dla turystów. Na koniec niespodzianka – dieta kreteńska nie może się obejść bez niskiej do średniej konsumpcji wina. – Kieliszek dziennie w przypadku kobiet, dwa w przypadku mężczyzn są wskazane jako składnik tego sposobu żywienia – mówi Papandreou.
Z tego zwyczaju niektórzy się śmieją, a jest on bardzo ciekawy. Kaszubski pokłon, czyli czym jest taniec feretronów?
Feretrony to nieodłączny element katolickich procesji i pielgrzymek. Ciężkie, dwustronne obrazy z podobiznami świętych i patronów parafii niesione są na drzewcach przez czworo wiernych.
Na Kaszubach tradycja ta ma jednak dodatkowy, na pierwszy rzut oka szokujący wymiar. Dostojny feretron bujany jest tam bowiem na wszystkie strony jak łódka na wzburzonym morzu. W ten sposób obraźnicy – osoby niosące obraz – wyrażają hołd dla mijanych miejsc i obiektów kultu: krzyży, kapliczek, ołtarzy. Doniosłość sytuacji podkreśla akompaniament orkiestry. – To kłanianie się jest czasem niesłusznie zwane tańcem feretronów – mówi Eugeniusz Pryczkowski, kaszubski regionalista. – Zwyczaj najprawdopodobniej ukształtowała tradycja pielgrzymowania do kaszubskich sanktuariów kalwaryjskich, przede wszystkim do Wejherowa. Dziś praktykowany jest przez niemal wszystkie piesze pielgrzymki podążające do sanktuariów, zwłaszcza do Sianowa i Swarzewa, ale też Wiela, Kościerzyny i Matemblewa. Szczególnie efektowną oprawę mają wiosenne uroczystości odpustowe na Kalwarii Wejherowskiej. Do zespołu 26 XVII-wiecznych kaplic przybywają wówczas pielgrzymi z całego regionu. Dla religijnych Kaszubów, którzy szczycą się przyjęciem chrześcijaństwa jeszcze przed misją świętego Wojciecha – miejsce to jest zresztą duchową stolicą. Zobacz sam jak wygląda pokłon feretronów. View oEmbed on the source website
Najwyższe szczyty Układu Słonecznego. Osiągają nawet 22 km wysokości!
Poznaj wierzchołki korony Układu Słonecznego, takie jak Olymypus Mons, czyli marsjański Olimp. Przy nich chowają się Himalaje!
Choć najwyższym punktem na Ziemi pozostaje Mount Everest (8848 m n.p.m.), to miano najwyższej góry przypada aktywnemu wulkanowi Mauna Kea na Hawajach (od podnóża do szczytu ma 10100 m, jedynie 4207 m znajduje się nad powierzchnią oceanu). Oba wypadają jednak blado w porównaniu z wzniesieniami pozaziemskimi. Choćby na Marsie. Kiedy w 1971 roku sonda Mariner 9 sfotografowała po raz pierwszy powierzchnię tej planety, naukowcy ujrzeli czerwoną pustynię usianą kraterami i kanionami o rozmiarach, o których nie śniło się ziemskim geografom. Wśród nich Olympus Mons, wulkan o wysokości 21,9 km i powierzchni tylko niewiele mniejszej od Polski. Położony w paśmie górskim Thasis niedaleko marsjańskiego równika Olimp, jest jednym z kilkunastu potężnych wulkanów tarczowych. Powstały za sprawą powolnego, ciągłego wycieku lawy, w ten sam sposób, co Mauna Kea. Skorupa Marsa jest jednak nieruchoma – to, co na Ziemi za sprawą przesuwania się płyt tektonicznych stało się archipelagiem Hawajów, na tej planecie wypiętrzyło jeden tylko szczyt o bardzo małym nachyleniu zboczy wynoszącym tylko 5 stopni. Formował się miliardy lat, jednak niektóre regiony góry mogą mieć ich raptem milion. Olimp uważany jest więc w kategoriach kosmicznych za młodą górę. Niektórzy badacze twierdzą, że może być aktywny, a jego wierzchołek wciąż rośnie. Od 2012 roku wiemy jednak, że to nie on jest w Układzie Słonecznym najwyższy. To miano należy się bowiem 22-kilometrowemu wzniesieniu w kraterze Rheasilvia na planetoidzie Westa z pasa planetoid krążących pomiędzy Marsem a Jowiszem. Najwyższe szczyty Układu Słonecznego: 1. Krater Rheasilvia, planetoida Westa – 22 km 2. Wulkan Olympus Mons, Mars – 21,9 km 3. Grzbiet równikowy, Japet (księżycu Saturna) – 20 km 4. Góra Boösaule Montes, Io (księżyc Jowisza) – 18,2 km 5. Wulkan Ascraeus Mons, Mars – 14,9 km 6. Pasmo Ionian Mons, Io – ok. 12,7 km 7. Wulkan Elysium Mons, Mars – 12,6 km 8. Arsia Mons, Mars – 11,7 km 9. Nienazwany szczyt, Oberon (księżyc Urana) – 11 km 10. Góra Euboea Montes, Io – 10,5 km 11. Mauna Kea, Ziemia – 10,1 km
Polski mural, którym zachwycił się świat. "To wisienka na torcie poznańskiej Śródki"
Jeszcze kilka lat temu na Rynku Śródeckim można było zobaczyć smutną boczną ścianę czteropiętrowej kamienicy. Trzy okienka, dwa billboardy, wysoki może na dwa metry pas graffiti... Ten sam Rynek Śródecki jest dziś nową wizytówką Poznania, a przy okazji także nowym cudem Polski. Wszystko za sprawą muralu.
Śródka, miasto w mieście Najpierw był pomysł Gerarda Cofty, mieszkańca Śródki od paru pokoleń. Potem – projekt autorstwa Radosława Barka. Architekt wykorzystał zachowane zdjęcia dawnej Śródki i na ich wzór opracował koncepcję namalowania na ścianie kilku kamieniczek z użyciem przestrzennej iluzji. Czerwona dachówka, kolorowe fasady, ktoś w oknie, ktoś na dachu. Nazwali ten mural Opowieścią śródecką z trębaczem na dachu i kotem w tle, bo właśnie tak wyglądało tu kiedyś życie. To zawsze była specyficzna dzielnica. Jedna z najstarszych w Poznaniu, przylepiona do piastowskiego grodu w miejscu Ostrowa Tumskiego uzyskała status miejski już w XIII w. A potem, w kolejnych wiekach, stała się miastem w mieście, małą ojczyzną z klimatem. Do czasu – kiedy w latach 60. ubiegłego wieku na przekór mieszkańcom władze puściły przez sam jej środek dwupasmówkę, wszystko się posypało. Pod budowę ulicy zdewastowano najstarszą część Śródki, okolica podupadła, stuletnie kamienice się sypały. To nie było miejsce, które poznaniacy szczególnie chętnie odwiedzali. A już na pewno nie po zmroku. Niby blisko ścisłego centrum miasta, a jednak bardzo daleko. Odrobina szaleństwa Wreszcie w 2007 r. ruszyła wielka rewitalizacja Śródki. Głos Wielkopolski pisał wtedy, że jest to miejsce, gdzie zamykają się nawet warzywniaki. Ale potem ktoś spróbował coś otworzyć, miasto przywróciło pieszą przeprawę na Ostrów Tumski, pojawiały się kolejne knajpy. Nie minęła dekada i Śródka stała się dzielnicą hipsterską, którą co weekend oblegają tłumy. A potem pojawił się jeszcze mural. Tak naprawdę na dwóch, a nie tylko na jednej ścianie, bo właściciel kamienicy, udzielając zgody na tę odrobinę szaleństwa, poprosił, by zająć się nią kompleksowo. – Całość malowały cztery osoby, w porywach do ośmiu, przez miesiąc. Kto mógł, pomagał – mówi Arleta Kolasińska z Fundacji Artystyczno-Edukacyjnej „Puenta”, która mural wykonała. – Zostanie z nami na dłużej, bo zgoda jest na czas nieokreślony. Warunkiem było też umieszczenie na muralu reklamy, która wcześniej tu wisiała. I choć powierzchniowo reklamodawca stracił, to chyba nie żałuje, bo rozgłos jest olbrzymi. Rzeczywiście, o śródeckim cudzie szybko zrobiło się głośno, także poza granicami Polski. Jego zdjęcia pojawiły się na najważniejszych portalach internetowych, nie tylko poświęconych architekturze. A aktywiści ze Śródki i mieszkańcy dzielnicy wcale nie mówią dość. Kto wie, być może wkrótce w podobny sposób ożyją ślepe ściany kolejnych kamienic? Adam Robiński
To NAJWIĘKSZA polska katedra z największym w tej części Europy barokowym ołtarzem
Nie zniszczyły ani rujnujące nasz kraj wojska szwedzkie, ani napoleońskie, ani hitlerowskie.
Mimo tych „naj” bazylika w Pelplinie z daleka – np. z morenowego pagórka opodal miasta, noszącego dumnie imię polskiego papieża – nie robi wrażenia, zlewa się raczej z malowniczym kociewskim krajobrazem. Strzeliste mury z czerwonej cegły przegrywają z innymi jego elementami – przede wszystkim zabudowaniami starej cukrowni z kominem i bezlikiem turbin wiatrowych. Ale nie zawsze tak było. Kiedy rozpoczęto jej budowę przed 1300 rokiem, dookoła nie było nic, tylko pola, bagna i lasy. I kościół, pełniący wówczas funkcję opactwa. Cystersi trafili w to odludne wówczas miejsce za sprawą księcia pomorskiego. W swej ekspansji na wschód Europy gospodarni mnisi szukali właśnie takich lokalizacji – bezludnych ziem, które po melioracji będą nadawać się do uprawy. Pelplin był zresztą w średniowieczu najbardziej wysuniętym na wschód spośród ich opactw – nie przekroczyli bowiem linii Wisły. Katedra powstawała powoli, niemal 250 lat. W tym czasie bardzo konsekwentnie realizowano projekt architektoniczny z XIII w. Jego autor, jak na średniowiecze przystało, pozostał anonimowy. Wiemy natomiast, skąd czerpał inspiracje. – Wzorcowym dla Pelplina opactwem jest Doberan w Meklemburgii, skąd ściągnięto tu cystersów – mówi ks. Wincenty Pytlik, dyrektor Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. – Jednak nasza katedra nie jest kopią niemieckiej, a raczej konsekwencją rozwoju idei architektonicznej, z uwzględnieniem wpływów angielskiego gotyku. Weźmy prezbiterium, w Doberanie jeszcze półokrągłe, z wieńcem kaplic, w Pelplinie zakończone prosto. Tak było skromniej, zgodnie z cysterskim duchem. Długi czas budowy spowodował, że kiedy opactwo było już gotowe, gotyk w Europie dawno poszedł w niepamięć. Dlatego to, co znalazło się wewnątrz murów, podlegało prawidłom baroku, a raczej manieryzmu, nazywanego barokowym przedszkolem. Gotyckie są jedynie zachowane niemal w całości stalle, a więc siedziska dla mnichów. Dzięki nim wiemy, że w pierwszych wiekach istnienia katedry żyło ich tu około stu. Ale największe wrażenie na zwiedzającym robią ołtarze. Główny imponuje zdobieniami, ale i rozmiarem. Sięga pod sam sufit budowli, kilkadziesiąt metrów nad posadzką, i jest najwyższy w tej części Europy, ustępując jedynie hiszpańskim. Ma formę łuku triumfalnego symbolizującego zwycięstwo Kościoła nad reformacją. W jego centrum znajduje się obraz koronacji Najświętszej Marii Panny w otoczeniu szeregów kolumn doryckich, jońskich i korynckich. Powstał – razem z licznymi ołtarzami bocznymi – pomiędzy 1613 a 1750 rokiem. Kroniki wskazują, że wcześniej były tu inne ołtarze, nie ma jednak żadnych wskazówek co do ich wyglądu. Te obecne namalowali trzej artyści działający w XVII w. na ziemiach polskich: Hermann Han, Bartłomiej Strobel i Andrzej Stech. Gotyckie mury i bogate wyposażenie katedry możemy oglądać do dziś, bo Pelplin miał w swojej historii wiele szczęścia. Najpierw podczas potopu szwedzkiego. – Obecność króla Karola Gustawa wiązała się z legendą, jakoby w Pelplinie był złoty ołtarz. Szwedzi przybyli tu i zobaczyli, że imponujący ołtarz faktycznie jest, ale nie złoty, a drewniany, pozłacany. Jednak kiedy król zobaczył na nim pośród władców tamtych czasów podobiznę swojego kuzyna Zygmunta III Wazy, zabronił plądrowania opactwa – mówi ks. Pytlik. Potem przybyły tu wojska napoleońskie. Na zachodzie wręcz niszczyły klasztory. Żołnierze rąbali ołtarze, by palić nimi w piecach, budynki zamieniali na stajnie. W Pelplinie udzielono im tymczasem gościny, nakarmiono, pochowano zabitych. Upiekło się też Pelplinowi po rozbiorach. Kiedy rząd pruski zarządził kasację większości klasztorów na swoich ziemiach, przeniesiono tu stolicę diecezji chełmińskiej. Dzięki temu nie doszło do konfiskaty nieruchomości. Zniknęło co prawda opactwo, jednak zabudowania pozostały w rękach kościelnych, stając się seminarium. Podczas II wojny światowej katedra spłynęła krwią – Niemcy rozstrzelali kilkuset duchownych z całej diecezji, a w zabudowaniach seminaryjnych utworzyli szkołę policyjną, z czasem zakwalifikowaną jako filia obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Samą bazylikę zaś sprofanowali. – Odbyła się tu promocja oficerska, tyłem do ołtarza, z hitlerowskimi flagami na organach. Ale był to jednorazowy incydent, potem katedrę zaplombowano – mówi dyrektor miejscowego muzeum. Wojenną zawieruchę budynki przetrwały więc niemal nienaruszone. I to mimo bombardowania miasta; jedna z bomb wpadła nawet do środka, za prezbiterium, ale nie wybuchła. Jeszcze do lat 90. XX w. na jej pamiątkę w suficie widniała dziura o powierzchni metra kwadratowego, prowizorycznie załatana deskami. Dziś ślad po niej znaczy biała farba. Tekst: Adam Robiński Zdjęcia: Andrzej Kryza
Gdziekolwiek, byle w dzicz. Jak John Muir został ojcem parków narodowych
Marzył o równikowych lasach Amazonii, jednak życie rzuciło go w góry Kalifornii. Dziś Stany Zjednoczone wspominają Johna Muira jako ojca swoich parków narodowych.
Choć jeszcze bez słynnych tramwajów i mostu Golden Gate, w 1868 r. San Francisco było tętniącą życiem metropolią. Dwadzieścia lat gorączki złota zamieniło niewielką mieścinę w serce zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. Sklepy, banki, hotele rosły jak grzyby po deszczu. A więc hałas, smród i duchota. To nie było miejsce dla kogoś lubiącego ciszę i kontakt z naturą. Raczej symbol poskromienia tej natury. Od samego spacerowania ulicami San Francisco Johna Muira musiała boleć głowa. Miał tylko 30 lat, ale w ulicznym zgiełku czuł się pewnie dużo starzej. Desperacko wodził wzrokiem po przechodniach, szukał w ich oczach zrozumienia, ale widział tylko obojętność. Dopiero co przyjechał, a już chciał uciekać. Zapytał kogoś, którędy najlepiej wyjechać z miasta. „Ale dokąd?” – usłyszał w odpowiedzi. „Gdziekolwiek, byleby w dzicz” – odparł. A potem było jak u Dantego. Zbiegł z piekła cywilizacji do miejsca, które okazało się dla niego rajem. Na wschodnim krańcu Kalifornii znalazł góry Sierra Nevada. Ponad 600 km długości z północy na południe, z masą czterotysięczników i doliną Yosemite, majestatyczną twierdzą wyrzeźbioną miliony lat temu przez lodowiec. W niebo strzelały gigantyczne sekwoje, pod nogami falował kwietny dywan. Powietrze było z kolei tak słodkie, że oddychać powinny nim anioły. To wszystko słowa Muira. Bo kiedy już kalifornijskie pasmo na dobre skradło jego serce, spod palców co rusz wypuszczał podobnie soczyste zdania, akapity, całe książki. A wszystko w imię ochrony przyrody. Prawdę jednak mówiąc, zarówno dolina Yosemite, jak i w ogóle Kalifornia miały być tylko przystankiem w dłuższej podróży. Odkąd bowiem pamiętał, był w drodze do Ameryki Południowej. Pieszo i drogą morską wędrował śladami Aleksandra Humboldta – o wiek starszego badacza wielu dziedzin, prekursora ekologii, człowieka, który odkrył ten kontynent dla europejskiej nauki. Tak bardzo chcę być Hum­boldtem – pisał Muir. Na szczęście dla Ameryki – tej północnej – pozostał jednak sobą. Botaniczny dezerter Urodził się w 1838 r. w Dunbarze, w południowo-wschodniej Szkocji. Spędził dzieciństwo, włócząc się po dzikim wybrzeżu, bo w domu panował rodzicielski zamordyzm. Jego ojciec był mocno wierzącym człowiekiem, byłym prezbiteriańskim pastorem, który chciał ustami całej rodziny wymodlić sobie zbawienie. Dzieci (John był trzecim z ośmiorga) uczyły się na pamięć obu testamentów, a gdy były bite, to w imię wypędzenia z nich diabła. Ramy narodowego Kościoła Szkocji szybko okazały się dla pobożnego ojca zbyt pojemne. Gdy John miał 11 lat, rodzina przeniosła się na amerykańską prowincję stanu Wisconsin. Tam Daniel Muir chciał układać się z Opatrznością na swoich, jeszcze bardziej surowych zasadach moralnych. Nastoletni syn spędzał całe dnie, pracując w polu, a wieczorami się modlił. Gdy skończył 15 lat, ojciec zmusił go do wydrążenia studni w piaskowcu, na którym stało gospodarstwo. Chłopak miał tylko wiadro i świeczkę. Dyndał na linie i kopał przez kilka miesięcy. Wodę znalazł 27 m pod ziemią. Nie można się dziwić, że gdy tylko osiągnął dorosłość, wyszedł z domu. Trafił na Uniwersytet Stanowy Wisconsin w Madison, gdzie studiował przez kilka lat. Do reszty pochłaniała go botanika. Ta wspaniała lekcja oczarowała mnie, pełen entuzjazmu w podskokach poleciałem do lasu i na łąki – wspominał jeden z wykładów w terenie. Zamiast dyplomu dostał jednak wezwanie do wojska. Wojna secesyjna zbierała już żniwo, stan Wisconsin miał wydelegować do walki 40 tys. mężczyzn. Studenci rwali się do broni, ale nie on. W marcu 1864 r. uciekł na północ, do Kanady. Dwa lata włóczył się po tamtejszych bezdrożach, niejako kontynuując studia we własnym zakresie. Łaził po dzikich ostępach, zbierał okazy roślin, suszył je, a jego zielnik stawał się coraz grubszy. W miarę potrzeb chwytał się dorywczych prac. Tam, gdzie się zatrzymywał, przezywano go „botanicznym”. Gdy wybrzmiały ostatnie salwy armatnie po południowej stronie granicy, wrócił do domu. Tylko jednak po to, by utrwalić swój kanadyjski tryb życia, w którym tak zasmakował. Potrzeba zarobku pchnęła go w stronę Indianapolis, dużego węzła kolejowego i skupiska fabryk, na dodatek położonego w sercu rozległych liściastych lasów, których jeszcze nie widział. Niewiele jednak brakowało, by poza stolicą stanu Indiana nie zobaczył już w życiu nic więcej. Podczas pracy w fabryce części kolejowych z ręki wyślizgnęło mu się ostre narzędzie do cięcia skórzanych pasków. Trafiło w oko. Kiedy w bólu zakrył je ręką, poczuł tylko spływający po palcach płyn. Zapanowała ciemność. I to całkowita, bo kilka godzin później Muir stracił widzenie również w drugim oku. Sześć tygodni leżał w ciemnościach z zabandażowaną głową, podczas gdy znajomi czytali mu książki. Nie dawano mu wielkich nadziei na poprawę. Miał już nigdy nie zobaczyć lasu, drzewa czy nawet jednego liścia. Ale mijały tygodnie, a wizja stopniowo zaczęła się rozjaśniać. Najpierw zobaczył rozmazane kształty mebli w pokoju, potem ludzi, którzy go odwiedzali. Znów widział litery, wyszedł na spacer. Gdy całkiem wydobrzał, postanowił nie tracić więcej czasu. Ameryka Południowa czekała. Kalifornia zamiast Amazonii 45 dni wędrował z Indianapolis na Florydę, gdzie planował się zaokrętować. Nie miał nic poza ubraniem, dziennikiem przytroczonym do paska i torbą przerzuconą przez ramię. Unikał miast, wolał spać pod gołym niebem. Przeszedł Indianę, Kentucky, Georgię i Florydę i już gotował się do dalszej drogi przez morze, ale na finiszu powaliła go malaria. Po jakimś czasie popłynął na Kubę, ale tam ataki gorączki ostatecznie zmusiły go do odwrotu. Wymyślił sobie, że zdrowie podreperuje w słonecznej Kalifornii. Płynął tam przez Nowy Jork i Panamę, gdzie wreszcie rzucił okiem na równikowe lasy, o których tak marzył, choć okazję miał tylko z okna pociągu. A potem, w marcu 1868 r., zszedł na ląd w San Francisco. I od razu uciekł. W wielkiej Dolinie Kalifornijskiej są tylko dwie pory roku – wiosna i lato. Wiosna rozpoczyna się wraz z pierwszymi ulewami, co zwykle ma miejsce w listopadzie. Przez kilka miesięcy wspaniała roślinność jest w rozkwicie, a potem, pod koniec maja, umiera, usycha, kruszeje, jakby wszystkie te rośliny ktoś upiekł. To wtedy rozleniwione, ospałe stada zwierząt hodowlanych zapędzane są na chłodne, zielone łąki gór Sierra Nevada – tak brzmią pierwsze zdania najsłynniejszego z dzieł Muira, dziennika My First Summer in the Sierra (wydanego wiele lat później). Te zwierzęta nie pojawiły się przypadkiem – by mieć na życie, podjął pracę pasterza. Opiekując się stadem owiec, od maja do września pędził je coraz wyżej w miarę topnienia śniegów w kolejnych partiach gór. Następne wpisy w jego dzienniku są studium popadania w młodzieńczy, bezkrytyczny zachwyt dziewiczą naturą. Zaczął z grubej rury: Zdało mi się wtedy, że Sierra nie powinny nazywać się Nevada czy Śnieżnymi Górami, ale po prostu Górami Światła. Nieziemsko najpiękniejsze pasmo, jakie kiedykolwiek widziałem. 25 sierpnia pisał: Chłód jak co dzień o poranku szybko przeszedł w zwyczajny stonowany gorąc i jasność. Wieczorem zachodni wiatr ochłodził się i wysłał nas do ogniska. Żaden z kwietnych dywanów górskich hal nie może równać się z tą polodowcową łąką. Pszczół i motyli jest tu bez liku. Są i ptaki – nie wykazują żadnych oznak chęci odlotu na zimę, choć pewnie już myślą o mrozach. Co do mnie, chciałbym tu zostać całą zimę. Jeszcze lepiej całe życie, a nawet całą wieczność. Na potwierdzenie szczerości tych intencji mamy zdjęcie. Jest 1907 r., a więc parę dekad później. Muir przysiadł na granitowej skale gdzieś w górach. Podpiera się na lasce, na pomarszczone czoło cień rzuca kapelusz z rondem. Ale najbardziej bije po oczach przepełniona spokojem twarz. Nie musimy widzieć jego ust, wystarczą roześmiane jak u dwulatka oczy. Tak wygląda człowiek szczęśliwy, spełniony. Bo to pierwsze lato w Sierra Nevada stało się dla Muira większością życia. Wracał do doliny Yosemite, kiedy tylko mógł, na jakiś czas tam nawet zamieszkał. Miał obsesję na punkcie drzew. Wspinał się na nie, na kartach swoich dzienników szkicował ich sylwetki. Kiedy którejś zimy okolicę nawiedziły niszczące wichury, wdrapał się na ogromną daglezję, by poczuć wiatr tak samo, jak czuje go drzewo. Interesował się też geologią. W 1871 r. stwierdził, że dolina powstała w wyniku działalności górskich lodowców, co było w tamtych czasach spostrzeżeniem pionierskim. I prawdziwym. Wycieczka z prezydentem A potem, porzuciwszy życie włóczykija, został dziennikarzem i pisarzem. W 1874 r. na łamach kalifornijskiego magazynu Overland Monthly opublikował swój pierwszy artykuł o Sierra Nevada. Łącznie było ich około 300. I jeszcze 12 książek. Pisał też listy do znajomych, zapraszał ich na wspólne wycieczki, prowadził po górach. Przyjeżdżali i naukowcy z całych Stanów Zjednoczonych. O dolinie Yosemite powoli stawało się głośno, a w parze z tą popularnością szła rozpoznawalność jej samozwańczego ambasadora. Amerykanie pokochali jego poetyckie, tonące w emocjach opisy dzikiej natury, w które wplatał coraz silniejsze ekologiczne przesłanie. Każda kolejna wizyta w dolinie Yosemite utwierdzała go w przekonaniu, że dzieje się coś złego. Że kontynent amerykański rozjeżdża coraz więcej pociągów, że wycina się coraz więcej lasów, że również w dziewiczych dotychczas fragmentach Stanów Zjednoczonych antropopresja jest zbyt duża. Muir odnotowywał znikanie kolejnych gatunków dzikich kwiatów i wycinanie wiekowych sekwoi. Zrozumiał, że krajobrazową perłę uratuje jedynie ustanowienie parku narodowego na wzór najstarszego na świecie Yellowstone w stanie Wyoming. W tym celu założył Sierra Club, istniejący do dziś oddolny ruch ochrony przyrody. Ta misja wybrzmiewała coraz głośniej, m.in. na łamach ogólnokrajowych miesięczników, z Century i The Atlantic na czele. W 1903 r. jeden z jego tekstów trafił w ręce najważniejszego czytelnika w USA – prezydenta Theodore’a Roosevelta, który urzeczony działalnością Muira poprosił go o wspólną wycieczkę. Polityk podzielał jego przyrodnicze pasje, co jednak nie przeszkadzało mu z umiłowaniem polować. Ale w Sierra Nevada obaj nie mieli strzelać do zwierząt, a wędrować i rozmawiać. Chodzili tak cztery dni, a trzy noce biwakowali, m.in. w zagajniku Mariposa w cieniu 500 potężnych sekwoi. Kiedy dopadła ich późnojesienna śnieżyca, Roosevelt grzał się pod 40 kocami. Wreszcie, trzeciej nocy, u stóp wysokiej na ponad kilometr skały El Capitan, Muir wyłożył prezydentowi swoje racje. Trzy lata później dolina Yosemite została wyjęta spod zarządu Kalifornii i przekazana władzom federalnym jako część dużego Parku Narodowego Yosemite. Roosevelt poszedł potem za ciosem, za jego prezydentury powstało jeszcze pięć innych parków oraz 18 narodowych pomników Stanów Zjednoczonych, obszarów o trochę niższym statusie ochronnym. Nie ukrywał, że to Muir stał się inspiracją tych działań, choć akurat to nie ulegało niczyjej wątpliwości. Siwobrody Szkot z Sierra Nevada był dla Amerykanów synonimem walki o dziką przyrodę. Nie tylko w Kalifornii – w latach 70. i 80. XIX w. parokrotnie eksplorował Alaskę, zapuszczając się aż na Aleuty. Ale nawet podczas wypraw na daleką północ nie przestał marzyć o Amazonii. Właściwie nieustannie planował podróż swojego życia, jednak ciągle coś zmuszało go do odłożenia jej na później. Najpierw dolina Yosemite, potem walka o jej ochronę, wreszcie – małżeństwo, dwie córki i inne troski codzienności. Jego żoną została córka polskiego emigranta o pokaźnym majątku. Muir odziedziczył z nią sady i winnice nieopodal San Francisco. Nie radził sobie z gospodarzeniem, a rodzina raczej nie podzielała jego pasji wędrowca. Żona Louisa tylko raz wybrała się do doliny Yosemite. W jego dzienniku zachowała się autoironiczna pamiątka tej wycieczki – rysunek, na którym wbijając drewniany kij między jej łopatki, pcha ją pod górę. Najwyraźniej jednak pogodzili się ze swoimi różnicami, bo małżeństwem byli przez ćwierć wieku. Kiedy w 1905 r. Louisa zmarła, a córki były już odchowane i wydane za mąż, w ósmej dekadzie życia Muir wreszcie na poważnie wziął się do realizacji życiowego planu. Zajęło to kolejnych kilka lat. W 1911 r. wsiadł w Nowym Jorku na pokład parowca do Belém w Brazylii. Popłynął, zobaczył, po czym wrócił w swoje kalifornijskie góry. Wyszedłem tylko na spacer, ale postanowiłem zostać na zewnątrz aż do zmierzchu, podsumował swoje życie. Do grobu wysłało go 24 grudnia 1914 r. zapalenie płuc, ale potem unieśmiertelniła kartografia. Mount Muir, lodowiec Muira, Muir Beach czy autostrada jego imienia to tylko niektóre z bezliku wcieleń. Podobnie jak planetoida 128523 Johnmuir. W kwietniu 2014 r., a więc sto lat po śmierci swojego patrona, mignęła w szkłach ziemskich teleskopów. A potem poleciała w bezkresną dal kosmosu. Tekst: Adam Robiński
Czemu koniec świata nie nastąpił? Rozbrajamy bombę starożytnych Majów
Czy Majowie naprawdę twierdzili, że 21 grudnia 2012 r. nadejdzie koniec świata? Czy może to Zachód nadinterpretując ich wiedzę, uczynił z ludów Mezoameryki proroków apokalipsy?
Jeśli wierzyć samozwańczym wieszczom zagłady, w grudniu 2012 roku miał zakończyć się świat. Planetę miała nawiedzić seria kataklizmów, a my sami jako gatunek podzielić los dinozaurów. Przyczyny i przebieg prorokowanego końca były przeróżne. Belgijski astronom amator Patrick Geryl twierdził, że zabije nas Słońce, i namawiał na budowanie podziemnych schronów, które miały pozwolić przetrwać katastrofę. Miłośnicy ruchu New Age masowo osiedlali się we francuskiej wsi nieopodal pirenejskiego szczytu Pic de Bugarach, który – według nich – miał być zakamuflowaną szalupą ratunkową przybyszów z kosmosu. Te i inne przepowiednie miały jeden wspólny mianownik: datę 21 grudnia 2012 r. Wszystkie też wskazywały na cywilizację Majów, która jako pierwsza miała stwierdzić, że ten dzień będzie ostatnim. Ale choć nasza wiedza o dawnych mieszkańcach Jukatanu nie jest pełna, bombę o nazwie „koniec świata według Majów” nie jest trudno rozbroić. Tajemnica pisma Majów Majowie zaludnili Amerykę Środkową kilkaset lat przed naszą erą, a szczyt rozwoju ich cywilizacji (której upadek do dziś pozostaje tajemnicą) przypada na lata 250–900 n.e. Archeologia odkryła ich dopiero pod koniec XIX w. Pierwsze poważniejsze projekty naukowe to lata 20. i 30. XX w. Od tamtej pory udało nam się odczytać 80 proc. pisma Majów, poznać ich astronomię i kalendarz – klucz do zrozumienia fenomenu 2012 roku. Pismo to najdoskonalszy ze sposobów utrwalania i powielania wiedzy. Podczas gdy niektóre cywilizacje – jak Inkowie – stawiały na przekazy ustne, Majowie jako jedyna znana kultura Nowego Świata rozwinęli zaawansowany system pisma. Nie były to proste piktogramy dające ogólne pojęcie o temacie, a skomplikowany język z własną gramatyką, składnią i fleksją. Dzięki niemu Majowie byli w stanie zapisać nawet najbardziej abstrakcyjną myśl. Dziś moglibyśmy na ich język przetłumaczyć Pana Tadeusza, nie tracąc przy tym nic z jego piękna. Dysponując takim narzędziem, Majowie namiętnie z niego korzystali. Nawet na obiektach codziennego użytku pisali ich funkcje, daty wykonania, imiona właścicieli. Tak jak w przypadku naczynia służącego do picia kakao znalezionego przez zespół Jarosława Źrałki i Wiesława Koszkula z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Nakum w Gwatemali. To właśnie dzięki skrupulatności Majów, odkopując ich artefakty, możemy poznać tę rozwiniętą kiedyś cywilizację. Intuicyjny sposób zapisu liczb spowodował, że archeolodzy bez problemu rozszyfrowali majańskie kalendarze. Ich twórcy za pomocą kombinacji kropek (oznaczających jeden), kresek (pięć) i muszelek (zero) byli w stanie zapisać każdą liczbę, a więc i datę. Bogaci czasu nie liczą... do czasu Początkowo Majowie liczyli czas z pragmatycznych powodów. W Ameryce Środkowej, w okolicy zwrotnika Raka, istnieją w praktyce dwie pory roku: sucha i wilgotna. Aby mieć co jeść, trzeba w odpowiednim momencie przygotować pole, obsiać je, potem zebrać plony. Spóźnienie się na którymkolwiek etapie nawet o kilka dni może przynieść głód. Majowie uprawiający m.in. awokado i kukurydzę świetnie zdawali sobie z tego sprawę. Ich kalendarz początkowo służył tylko rolnikom. Z czasem przyjęły go też elity. Zamiłowanie do mierzenia czasu w połączeniu z wielopokoleniowymi obserwacjami nieba zamieniło się w obsesję. Upływ czasu liczony był na kilka sposobów. Współgranie dwoma kalendarzami: słonecznym, zwanym haab, który przewidywał 365 dni podzielonych na 18 miesięcy z pięcioma dniami specjalnymi; oraz rytualnym tzolkin, w którym dni było tylko 260, dawało razem majański wiek. Bo jeśli przyjąć, że oba kalendarze ruszyły w tym samym momencie, kombinacja dwóch takich samych dni mogła powtórzyć się dopiero po 52 latach. Majowie żyli tymi cyklami, celebrowali ich przełomy. Ta tradycja zachowała się do dziś. Według Jana Szymańskiego z Ośrodka Badań Prekolumbijskich UW, jednego z nielicznych polskich majanistów, w co drugiej wsi na południu Meksyku czy w Gwatemali wciąż co 52 lata zarządza się wielkie porządki. Czyści się kościoły, maluje ich ściany. Sęk w tym, że nie odbywa się to równocześnie. Majowie zresztą nigdy nie byli jednością. Mało tego, nigdy nie byli Majami. Nazwali ich tak konkwistadorzy, naśladując zapewne dźwięk usłyszany od zamieszkujących Jukatan tubylców. Każde z kilkudziesięciu plemion mówiło własnym językiem, miało swoich przyjaciół i wrogów. Każde składało też własne ofiary. Niekoniecznie z żywych ludzi, czasem wystarczała krew. Nie mogła to być jednak zwykła krew, a związany z jej oddawaniem rytuał do dziś budzi grozę. Oto bowiem kilka razy do roku, po okresie postu i wstrzemięźliwości seksualnej, rządzący miastem-państwem król wstępował z królową na szczyt piramidy, by za pomocą kolca ogonowego płaszczki upuścić krew z własnego penisa. Królowa tymczasem liną z kolcami dziurawiła i swój język. Na koniec rytuału kilkumetrowa lina razem z krwią władcy była podpalana, a unoszący się ku niebu dym karmił bogów. Gdy już jednak dochodziło do składania ofiar z ludzi, Majowie, w przeciwieństwie do Azteków, stawiali raczej na jakość, a nie ilość. – To, co widzimy w filmie Apocalypto Mela Gibsona, składanie w ofierze 50 tys. wieśniaków, to bujda. Taka ofiara nic by nie znaczyła. Co innego zabicie jednego czy dwóch dostojników. Rolników zostawiano w spokoju, ktoś przecież musiał karmić całą resztę – zauważa Szymański. Początek świata Jak długo ludzie składali ofiary, tak długo pożywieni bogowie gwarantowali dalsze trwanie świata. Układ ten funkcjonował nieprzerwanie od 3114 r. p.n.e., dla Majów roku zerowego. Dał on początek tzw. Długiej Rachubie – kalendarzowi, który jest sprawcą całego apokaliptycznego zamieszania. Nad tym, jak wyznaczono datę początku świata, badacze prekolumbijskiej Mezoameryki zastanawiają się do dziś. – To data zdecydowanie mitologiczna, w rzeczywistości Majów na Jukatanie jeszcze wtedy nie było. Początki ich raczkującej cywilizacji to mniej więcej tysięczny rok p.n.e. – mówi Jan Szymański. Ich cywilizacja nastała więc dwa tysiące lat później, niż sobie wyobrażali. Nawet w przypadku tego tysiąca lat p.n.e. nie możemy mówić o rozwiniętych miastach czy majańskiej nauce. Te powstały jeszcze później, 500 lat p.n.e. Wspomniana data to zresztą początek nie świata jako takiego, a obecnego, w którym żyjemy i my. Wielość światów to idea wspólna dla cywilizacji z kręgu mezoamerykańskiego, czyli niemal wszystkich zamieszkujących tereny od Meksyku po Nikaraguę. Według wierzeń Majów, które znamy dzięki mitologii Popo Vuh, świętej księdze plemienia Kicze powstałej w XVI w., wcześniej ziemia należała do ludzi z błota. Byli oni jednak niedoskonali, dlatego bogowie zniszczyli ich świat. Ich miejsce zajęli ludzie z drewna, których wadą było to, że nie mogli składać ofiar bogom. Znów nadszedł kataklizm, który zgładził większość ludzi. Ci, którzy przeżyli, zostali przemienieni w małpy. I wreszcie nadszedł świat nasz, ludzi z kukurydzy. Majowie przypuszczali, że i on się kiedyś skończy. Jaki to będzie jednak koniec? Czy wyginiemy wszyscy? A może tylko niektórzy? Dlaczego bogowie mieliby zniszczyć człowieka z kukurydzy, którego sami uznali za doskonałego? Na te pytania odpowiedzi nie znali. „Znajdźcie sobie własne zero!” W latach 30. ubiegłego wieku trójka badaczy: Joseph Goodman, Juan Martínez Hernández i John Eric Sydney Thompson, dokonała powszechnie przyjętej korelacji kalendarza Majów z gregoriańskim. Dowiedzieliśmy się wówczas, kiedy zaczęła się Długa Rachuba Majów. Niektórzy od razu wyliczyli też, kiedy się skończy – 1 872 000 dni później, 21 grudnia 2012 r., kiedy to kalendarz ma ulec wyzerowaniu. Gdy usłyszeli, że data ta pojawia się na dwóch odkopanych stelach Majów, nie potrzebowali więcej dowodów nadciągającej zagłady. – Tymczasem my nie wiemy nawet, czy w tych wykopaliskach, z których jedno nie ma żadnego znanego kontekstu, chodzi o zero z 3114 r. p.n.e., czy to z 2012 r. – mówi Szymański. – Nigdzie nie jest powiedziane, że każdy z cykli Długiej Rachuby musi być równy. To, że używamy tego zera do zakończenia obecnego cyklu, jest zwykłym nadużyciem. Kalendarz w obecnym cyklu może biec jeszcze przez długie tysiąclecia. Majowie przypuszczali, że Długa Rachuba prędzej czy później ulegnie wyzerowaniu. Nie było jednak przy tym mowy o żadnych datach. Cytując Anthony’ego Aveniego, amerykańskiego archeoastronoma z Uniwersytetu Colgate w Hamilton, Majowie mogliby nam dziś powiedzieć: „Znajdźcie sobie własne zero!”. A jeśli te argumenty nie przekonują zwolenników teorii o nadciągającej apokalipsie, pozostaną oni bezradni wobec najnowszych odkryć. Na ścianach pomieszczenia, do którego w gwatemalskim Xultún dotarł w 2011 r. dr William Saturno z Uniwersytetu Bostońskiego, znaleziono bowiem freski z zapisami sięgającymi daleko do przodu, w kolejne tysiąclecia naszego świata (pisaliśmy o tym w październikowym numerze National Geographic). Skoro patrzyli w tak odległą przyszłość, jak mogli prognozować jego koniec? Starzy bogowie i nowy Bóg Współcześni Majowie, których wg różnych szacunków jest od 7 do 10 mln, niewiele wiedzą o nadciągającej rzekomo apokalipsie. Mieszkają w południowo-wschodnim Meksyku, Gwatemali (ok. 40 proc. populacji), Belize. Ich starożytne wierzenia w dużej mierze się zatarły, ustępując miejsca chrześcijaństwu przyniesionemu przez konkwistę. I to jest właśnie największa bolączka badaczy – aby poznać kulturę starożytnych Majów, muszą oddzielić naleciałości europejskie od tego, co oryginalne, nie zapominając, że oryginalne również ewoluuje. – Trzeba odcedzić fusy od herbaty, patrząc, jak zmieniała się i sama herbata – mówi Jan Szymański. Majańskie bóstwa doskonale zintegrowały się z chrześcijańskimi świętymi. Monoteistyczny Bóg został według jednych spadkobiercą idei boga kukurydzy, według innych – boga słońca. Najlepszym przykładem tego religijnego tygla stał się gwatemalski Maximón – pochodna prekolumbijskiego boga Mam i świętego Szymona. To bóstwo o wyjątkowo skomplikowanym charakterze. Raz dobre, raz złe, towarzyszy współczesnym Majom w codziennych problemach. Do niedawna tępione było przez państwowe i religijne autorytety, stąd dziś często chowa się je w piwnicach lub za miastem. Maximón to figura przedstawiająca młodego mężczyznę lub chłopca wygodnie usadowionego w fotelu, którą codziennie trzeba umyć, ubrać, nakarmić. Oczekuje też ofiar – alkoholu czy papierosów – w zamian za nie wysłuchując próśb: o szczęśliwe rozwiązanie ciąży, o wybicie trzody sąsiada, o odwzajemnione uczucie kobiety. Ale przejawów religijnego synkretyzmu jest u Majów więcej. – W 2008 r. udało mi się dotrzeć do szamana, który po kilku tygodniach znajomości dopuścił mnie do swoich rytuałów – opowiada Szymański. – W języku ch’orti’, jednym z do dziś istniejących, pytał duchy o zgodę na podzielenie się ze mną swoją wiedzą. W jego słowach mnóstwo było odniesień do starożytności, do motywów stworzenia majańskiego świata, ale też do Matki Boskiej z Guadalupe. Po licznych wezwaniach raz po raz padało najzwyklejsze chrześcijańskie „Amen”. Wraz z chrześcijaństwem Majowie siłą rzeczy przejęli również jego pojmowanie końca świata i zbawienia. Dziś to my uczymy ich kultury przodków. Zrekonstruowaliśmy kalendarz, rozszyfrowaliśmy pismo. Majowie łapią je bardzo szybko. Jednak nie tylko archeolodzy docierają do miejsc przez nich zamieszkanych. Jeszcze skuteczniej robi to nasza inwazyjna popkultura za pośrednictwem kina, telewizji, literatury. Majowie, słysząc, że sami wymyślili apokalipsę, skłonni są w nią uwierzyć. I to jest dopiero koniec świata.
Historia z grobów. Pogańskie korzenie pochówku w Polsce
Dla człowieka pierwotnego zwłoki były źródłem pożywienia. Z czasem zaczął grzebać zmarłych krewnych – głównie po to, by nie zjedli ich inni. Pierwsze groby nad Wisłą pojawiły się w paleolicie, a pogańskie obrzędy praktykowano jeszcze długo po chrzcie Polski
Zwłoki na stos W czasach starosłowiańskich ciała zmarłych zwykle palono na stosie. Tak postępowały niemal wszystkie ludy zamieszkujące ziemie polskie przed nadejściem chrześcijaństwa. Prochy całopalne składano w popielnicach lub bezpośrednio w ziemi. Inaczej postępowali Goci, którzy nie chowali zmarłych w całości. Wśród wykopanych w Masłomęczu niedaleko Hrubieszowa szkieletów znaleziono kilka pozbawionych głowy lub kończyn. Niektóre zwłoki skremowane były jedynie w części. W wybranych grobach znajdowały się też kości osób pochowanych gdzie indziej. Wraz z nadejściem chrześcijaństwa kremacja była stopniowo wypierana przez pochówki szkieletowe zalecane przez duchowieństwo. Grobowe początki Najstarszy grób na ziemiach polskich pochodzi sprzed 27,5 tys. lat. Znaleziono go w Jaskini Borsuka w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Resztkom zwłok półtorarocznego dziecka towarzyszył naszyjnik ze 112 zębów zwierząt. Zanim trafił do grobu jako dar, stanowił część stroju dorosłej osoby. Ta forma upamiętnienia obecna była także w epokach brązu i żelaza. Na drogę w zaświaty zmarłych wyposażano w broń, ozdoby i narzędzia. Niektóre pochówki przyjmowały postać kurhanów – kopców. Plemionom starosłowiańskim nie były też obce ofiary z ludzi. Uważano, że żona powinna zostać spalona na stosie razem z mężem. Nie można jednak stwierdzić, czy zjawisko to miało charakter masowy. Jeden z takich grobów z X lub XI w. znaleziono w Bodzi na Kujawach. Obok ciała młodego wojownika, które ułożono w pozycji embrionalnej, w ziemi pochowano młodą kobietę. Bardzo rzadkie u Słowian były z kolei wspólne pochówki ludzi i zwierząt. W pochodzącym z VIII lub IX w. grobie odkopanym w Chodliku na Lubelszczyźnie na prawie 4 tys. spopielonych kości tylko kilka należało do człowieka, który najpewniej spłonął na stosie wraz z wierzchowcem. Cmentarz dla prestiżu Pierwsze cmentarzyska powstały z przyczyn higienicznych. Pochówków dokonywano w pewnej odległości od osad ludzkich. Spalone ciała chowano przy drogach, na polach i w lasach, który to zwyczaj był zwalczany przez Kościół, sprzeciwiający się grzebaniu na niepoświęconej ziemi. Prestiżowym miejscem na chrześcijańskim cmentarzu był jego środek, przeznaczony dla ludzi majętnych i ważnych – ziemian, księży, bogaczy, organistów, a także, w niektórych przypadkach, nauczycieli. Dobrze było leżeć blisko księdza, który nawet po śmierci modlił się za zmarłego, a także przy drodze – panowało bowiem przekonanie, że obok grobu nikt bezrefleksyjnie nie przejdzie, a raczej westchnie za duszę zmarłego. Z przodkami na Dziadach Najsłynniejszą tradycję zaduszkową uwiecznił w swoim dramacie Adam Mickiewicz. Praktykowane dwa razy do roku – na wiosnę i jesienią – dziady były hołdem składanym przodkom. Mieszkańcy wschodnich ziem polskich wierzyli, że w tych dniach zmarli komunikują się ze światem żywych. Należało więc postarać się o ich wstawiennictwo. Uczcie połączonej z przywoływaniem duchów przewodniczył guślarz – kapłan i poeta w jednym. Kościół walczył z tą sięgającą czasów pogańskich tradycją, którą dawniej zwano ucztą kozła, dlatego pospólstwo święciło dziady zwykle w opuszczonych kaplicach lub chatach przylegających do cmentarzy. Topielcy, samobójcy, dzieci Pochówki osób, które naraziły się społeczności, były szczególnego rodzaju. W Wilczycach niedaleko Sandomierza odkryto pochodzący sprzed 5 tys. lat grób związany z kulturą magdaleńską. Zmarłego nie spalono na stosie, ale pochowano twarzą do ziemi, z rozbitą czaszką. Szczątkom nie towarzyszyły dary. W czasach chrześcijańskich miejscem dla niegodnych była ziemia pod płotem lub w kącie cmentarza. Grzebano tam nieochrzczone dzieci, samobójców, topielców, innowierców, niewierzących, czasem też zmarłych śmiercią tragiczną, czyli wszystkich, którzy odeszli bez sakramentów chrztu lub namaszczenia chorych. Trumnę samobójcy zbijano z nieheblowanych desek, podczas pogrzebu nie wnoszono jej do kościoła. W późnym średniowieczu zdarzały się przypadki, gdy nic nieznaczące ciała bezbożników wrzucano do wspólnego grobu. Ten znajdować się powinien w pobliżu kościoła, w jego świętym obrębie. Najlepiej pod rynnami, by uświęcona dachem kościoła woda mogła ściekać na grób. Od tryzny do stypy Wciąż żywa na wsi tradycja ucztowania ku pamięci zmarłego wywodzi się wprost ze starosłowiańskiej tryzny. Obrzęd ten łączył biesiadę nad grobem z igrzyskami na cześć nieboszczyka. Żałobnicy brali udział w zawodach, zapasach, a nawet turniejach rycerskich. Dopiero po rywalizacji zasiadano do stołu. Uważano, że w stypie uczestniczy także dusza zmarłego, a goszcząc żałobników, gości się i jego. Zostawiano więc dla zmarłego puste miejsce z kieliszkiem wódki i pajdą chleba. W XVI w. tradycja tryzny zanikła. Stypy – nazywane też pogrzebinami, pogrzybkiem, strawą, konsolacją, ostatnim weselem – przeniosły się do domów. U szlachty szybko zatraciły pierwotny charakter, przeradzając się w libacje z wielką ilością potraw i trunków, często kończące się awanturami.
To zwierzę nigdy nie dorasta. Dla Azteków był wcieleniem boga
Choć jak większość płazów powinien prowadzić tryb wodno-lądowy, aksolotl meksykański zatrzymuje się w fazie larwalnej i na ląd nie wychodzi Ma to zapewne związek z wadą tarczycy u wszystkich przedstawicieli tego gatunku. Udaje się ją obejść jedynie w laboratorium, gdzie za sprawą terapii hormonalnej aksolotl zrzuca płetwę i przeobraża się w czteronożną ambystomę. Salamandra ma zresztą jeszcze kilka innych tajemnic, jak choćby ta, dlaczego w hodowli zamiast naturalnego, ciemnoszarego lub brązowego prążkowanego ubarwienia staje się zwykle albinosem z intensywnie różowymi skrzelami. Wkrótce może się okazać, że ludzkości zabraknie czasu na zrozumienie tego niezwykłego płaza, będącego według wierzeń Azteków wcieleniem boga, który skrył się w jego ciele, by uniknąć kary. Ten endemiczny gatunek żyje wyłącznie w jeziorze Xochimilco niedaleko stolicy Meksyku i otaczających je kanałach. – Zagrażają mu dwa obce gatunki ryb – karp i tilapia, które żywią się młodymi aksolotlami i rywalizują o pokarm z dorosłymi okazami – mówi dr Luis Zambrano z Narodowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksykańskiego. – Drugi problem to szybki rozwój sąsiedniej metropolii i związanych z nią technologii rolniczych, które z kolei tworzą problem trzeci – obniżają jakość wody w jeziorze – dodaje. Aksolotl wymaga tymczasem wody o dużej zawartości tlenu i temperaturze nie wyższej niż 20 st. C. W 1998 roku na km2 jeziora żyło średnio 6 tys. osobników. W 2004 był już to tylko tysiąc okazów na km2, a w 2008 jedynie sto. Według wyliczeń dr. Zambrano ostatni żyjący na wolności aksolotl zginie w 2020 roku. Chyba, że uda się realizowana przez biologa misja ratunkowa. Jego zespół tworzy w okolicach Xochimilco azyle, kopiąc rowy oddzielone od jeziora specjalnym filtrem. – Blokujemy w ten sposób dostęp obcym rybom, umożliwiając równocześnie wpływanie i wypływanie wody. Sadzimy też wodną roślinność, która oczyszcza zbiornik – mówi naukowiec. – Mamy jeszcze za mało danych, by jednoznacznie potwierdzić skuteczność tego rozwiązania, jednak wyniki badań sugerują, że takie warunki umożliwią szybkie rozmnażanie się aksolotla. W przeciwnym wypadku pozostanie nam oglądanie tego płaza w akwariach, gdzie zarówno w wyglądzie, jak i zachowaniu – jest ospały i wolniej się rozwija – wyraźnie odstaje od swoich dzikich pobratymców.
Tą drogą ludzie obawiali się chodzić. Dlaczego?
Na pewnej angielskiej drodze być może nigdy nie doszło do kolizji, a i tak zginęło tam wielu ludzi. Wszystkiemu winne jest Morze Północne.
Broomway (ang. „droga mioteł”), 10-kilometrowy szlak łączący hrabstwo Essex z rolniczą wyspą Foulness na wschodnim wybrzeżu Anglii, prowadzi bowiem przez targaną pływami zatokę. Przejście wąskim korytarzem możliwe jest tylko podczas kilkugodzinnego odpływu. Gdy czas minie, morze wraca w stronę lądu w tempie niedającym szans na ucieczkę. Na cmentarzu na Foulness spoczywa co najmniej 66 osób, które nie zdążyły w porę dotrzeć na ląd. Wiele z nich to ofiary mgieł, które czynią orientację w monotonnym krajobrazie niemal niemożliwą. Inni ugrzęźli w sąsiadujących z drogą bagnistych piaskach. Droga istniała tu zapewne już w czasach rzymskich, pojawiła się też w spisie dworskim z 1419 r. Starsi mieszkańcy Foulness wspominają, że na początku XX w. była oznaczona pęczkami wierzbowych witek na kijach (stąd nazwa szlaku). Broomway do lat 30., kiedy wybudowano drogę asfaltową i most, była jedynym (z wyłączeniem łodzi) sposobem dotarcia na wyspę. Podłoże jest tu na tyle twarde, że udźwignie samochód. Na wyspę jeździły tędy m.in. pocztowa ciężarówka oraz traktory rolników. Dziś okolice Foulness są poligonem brytyjskiej armii. Broomway nie jest jednak niedostępna – sporadycznie wojsko wydaje przepustki gościom, raz w roku organizowany jest marsz z przewodnikiem. Zapomniany szlak stał się niespodziewanie lokalną atrakcją turystyczną, kiedy w bestsellerowej książce The Old Ways napisał o nim Robert Macfarlane. – Najwyraźniej jest w nim coś,co przemawia do ludzkiej wyobraźni, mimo że w gruncie rzeczy to tylko spacer wzdłuż plaży, choć położonej ponad kilometr od brzegu – mówi Kilkadziesiąt pierwszych metrów drogi pokrywa schodzący do morza beton. Dalej przy kiepskiej pogodzie łatwo stracić orientację.
Cena świeżości. Jak wygląda tak naprawdę konserwacja żywności?
Dzisiejszy konsument jest wymagający: mleko ma być prosto od krowy, chleb zawsze świeży, a piwo niepasteryzowane. Jednak w większości przypadków żywność musimy poddawać zabiegom konserwacyjnym. Jak ją to zmienia?
Psujące się jedzenie to problem znany od zarania ludzkości. Źródeł jego konserwacji szukać należy jeszcze w prehistorii, w odkryciu ognia, który poza ochroną przed zimnem i drapieżnikami pozwalał też na czynność, którą dziś fachowo nazwiemy termiczną obróbką żywności. Człowiek pierwotny zapewne szybko zorientował się, że mięso wrzucone do ognia dłużej zachowuje świeżość i jest smaczniejsze. Kolejnym przełomem była ceramika – nawet najprostsze naczynia pozwalały na dokładniejsze podgrzewanie pokarmu i jego przechowywanie. Potrzebny był jednak środek, który pozwoli przedłużyć przydatność do spożycia. Z pomocą przyszła sól. W starożytności jej wartość była nieporównywalnie wyższa niż dziś. Toczono o nią wojny, bo ten, kto ją miał, był bogaty. Znajdujące się na solnych szlakach osady rozwijały się szybciej niż inne. Nad morzami pozyskiwano ją z miejsc, gdzie samoistnie się odkładała. na lądzie – ze źródeł powierzchniowych, z których odparowywano solankę. Ślady takiego działania sięgają w Europie piątego tysiąclecia p.n.e. Rzymianie za pomocą soli konserwowali nie tylko mięso, ale też nabiał i oliwki. W soli płacono także legionistom – stąd łacińskie salarium i angielskie salary, czyli pensja. Dziś używa się jej głównie do konserwacji ryb. Wszystko dzięki właściwościom higroskopijnym – NaCl wyciąga wodę z drobnoustrojów wydzielających groźne dla człowieka metabolity, czyli toksyny. To one odpowiedzialne są za psucie się jedzenia. Woda zawarta w produktach jest głównym sprawcą długiego życia mikroorganizmów – czy to zwykłej pleśni, która atakuje np. owoce, czy śmiertelnie groźnej dla człowieka toksyny produkowanej przez Clostridium botulinum, potocznie zwanej jadem kiełbasianym. Pasteryzowane nie znaczy gorsze Producenci żywności w XXI w. nie ograniczają się do soli. Nie muszą też brać przykładu z Indian, którzy bizonie mięso suszyli na słońcu, a następnie mieszali z łojem i jagodami, co przedłużało jego żywotność do kilku miesięcy. Gama zabiegów i środków konserwujących jest dziś szeroka i dopasowana do typów pożywienia. O tym, że jedzenie chowa się do lodówki czy zamraża, wie każdy. Skupmy się więc na produkcji przemysłowej. Tam prym wiodą metody oparte na utrwalaniu za pomocą wysokiej temperatury, które w żaden sposób nie wpływają na smak. Wśród nich – pasteryzacja, czyli podgrzewanie produktu do temperatury nie wyższej niż 100OC, by chwilę potem z powrotem go schłodzić. Wymyślił ją w XIX w. Ludwik Pasteur, choć już kilkaset lat wcześniej podobne zabiegi przeprowadzali Chińczycy i Japończycy. Początkowo chodziło o to, by ochronić piwo i wino przed kwaśnieniem. Dziś pasteryzacja to jeden z najlepszych i najzdrowszych sposobów przedłużenia przydatności do spożycia. Mimo to jej brak robi ostatnio zawrotną karierę w browarnictwie. Co drugie piwo na sklepowej półce jest niepasteryzowane. Browarnicy przekonują, że to zaleta, ale to nie do końca prawda. Po pierwsze, taki napój trzeba szybciej wypić, bo jego przydatność do spożycia kończy się zwykle po kilku tygodniach od uwarzenia. Na jego produkcję pozwolić sobie mogą więc głównie małe browary produkujące na lokalne rynki, gdzie piwo trafia do konsumenta już po kilku dniach. Po drugie, poprawnie przeprowadzona pasteryzacja wcale nie pozbawia trunku walorów smakowych, a dzięki niej może on czekać na spożycie nawet rok. Dlatego jeśli producent reklamuje piwo o długiej dacie ważności jako niepasteryzowane, możemy być pewni, że albo mija się z prawdą, albo zastosował inne formy konserwacji. Na przykład mikrofiltrację, czyli usunięcie za pomocą mikroskopijnych membran drobnoustrojów obniżających żywotność napoju. Pasteryzacja nie zabija wszystkich mikroorganizmów, a jedynie ogranicza ich ilość. Produkt prędzej czy później i tak się zepsuje – kiedy to nastąpi, zależy głównie od warunków, w jakich jest przechowywany. Dlatego niektóre produkty poddawane są sterylizacji. Dzięki podgrzaniu ich do temperatury bliskiej 100OC giną wszystkie formy drobnoustrojów, zarówno wegetatywne, jak i przetrwalnikowe, czyli przystosowane do przeżycia niesprzyjających warunków. Jednak współczesne metody konserwacji bywają bardziej wyrafinowane niż proste operowanie temperaturą. Przykładem niech będą liofilizaty – żywność pozbawiona nawet do 90 proc. wody poprzez suszenie ze stanu zamrożenia. Wraz z wodą wyparowuje większość masy – liofilizowany posiłek waży nawet 10 razy mniej niż nieprzetworzony. Aby dało się go zjeść, wystarczy zalać wrzątkiem. Jeszcze kilka dekad temu liofilizaty były żywnością astronautów i polarników. Dziś to codzienność – popularne są szczególnie wśród turystów, którzy nie chcą dźwigać w plecaku tradycyjnej wałówki. Konserwanty pod kontrolą I wreszcie ostatnia, najbardziej kontrowersyjna metoda konserwacji – chemiczna. To głównie jej boją się konsumenci. Jest jednak najpopularniejsza, bo i najtańsza. Osiąga się ją poprzez dodanie do produktu związków znajdujących się na tzw. liście E, przy czym konserwanty zajmują na niej pozycje od 200 do 299. Wszystkie dopuściła do użytku Unia Europejska, a konkretniej Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. – Nieustannie sprawuje nad nimi kontrolę. Substancje te są bezpieczne, bo wiemy, jak działają. Ale lista nie jest stała. Gdy docierają niepokojące sygnały dotyczące któregokolwiek z ulepszaczy, zleca się nowe badania i na bieżąco reaguje na ich wyniki – tłumaczy dr hab. Piotr Koczoń z Zakładu Chemii Żywności Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W taki właśnie sposób wycofano z użycia substancje E216 i E217, gdy okazało się, że mają one wpływ na narządy rozrodcze szczurów płci męskiej. Co ciekawe, nie określono, jaki to wpływ. Sam fakt działania wystarczył, by oba konserwanty wypadły z listy. Obronił się za to kwas benzoesowy oznaczony symbolem E 210. – Pojawiły się informacje, jakoby miał być rakotwórczy. Przeprowadzono więc nowe badania, które dowiodły, że jest bezpieczny. Zarzuty okazały się nieprawdziwe. Zresztą kwas benzoesowy występuje naturalnie w czarnych jagodach i nikt nie ma z tym problemu – mówi Koczoń. Ale przepisy to jedno, a praktyka producentów zupełnie co innego. Za przykład niech posłużą soki, do których – podobnie jak w przypadku mleka i pokarmu dla niemowląt – konserwantów dodawać nie wolno. – Po zebraniu owoców można je zamrozić, ale znacznie taniej będzie zrobić pulpę owocową i zakonserwować ją za pomocą dwutlenku siarki. Nie zepsuje się przez wiele miesięcy – przekonuje Koczoń. Do soku wtłacza się też pod dużym ciśnieniem dwutlenek węgla (E 290), by w takiej atmosferze utrzymać go przez dłuższy czas. Tego typu działania są trudne do wychwycenia, bo informacja o konserwancie niekoniecznie trafia na karton napoju. Mimo wszystko stosowanie konserwantów jest bezpieczniejsze i wygodniejsze niż ich brak. Dlatego przemysł spożywczy nieprędko z nich zrezygnuje. Chyba że do powszechnego użycia wejdzie konserwacja za pomocą... drobnoustrojów, tyle że tych pożytecznych, które zabijają szkodliwe. To jak walka między dobrem i złem. Naukowcy pracują, by dać przewagę tym pierwszym. To jednak na razie tylko badania. I prawdopodobnie kierunek, w jakim pójdzie konserwacja żywności. Sterylizacja UHT Ultra high temperature processing. Stosowana głównie w mleczarstwie. Produkt podgrzewany jest do ponad 100OC, po czym gwałtownie schładzany do temperatury pokojowej. Wysoka temperatura działa na tyle krótko, że mleko zachowuje niemal wszystkie składniki odżywcze. Giną za to bakterie odpowiedzialne za fermentację, dlatego mleko UHT się nie zsiada. Tyndalizacja Wielokrotna pasteryzacja. Dzięki niej giną zarówno formy wegetatywne drobnoustrojów, jak i te, które rozwinęły się pod wpływem impulsu termicznego z przetrwalników. Domowe sposoby konserwacji ■ Peklowanie – dzięki azotanowi (III) sodu mięso zyskuje charakterystyczną barwę i smak. ■ Zakwaszanie – kwaśne środowisko jest zabójcze dla drobnoustrojów groźnych dla ludzi. W Polsce kisi się głównie ogórki i kapustę. ■ Wędzenie – składniki dymu niszczą bakterie i grzyby. ■ Cukrzenie – popularne na Bliskim Wschodzie przy konserwacji owoców. Cukier tworzy środowisko nieprzyjazne drobnoustrojom.
Wysocy czy niscy? Kto jest cenniejszy, kto bardziej pożądany? Wzrost i jego znaczenie
Fascynacja wzrostem towarzyszy ludziom od zawsze.
Na weselu Xiążęcia Bawarskiego tak był maleńki karzeł, że w pasztecie ze szpadką był utajony. (...) wyskoczywszy ze szpadą, zrazu gości do strachu po tym do śmiechu pobudził wielkiego – pisał w XVIII w. ks. Benedykt Chmielowski w swoim dziele Nowe Ateny, pierwszej polskiej encyklopedii. Opis ten, zestawiony z pigmejami, trafił do rozdziału zatytułowanego Małego świata wielkie cuda, pełnego smoków, cyklopów i innych fantastycznych stworzeń. Rozumowanie ks. Chmielowskiego nie było w minionych stuleciach odosobnione – ludzi chorych na karłowatość postrzegano jako dziwactwa i w takiej roli ściągano na dwory królewskie, by tam zabawiali władców i dworzan. Celowali w tym zwłaszcza hiszpańscy Habsburgowie. Niziołki przewijały się w relacjach z epoki, jak choćby na obrazach Diega Velazqueza. Wielu z nich oprócz pieniędzy – bo efektowny karzeł był dobrze opłacany – zyskało też sławę. Dzienniki z XVIII w. wspominają o Józefie Boruwłaskim, 99-centymetrowym Polaku, o którego walczyły dwory królewskie w całej Europie. Boruwłaski występował m.in. w Wiedniu, Paryżu, Holandii. Cieszył się tak dużymi względami, że dzięki wstawiennictwu króla Stanisława Leszczyńskiego poślubił francuską szlachciankę normalnego wzrostu. Mieszane uczucia Kilka wieków później, w dzisiejszych Chinach, karłowatość wciąż jest obiektem żartów. Nieopodal Kunmingu w Junnanie powstał park rozrywki, w którym karły w przebraniach księżniczek, kowbojów i stewardes tańczą i śpiewają przed gośćmi, a także przyjmują ich w swoich krasnalich domkach. Wyśmiewaj je, kiedy chcesz, szczególnie gdy pomylą się lub potkną o zbyt długą nogawkę – zachęcają organizatorzy przedsięwzięcia. I choć zapewniają o godnym traktowaniu pracowników, turyści oglądają widowisko z mieszanymi uczuciami. Chętnych do pracy w tym osobliwym miejscu jednak nie brakuje, zwłaszcza że jedyny wymóg to wzrost poniżej 130 cm. Właśnie tyle przyjęło się uważać za górną granicę wzrostu osób cierpiących na karłowatość, niezależnie od źródła i postaci choroby. Tych upatrywać można zarówno w genach, jak i w wadliwym funkcjonowaniu przysadki mózgowej. Ten niewielki, jajowaty gruczoł znajdujący się u podstawy mózgu odpowiedzialny jest za produkcję i wydzielanie hormonów, w tym somatotropiny – hormonu wzrostu. Za duży na wszystko Chorobliwy może być jednak nie tylko niedobór, ale też nadmiar wzrostu. Ferdynand Magellan i Francis Drake, a za nimi inni XVI-wieczni żeglarze docierający do Ameryki Południowej, w dziennikach wspominali o ponad dwumetrowych ludziach zamieszkujących tereny dzisiejszej Patagonii. Jak przekonują naukowcy, mieli oni prawdopodobnie do czynienia z plemieniem Tehuelche, którego potomkowie nawet dziś przerastają średnią dla tej części świata. Jednak o gigantyzmie w ich przypadku nie mogło być mowy. Z tym mamy bowiem do czynienia wtedy, gdy organizm produkuje za dużo somatotropiny, przy czym wygląd przerośniętego człowieka zależy od tego, na jakim etapie życia jego przysadka nadmiernie go wydziela. O ile karły były przez wieki wyśmiewane, o tyle nadmierny wzrost, oprócz kłopotów natury praktycznej, przynosił też prestiż. Odzwierciedlenie tego można nawet znaleźć w języku, we frazeologizmach takich jak „patrzeć na kogoś z góry”. Spojrzenie z góry Prześledzenie wyglądu dorosłych przedstawicieli Homo sapiens przynosi konstatację, że 95 proc. z nich jest po prostu średniego wzrostu, przy czym kobiety są zwykle niższe o 13–15 cm od mężczyzn. Choć i to pojęcie będzie miało inne znaczenie w różnych częściach świata. Najwyżsi są – i to już nie tylko powszechne przekonanie, a również wynik badania naukowców z Politechniki Delfijskiej – mężczyźni z Holandii. Średnio osiągają oni 181,7 cm wzrostu (kobiety 166,8 cm). Według niektórych badań wyżsi o kilka centymetrów mogą być mieszkańcy Alp Dynarskich. Polacy plasują się w górnej części wykresu – w 2001 r. przeciętny Kowalski miał 177,4 cm. Na drugim biegunie w lidze wysokich znaleźliby się z kolei przedstawiciele narodów azjatyckich. Chińscy mężczyźni mają średnio 166 cm. Jeszcze niżsi są Hindusi ze swoimi 164 cm i Wietnamczycy ze 162 cm.Trzeba jednak zauważyć, że w Holandii rodzą się także niskie dzieci, a jeden z najwyższych koszykarzy w historii amerykańskiej ligi NBA nazywał się Yao Ming, pochodził z Szanghaju i miał 229 cm. Bo jak przekonuje dr Chao-Qiang Lai z Uniwersytetu Tufts w Bostonie, nasz wzrost jest w od 60 do 80 proc. dziedziczony po rodzicach. W przypadku białych mężczyzn 80 proc. każdego centymetra ponad średnią wynika z genów jednego lub obojga wysokich rodziców. Dzieci wysokich będą więc wysokie, a niskie urodzą się z niskich rodziców. Wzrost często zostaje w rodzinie na kilka pokoleń – wysocy mężczyźni szukają raczej partnerek powyżej średniej, niscy lepiej czuć się będą wśród kobiet podobnego wzrostu. Reszta wzrostu powyżej średniej to skutek czynników środowiskowych, głównie odżywiania w okresie dorastania. To ostatnie powoduje, że większość narodów bogatszej części świata z dekady na dekadę zwiększa średnią wzrostu swoich przedstawicieli. I tak wzrost Polaków w ciągu 35 lat zwiększył się o ok. 7 cm, a Holendrzy urośli w tym czasie o blisko 5 cm. Ta tendencja nie będzie jednak trwać wiecznie – Amerykanie, od lat żyjący w dobrobycie i dostarczający swoim dzieciom mnóstwo pełnowartościowego jedzenia, przestali rosnąć – od pół wieku średni wzrost utrzymuje się tam na poziomie zbliżonym do 180 cm. Niektórzy badacze twierdzą, że to naturalna tendencja dążenia do maksymalnego średniego wzrostu, który oscyluje właśnie w okolicach 1,80 m. Tyle mierzył człowiek kromanioński, czyli Homo sapiens zamieszkujący Europę w paleolicie. Stały przyrost wzrostu człowieka to – wydawałoby się – dobra informacja. Wysocy są uważani za zdrowszych, mają niższe ciśnienie, łatwiej utrzymują ciepło na mrozie, trudniej im się odwodnić. Są jednak odrębne opinie. Jak przekonuje ekspert ds. żywienia Thomas Samaras, w większości przypadków ze wzrostem rośnie także masa, a więc i zapotrzebowanie energetyczne człowieka. Jak wyliczył, obniżenie średniego wzrostu ludzi na świecie o 5 proc., czyli ok. 7,5 cm, oznaczałoby spadek zapotrzebowania na mięso o blisko 10 proc i ograniczyłoby populację bydła o 150 mln sztuk. Biorąc pod uwagę, że od 20 do 50 proc. gazów cieplarnianych jest dziś efektem hodowli, ich emisja spadłaby więc o 2–5 proc. Badanie opublikowane w 2004 r. na łamach American Journal of Preventive Medicine wykazało z kolei, że przyrost masy przeciętnego Amerykanina jedynie o 4,5 kg oznacza wzrost wydatków linii lotniczych na paliwo o ponad miliard dolarów. Jak widać, wysocy ludzie może i cieszą się lepszym zdrowiem, ale są też dużo drożsi od niskich.
Przede wszystkim ocean. Groźny, piękny i idealny dla surferów. A także zamorskie krainy, które 500 lat temu odkrywali Vasco da Gama czy Magellan. Wciąż rozpalające wyobraźnię Portugalczyków. A co słychać? Fado, najsmutniejszą muzykę świata
Tramwaj 28 jest żółty, zabytkowy i skrzy piący. Ten sam, który można zobaczyć na pocztówkach, magnesach na lodówkę czy w filmie Wima Wendersa Lisbon Story. Przejeżdża obok XII-wiecznej katedry Najświętszej Maryi Panny, znanej jako Sé, mija najsłynniejszy taras widokowy Portas do Sol. Wspina się brukowanymi uliczkami, tak wąskimi, że co chwilę musi robić przystanek – na przepuszczenie samochodów, a nawet pieszych. Na przykład mnie – bo zdecydowałem się na podejście do Zamku św. Jerzego o własnych siłach. Idę przez najstarszą i wciąż najbiedniejszą dzielnicę miasta. Alfama jako jedyna przetrwała potężne trzęsienie ziemi, które w połowie XVIII w. zniszczyło Lizbonę. W końcu docieram na szczyt, czyli do mauretańskiej twierdzy z XII w., z której roztacza się widok na stolicę Portugalii. Wieczór spędzam w Bairro Alto. I dopiero teraz czuję, że jestem w kraju gorącokrwistych południowców. Senna za dnia dzielnica wieczorem zamienia się w ogromny, tętniący życiem klub. Każde drzwi to inna knajpa. Siadam w jednej z nich i popijając piwo, słucham przechadzającej się między stolikami pieśniarki. Śpiewa a cappella, nie zwracając uwagi na klientów baru. To melancholijne fado, portugalski blues wywodzący się z portowej lizbońskiej biedoty. Muzyka przeżywa renesans i można ją usłyszeć w wielu miejscach na świecie. Nigdzie nie brzmi jednak tak szczerze i prawdziwie jak u źródeł. ODKRYWANIE ODKRYWCÓW Ocean czuć w Lizbonie na każdym kroku. Może to morska bryza, którą wyczuwa się nawet w głębi miasta? Może wszechobecne azulejos, czyli ceramiczne płytki z marynistycznymi wzorami przypominające o zamorskich podbojach Portugalczyków? A przecież stolica Portugalii leży nad słodką rzeką Tag, a nie słonym Atlantykiem. Aby dotrzeć do oceanu, trzeba przejść dalej, na przedmieścia Lizbony. Port w pobliskim Belém pięć wieków temu żegnał wyruszającego w podróż Vasco da Gamę. Poszukujący morskiej drogi do Indii Portugalczyk zapoczątkował całą epokę wielkich odkryć. Pozwoliły one nie tylko rozwinąć światowy handel, ale też dały ludzkości dokładniejszy obraz geografii naszego globu. Za da Gamą poszli kolejni – dziś o tych wielkich Portugalczykach przypomina wybudowany w 1960 r. pomnik Odkrywców. Na cokole stoi m.in. Ferdynand Magellan, który jako pierwszy opłynął kulę ziemską, oraz Henryk Żeglarz, portugalski król, który zamienił swoją ojczyznę w kolonialne imperium, protektor podróżników. Portugalczycy wciąż się nimi czują. Bo chyba o tym właśnie świadczy niewiarygodna ilość map, globusów, starych kompasów i marynistycznych obrazów nie tylko w sklepach z pamiątkami i w restauracjach dla turystów, ale i na pchlich targach i w podłych knajpach. Ale to nie wszystko, co Belém ma do zaproponowania przybyszowi. W tutejszym klasztorze Hieronimitów pochowano narodowego wieszcza Luísa de Camoesa, którego Luzytanie są dla Portugalczyków tym, czym Pan Tadeusz dla Polaków. Nieopodal stoi wieża Torre de Belém, kiedyś więzienie, dziś miejsce pielgrzymek turystów. Z Belém wywodzi się wreszcie słynny przysmak Portugalii – kremowe babeczki pastel de nata. Ruszający na podbój świata odkrywcy wypływali z Lizbony Tagiem na zachód, gdzie rzeka wpada do Atlantyku. Ja również opuszczam stolicę w tym kierunku. Podmiejski pociąg w kilkadziesiąt minut dojeżdża do Cascais. Wysiadam jednak stację wcześniej, w Estoril. Obie miejscowości łączy nadmorska promenada, której mieszkańcy używają jako ścieżki zdrowia. Biegają, pedałują, korzystają z ustawionych po drodze przyrządów gimnastycznych. Ci leniwsi przesiadują w kawiarniach. W końcu i ja się poddaję. Bo czy może być coś przyjemniejszego niż kawa z widokiem na ocean? Portugalczycy po prostu kochają czarny napój i czują się największymi ekspertami w tej kwestii na świecie. Zapomnijmy więc o latte, cappuccino, espresso – Portugalczycy piją czarną bicę, rozcieńczone pingo lub mleczne galao. Wybieram to ostatnie, z cukrem, i z zachwytem obserwuję fale rozbijające się o nabrzeże. Dawniej Estoril było zwykłą wioską rybacką. Z czasem uroki życia z dala od gwaru wielkiego miasta doceniać zaczęli kolejni bogacze. Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że dziś to małe Monte Carlo. Centralny punkt stanowi ogromne – największe w Portugalii – kasyno. Wokół niego wyrosły luksusowe hotele i eleganckie restauracje. Brakuje tylko bolidów Formuły 1 – choć te ostatnie jeszcze niedawno ścigały się na tutejszym torze.. Tablica zwiastująca kraniec Estoril oznacza równocześnie początek Cascais. Miasto jest celem weekendowych wypadów co bogatszych mieszkańców Lizbony. Eleganckie restauracje, marina, knajpy, w których kelnerzy mówią wszystkimi językami świata... Nie, to raczej nie spuścizna odkrywców, a cecha dobrych handlowców. I rzeczywiście, aż chce się wydawać tu pieniądze. DOSIĄŚĆ FALI Zachłysnąwszy się podmiejskimi luksusami regionu Lizbony, ruszam na północ, do Nazaré. To mała rybacka osada leżąca w połowie drogi z Lizbony do Porto. I tak jak Belém znaczy tyle co Betlejem, tak Nazaré to nic innego jak po portugalsku Nazaret. Skąd te nazwy? W przewodnikach można przeczytać o cudownych figurkach przywiezionych z Ziemi Świętej, poukrywanych w tutejszych grotach. Dziś jednak więcej niż pielgrzymów jest tutaj surferów. I to tych najlepszych! Fale są bowiem tu tak wysokie, że ślizgać się po nich mogą tylko zawodowcy (zwykli śmiertelnicy surfują w oddalonym kilkadziesiąt kilometrów Peniche). W pobliżu Nazaré po dnie Atlantyku ciągnie się jedyny w swoim rodzaju kanion – długi na ponad 140 km, głęboki na 5 km. To dzięki niemu docierające do wybrzeża fale wypiętrzają się na wysokość kilkunastopiętrowych wieżowców. W zeszłym roku Amerykanin Garett McNamara dosiadł wysokiej na 24 m fali – podobno najwyższej zmierzonej w historii ściany wody, na której udało się popłynąć na desce. Dzięki temu miasteczko stało się sławne na cały świat (wyczyn można zobaczyć na YouTubie). Jedna z dwóch plaż w Nazaré, ta północna, bardziej dzika, została za to nominowana przez producenta sprzętu wodnego, firmę Billabong, do surferskiego Oscara. Podchodzę do brzegu. Fale są tak wysokie, a woda tak zimna, że o pływaniu muszę zapomnieć. Nie pozostaje mi nic innego, jak tylko zgubić się w siatce równoległych i prostopadłych uliczek, równomiernie schodzących w stronę południowej plaży. Wśród spacerowiczów najwięcej jest starszych pań. Nie sposób oderwać od nich wzroku! Otóż nazarejskie seniorki noszą się bardzo młodzieżowo: odsłaniająca kolana spódniczka, grube podkolanówki. Do tego elegancka chusta na głowie. Wszystko w stonowanych kolorach i szarościach, aczkolwiek to chyba przejaw skromności, a nie zamiłowań do żałoby. Taki jest po prostu ludowy strój kobiet z Nazaré. Panie muszą być z niego dumne, skoro ubierają się tak na co dzień. Jeśli jestem w osadzie rybackiej, nie mogę nie spróbować ryb. Portugalski numer jeden do sardynki. Ryby są duże, o wiele większe od tych, które znamy z polskich sklepów. Lepiej nie jeść ich w całości, lecz wcześniej wypatroszyć. Zamawiam wersję grillowaną... Jest świetna! A to dopiero przystawka. Główne danie dziś to miecznik, duży drapieżnik łowiony w tutejszych wodach. Nawet nie pytam, czy jest świeży. Tuż po moim zamówieniu kucharz wyszedł na zakupy do portu. Wrócił kwadrans później z torbą pełną ryb. I jak tu nie piać z zachwytu? Wszystko popijam vinho verde, lekko gazowanym winem z młodych winogron. Bo choć Portugalia słynie ze wzmacnianego, 20-procentowego portwajnu, to na miejscu dużo częściej trafimy tu właśnie na schłodzony zielony trunek z regionu Minho. Miasteczko żegnam ze szczytu klifu górującego nad osadą. Można tu wjechać kolejką lub autem, można wejść na piechotę. Na górze stoi latarnia morska. Pomalowana w biało-czerwone pasy, wyjątkowo niska i niepozorna. Trudno uwierzyć, że jej wskazaniom życie zawierzali kapitanowie transatlantyków. MIŁOŚĆ PO PORTUGALSKU Przedzieram się krętą drogą w głąb lądu. To tu, na pagórkach dystryktu Leiria, stoczono jedną z najważniejszych bitew w historii Portugalii. Był rok 1385. Armia kastylijska wtargnęła na terytorium króla Jana I Wielkiego i szła na Lizbonę. Portugalczycy stawili im czoła nieopodal wsi Aljubarrota. Choć było ich dwa razy mniej niż Kastylijczyków, po kilku godzinach krwawej bitwy obrońcy otoczyli wojska hiszpańskie. Bitwa obrosła legendą, a dziś czerpie z niej turystyka. Jej najważniejsza spuścizna to ogromny klasztor Matki Boskiej Zwycięskiej będący wotum wdzięczności. Widać go już z drogi łączącej Leirię z Alcobaçą. Wychyla się zza zakrętu, gdy prowadząca nasypem szosa doprowadza w końcu do samej Batalhi. Monumentalna budowla powstawała ponad 150 lat, a każdy kolejny władca dokładał do niej swoje trzy grosze, zwłaszcza jeśli chciał się pochwalić kolejnymi zamorskimi wyprawami. W efekcie powstał budynek gotycki z elementami orientalnymi i marynistycznymi. Jeszcze większe wrażenie robi na mnie jednak klasztor w Alcobaça, w środkowej Portugalii. W XII w. stanął tu kościół na pamiątkę rozbicia Maurów, który z czasem zamienił się w potężny monastyr Cystersów. Często gościli tu władcy i dostojnicy z dworu w Lizbonie. Jeden z nich został tu zresztą do dziś (patrz marmurowy sarkofag w głównej nawie klasztoru). I to właśnie on jest bohaterem najgłośniejszego portugalskiego romansu. Historia tutejszych Romeo i Julii jest mocno bulwersująca. Oto bowiem syn króla Alfonso IV, Piotr, zakochał się w Hiszpance Ines de Castro, jednej z dam dworu swojej żony Konstancji. Przyszła królowa szybko jednak została pochowana, a Piotr natychmiast związał się z Ines. To nie spodobało się ojcu, który w obawie przed zwiększonymi wpływami Hiszpanów kazał nową synową zamordować. Po śmierci Alfonsa Piotr koronował zmarłą żonę. Dosłownie, czyli ekshumował jej zwłoki, ubrał w królewskie szaty i posadził na tronie. Historie tragicznych miłości zawsze miały wzięcie, zwłaszcza jeśli dotyczyły wyższych sfer. Ta szczególnie spodobała się romantykom całej Europy, a potem także m.in. Młodej Polski. Oszalał z bólu, krwi toczył szkarłaty / Kąpał się we krwi – więził, ścinał, palił / A potem kamień grobowy odwalił / I stroił trupa w swe królewskie szaty / I do sewilskiej wiódł tronowej sali / By dłoń szkieletu możni całowali – pisała polska poetka Kazimiera Zawistowska w wierszu Inez de Castro. I nawet jeśli całe to love story jest bujdą, to i tak ciarki przechodzą mnie po plecach, gdy stoję w zimnych murach klasztoru nad ułożonymi obok siebie sarkofagami kochanków. PORTO Z PORTO Z Alcobaça jadę do Porto. Położone nad rzeką Duero jest drugim co do wielkości miastem w Portugalii. Oglądam je z perspektywy nadrzecznej Ribeiry. I podziwiam przede wszystkim mosty. Zbudowano ich tu sześć, a każdy z nich jest perełką architektoniczną. Ten najładniejszy i najbardziej charakterystyczny – Ludwika I – ma dwa poziomy. Dołem jadą auta, kilkadziesiąt metrów nad nimi metro. Zaprojektowany przez ucznia Gustave'a Eiffla most przypomina położoną na boku paryską wieżę. By wspiąć się na górną kondygnację, pokonuję schody 50-metrowej wysokości. Nagroda za wysiłek jest niebywała – z górnego poziomu roztacza się imponujący widok na Duero, kryte czerwoną dachówką domy starej dzielnicy Porto oraz położone na drugim brzegu rzeki miasto Vila Nova de Gaia. To właśnie z niego wywodzi się słynne na cały świat wino. Z przęsła kieruję się więc prosto to jednej z winnych piwniczek. PORTUGALIA - NO TO W DROGĘ INFO Powierzchnia: 92 931 km2. Ludność: 10,7 mln. Języki: portugalski. Religia: katolicyzm. Waluta: euro, 1 euro = 4,3 zł. CZAS: 9 DNI KOSZT: 3 TYS. ZŁ Portugalia jest przystępna przez cały rok, choć na wiosnę i jesienią mogą zaskoczyć nas deszczowe dni. Im bardziej na południe, tym cieplej. Klimat w regionie Algarve przypomina hiszpański. Atlantyk jest zimny przez cały rok – nie wchodźmy do oceanu bez pianki. Samolotem: są trzy międzynarodowe lotniska: w Lizbonie, Porto i Faro. To ostatnie obsługiwane jest przez tanie linie lotnicze. Bezpośredni bilet z Warszawy do Lizbony kosztuje 600–800 zł w dwie strony. Czas przelotu bez przesiadki to 4,5 godz. Samochodem: Odległość z Polski do Portugalii to ponad 3 tys. km. Podróż autem zajmie nam półtorej doby ciągłej jazdy. Najprościej jeszcze na lotnisku wynająć samochód i na dwóch, trzech bakach paliwa objechać całą Portugalię. Za małe auto zapłacimy około tysiąca złotych za tydzień. W Algarve warto skorzystać z pociągu jadącego wzdłuż południowego wybrzeża (np. z Lagos do Taviry), wysiadając na kolejnych stacjach w malowniczych nadmorskich miejscowościach. Choć mówi się, że na portugalskich drogach rządzą tzw. domingueros, czyli niedzielni kierowcy, to jednak jest bardzo bezpiecznie. Lepiej nie zapuszczać się po zmroku do Alfamy – starej dzielnicy Lizbony. Cena prywatnej wizyty u lekarza wynosi ok. 80 euro. Za poradę w przychodni publicznej dorosły pacjent wnosi opłatę ok. 5 euro. Wskazane jest wykupienie dodatkowego indywidualnego ubezpieczenia. Osoby posiadające ważną Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ) mogą w nagłych przypadkach korzystać bezpłatnie z publicznych placówek opieki zdrowotnej. NIEPEŁNOSPRAWNI Osobom niepełnosprawnym ruchowo może być ciężko zwiedzać położoną na wzgórzach Lizbonę. W całym kraju jest jednak dużo ułatwień dla osób na wózkach. www.accessibleportugal.com Portugalia leży w innej strefie czasowej niż większość Europy. Zegarki należy cofnąć o godzinę w stosunku do czasu w Polsce. Pamiętajmy o sjeście. Jeśli nie zdążymy zjeść lunchu do wczesnych godzin popołudniowych, przez większość dnia będziemy głodni – prawie wszystkie restauracje otwierają się dopiero wieczorem i działają do późna w nocy. Vinho verde, czyli portugalskie wino zielone, w kilku odmianach można kupić w wielu polskich supermarketach. Cena: ok. 30 zł. Fado, czyli muzyka, której celem jest wzbudzenie w słuchaczach smutku. Płyty współczesnych wykonawców, takich jak Mariza czy Dulce Pontes, kupimy także w Polsce. Ambasada Portugalii w Warszawie, ul. Ateńska 37, 03-978 Warszawa, tel. 22 511 10 10, 22 511 10 11, 22 511 10 12, embaixada@ embport.internetdsl.pl; Ambasada RP w Lizbonie, Avenida das Descobertas 2, 1400-092 Lisboa, tel: +351 21 304 14 10, faks: +351 21 304 14 29, lizbona.amb. sekretariat@msz. gov.pl magicseaweed.com/ Spain-Portugal-Surf-Forecast dla surferów. Prognozy pogody, przewodniki po plażach; pousadasjuventude.pt – schroniska młodzieżowe, odpowiednik tych PTTK. 3 SPOSOBY NA PORTUGALIĘ Publiczna sieć hosteli Pousadas de Juventude. Rozsiane po całym kraju, od 10 euro w sali wieloosobowej do 35 za dwójkę z łazienką. Hotele i hostele w dzielnicach Chiado i Baixa w Lizbonie. Dwuosobowy pokój kosztuje ok. 50 euro. Hotel na zamku w Óbidos, 90 km od Lizbony. Cena od 200 euro za dwuosobowy pokój za noc. Kawa i babeczka z kremem pastel de nata. Za taki podwieczorek zapłacimy nie więcej niż półtora euro. Specjał portugalskiej kuchni, czyli bacalhau de nata – dorsz z ziemniakami i wino, w zestawie za 15 euro. Restauracja Bica do Sapato w Lizbonie. Do 50 euro za obiad. ROZRYWKA Całonocna zabawa w barach dzielnicy Bairro Alto w Lizbonie. Surfing na falach Atlantyku. Za 20 euro wypożyczymy w nadmorskich kurortach na pół dnia deskę i piankę ochronną do pływania. Kasyno w Estoril, jedno z największych w Europie. Uwaga, to miejsce wciąga.
Delfiny też mają imiona. Czym jeszcze nas zaskoczą?
O tym, że delfiny to jedne z najinteligentniejszych zwierząt, wiadomo od dawna. Teraz okazuje się, że te morskie ssaki mogą mieć więcej wspólnego z ludźmi, niż nam się wydawało
Naukowcy z Uniwersytetu w St. Andrews w Szkocji odkryli, że przywołują one towarzyszy za pomocą charakterystycznych gwizdów – różnych dla każdego delfina. Mało tego – wywołane osobniki reagują, powtarzając ten sam dźwięk. Zespół biologów pod kierunkiem dr. Vincenta Janika nagrał pod wodą gwizdy członków liczącego ok. 150 sztuk stada butlonosów w zatoce St. Andrews, po czym odtwarzał je wraz z dźwiękami innych osobników, obserwując reakcje. Za każdym razem delfin reagował jedynie na skopiowany własny gwizd. Średnio w ośmiu na dwanaście przypadków odwracał się, a nawet podpływał do łodzi z badaczami. Osobnicze gwizdy pełniące funkcje imion to zresztą niemal połowa całej komunikacji delfinów. Znają one nie tylko własne sygnały rozpoznawcze, ale także dźwięki, którymi legitymują się inne osobniki ze stada. Nie mają też problemów z poznawaniem nowych częstotliwości. – Wiele zwierząt ma swoje zawołania na określenie drapieżników czy pokarmu, jednak są one dziedziczne, a nie wyuczone. Posługiwanie się nowymi lub poznanymi na różnych etapach życia dźwiękami to w królestwie zwierząt rzadkość. Jest za to wszechobecne u ludzi jako klucz do naszych języków – zauważa dr Stephanie King, współautorka badania.
Cały świat na haju. Narkotykowe szaleństwo [REPORTAŻ]
– Czuję się jak dzieciak w sklepie z cukierkami – Darby Hageman, 31-letnia aktywistka na rzecz depenalizacji marihuany, krzyczała z radości
W chłodną noc z 5 na 6 grudnia 2012 r. wraz z kilkuset innymi osobami przyszła pod wieżę Space Needle, jak igła wbijającą się w niebo nad amerykańskim Seattle. Gdy wybiła północ, wszyscy wyjęli z kieszeni marihuanowe skręty, po czym świętując nowe przepisy stanowe, zanurzyli się w chmurze konopnego dymu. Prawdę mówiąc, trochę to prawo nagięli – posiadanie niemal do 30 gramów to jedno, palenie na ulicy – co innego. Policja była jednak łaskawa – w okólniku, który kilka tygodni wcześniej wyciekł do internetu, nakazywała funkcjonariuszom ograniczenie się do słownej reprymendy. Tak oto joint zrównany został z niewinną puszką piwa, a stan Waszyngton wyprzedził w lidze liberałów Holandię, której obywatele od lat mogą palić skręty w licencjonowanych coffee shopach. Jeśli wierzyć Herodotowi, pierwsze coffee shopy powstały jednak nie w Amsterdamie, a na ziemiach opanowanych przez Scytów, koczowniczy lud znad Morza Czarnego. Jak relacjonował Grek, rozpalali oni w szałasach ogniska, do których wrzucali liście i nasiona konopi. Powstawała wówczas łaźnia parowa, a Scytowie „wyli z przyjemności”. Wyjącą z podobnej przyczyny Darby Hageman i Scytów dzielą niemal trzy tysiąclecia. Wyjątkowo burzliwe, bo niewiele rzeczy budziło w historii tyle kontrowersji co środki odurzające. Różnymi sposobami – wdychając, wciągając, pijąc, paląc czy żując – zażywały je wszystkie ludy świata. Może poza Inuitami – im natura poskąpiła sąsiedztwa roślin o stymulujących właściwościach. Konopna wigilia Nie potrafimy ustalić, gdzie dokładnie człowiek zetknął się z konopiami po raz pierwszy. Ale za każdym razem, gdy napotykał na swojej drodze Cannabis sativa w którejkolwiek z odmian, szybko ją oswajał. Z konopi robiono przede wszystkim olej i włókna. Te ostatnie były mocne i twarde, lepiej niż len nadawały się więc do wytwarzania ubrań, sznurów, żagli. Konopie to najlepsze włókno, jakie zna ludzkość. Jeśli uszyjesz sobie z nich koszulę, nawet twoje wnuki jej nie znoszą. Marihuana często rosła w ogródkach imigrantów. Gdy chcieliśmy ją wyrwać, pojawiał się właściciel ze strzelbą. Krzyczał: To moje ciuchy na następną zimę! – wspominał na początku XX w. Harry J. Anslinger z Federalnego Biura ds. Narkotyków, człowiek, który wiele lat później doprowadził do niemal stuletniego zakazu palenia konopi. Zanim to się jednak stało, poznali ją Azjaci od Chin, przez Ałtaj, dzisiejszy Afganistan, aż do Bliskiego Wschodu, a także Europejczycy. Z czasem wszyscy oni zorientowali się, że konopie to nie tylko włókna. – Siemieniŏtka, inaczej kōnopiŏtka, to zupa, którą ciągle się na Śląsku jada. U mnie w domu też – mówi Szczepan Twardoch, pisarz z Górnego Śląska. – Jest gorzko-słona w smaku, postna, bo bez tłuszczu zwierzęcego, dzieci nienawidzą jej smaku, niektórzy dorośli również, a ja – uwielbiam. Je się ją z krupami pogańskimi, czyli kaszą gryczaną. Żadnych właściwości psychoaktywnych nie stwierdziłem. Ani zgromadzeni przy wigilijnych stołach Ślązacy, ani mający podobny przepis Bałtowie czy Rosjanie nie „wyją z przyjemności”, bo w ich zupie są jedynie nasiona. Drobne i okrągłe, smakują zresztą zupełnie jak słonecznik. Co innego liście, łodygi czy żywica wydzielana przez żeńskie kwiaty zawierające kannabinoidy. Jak zauważa Sara Benetowa, autorka często cytowanej pracy magisterskiej z lat 30. ub. wieku poświęconej konopiom, wykrycie narkotycznych składników tej rośliny nie wymagało od człowieka pierwotnego wielkiego wysiłku. Wystarczyło przypadkiem wrzucić ją do ognia, by zwrócić uwagę na działanie wdychanego aromatu. Tak narkotyzować nauczyli się zapewne Scytowie, a za nimi – a może też przed nimi – i inne ludy. Przywołajmy jeszcze raz Benetową: Narkotyki nie tylko zaspokajają tam potrzeby upodlania czy zboczenia jednostek, ale co ważniejsze, odgrywają niekiedy poważną rolę w życiu zbiorowym, a przez to wpływają na kulturę duchową i społeczną tych ludów. Przykładów tego stanu rzeczy jest bez liku. Plemiona Baszylange i Baluba z terenów dzisiejszej Angoli paliły konopie, by się socjalizować. Żarliwe modły islamskich derwiszy związane były niewątpliwie z wykorzystaniem psychoaktywnych właściwości tychże. Konopie były jednym z drugoplanowych bohaterów Baśni tysiąca i jednej nocy – czy to w formie haszyszu, czy płynnego bhangu. Swoje z konopi wycisnęła też ludowa medycyna. Jeśli wierzyć relacjom etnologów, pomagały na: bóle zębów i głowy, febrę, choroby skóry, bóle porodowe, konwulsje, robiło się z nich opatrunki. American Dispensary, XIX-wieczny zielnik, dodaje do listy chorób także reumatyzm, tężec, depresję. W XXI w. z kolei w krajach o łagodniejszych przepisach dopuszcza się ich użycie w leczeniu astmy. Encyklika kokainowa Ludy południowoamerykańskie, zwłaszcza te zamieszkujące podnóże Andów, od tysiącleci wykorzystują liście krasnodrzewu pospolitego, czyli koki. Początkowo roślina rosła tylko po wschodniej stronie gór, z czasem rozprzestrzeniła się i stała symbolem całego kontynentu. Tłumiła apetyt, wzmacniała wytrzymałość, pobudzała do długiej pracy. Na uprawie koki opierało się całe lokalne rolnictwo, a zawarte w niej substancje odżywcze pozytywnie wpływały na tubylczą dietę. Przypisywano jej boskie właściwości. Nauka wyjaśniła potem, że tak, a nie inaczej działała na żującego liść zawarta w niej kokaina. Stosowane w postaci nieprzetworzonej narkotyki przyjmowane były głównie doustnie i ich stężenie w mózgu nie osiągało wysokich wartości. Z czasem technologia umożliwiła jednak zwiększenie stężenia, a więc i szkodliwości narkotyku. – Naturalna fermentacja alkoholowa prowadzi do otrzymania produktów o stężeniu zwykle poniżej 12 proc. etanolu. Wprowadzenie destylacji zwiększyło tę granicę do 95 proc., a w praktyce do używania spirytualiów 40–50-procentowych – tłumaczy psychofarmakolog, prof. Jerzy Vetulani. – Kokaina z żutego liścia krasnodrzewu wspomagała fizycznie i umysłowo górali żyjących w atmosferze o niskiej zawartości tlenu. Wyciąg alkoholowy z liści koki – Vin Mariani – był napojem używanym w XIX-wiecznej Europie tak jak dziś red bull. Proszek krystaliczny wwąchiwany lub rozpuszczany i podawany dożylnie był z kolei środkiem bardzo silnie uzależniającym i niebezpiecznym, podobnie jak crack – palona wolna zasada kokainy. Namiętnym użytkownikiem Vin Mariani był papież Leon XIII, który zasłynął encykliką Rerum novarum. Jak wyjaśnia prof. Vetulani, Vin Mariani było ekstraktem liści koki w czerwonym winie i zawierało do 100 mg czystej kokainy w kieliszku. A więc jedno z większych dzieł myśli społecznej Kościoła, wprowadzające idee chrześcijańskiej polityki społecznej jako odpowiedzi zarówno na marksizm, jak i dziki kapitalizm, było stworzone przez wspaniały mózg dodatkowo stymulowany kokainą! – konkluduje naukowiec. Fałszywi przyjaciele Chociaż konopie mogą rosnąć w wielu ekosystemach, a i inne naturalne używki odegrały ważną rolę w wielu kulturach, to jednak – jak zauważa Richard Davenport-Hines w Odurzonych. Historii narkotyków 1500–2000 – centralne miejsce w historii narkotyków trzeba przyznać innej roślinie – makowi lekarskiemu. Produkowane z niego opium to najstarsza używka, z jaką miał do czynienia człowiek. Trudno powiedzieć, gdzie i w jaki sposób odkrył, że mleczny sok wydzielany przez jeden z gatunków maku wpływa – jak określi to medycyna po paru tysiącleciach – na funkcje ośrodkowego układu nerwowego. Grunt, że udomowił tę roślinę prawdopodobnie około 8 tys. lat temu gdzieś w basenie Morza Śródziemnego. Być może pierwszy był Egipt, o czym świadczyłyby zapisy na słynnym papirusie Georga Ebersa z 1550 r. p.n.e. Dokument jest instrukcją przygotowywania kilkuset preparatów, w skład których wchodzi właśnie opium. Zastosowanie szlachetne, bo medyczne, ze środkiem uspokajającym dla dzieci włącznie. Inne źródła wspominają o opium jako środku przeciwbólowym. Pewnie właśnie z powodu bólów brzucha opium zaczął stosować rzymski cesarz Marek Aureliusz. I choć władca zażywał narkotyk przez większą część swojego życia, jego nadworny lekarz, Claudius Galenus, utrzymywał, że potrafił się kontrolować i nie popadł w nałóg. Mniej rozsądku i szczęścia mieli na przestrzeni lat inni miłośnicy opium, które poprzez angielskie placówki handlowe w krajach arabskich trafiło najpierw do Europy, a potem dalej, do brytyjskich zamorskich kolonii. Choć oficjalnie traktowane jako lek, miało uśmierzać nie tylko ból fizyczny budujących zamożność Londynu czy Paryża, ale także stłumić ich egzystencjalne rozterki. Medycyna, opierając się na ustaleniach antycznych medyków, widziała w opiatach środki na ożywienie i poprawienie nastroju. Podchodzono do nich wyjątkowo entuzjastycznie, jak walijski lekarz John Jones, który na przełomie wieków XVII i XVIII namawiał do systematycznego przyjmowania opium. Lista dolegliwości, którym miało przeciwdziałać, była jeszcze dłuższa niż w przypadku konopi. Musiało minąć kilka wieków, by odkryto w nim „fałszywego przyjaciela”, jak opisał je Samuel Johnson, autor jednego z pierwszych słowników języka angielskiego. Około roku 1800 ryzyko związane z uzależnieniem się od opium było już znane równie dobrze jak jego dobroczynne właściwości. Na wygranie wojny z narkotykiem było już jednak za późno. Międzynarodowa sieć dostaw zapewniała odpowiednią jego podaż. Trzeba było poszukać innych rozwiązań. Jednak gdy w 1804 r. Niemiec Friedrich Sertürner przygotował po raz pierwszy morfinę, nie wiedział, że wpada z deszczu pod rynnę. Lek, który miał pomóc uzależnionym od opium, sam uzależniał nie mniej. Z zadziwiającą krótkowzrocznością przemysł medyczny powtórzył ten schemat w przyszłości. Aby wyzwolić narkomanów z pęt morfiny, w 1897 r. w fabryce Bayera zsyntetyzowano diacetylomorfinę. Niemieccy naukowcy byli tak zachwyceni swoim odkryciem, że produkt ochrzcili mianem heroiny. W tym samym czasie w laboratorium trwały prace nad łagodniejszym środkiem przeciwbólowym – aspiryną. Niepozorna tabletka nie miała jednak szans z silniejszym środkiem, który rok później trafił jej kosztem na rynek. Musiało minąć kilkanaście lat, by świat uzmysłowił sobie, że coś poszło nie tak. W 1924 r. Kongres Stanów Zjednoczonych zakazał importu i sprzedaży heroiny. Za późno – 98 proc. narkomanów z Nowego Jorku zdążyło już się na nią przerzucić. Mniej więcej w tym samym czasie głośno stało się o pewnym amerykańskim idealiście szwajcarskiego pochodzenia, wspomnianym na początku Harrym N. Anslingerze. Był człowiekiem z misją, której się poświęcił, gdy jeden z najlepszych bilardzistów w jego mieście zmarł z powodu uzależnienia od opium. Anslinger piął się po szczeblach kariery w administracji państwowej, by w końcu stanąć na czele głównego organu ds. walki z narkotykami. Jego decyzje miały znaczący wpływ na to, jak używki postrzegała nie tylko Ameryka, ale i cały świat. – Przy zderzeniu kultur pewne substancje psychotropowe mogą być asymilowane przez obcą kulturę, a inne nie. W warunkach globalizacji substancje, które nie uzyskały akceptacji kultury amerykańskiej, charakteryzującej się wysokim poziomem imperializmu moralnego opartego na fundamentalizmie chrześcijańskim, są oficjalnie odrzucane przez cały świat – mówi prof. Vetulani. Ikar na halucynogenach W zeszły piątek, 16 kwietnia 1943 r., zmuszony zostałem przerwać pracę w laboratorium i wczesnym popołudniem pojechałem do domu, jako że poczułem niezwykłe pobudzenie w połączeniu z niewielkimi zawrotami głowy. W domu położyłem się i zapadłem w całkiem przyjemny stan odurzenia, charakteryzujący się ekstremalnie ożywioną wyobraźnią. Wpis o takiej treści trafił do dziennika dr. Alberta Hofmanna z Bazylei, a substancją, dzięki której umysł zaczął płatać mu figle, było LSD – psychoaktywna pochodna ergoliny wyprodukowana ze sporyszu. Hofmann wcale nie planował jej zażyć. Stało się to przypadkiem. Dziś wiemy, że miał do czynienia z jednym z najsilniej działających halucynogenów, jakie znamy. Jego dawki ważone są w mikrogramach (zamiast miligramów), a tylko jeden procent przyjętej substancji dociera do mózgu. Odkrycie Hofmanna miało zrewolucjonizować psychiatrię. Swoje plany wobec niego miały też amerykańskie wojsko i CIA. I pewnie skończyłoby się na mniej lub bardziej udanych eksperymentach nad możliwościami kontroli ludzkiego umysłu, gdyby nie fakt, że substancja wpadła w ręce hipisów. Stała się symbolem całego pokolenia i jego stylu życia, tak znienawidzonego przez ówczesny establishment, z prezydentem Richardem Nixonem na czele. Wprawiono w ruch potężną machinę propagandową. LSD miało powodować falę samobójstw ludzi rzekomo przekonanych o tym, że potrafią latać. Pisano, że może wywoływać uszkodzenia genetyczne. Zresztą dotyczyło to nie tylko LSD, ale również całej masy innych halucynogenów. Narkotykowa prohibicja umacniała się. – Mechaniczna zasada, że wszystko to, co jest zakazane prawem, jest totalnie złe, a wszystko inne – dopuszczalne, robi wiele szkód. Za najważniejszą cechę określającą szkodliwość narkotyku uważa się jego zdolność wywoływania uzależnienia – chronicznej choroby mózgu o fatalnych konsekwencjach społecznych i – często – zdrowotnych – mówi prof. Vetulani. Tolerancja na działanie narkotyków jest u każdego inna. Uzależnienie fizyczne w przypadku opiatów często prowadzi do wzrostu odporności na ich działanie. Rosną więc przyjmowane dawki, a tym samym – pomijając morfinę – ryzyko przedawkowania. Innym problemem, na który zwraca uwagę prof. Fiona Measham, kryminolog z Uniwersytetu Durham, jest przestępczość, jaką generują środowiska uzależnionych, szczególnie od substancji wstrzykiwanych. Jest jeszcze jeden narkotyk warty wspomnienia. Do kilkunastu procent Amerykanów deklaruje w ankietach stosowanie derbisolu. Dużo jak na substancję, której nauka nie poświęciła niemal żadnej uwagi. – W XXI w. coraz częściej widzimy nasze ciało jako chemiczny układ i chętniej na niego wpływamy, dodajemy nowe substancje, by sprawdzić, co się stanie – stwierdził kilka miesięcy temu w radiu BBC prof. John Mills z Centrum Historii Zdrowia i Opieki Zdrowotnej w Glasgow. I pewnie ma rację, choć w przypadku stosowania derbisolu motywy są raczej inne. Wymyślono go, by sprawdzić prawdomówność ankietowanych na temat narkotyków. Tak, tak – derbisol nie istnieje. Opium dla chin Choć dziś wydaje nam się, że palenie opium to element tradycyjnej chińskiej kultury, obyczaj ten trafił do Państwa Środka dopiero w XVII w. – za sprawą kompanii kolonialnych. Świadomi związanych z opium zagrożeń Brytyjczycy handlowali nim tylko na eksport, sprzedając głównie do Chin. Tamtejsze władze walczyły z plagą narkomanii, zakazując handlu i niszcząc zapasy narkotyku. Militarnymi interwencjami (wojny opiumowe) Brytyjczycy zawsze wymuszali jednak wolny obrót swoim opium. Wyspa konopi Konopie indyjskie na Jamajkę przywieźli indyjscy lub arabscy niewolnicy sprowadzani przez Anglików, Holendrów, Francuzów. W XX w. marihuana stała się sakramentem jednego z najbardziej nietypowych ruchów religijnych, który się tam narodził. Rastafari wierzą, że do ziemi obiecanej mają ich zaprowadzić nauki cesarza Hajle Sellasje I, byłego władcy Etiopii. Marihuanę palą w trakcie religijnych rytuałów. To właśnie krzak konopi był ich zdaniem Drzewem Życia w Raju. Choć posiadanie marihuany jest na Jamajce nielegalne, w spisie powszechnym z 2001 r. 24 tys. obywateli zadeklarowało przynależność do ruchu rastafari. Skupiska wyznawców tej religii znajdują się także w Afryce, Wielkiej Brytanii i USA.
Manchester - dlaczego warto go odwiedzić?
Od Kalifornii po azjatyckie wioski każde dziecko kojarzy nazwę miasta, momentalnie dodając drugi człon "United". Ale Manchester to nie tylko stolica futbolu.
1. Stolica futbolu Przed Old Trafford, gdzie mieści się siedziba Manchester United, ciągną się kolejki. Niezależnie od sympatii klubowych, warto wybrać się do Narodowego Muzeum Piłki Nożnej. 2. Mekka gitary Jeśli nie mecz, to może koncert? To tutaj pierwsze występy dawali Sex Pistols, The Smiths czy Joy Division, zanim na ich punkcie oszalał świat. Dziś w mieście znajduje się druga największa na wyspach hala koncertowa - Manchester Evening News Arena. 3. Studenckie życie Wzdłuż Oxford Street zgromadziły się budynki wydziałów, bibliotek i akademików. 40 tys. mieszkańców miasta to studenci. Wieczorem warto za nimi podążać do Północnej Ćwiartki, gdzie barów jest zatrzęsienie, a życie kwitnie do rana. 4. Na zakupy Manchester Arndale to trzecie pod względem wielkości centrum handlowe w Europie. 200 sklepów, 40 mln klientów rocznie. Każdy znajdzie coś dla siebie. 5. Ale historia! Nowoczesność miesza się z historią. Czuć ją na placu Alberta wśród XIX-wiecznych wiktoriańskich zabudowań miejskiego ratusza. Stumetrowa ratuszowa wieża skrywa 23 dzwony!
Morskie życie tego miejsca zapiera dech w piersiach. Wybrzeże Południowej Afryki
Południowa Afryka posiada jedne z najbogatszych wód świata. Trwa jednak debata nad tym, jak w nienaruszonym stanie zachować te zasoby i społeczności rybackie, które są od nich zależne.
Tekst Kennedy Warne Zdjęcia Thomas P. Peschak U zachodnich wybrzeży Kapsztadu, nieopodal ulubionego przez surferów miejsca zwanego Dungeons („Lochy”), leży niska, płaska wyspa, którą wzięły w posiadanie foki. Drzemią tam, porykują, pielęgnują młode, a co jakiś czas pełzną do Atlantyku, gdzie pływający z fajkami nurkowie mogą oglądać ich igraszki w lasach krasnorostów wokół raf. Słońce połyskuje na pęcherzykach powietrza uwięzionych w ich sierści, a kiedy wykonują salta i odpływają pędem, pozostawiają za sobą smugę bąbelków przywodzących na myśl szampana. Ta wyspa leży w obrębie zastrzeżonej strefy Karbonkelberg, rezerwatu objętego zakazem połowów, będącego częścią znacznie rozleglejszego obszaru chronionego, w skład którego wchodzi większość linii brzegowej Kapsztadu. Karbonkelberg należy do miejsc, w których człowiek, oczarowany wąsatymi pyszczkami fok gapiących mu się w twarz, może pomyśleć, że w oceanicznym świecie wszystko jest w porządku. O ile, tak jak ja to zrobiłem, nie popatrzy w górę i nie dostrzeże szeregu ludzi z ciężkimi workami na plecach pnących się w górę ścieżki biegnącej po zboczu. Odrywając się od gimnastycznych popisów fok, popłynąłem do maleńkiej zatoczki i wyszedłem na brzeg pokryty warstwą wyrzuconych muszli uchowców. Były wielkości miseczek do zupy i połyskiwały perłowymi odcieniami różu i zieleni niczym obrazy zorzy polarnej. Powietrze wypełniał gryzący odór fok i gnijących krasnorostów. Jakiś ibis kroczył pomiędzy muszlami, wydziobując resztki wnętrzności ślimaków. Wspiąłem się na płaski głaz, który przed kilkoma minutami był rzeźnią uchowców. Właśnie tutaj tamci ludzie wydłubywali mięso z muszli i napełniali nim worki. Stroma i kręta ścieżka biegnąca pośród morza dzikich kwiatów prowadzi z tej zatoczki do getta Hangberg. Tym szlakiem co roku transportowane są setki ton nielegalnie odławianych uchowców, w języku afrikaans zwanych perlemoen. Mięso poprzez szereg pośredników i przetwórców trafia do Hongkongu i innych miejsc w Azji, gdzie uchowce uchodzą za przysmak i afrodyzjak. Tymczasem w RPA są synonimem porażki, braku egzekwowania prawa, kiepskiego zarządzania łowiskami. Uchowce stanowią upadły segment połowów, a pozyskujący je kłusownicy są powszechnie piętnowani jako sępy bogacące się na wyczerpywaniu zamierających zasobów. Ale uchowiec to jedynie część większej morskiej tragedii. Populacje jednej trzeciej południowoafrykańskich łowisk przybrzeżnych załamały się. W roku 2000 rząd ogłosił stan zagrożenia i obciął liczbę licencji rybackich, zakazując pozyskiwania 40 gatunków ryb przybrzeżnych tradycyjnie uznawanych za ważne. Nawet narodowa ryba, 30-centymetrowy galjoen (Dichistius capensis), który żywi się małżami, została objęta zakazem. Mimo to poziom wielu populacji pozostaje niebezpiecznie niski, na pograniczu wyginięcia. W uwielbiającej ryby i rozmiłowanej w rybołówstwie RPA spadek połowów i znikające gatunki wywołują niepokój. Jeśli zasoby ryb dotyka kryzys, to samo dotyczy także rybołówstwa. Uważa się, że zagrożona jest podstawa utrzymania połowy południowoafrykańskich społeczności rybackich. A przecież w 1994 r., gdy Nelson Mandela został prezydentem nowej, demokratycznej RPA, jego partia, Afrykański Kongres Narodowy, uważała ryby za element łagodzący nierówności społeczne i umożliwiający odbicie się od dna ubogim. Mozaikowe państwo przedstawiało swe morskie zasoby jako żyłę złota dla wszystkich. Początkowo perspektywa transformacji społecznej wyglądała dobrze. Tysiące „historycznie pokrzywdzonych jednostek” – czarnych i kolorowych (to termin akceptowany w RPA, głównie na określenie ludzi pochodzenia europejsko-afrykańskiego) – otrzymało prawa do połowów. W roku 2004 ponad 60 proc. komercyjnych kwot połowowych znajdowało się w rękach tej grupy (10 lat wcześniej był to niespełna 1 proc.). Jednak rząd zaprosił do bufetu więcej gości, niż ten mógł nakarmić. Co gorsza, cała kategoria rybaków nie znalazła się na liście zaproszonych. Nowa polityka obejmowała jedynie połowy komercyjne, rekreacyjne i na potrzeby własne, czyli niezwiązane ze sprzedażą ryb. Nie uwzględniono rybaków łowiących na niewielką skalę, niejako rzemieślniczo, którzy nie należeli w pełni ani do grupy komercyjnej, ani nie łowili wyłącznie dla siebie. Co ważniejsze, uważali samych siebie za członków społeczności rybackich, a nie indywidualnych operatorów. Chodziło im o kolektywne prawa i dostęp do zasobów. Nie pasowali do systemu kwot opartego na sprywatyzowanej własności. Ci drobni rybacy odczuwali wykluczenie z procesu przydziałów jak dotkliwe przypomnienie apartheidu. No i istniało jeszcze dodatkowe źródło alienacji, coś, co w doskonałym świecie byłoby ich największym sojusznikiem – chronione obszary morskie (marine protected areas – MPA). Te fragmenty wybrzeża i dna morskiego, które częściowo lub całkowicie wyłączono z eksploatacji przez człowieka. MPA są jak oazy na pustyni. Życie morskie rozkwita wewnątrz każdego z takich schronień i wylewa się na sąsiednie wody, zwiększając połowy i dostarczając środków do życia. Chronione obszary są uważane za coś niezbędnego do utrzymania życia w morzu i zarządzania łowiskami. Wszystkie nieomal państwa morskie podpisały traktat ONZ stawiający za cel ochronę 10 proc. światowego oceanu do roku 2020. Jednak dla wielu małych społeczności rybackich MPA są solą sypaną na rany nierówności, zwłaszcza jeżeli wyłączony z połowów obszar leży tuż obok ich siedzib. Tak dzieje się w przypadku Hangbergu, gdzie rezerwat Karbonkelberg ciągnie się wzdłuż kilometrów wybrzeża. Hangberg rozciąga się na stoku wzgórza wychodzącego na plażowe przedmieście Hout Bay. Ponad rozchwierutanymi budami i bungalowami wznosi się grań o nazwie Sentinel („Wartownik”). To getto stało się miejscem wielu wartowników. Kłusownicy zatrudniają obserwatorów wypatrujących policji, ale funkcjonują tu też policyjni informatorzy donoszący na kłusowników. Dumna społeczność jest dziś krainą przestępstw i szemranych interesów. Przeszedłem przez labirynt alejek Hangbergu wraz z Donovanem van der Heydenem, opiekunem młodzieży, działaczem społecznym i byłym kłusownikiem. Na sznurach do prania wisiały kombinezony piankowe, a nad blaszanymi dachami snuł się dym marihuany. Van der Heyden, z dredami wetkniętymi pod rastafariańską czapkę, opowiadał długą historię wywłaszczania, pamiętaną przez tę społeczność. – Jest wiele gniewu – powiedział. – Ludzie patrzą na to, jak wiele biała branża rybacka wzięła z tych zasobów, i pytają: „Kto tu jest kłusownikiem? Wy to mieliście. Wy narobiliście bałaganu. A teraz, kiedy domagamy się swojej działki, obwinia się nas o uszczuplanie zasobów. A przez ile lat wy robiliście to samo?”. – Właśnie dlatego zostałem tzw. kłusownikiem. To była moja metoda na składanie oświadczenia o niesprawiedliwości. Powiedział, że społeczność czuje się zdradzona, co bierze się z faktu, że rząd, pragnąc otworzyć łowiska dla nowych kandydatów, wykluczył z gry prawdziwych rybaków. – Wszyscy się na to rzucili: politycy, nauczyciele, prawnicy. Ludzie rezygnowali ze swoich zawodów, żeby dostać się do tej branży, tak była otwarta. I teraz, kiedy chwycili ją w swoje łapy, nie zamierzają odpuścić. Zatrzymaliśmy się obok maleńkiego sklepiku spożywczego. Ponad ogrodzeniem z kolczastego drutu przelewała się fioletowa bugenwilla. Henry Adams, śniady 56-latek z tatuażami na przedramionach, podszedł do furtki, żeby porozmawiać. Przez 17 lat łowił u wybrzeży Afryki, ale teraz nie może utrzymać się z rybołówstwa na podstawie swojego legalnego pozwolenia rekreacyjnego. – Przyznali kwoty połowowe ludziom, którzy nie znają morza – powiedział – więc teraz ja muszę kłusować. Kwoty sprawiły, że jestem nielegalny. Adams nie nurkuje za uchowcami. Łowi langusty, kreef. Wiosłuje nocą całymi kilometrami, żeby chwytać je w małe sieci pierścieniowe. Jeśli nadpływa policja, chowa się „w bambusach”, jak nazywa obszary porośnięte przez brunatnice Nereocystis luetkeana, z łodygami grubymi jak baseballowe kije. Łodzie z silnikami zaburtowymi nie mogą go tam ścigać. Przed sądem stawał już cztery razy, ale twierdzi, że to niczego nie zmienia. – Będę łowił do śmierci – deklaruje. Kilka ulic dalej natrafiliśmy na lśniący ponton w szarym militarnym kolorze. Jacyś młodzi ludzie wymieniali śruby napędowe dwóch potężnych silników zaburtowych. Właściciel łodzi wyszedł z jednego z domów. Stwierdził, że nie zamierza z nami rozmawiać. Powiedział, że jeśli chcesz być kłusownikiem, musisz „działać jak mysz: delikatnie i cicho”. A potem przez 20 minut krytykował rządową politykę wobec łowisk. – Kiedy AKN doszedł do władzy, myślałem, że wezmą wielkie kwoty połowowe białych ludzi, posiekają je na małe kawałki i porozdają rodzinom rybackim, by mogły przeżyć – powiedział. – A co oni zrobili? Zabawili się w wyliczankę entliczek-pentliczek. Jeśli wystarczająco głośno nie krzyczałeś, nie dostawałeś kwoty. Społeczności rybackie podzieliły się na frakcje – po jednej stronie rodziny o uznanej pozycji, po drugiej oportuniści. – Obowiązywała zasada „dziel i rządź” – wyjaśnił van der Heyden, który sam jest rybakiem od czterech pokoleń. – Rząd promował podejście indywidualistyczne i w rezultacie ucierpiały zarówno zasoby, jak i społeczności. Jego zdaniem gdyby uznano racje tradycyjnych rybaków, mogliby oni współpracować z rządem w ustalaniu zasad zrównoważonych połowów. Zamiast tego tyranizowano ich i spychano na boczne tory, więc teraz nie mają poczucia własności. A ten obszar chroniony na ich podwórku? On nie jest ich, jest państwowy. Mimo wszystko zanosi się na zmiany. Społeczności rybackie zaczęły dowodzić, że zamknięte obszary naruszają ich konstytucyjne prawo dostępu do żywności. Ten argument zyskał akceptację prawną i polityczną, toteż narastają naciski na zmianę granic niektórych obszarów chronionych i otwarcie stref zamkniętych dla połowów. Badacze morza błagają rząd, by tego nie robił. Twierdzą, że jeśli otworzy się jeden MPA, reszta upadnie. Pięćdziesiąt lat korzyści z ochrony łowisk zostanie wymazanych w ciągu kilku miesięcy. Kiedyś mawiano: „Daj człowiekowi rybę, a wyżywisz go przez jeden dzień; naucz go łowić, a będzie miał co jeść przez całe życie”. Dziś biolog łowisk dodałby: „Ale tylko wtedy, gdy zachowasz zdolną do życia populację ryb”. Bruce Mann, oceanolog, który swoimi badaniami przyczynił się do utworzenia jednego z największych południowoafrykańskich MPA, Pondoland u brzegów Prowincji Przylądkowej Wschodniej, wyjaśnił mi, jak obszary chronione spełniają tę funkcję. – MPA działa niczym konto bankowe – stwierdził w Instytucie Badań Oceanograficznych w Durbanie. – Inwestujesz swoje pieniądze i masz poczucie bezpieczeństwa, wiedząc, że zawsze tam będą. Ale dostajesz też jakieś odsetki, drobny naddatek, z którego możesz żyć. Zgodnie z tą logiką rybacy kłusujący w obszarach chronionych w najlepszym razie trwonią swój kapitał, a w najgorszym obrabowują bank. Dlaczego mieliby to robić? Żeby się przekonać, pojechałem 130 km na północ od Kapsztadu, do Langebaan, krętej laguny na smaganym falami zachodnim wybrzeżu RPA. Jej osłonięte bagna, piaszczyste mierzeje i turkusowobłękitne płycizny są wylęgarnią ryb, a także schronieniem i terenem żerowania setek gatunków ptaków, od sokołów po flamingi. Oom (Wujek) Billie Smith zabrał mnie na połów harderów, czyli barwen. Większość tych ryb soli się i suszy, robiąc tzw.i . Oom Bille łowił je przez całe życie. Mała, ciężka, napędzana silnikiem zaburtowym jolka, czyli bakkie, należąca do Ooma Billie przewiozła nas przez lagunę do osłoniętego miejsca, w którym rozwinął swe sieci. Dzień był bezwietrzny i Wujek nie liczył na wielkie połowy. Lubi łowić, kiedy prędkość wiatru przekracza 35 węzłów. W takich warunkach rekreacyjne łodzie nie wypływają na wodę, a dno zostaje wzburzone, co dostarcza rybom pożywienia. Po półgodzinie Oom wyciągnął sieć. Mieliśmy trzy małe barweny. Kormorany złapały kolejne dwie. To tyle, jeśli chodzi o połowy. Opłynęliśmy całą zatokę i Oom Billie wymienił nazwy każdej skały, punktu, zatoki i rafy, którą mijaliśmy. Ponoć mieszkańcy okolic Langebaan potrafią pływać po swojej lagunie z zawiązanymi oczyma. Ale ostatnio ich świat całkowicie się zmienił. Jako iż na jednym końcu wznosi się kasyno, a urwiska na drugim są pełne rezydencji, Langebaan stała się kurortem, morze zaś placem zabaw dla bogaczy, a nie miejscem pracy biedaków. Oom Billie pokazał mi nieruchomości na brzegach Langebaan, które jego ziomkowie posiadali przed nastaniem apartheidu. Potem nakreślono linię – biali ludzie na południu, czarni na północy – i wywrócono społeczność do góry nogami. Teraz są linie na morzu. W 1985 r. utworzono MPA i laguna została podzielona na trzy strefy. Rybacy mogą zarzucać swoje sieci tylko w sąsiadującej z miasteczkiem strefie rekreacyjnej, którą muszą dzielić z blisko 400 motorówkami i armadą desek do kitesurfingu oraz skuterów wodnych. Podobno cały ten ruch przegania szkółki barwen na te dwie trzecie laguny, gdzie nie wolno łowić. Dla społeczności rybackiej obszar chroniony jest kolejnym rodzajem przymusowej wyprowadzki. Nie stanowi obietnicy – banku natury wypłacającego odsetki wszystkim. Jest raczej jak permanentny wyrok skazujący na wykluczenie i odmowę. W domu Solene Smith, przywódczyni społeczności, spotkałem się z grupą rybaków. Tłoczyli się w pasku cienia za budynkiem, rozmawiając i przekazując sobie z rąk do rąk butelkę. Była niedziela, dzień picia. Płynęła woda ognista i łzy, a słowa padały płomienne. Jeden z rybaków miał niebawem stanąć przed sądem za łowienie w zakazanej strefie. Najprawdopodobniej czekała go konfiskata łodzi i sprzętu, lecz takie kary nie powstrzymują ludzi przed naruszaniem połowowych granic. Oni nie chcą zaakceptować legalności podziałów na strefy i kwestionują rządowe oceny zasobów ryb. Uważają, że nie obrabowują tego banku, tylko egzekwują swoje prawa – nie tylko jako klienci, ale także jako posiadacze akcji założycielskich. Zapytałem, czy władze morskie rozmawiały z nimi o strefowaniu albo o najlepszych sposobach zarządzania laguną. Czy naukowcy prosili ich, żeby podzielili się swoją wiedzą? – Nooit! – odpowiedzieli rybacy. – Nigdy! Smith miała na sobie T-shirt w kolorze morskim ze sloganem Zjednocz się i walcz o prawa rybaków. Solidarność dodała odwagi drobnym rybakom, a ostatnie zwycięstwa sądowe podniosły ich morale. Sądy utrzymały w mocy zwyczajowe prawa tradycyjnych społeczności i nakazały rządowi modyfikację przepisów dotyczących łowisk, tak by umożliwiały społecznościowe podejście do zarządzania morskimi zasobami. Wielu oceanologów patrzy na ten rozwój wypadków z konsternacją. – Akurat teraz, gdy próbujemy tworzyć nowe obszary chronione, już istniejące MPA kładzie się pod rzeźnicki topór – powiedział mi Mann. Wraz z innymi naukowcami opracował strategię rozszerzania MPA, zgodnie z którą do 2028 r. 15 proc. wód terytorialnych RPA miało zostać objętych zakazem połowów. Każdy morski naród uznałby to za ambitny cel. W obecnych warunkach wygląda to tak, jakbyś próbował budować tor kolejowy, podczas gdy za twoimi plecami ludzie wyrywają szyny i sprzedają je na złom. Zagrożona jest nawet sędziwa Tsitsikamma, pierwszy morski rezerwat kraju, utworzony w 1964 r., i to pomimo jej znaczenia dla ochrony kilku gatunków ryb przybrzeżnych. – Staraliśmy się ograniczyć połowy wielu gatunków, wiedząc, że odławiamy je zbyt intensywnie – opowiadał Mann. – A teraz, nagle, poprzez to prawne rozwiązanie, znowu wzmagamy presję na te zasoby. Owszem, ludzie cierpią. Są głodni. Ale ci rybacy będą zbierać plony naszej 40-letniej harówki i zniszczą je bardzo szybko. To potwornie skomplikowane i budzi silne emocje. Czy współdziałanie państwa z rybackimi społecznościami mogłoby doprowadzić do równowagi między ochroną środowiska i sprawiedliwością społeczną? Nowa polityka dotycząca łowisk, wprowadzona przez rząd na niewielką skalę w 2012 r., jest ponoć posunięciem modelowym. Ma polegać na zarządzaniu od dołu, a nie narzucaniu odgórnych decyzji. Da ona drobnym rybakom wspólne prawa połowów, o które zabiegają, wraz z preferencyjnym dostępem do morskich zasobów. Lecz czy rozwiąże problem zbyt wielu rybaków i zbyt nielicznych ryb? Jednego oceanolodzy są pewni: bez prowadzonej dziś ochrony jutro ryb nie będzie. A chronić trzeba znacznie więcej. 40 proc. południowoafrykańskich siedlisk brzegowych i morskich nie występuje w sieci obszarów chronionych. Ponadto żaden MPA nie został utworzony dalej od brzegu, na rozległych akwenach zwanych „sercem i płucami oceanu”. – Nie damy sobie rady bez MPA – powiedział Mann. – To nasza ostatnia deska ratunku. Te obszary to nie tylko ekologiczne schronienia i banki ryb, ale też punkty odniesienia. Ukazują, jak ocean powinien wyglądać. I mogą być ostatnimi miejscami, gdzie da się zobaczyć gatunki odłowione do poziomu wyginięcia. Jednym z takich gatunków jest petrak (Petrus rupestris), niegdyś ryba powszechnie łowiona, w 2012 r. objęta ochroną. Ta ogromna dorada była kiedyś sztandarowym gatunkiem południowoafrykańskich wędkarzy. Osiąga do 2 m długości i do 70 kg wagi, potrafi odgryźć palce nieostrożnemu rybakowi. Petraki stanowiły ekscytującą zdobycz, były pyszne i liczne jak gwiazdy na południowym niebie. Teraz prawie znikły. Dowiedziałem się, że jakiś osobnik żyje w rezerwacie morskim Castle Rocks obok półwyspu Cape, więc pojechałem go zobaczyć. Klęczałem na dnie, a fale oceanu kołysały liśćmi krasnorostów i miękkimi koralami jak podwodny wiatr. Ryby były wszędzie. Galjoeny i Oplegnathus conwayi śmigały przez korony krasnorostów jak ptaki w lesie deszczowym. Masywne Chrysoblephus laticeps, ceglastoczerwone, z białymi plamami, przepływały tuż obok, a filigranowe wargacze Oxycheilinus bimaculatus skubały trzymaną przeze mnie przynętę. Pod skalną półką wiercił się rekinek Poroderma pantherinum. Wsunąłem pod niego ręce i uniosłem go do góry. Leżał wyprostowany i nieruchomy jak bagietka. Odłożyłem go z powrotem pod półkę i patrzyłem, jak śpiesznie odpływa. Partner, z którym nurkowałem, poklepał mnie po ramieniu, wskazując coś. Spojrzałem w tamtą stronę. To był „Rupert”. Sunął przez rybi tłum, machając lekko płetwami. Petraki są teraz tak rzadkie, że nurkowie ponadawali im imiona. Choć Rupert nie należał do dwumetrowych okazów z dawnych czasów, z bokami w kolorze brązu i kanciastym pyskiem był nadal imponującą rybą. Gdyby tylko ludzie mogli to zobaczyć – pomyślałem... Bez dobrej polityki decydującej, kto może łowić i gdzie, łowiska nienaruszające równowagi ekologicznej są złudzeniem. Jeśli jednak rybacy zaakceptują ochronę morza, a decydenci zaczną szanować rybackie tradycje, może uda się rozwiązać odwieczny paradoks: jak zjeść rybę i mieć rybę.
Każdego czerwca od lat kilkaset kóz wyjada suchą trawę na terenie Lawrence Berkeley National Laboratory. Wszystko po to, by ograniczyć ryzyko pożarów.
Kilkaset zwierząt krąży wówczas po kampusie, wyjadając suchą trawę. W czasie gorącego kalifornijskiego zwykły niedopałek rzucony na trawnik może wywołać katastrofalny w skutkach pożar. Placówka z Berkeley Hills wypuściła do internetu film, na którym widać stado przeganiane z jednej części kampusu do drugiej. W skład koziej prewencji wchodzi 800 zwierząt kilku ras. Będą pracować na terenie kampusu przez około pięć lub sześć tygodni. Zobacz: View oEmbed on the source website