Rembrandt stworzył nową erę malarstwa. Jego geniusz światłocienia przetrwał stulecia
Rembrandt Harmenszoon van Rijn był artystą, który nie tylko zdefiniował estetykę swojej epoki, ale także rzucił wyzwanie wcześniej przyjętym regułom malarstwa. Choć spoczął w nieoznaczonym grobie, pozostawił po sobie setki płócien, rycin i rysunków, które do dziś fascynują historyków sztuki i kolekcjonerów na całym świecie. Jak wielki Rembrandt kształtował historię europejskiego malarstwa? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Początek drogi syna młynarza Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Technika i warsztat Uczniowie i wpływ Osobista tragedia i upadek finansowy Przez wieki Rembrandtowi przypisywano ponad 2 tys. prac. Współczesne badania zredukowały tę liczbę do około 300 autentycznych płócien. To jednak dowodzi potężnego wpływu artysty na swoich uczniów i sprawności działania jego warsztatu. Rembrandt van Rijn stworzył coś, czego nie udało się wielu innym – markę, która przetrwała stulecia. Sam mistrz do dziś pozostaje symbolem artystycznej wolności i bezkompromisowości. Początek drogi syna młynarza Rembrandt urodził się 15 lipca 1606 roku w Lejdzie – mieście uniwersyteckim o bogatej tradycji intelektualnej. Był dziewiątym z dziesięciorga dzieci Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck. Jego ojciec był zamożnym młynarzem, a matka – córką piekarza. Rodzina miała więc zapewnioną stabilność finansową i możliwość kształcenia dzieci na poziomie wykraczającym poza rzemieślnicze standardy. Młody Rembrandt uczęszczał do szkoły łacińskiej, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie w zakresie języków klasycznych i wiedzy biblijnej. Edukacja w kierunku humanistycznym miała kluczowe znaczenie dla jego późniejszej umiejętności inscenizowania skomplikowanych scen historycznych i rozumienia niuansów teologicznych. W 1620 roku trafił na Uniwersytet w Lejdzie, jednak młody van Rijn szybko porzucił studia akademickie na rzecz malarstwa. Jego pierwszym nauczycielem został Jacob van Swanenburgh – artysta specjalizujący się w widokach architektury oraz mrocznych wizjach piekła i podziemi. To właśnie w jego pracowni Rembrandt opanował fundamenty warsztatu: przygotowywanie farb, gruntowanie podobrazi i, co istotne w kontekście jego późniejszej twórczości, fascynację efektami świetlnymi wywoływanymi przez ogień i jego odblaski na przedmiotach. U Swanenburgha terminował przez trzy lata. Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Decydującym momentem w edukacji Rembrandta był pobyt w Amsterdamie, gdzie uczył się pod okiem Pietera Lastmana, uznawanego wówczas za jednego z czołowych malarzy historycznych. Grupa, do której należał Lastman, później znana jako prerembrandtyści, odegrała kluczową rolę w kształtowaniu holenderskiego malarstwa narracyjnego. Artyści tacy jak Jan Pynas, Jacob Pynas, Claes Moyaert, Jan Tengnagel i François Venant pełnymi garściami czerpali z rzymskiego stylu Adama Elsheimera, który tworzył niewielkie obrazy historyczne o niezwykłej dbałości o detal i realizm oświetlenia. Lastman „zaimportował” ten styl do Amsterdamu, rezygnując z manierystycznej przesady na rzecz psychologicznej głębi i precyzyjnego wyboru momentu akcji. To właśnie od niego Rembrandt nauczył się wybierać tzw. moment przełomowy – chwilę, w której los bohatera ulega gwałtownej zmianie. Pozwoliło mu to na maksymalne wykorzystanie ekspresji twarzy i gestów. Złoty wiek Amsterdamu W 1631 roku Rembrandt przeniósł się do Amsterdamu – miasta, które patrycjatowi i kupcom w tamtym czasie oferowało niemal nieograniczone możliwości. W obliczu braku zleceń ze strony zreformowanego kościoła, to właśnie przedstawiciele tych warstw społecznych stali się głównymi mecenasami sztuki. Wciąż jeszcze „raczkujący” artysta zamieszkał u handlarza sztuką Hendricka van Uylenburgha, co pozwoliło mu na szybkie wejście na lukratywny rynek portretowy. Kluczową rolę w rozwoju kariery Rembrandta odegrał Constantijn Huygens. Sekretarz księcia Fryderyka Henryka i wpływowy mąż stanu jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz artysty, chwaląc jego zdolność do oddawania „pasji duszy” – głębokich emocji, które według niego Rembrandt przedstawiał lepiej niż mistrzowie antyku czy renesansu. Dzięki jego protekcji otrzymał prestiżowe zamówienia od dworu w Hadze, co ugruntowało jego reputację jako czołowego artysty Republiki Zjednoczonych Prowincji. W 1634 roku Rembrandt poślubił Saskię van Uylenburgh, kuzynkę swojego gospodarza i córkę burmistrza Leeuwarden. Małżeństwo otworzyło przed nim drzwi do świata wyższej klasy średniej i arystokracji. W tym samym roku został członkiem Gildii św. Łukasza, dzięki czemu mógł oficjalnie prowadzić pracownię i przyjmować uczniów. Technika i warsztat Malarstwo Rembrandta opierało się na dwóch technicznych filarach – innowacyjnym wykorzystaniu światłocienia i eksperymentalnym podejściu do faktury farby. Nie stosował światła jedynie w celu budowania formy. W jego rękach, było czymś w rodzaju narzędzia narracyjnego, które prowadziło oko widza do kluczowych punktów przedstawionego dramatu. W przeciwieństwie do współczesnych mu malarzy, którzy dążyli do idealizacji, portretował ludzi z bezlitosnym realizmem, pokazując zmarszczki, niedoskonałości cery, a nawet ślady po zdjętych pończochach na nogach w trakcie portretowania aktów. Współcześni eksperci wykazali, że w celu uzyskania jedności obrazowej, Rembrandt stosował technikę grupowania pigmentów. Zamiast mieszać kolory na palecie do uzyskania jednolitego tonu, strategicznie rozmieszczał ten sam pigment zarówno w strefach jasnych, jak i ciemnych, wykorzystując zjawisko kontrastu symultanicznego. W rezultacie kolor wydaje się jaśniejszy lub ciemniejszy, zależnie od otaczających go tonów. To właśnie ta technika odpowiada za naturalną głębię i trójwymiarowość jego obrazów. W jasnych partiach nakładał grubą warstwę farby, dzięki czemu światło fizycznie odbijało się od faktury płótna, natomiast cienie malowane były cienkimi, transparentnymi warstwami. Arcydzieło w ruchu W 1642 roku, na który przypada szczytowy okres jego kariery, Rembrandt ukończył najbardziej znane dzieło holenderskiego złotego wieku – „Straż nocną”, a właściwie „Kompanię Fransa Banninga Cocqa i Willema van Ruytenburgha”. Obraz ten był rewolucyjny pod każdym względem. Tradycyjne portrety milicyjne były statycznymi przedstawieniami rzędów postaci. On natomiast przedstawił oddział w momencie wymarszu, tworząc dynamiczną scenę historyczną. Płótno mierzące ok. 400 na 500 cm zostało bezlitośnie przycięte w 1715 roku, by mogło zmieścić się między dwiema kolumnami w amsterdamskim ratuszu. W następstwie tego zabiegu, dzieło utraciło dwie postaci po lewej stronie i fragmenty architektury na górze. Jednak dzięki współczesnej technologii i kopii autorstwa Gerrita Lundensa, udało się cyfrowo zrekonstruować brakujące fragmenty. Warto wspomnieć, że nazwa „Straż nocna” jest w istocie wielkim nieporozumieniem. Pociemniały z czasem werniks sprawił, że XVIII-wieczni widzowie uznali scenę za nocną, podczas gdy badania po konserwacji w latach 40. XX wieku potwierdziły, że akcja dzieje się w dzień. Wskazuje na to choćby kąt, pod którym pada cień dłoni kapitana Cocqa. Uczniowie i wpływ Rembrandt był nie tylko genialnym malarzem, ale także sprawnym nauczycielem i przedsiębiorcą. Przez jego pracownię przeszło co najmniej 50 uczniów, co w XVII wieku było liczbą imponującą. Każdy z nich płacił mistrzowi około 100 guldenów rocznie, a Rembrandt dodatkowo czerpał zyski ze sprzedaży ich prac i rycin. Styl Rembrandta był tak dominujący, że prace jego uczniów często mylono z dziełami mistrza. Przykładem jest słynny „Portret Elisabeth Bas”, długo uważany za Rembrandta, a obecnie przypisywany Ferdinandowi Bolowi. Innym przypadkiem jest „Portret w ryngrafie” z Mauritshuis, który po latach badań okazał się warsztatową kopią oryginału z Norymbergi. Wśród uczniów mistrza na szczególną uwagę zasługuje Carel Fabritius, jako artysta łączący Rembrandta z Janem Vermeerem. W swoich wczesnych pracach, takich jak „Wskrzeszenie Łazarza”, kopiował gęstą fakturę i ciepłe barwy Rembrandta, jednak po przeprowadzce do Delft wypracował własny, rewolucyjny styl oparty na jasnych, słonecznych tłach i eksperymentach z perspektywą. Jego śmierć w wybuchu składu prochu w 1654 roku przerwała jedną z najbardziej obiecujących karier stulecia. Osobista tragedia i upadek finansowy Pomimo statusu jednego z najlepiej opłacanych artystów swoich czasów, po 1642 roku życie Rembrandta wykonało zwrot o 180 stopni. Śmierć Saskii była ciosem, po którym artysta nigdy w pełni się nie podniósł. Z czwórki ich dzieci przeżył jedynie syn Titus. Reputację artysty mocno nadszarpnął romans z nianią syna, który zakończył się oskarżeniem o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa. Później związał się z Hendrickje Stoffels, z którą miał córkę Cornelię. Ze względu na zapisy w testamencie Saskii, Rembrandt nie mógł się ożenić z Hendrickje bez utraty majątku, co doprowadziło do ekskomuniki Hendrickje przez Kościół zreformowany za życie w grzechu. Kryzys finansowy osiągnął apogeum w 1656 roku. Próby spłaty ogromnego kredytu za dom przy Breestraat i ryzykowne inwestycje doprowadziły do bankructwa. Rembrandt zmarł 4 października 1669 roku w Amsterdamie. Został pochowany w nieoznaczonym grobie w kościele Westerkerk. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między Torą a runami. Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej
Chazarowie, lud o tureckich korzeniach, stworzyli organizm państwowy, który nie tylko przetrwał ponad trzy stulecia, ale stał się jedną z kluczowych potęg wczesnośredniowiecznego świata, kontrolując strategiczne szlaki handlowe i stając się „tarczą” oddzielającą bizantyjskie chrześcijaństwo od ekspansywnego islamu. Co najbardziej zdumiewające, ta stepowa potęga dokonała bezprecedensowego wyboru ideologicznego, przyjmując judaizm jako religię elit rządzących. Ten fakt do dziś stanowi jeden z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych tematów w historiografii.
Spis treści: Od stepów Azji do brzegów Wołgi Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy Gospodarka i Jedwabny Szlak Przyjęcie judaizmu Upadek Chazarów Choć zniknęli z dziejów jako naród, Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej, kładąc trwałe fundamenty pod rozwój handlu, dyplomacji i przyszłych państw słowiańskich. Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między bizantyjskim przepychem a stepową wolnością i między Torą a runami. Dzięki temu wyróżnili się w burzliwej części Eurazji, gdzie wędrujące ludy niszczyły stare porządki, ale nie budowały niczego trwałego na ich miejscu. Od stepów Azji do brzegów Wołgi Jako lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, Chazarowie wyłonili się z rozległych związków plemiennych, które dominowały na stepach po upadku konfederacji Hunów. Ich pierwotna kolebka znajdowała się prawdopodobnie w regionie Kaukazu Północnego i Dagestanu, który kronikarze z epoki nazywali „Bersilią”. W VI wieku Chazarowie funkcjonowali w ramach szerszego związku plemiennego Sabirów, w którym stopniowo zaczęli odgrywać dominującą rolę polityczną. Około 560 roku n.e., stali się kluczowymi sojusznikami lub wasalami Kaganatu Zachodniotureckiego. To właśnie z tej tradycji politycznej zaczerpnęli swoją ideologię władzy i tytulaturę, która później stała się fundamentem ich państwowości. W połowie VII stulecia proces formowania się niezależnego Kaganatu Chazarskiego znacząco przyspieszył. W tym czasie wewnętrzne podziały i ataki z zewnątrz doprowadziły do rozpadu Kaganatu Zachodniotureckiego. Wykorzystując powstałą próżnię polityczną, Chazarowie skonsolidowali pod swoim panowaniem różnorodne grupy etniczne w regionie stepu pontyjsko-kaspijskiego. W tym samym czasie musieli stawić czoła innej wschodzącej potędze – Bułgarom. Zwycięstwo nad nimi i zmuszenie części plemion bułgarskich do migracji na Bałkany oraz nad środkową Wołgę ugruntowało pozycję Chazarii jako regionalnej potęgi. U szczytu hegemonii kontrolowali rozległe terytorium, rozciągające się od Krymu na zachodzie, przez stepy nadwołżańskie, aż po brzegi Morza Kaspijskiego na wschodzie. Stworzyli imperium o charakterze wieloetnicznym i wielojęzycznym, co wymuszało na elitach rządzących dużą elastyczność w zarządzaniu oraz otwartość na wpływy kulturowe. Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy System rządów w Chazarii stanowi jeden z najbardziej skomplikowanych modeli władzy w świecie koczowniczym. Opierał się na zasadzie dualizmu, określanej często jako diarchia. W modelu tym role polityczne były podzielone między dwóch władców o skrajnie odmiennym charakterze. Władca sacrum Na szczycie hierarchii stał wielki kagan. Mógł nim zostać wyłącznie mężczyzna wywodzący się z najszlachetniejszych rodów. Należy jednak podkreślić, że jego rola nie polegała na bieżącym zarządzaniu państwem. Wielki kagan był władcą w sferze sakralnej – żywym symbolem pomyślności państwa i łącznikiem między ludem a siłami nadprzyrodzonymi. Jego osoba była otoczona ścisłym tabu – rzadko pojawiał się publicznie, a nawet jego najbliżsi współpracownicy musieli przestrzegać rygorystycznych rytuałów w jego obecności. Równie fascynującym, co mrocznym aspektem chazarskiej władzy był rytuał inicjacji kagana. Jak wynika z zapisków arabskich podróżników, podczas wyboru nowy władca był niemal duszony jedwabnym sznurem, aż w stanie niedotlenienia musiał zadeklarować liczbę lat, przez które zamierza sprawować urząd. Co więcej, istniała sztywna granica czterdziestu lat panowania. Jeśli kagan dożył tego wieku na tronie, był rytualnie zabijany przez dworzan, którzy wierzyli, że jego siły duchowe i zdolności umysłowe uległy wyczerpaniu, co zagrażało pomyślności kaganatu. Władca profanum Rzeczywista władza administracyjna, wojskowa i skarbowa spoczywała w rękach drugiego monarchy, zwanego kagan-bekiem. To on dowodził armią, zarządzał relacjami z sąsiadami i zbierał daniny. Bek był de facto premierem i naczelnym wodzem, podczas gdy wielki kagan pozostawał cesarzem o charakterze religijnym. Nawet bek, wchodząc przed oblicze kagana, musiał wykazywać się najwyższą pokorą. Zbliżał się boso, prostracja w pyle była normą, a w ręku trzymał płonący kawałek drewna jako element oczyszczający. Należy wspomnieć, że to właśnie ta hierarchiczna struktura pozwalała państwu zachować ciągłość ideologiczną, nawet w czasach kryzysu militarnego. Charyzma kagana była nienaruszalna, podczas gdy winę za niepowodzenia mógł ponieść wymienny bek. Warto zauważyć, że zasada ta została utrzymana nawet po przyjęciu judaizmu. Gospodarka i Jedwabny Szlak Sukces Chazarów nie wynikał jedynie z siły oręża, ale także ze sprawnego wykorzystania korzystnego położenia ich państwa. Łącząc Chiny, Indie, Kalifat Bagdadzki i Bizancjum z północną Europą, Chazaria stała się kluczowym węzłem handlowym. W okresie stabilizacji, który historycy nazywają Pax Khazarica, nastąpił istotny rozkwit międzynarodowej wymiany handlowej. Rola Radanitów Ważnym elementem gospodarki Chazarów była działalność Radanitów – wielojęzycznych kupców żydowskich, którzy kontrolowali handel między Zachodem a Dalekim Wschodem. Dzięki swojej mobilności i wspólnemu językowi (hebrajskiemu, arabskiemu, greckiemu czy słowiańskiemu), pełnili rolę neutralnych pośredników w świecie podzielonym konfliktami religijnymi między chrześcijaństwem a islamem. Radanici trudnili się transportem towarów luksusowych, które przy niewielkiej objętości wykazywały dużą wartość. Z zachodu napływały futra, broń i niewolnicy. Ze wschodu – przyprawy, głównie cynamon i pieprz, piżmo, kamfora i jedwab. Chazaria pobierała dziesięcinę od każdej karawany i statku przechodzącego przez jej terytorium. Głównym centrum tego handlu stała się stolica państwa – Itil, położona w delcie Wołgi, która była gigantycznym targowiskiem świata wczesnośredniowiecznego. Rolnictwo, rybołówstwo i rzemiosło Mimo koczowniczych korzeni, Chazarom szybko udało się przejść do osiadłego trybu życia we wszystkich kluczowych regionach imperium. Wykopaliska archeologiczne wykazują istnienie rozwiniętych systemów irygacyjnych, upraw winorośli i hodowli zwierząt. Duże znaczenie miało rybołówstwo. Solone ryby z Morza Kaspijskiego i Wołgi, a także kawior, stanowiły nie tylko podstawę lokalnej diety. Były też wartościowym towarem eksportowym. Kultura materialna Kaganatu, określana jako kultura Sałtowo-Majacka, stała na wysokim poziomie. Chazarscy rzemieślnicy słynęli z produkcji wysokiej jakości ceramiki polerowanej, wyrobów metalowych i biżuterii, która stepowe wzory łączyła z wpływami bizantyjskimi i perskimi. Przyjęcie judaizmu Najniezwyklejszym aspektem historii Chazarów jest ich przejście na judaizm. W świecie, gdzie dominacja religijna zazwyczaj szła w parze z podbojem politycznym przez chrześcijańskie Bizancjum lub islamski Kalifat, Chazarowie wybrali „trzecią drogę”. Przyczyny wyboru wiary Proces konwersji nie był jednorazowym aktem, a trwającą od połowy VIII do początku IX wieku ewolucją. Tradycja, uwieczniona w listach króla Józefa i w dziele „Kuzari” Judy Halewiego, opisuje spór religijny zorganizowany przez króla Bulana. Ten miał zaprosić chrześcijańskiego kapłana, muzułmańskiego mułłę i żydowskiego rabina, by przedstawili zasady swoich wiar. Wybór padł na judaizm, ponieważ, paradoksalnie, obie pozostałe religie uznawały go za swój fundament, nie będąc w stanie przyznać wyższości konkurentowi. Z perspektywy geopolitycznej decyzja ta była wytrawnym posunięciem. Przyjęcie judaizmu pozwoliło Chazarom: zachować niezależność (nie podlegali ani kalifowi w Bagdadzie, ani cesarzowi w Konstantynopolu), zyskać prestiż (judaizm stawiał ich na równi z cywilizowanymi potęgami tamtego czasu), zacieśnić więzi handlowe (ułatwiało to współpracę z wpływową siecią kupców żydowskich operujących na całym świecie). O ile Bulan dokonał pierwszej konwersji, o tyle król Obadiasz przeprowadził reformy, które przekształciły Chazarię w państwo realnie praktykujące prawo mojżeszowe. Sprowadził on uczonych z Bagdadu i Bizancjum, fundował synagogi i szkoły oraz wprowadził znajomość Biblii, Miszny i Talmudu wśród elit. Chazarowie zaadoptowali alfabet hebrajski do celów państwowych, choć w codziennym życiu nadal posługiwali się językiem tureckim. W tym miejscu należy podkreślić, że judaizm był przede wszystkim wyznaniem elity rządzącej i kasty wojowników. Upadek Chazarów Kres Chazarów nastał w X wieku. Proces osłabienia państwa był wynikiem splotu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. System dualnej władzy, który przez stulecia gwarantował stabilność, w obliczu nowych zagrożeń stał się zbyt ociężały. Imperium osłabione wewnętrznymi sporami i naporem Pieczyngów stało się łatwym celem dla Rusi Kijowskiej. Książę Światosław I Igorowicz przeprowadził błyskawiczną kampanię wojenną. Nie interesowała go okupacja czy przejęcie kontroli nad handlem. Chodziło o zwykłe łupienie. Ostatnie ślady niezależności chazarskiej zniknęły na początku XI wieku pod wspólnym naciskiem Bizancjum i Rusi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ryś kanadyjski zamieszkuje mroźne obszary północy. Ten niezwykły drapieżnik jest mistrzem przetrwania w głębokim śniegu
Ryś kanadyjski to prawdziwa ikona dzikich ostępów Ameryki Północnej. Nazywany „duchem północnych borów”, jest drapieżnikiem ekosystemu borealnego, którego istnienie jest ściśle splecione z jednym gatunkiem ofiary, a ich wzajemne relacje stały się fundamentem współczesnej ekologii populacyjnej. Jak wygląda ten wspaniały kot? Na jaką ofiarę poluje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Dziedzictwo Issoire Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Adaptacje do arktycznego mrozu Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Cykl ofiary i drapieżnika Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Nie ulega wątpliwości, że ryś kanadyjski pozostaje symbolem dzikości północy. Nie jest jednak pewne, czy przyszłe pokolenia będą miały okazję zobaczyć go w jego naturalnym środowisku – dzikich lasach północnych stanów USA i Kanady. Temu wspaniałemu zwierzęciu zagraża nie tylko ocieplenie klimatu, które powoli, sukcesywnie, roztapia jego mroźne imperium, ale także bezpośrednia działalność człowieka wkraczającego na terytoria rysia. Dziedzictwo Issoire Ryś kanadyjski (Lynx canadensis) pozostaje jednym z czterech żyjących przedstawicieli swojego rodzaju, obok rysia eurazjatyckiego, iberyjskiego i rudego, zwanego bobcatem. Każdy z tych gatunków wywodzi się od wspólnego przodka – rysia z Issoire (Lynx issiodorensis), który zamieszkiwał Europę i Afrykę na przełomie późnego pliocenu i wczesnego plejstocenu. Koty te skolonizowały Amerykę Północną w trakcie dwóch fal migracji przez most lądowy Beringia. Pierwsza odbyła się ok. 2,6 miliona lat temu i dała początek populacjom, które osiedliły się w południowej części kontynentu, ewoluując w dzisiejszego rysia rudego. Druga nastąpiła znacznie później, bo w ciągu ostatnich 200 tysięcy lat. Populacje te zajęły uwolnione od lodowców północne rejony kontynentu, co doprowadziło do wykształcenia się rysia kanadyjskiego. Choć morfologia obu gatunków pozostaje zbliżona, zwłaszcza dla niewprawnego oka, dzięki ewolucyjnej separacji czasowej i geograficznej zwierzęta te zajęły odmienne nisze ekologiczne. Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Lynx canadensis zajmuje szeroki pas północnej części kontynentu, a jego zasięg występowania jest niemal identyczny z zasięgiem zająca amerykańskiego. Największa część populacji tych zwierząt zamieszkuje borealne lasy Alaski i Kanady. W USA ryś występuje na izolowanych „wyspach” siedliskowych. Są nimi: północny wschód – Maine, New Hampshire, Vermont; Kraina Wielkich Jezior – Minnesota, Michigan (Isle Royale), Wisconsin; Góry Skaliste i Kaskadowe – Montana, Idaho, Washington, Wyoming i reintrodukowana populacja w Kolorado. Warto wspomnieć, że populacje południowe są mniej liczne i bardziej podatne na wahania niż północne. Specyfika siedliska Ryś kanadyjski preferuje stare lasy iglaste z gęstym podszytem, ale kluczowym elementem jego habitatu jest mozaika różnych klas wiekowych lasu. Zwierzęta te potrzebują gęstych młodników, które są idealnym środowiskiem dla zajęcy, a także dojrzałych drzewostanów z dużą ilością powalonych pni, które służą im jako miejsca do zakładania legowisk. Obecność rysia na obrzeżach zasięgu wyjaśnia „hipoteza basenów pływowych”. Koncepcja ta zakłada, że podczas szczytów populacyjnych na północy, „fala” migrujących rysi zalewa południowe rejony. Kiedy populacja zajęcy na północy załamuje się, rysie pozostają jedynie w izolowanych „basenach” – mikroklimatach o wysokiej pokrywie śnieżnej i stabilnej liczbie ofiar, podczas gdy na pozostałych terenach wymierają lub emigrują. Adaptacje do arktycznego mrozu Te wspaniałe koty są doskonale przystosowane do życia w środowisku, w którym przeważa głęboki śnieg. Każda ich cecha, od unikatowych proporcji kończyn po strukturę sierści, służy maksymalizacji efektywności w skrajnie niskich temperaturach. Łapy Najcharakterystyczniejszą cechą rysia kanadyjskiego są jego ogromne łapy, które dzięki swojej budowie działają jak naturalne rakiety śnieżne, rozkładając ciężar ciała zwierzęcia na dużą powierzchnię. Poduszki łap pokrywa gęste, grube futro. Zapewnia ono doskonałą izolację od zimnego podłoża, ale nie tylko. Jego zadaniem jest też zwiększenie przyczepności na lodzie i śniegu. Wszystko to sprawia, że kot bez problemu utrzymuje się na powierzchni puszystego śniegu. Tymczasem jego główni konkurenci – kojoty i rysie rude – zapadają się w takich warunkach, co znacząco obniża ich skuteczność łowiecką. Proporcje kończyn i sylwetka Przyglądając się budowie rysia kanadyjskiego, łatwo można zaobserwować specyficzną asymetrię. U przedstawicieli tego gatunku tylne nogi są wyraźnie dłuższe od przednich. To sprawia, że linia grzbietu opada ku przodowi, co nadaje zwierzęciu charakterystyczny, nieco przygarbiony wygląd. Ta adaptacja jest kluczowa dla dynamiki skoku i manewrowości. Ryś nie jest biegaczem długodystansowym, a mistrzem błyskawicznego wybicia z tylnych nóg. To pozwala mu dopaść zająca w kilku potężnych susach. Sensoryka Rysie kanadyjskie wykształciły jeden z najbardziej zaawansowanych zmysłów wśród drapieżników. Ich uszy, zwieńczone czarnymi pędzelkami o długości mogącej przekraczać 4 cm, nie są jedynie ozdobą. Naukowcy wciąż debatują nad ich precyzyjną funkcją. Przeważają dwie hipotezy: wzmocnienie słuchu – pędzelki mogą działać jak anteny kierunkowe, wychwytujące subtelne wibracje powietrza wywołane ruchem ofiary w zaroślach; sensory wiatru – pomagają zwierzęciu ocenić kierunek i siłę wiatru, co jest kluczowe podczas bezszelestnego podchodu pod wiatr. Wzrok rysia jest wspomagany przez tapetum lucidum – umieszczoną za siatkówką błonę odblaskową, która pozwala na widzenie w niemal całkowitej ciemności poprzez dwukrotne wystawienie receptorów na te same fotony. To sprawia, że ryś potrafi dostrzec drobną zdobycz ze znacznej odległości, nawet w warunkach nocnych. Futro Przedstawiciele tego gatunku charakteryzują się imponującą gęstością okrywy włosowej. Podczas gdy człowiek ma średnio 200 włosów na centymetr kwadratowy, ryś może mieć ich do 9000. Futro zmienia się sezonowo – od szaro-beżowego, „oszronionego” zimą, po bardziej rudawe i krótsze latem. Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Mimo bliskiego pokrewieństwa z gatunkiem eurazjatyckim, rysia kanadyjskiego nie sposób pomylić z żyjącym w polskich lasach kuzynem. Masa ciała – od 5 do 17 kg dla rysia kanadyjskiego, od 18 do 36 kg dla rysia eurazjatyckiego. Długość – od 67 do 107 cm dla rysia kanadyjskiego, od 70 do 130 cm dla rysia eurazjatyckiego. Wysokość w kłębie – od 48 do 56 cm dla rysia kanadyjskiego, od 60 do 71 cm dla rysia eurazjatyckiego. Cykl ofiary i drapieżnika Ryś kanadyjski jest idealnym przykładem specjalizacji pokarmowej. Koty te potrafią polować na inną zdobycz, jednak ich cały cykl życiowy jest podporządkowany jednej ofierze – zającowi amerykańskiemu. Gdy populacja zajęcy jest wysoka, ryś poluje niemal wyłącznie na nie, zabijając średnio dwa osobniki co trzy dni. W fazie szczytu, zagęszczenie zajęcy może osiągnąć poziom 1500 zwierząt na kilometr kwadratowy, co prowadzi do nadmiernej eksploatacji roślinności i gwałtownego wzrostu liczby drapieżników. Następnie następuje załamanie – populacja zajęcy zmniejsza się z powodu braku pokarmu i presji drapieżniczej, a populacja rysia podąża za nią z opóźnieniem 1–2 lat. Badania naukowe dowodzą, że poziom tej zależności jest głębszy, niż można by przypuszczać. Badacze dowiedli, że już sam widok i obecność rysiów powoduje u samic zajęcy chroniczny stres. Podwyższony poziom kortyzolu u matek prowadzi do narodzin mniejszych młodych o słabszej kondycji fizjologicznej. To sprawia, że populacja Lepus americanus pozostaje na niskim poziomie przez 2–4 lata, nawet po tym, jak liczba kotów drastycznie spadnie, co wyjaśnia tzw. „fazę niskiego zagęszczenia” w cyklu. Strategie alternatywne W okresach braku zajęcy ryś zmuszony jest do zmiany diety (prey switching). Do jego ofiar należą wówczas: wiewiórki czerwone, ptaki, nornice i inne drobne gryzonie. W rzadkich przypadkach ryś poluje na młode jelenie czy karibu. Nie gardzi też padliną. Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Opisywanemu gatunkowi na razie nie zagraża wymarcie. Należy jednak podkreślić, że populacje w USA i południowej kanadzie stoją w obliczu poważnych zagrożeń. Największym są zmiany klimatyczne. Krótsze zimy i mniejsze opady śniegu znacząco niwelują przewagę ewolucyjną rysia. Gdy śnieg staje się twardy lub zanika całkowicie, kojoty i rysie rude wkraczają na terytoria Lynx canadensis. Kolejna rzecz – zające amerykańskie zmieniają barwę futra na białą w oparciu o długość dnia, a nie rzeczywistą obecność śniegu. W rezultacie przy coraz późniejszych opadach śniegu białe zwierzęta są doskonale widoczne na brązowym tle lasu, co prowadzi do ich nadmiernej śmiertelności i w konsekwencji – do głodu wśród rysiów. Fragmentacja i działalność człowieka Nie bez znaczenia dla liczebności populacji jest też działalność człowieka. Budowa dróg na terytorium kotów zwiększa ich śmiertelność (w wyniku potrąceń) i zwiększa konkurencję pokarmową – odśnieżone drogi pozwalają kojotom wnikać głęboko w terytoria rysiów, które wcześniej były dla nich niedostępne zimą. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zaanse Schans to żywe muzeum przemysłu, które zachwyca autentycznością
Wielu osobom Holandia kojarzy się przede wszystkim z wiatrakami, drewnianą architekturą i kanałami. To wyobrażenie znajduje swoje najbardziej autentyczne odzwierciedlenie w Zaanse Schans. Mowa o ikonicznym pomniku niderlandzkiej myśli inżynieryjnej i jednym z pierwszych obszarów uprzemysłowionych w Europie. Czym zachwyca to wyjątkowe miejsce? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Miejsce o wyjątkowej autentyczności Kolebka innowacji Wiatraki w Zaanse Schans Inne atrakcje Zaanse Schans Większość skansenów to po prostu statyczne ekspozycje przeszłości. Na ich tle Zaanse Schans prezentuje się wyjątkowo. Mówimy tu bowiem o unikatowym osiedlu muzealnym, które wciąż pozostaje zamieszkane, a życie toczy się tam swoim własnym wyjątkowym rytmem. Miejsce o wyjątkowej autentyczności Zaanse Schans znajduje się na wschodnim brzegu rzeki Zaan, w obrębie gminy Zaanstad. W kontekście geograficznym obszar ten jest integralną częścią nizinnego krajobrazu polderowego, który przez wieki był kształtowany przez systemy melioracyjne i walkę z napierającymi wodami Morza Północnego. Lokalizacja ta, oddalona o zaledwie kilkanaście kilometrów na północ od Amsterdamu, czyniła z regionu Zaan bezpośrednie zaplecze gospodarcze głównego ośrodka handlowego regionu, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju handlu i transportu wodnego. Administracyjnie Zaanse Schans przynależy do miasta Zaandam, granicząc z urokliwą miejscowością Zaandijk. Należy podkreślić, że w przeciwieństwie do typowych parków tematycznych to urokliwe miejsce pozostaje integralną częścią tkanki miejskiej. Mieszkańcy tego obszaru prowadzą normalne życie w historycznych domach, co nadaje skansenowi autentyczności rzadko spotykanej w innych obiektach turystycznych. Kolebka innowacji W przeszłości na region Zaan składały się połacie bagnistych nieużytków. Kluczowym momentem dla rozwoju tego terenu była końcówka XVI wieku, kiedy presja ekonomiczna i potrzeba rozbudowy floty wojennej i handlowej wymusiły poszukiwanie nowych źródeł energii. W 1594 roku Cornelis Corneliszoon van Uitgeest dokonał przełomu, montując wał korbowy w wiatraku tartacznym. Ta innowacja pozwoliła na zamianę ruchu obrotowego skrzydeł na pionowy ruch pił, co zrewolucjonizowało obróbkę drewna. Zdolność do mechanicznego cięcia desek sprawiła, że Holendrzy mogli budować statki szybciej i taniej, co położyło fundament pod Złoty Wiek Holandii. Około 1700 roku, w okresie największego rozkwitu, nad brzegami rzeki pracowało jednocześnie ponad 600 wiatraków. Region przekształcił się w ogromną, napędzaną wiatrem fabrykę, w której produkowano nie tylko deski dla lokalnych stoczni, ale także: papier, olej, barwniki, musztardę. Strategiczne znaczenie tego miejsca podkreśla sama nazwa „Schans”, oznaczająca szaniec. W 1574 roku, w trakcie wojny osiemdziesięcioletniej, gubernator Diederik Sonoy nakazał budowę fortyfikacji, co miało powstrzymać wojska hiszpańskie przed atakiem na północną część prowincji. Choć militarne tradycje regionu wygasły, tożsamość oparta na innowacjach przetrwała, ewoluując w kierunku unikatowej kultury technicznej. Wizja Jaapa Schippera Współczesny wygląd Zaanse Schans jest rezultatem precyzyjnie zrealizowanej wizji architekta Jaapa Schippera z 1946 roku. Po II wojnie światowej tradycyjna zabudowa regionu zaczęła ustępować nowoczesnemu budownictwu i przemysłowi ciężkiemu. Schipper zaproponował stworzenie rezerwatu architektonicznego, który ocaliłby najbardziej wartościowe obiekty poprzez ich fizyczne przeniesienie w jedno, chronione miejsce. Proces ten, rozpoczęty w 1961 roku, był majstersztykiem logistycznym. Budynki, w tym monumentalne wiatraki i domy, były demontowane lub przewożone w całości przy użyciu przyczep niskopodwoziowych i barek transportowych. Ta operacja pozwoliła na odtworzenie spójnego krajobrazu kulturowego, w którym każdy obiekt zajmuje miejsce zgodne z historyczną funkcją i logiką przestrzenną regionu Zaan. Kompleks został otwarty w 1972 roku przez królową Julianę. Wiatraki w Zaanse Schans Tamtejsze wiatraki są czymś więcej niż tylko malowniczymi obiektami i wspaniałym tłem fotograficznym. Mówimy tu o wyrafinowanych maszynach przemysłowych, z których każda reprezentuje inny nurt inżynieryjny i produkcyjny: De Gekroonde Poelenburg – to jeden z nielicznych zachowanych wiatraków typu paltrok. Unikatowość tej konstrukcji polega na tym, że cały korpus młyna spoczywa na pierścieniu rolkowym i obraca się w całości, aby ustawić skrzydła do wiatru. Otwarta platforma robocza z trzech stron ułatwiała manewrowanie wielkogabarytowymi pniami drzew; Het Jonge Schaap – to wierna rekonstrukcja tartaku z 1680 roku, ukończona w 2005 roku przy użyciu tradycyjnych technik budowlanych. Jako wiatrak typu bovenkruier, demonstruje zaawansowane mechanizmy napędowe pił pionowych, które mogły pracować nawet przy słabym wietrze. Przetwórstwo surowców oleistych i farbiarskich Olejarnie stanowiły kolejny filar gospodarki regionu. Przykładami maszyn używanych w przetwórstwie są: De Zoeker – zbudowany pierwotnie w 1610 roku jako młyn polderowy. Później służył jako olejarnia, wiatrak farbiarski, a nawet jako przetwórnia kakao. Wykorzystuje on potężne pionowe kamienie krawędziowe do miażdżenia nasion; De Kat – to jeden z nielicznych zachowanych i działających młynów farbiarskich, produkujący pigmenty dla artystów i konserwatorów. Zbudowany w 1646 roku, mieląc kredę, ochrę i inne minerały, generuje wibracje odczuwalne w całej konstrukcji, co świadczy o potędze energii wiatru przekazywanej na mechanizmy mielące. Inne atrakcje Zaanse Schans Architektura mieszkalna Zaanse Schans jest bezpośrednim odzwierciedleniem hierarchii społecznej i możliwości technicznych regionu. Charakterystyczne drewniane fasady, malowane w różnych odcieniach zieleni, beżu i błękitu, tworzą spójną estetycznie całość, która skrywa bogatą historię dawnych mieszkańców. Zamożność właścicieli młynów przejawiała się w bogatych dekoracjach snycerskich i unikatowym wyposażeniu wnętrz. Dom Honig Breethuis jest doskonałym przykładem rezydencji zamożnej rodziny kupieckiej z około 1830 roku. Wnętrza, zdobione ręcznie malowanymi tapetami i luksusowymi meblami, pokazują, jak zyski z handlu papierem i olejem przekładały się na standard życia. Jednym z najczęściej odwiedzanych punktów skansenu jest Albert Heijn Museum Shop. Stanowi on rekonstrukcję pierwszego sklepu spożywczego Alberta Heijna z 1887 roku. W niewielkiej przestrzeni (ok. 12 metrów kwadratowych) zaprezentowano, jak wyglądał handel detaliczny przed erą supermarketów, od beczek z przyprawami po tytoń i kawę sprzedawaną na wagę. Budynek składa się z dwóch historycznych części przeniesionych z Zaandam i Westzaan. Ciekawą atrakcją skansenu są także budynki rzemieślnicze, w tym Klompenmakerij. Warsztat ten, zlokalizowany w dawnym magazynie De Vreede, prezentuje proces wytwarzania tradycyjnych holenderskich butów z jednego bloku drewna. Odwiedzający mogą obserwować, jak przy użyciu dłut i noży powstaje obuwie, które przez wieki było standardem dla rolników i robotników regionu Zaan. Kolekcja muzeum obuwia zawiera unikatowe egzemplarze, takie jak chodaki do chodzenia po lodzie czy specjalne buty dla koni. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Procida zachwyca spokojem. To wyspa, która żyje własnym rytmem
Procida z całą pewnością nie jest miejscem do szybkiego „odhaczenia” na liście atrakcji. Tę niezwykłą wyspę najlepiej eksplorować powoli, obserwując codzienne rytuały mieszkańców. Mówimy tu o jednej z ostatnich autentycznych enklaw dawnej kultury na Morzu Śródziemnym, gdzie czas wciąż płynie w zgodzie z rytmem przypływów i odpływów, a nie według globalnych trendów turystycznych. Pozostając otwartą na nowoczesne formy wyrazu kulturowego, zdołała zachować swoją unikatową tożsamość i właśnie to czyni ją jedną z najniezwyklejszych atrakcji we Włoszech.
Spis treści: Gdzie znajduje się Procida? Od antycznych osad do stolicy kultury Kolorowa wyspa Atrakcje turystyczne wyspy Procida jest najmniejszą, a przy tym – także najmniej obleganą przez turystów zamieszkaną wyspą Zatoki Neapolitańskiej. Czy to oznacza, że pod względem atrakcyjności ustępuje Capri i Ischii? Nie, to po prostu zupełnie inne miejsce – mniej luksusowe, za to spokojniejsze i bardziej senne, gdzie życie toczy się zupełnie innym rytmem. Gdzie znajduje się Procida? Pod względem geograficznym, Procida usytuowana jest w północno-zachodniej części Zatoki Neapolitańskiej, która od zachodu otwiera się na Morze Tyrreńskie. Znajduje się między przylądkiem Capo Miseno na stałym lądzie a Ischią. Administracyjnie stanowi samodzielną gminę, wchodzącą w skład Miasta Metropolitalnego Neapol w regionie Kampania. Obejmuje ona nie tylko główną wyspę o powierzchni około 4 kilometrów kwadratowych, ale również przylegającą do niej, połączoną mostem wysepkę Vivara. Procida charakteryzuje się wulkaniczną genezą. Jest produktem erupcji czterech obecnie wygasłych (i w dużej mierze zatopionych) wulkanów. To właśnie pochodzenie determinuje specyficzną morfologię terenu, w tym obecność półkolistych zatok, które są pozostałościami po dawnych kraterach niszczonych przez erozję morską. Najwyższym punktem wyspy jest wzniesienie Terra Murata, osiągające wysokość około 91 metrów n.p.m., co w kontekście relatywnie płaskiego ukształtowania reszty terenu czyni je naturalnym punktem obserwacyjnym. Od antycznych osad do stolicy kultury Najstarsze dowody obecności człowieka na Procidzie pochodzą z epoki brązu, co potwierdzają znaleziska archeologiczne na wysepce Vivara i na głównej wyspie, wskazujące na kontakty z kulturą mykeńską. Mykeńczycy wykorzystywali te tereny prawdopodobnie jako punkty przeładunkowe na szlakach handlowych, prowadzących na zachód Morza Śródziemnego. Okres grecki i rzymski W VIII wieku p.n.e. na wyspę dotarli osadnicy greccy z Eubei, a następnie – Grecy z pobliskiej Kumyi. W okresie rzymskim wyspa znana pod łacińską nazwą Prochyta ewoluowała z miejsca opisywanego przez Juwenalisa jako jałowe i odizolowane w luksusowy kurort patrycjuszy, którzy budowali tu swoje wille. Pod rządami potężnych rodów Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, w obliczu narastającego zagrożenia ze strony piratów saraceńskich, ludność porzuciła otwarte osady nadbrzeżne na rzecz ufortyfikowanego punktu na szczycie klifu – Terra Murata. W tym okresie Procida stała się lennem potężnych rodzin. Ród Da Procida władał wyspą przez ponad dwa stulecia. Najwybitniejszy jego przedstawiciel, Jan z Procidy, odegrał kluczową rolę w Nieszporach Sycylijskich. Następnie kontrolę przejęły rodziny Cossa i D’Avalos. Procida jako morska potęga Wiek XVIII i XIX to czas największego rozkwitu potęgi morskiej Procidy. Wyspiarska flota handlowa była jedną z najnowocześniejszych w Królestwie Obojga Sycylii, a stocznie produkowały jednostki cenione w całym basenie Morza Śródziemnego. Przejście od żaglowców do statków parowych pod koniec XIX wieku spowodowało jednak upadek lokalnego przemysłu szkutniczego, co zmusiło mieszkańców do powrotu do rybołówstwa lub emigracji zarobkowej na statki handlowe innych państw. Włoska Stolica Kultury Kulminacyjnym punktem najnowszej historii wyspy było ogłoszenie jej Włoską Stolicą Kultury na rok 2022. Mówimy tu o pierwszym przypadku w historii tego tytułu, kiedy laureatem została mała wyspa, a nie duże miasto. Projekt pod hasłem „Kultura nie izoluje” skupił się na wykorzystaniu dziedzictwa kulturowego jako motoru innowacji społecznej i zrównoważonego rozwoju, co zaowocowało rewitalizacją wielu historycznych obiektów. Kolorowa wyspa Najcharakterystyczniejszą cechą wyspy jest jej unikatowa architektura. Należy podkreślić, że charakterystyczne pastelowe kolory domów, zwłaszcza w dzielnicy Corricella, nie są jedynie elementem dekoracyjnym, ale niosą ze sobą znaczenie funkcjonalne i społeczne. Geneza kolorystyki fasad Według najbardziej prawdopodobnej teorii, różowe, żółte, zielone i błękitne barwy budynków pozwalały powracającym z połowu rybakom na identyfikację swoich domów z dużej odległości, nawet w warunkach gęstej mgły lub o zmierzchu. Ten system wizualnej komunikacji przetrwał stulecia i stał się dzisiaj jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wyspy, chronionym przez lokalne przepisy urbanistyczne. Według mniej romantycznej wersji, kolorowe fasady są nawiązaniem do śródziemnomorskiej tradycji i stanowią rezultat dostępności pigmentów. Atrakcje turystyczne wyspy Zwiedzając Procidę odkrywa się kolejne warstwy historyczne, z których każda niesie ze sobą odmienne doznania estetyczne. Ze względu na niewielką skalę wyspy większość tamtejszych atrakcji jest dostępna pieszo. Marina Grande Pierwszym punktem kontaktu z wyspą jest Marina Grande, gdzie koncentruje się tamtejszy handel i transport. Wzdłuż nabrzeża ciągnie się rząd wysokich, kolorowych kamienic z XVIII wieku. Warto tam odwiedzić kościół Santa Maria della Pietà, którego charakterystyczna żółta dzwonnica dominuje nad portem. Terra Murata Przemieszczając się krętymi uliczkami, można dotrzeć do najstarszego punktu wyspy – Terra Murata. To usytuowana na pionowym klifie średniowieczna cytadela, która przez wieki stanowiła bezpieczne schronienie dla mieszkańców. Najważniejszym obiektem w tej części wyspy jest Palazzo d’Avalos, zbudowany w 1563 roku przez kardynała Innico d’Avalosa. Budynek ten ma niezwykle bogatą historię. W 1830 roku został przekształcony w więzienie wojskowe, a później – w cywilny zakład karny, który funkcjonował do 1988 roku. Obecnie obiekt jest udostępniony dla turystów w formie tras z przewodnikiem, pozwalając na zwiedzenie dawnych cel, dziedzińców i warsztatów więziennych, gdzie osadzeni produkowali między innymi liny i tkaniny. W samym centrum Terra Murata znajduje się opactwo San Michele Arcangelo, ufundowane w XI wieku przez benedyktynów, a następnie wielokrotnie przebudowywane. Jego wnętrze kryje liczne skarby sztuki sakralnej, w tym imponujący drewniany sufit kasetonowy i dzieła malarskie szkoły neapolitańskiej. Podziemia opactwa skrywają wspaniały kompleks muzealny, w którym znajduje się biblioteka z XV-wiecznymi rękopisami i XVIII-wieczna szopka wykonana z drewna i muszli. Marina di Corricella U stóp Terra Murata rozciąga się najbardziej znana i najczęściej fotografowana dzielnica wyspy – Marina di Corricella. Jest to osada rybacka o amfiteatralnym układzie, gdzie domy w pastelowych kolorach zdają się wyrastać jeden z drugiego. Corricella jest całkowicie wyłączona z ruchu kołowego, co w połączeniu z tradycyjnymi łodziami rybackimi i suszącymi się sieciami tworzy atmosferę spokoju i autentyczności. Piazza dei Martiri Plac Męczenników stanowi łącznik między nowszą a najstarszą częścią wyspy. Nazwa tego miejsca upamiętnia dwunastu mieszkańców Procidy, straconych przez dynastię Burbonów za udział w rewolucji 1799 roku. Znajduje się tam barokowe sanktuarium Santa Maria delle Grazie Incoronata, którego pastelowa fasada i kopuła stanowią charakterystyczny element panoramy Corricelli. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Psotniki często pozostają niezauważone. Ich obecność jest jednak istotna dla środowiska, ale bywa szkodliwa dla ludzi
Psotniki – drobne, często niewidoczne gołym okiem owady – mają długą historię ewolucyjną, sięgającą co najmniej permu. Przetrwały drastyczne zmiany klimatyczne i żyją w niemal każdym zakątku globu, jednak obecnie, w holocenie, muszą mierzyć się z presją środowiskową, związaną z działalnością człowieka. Jak wyglądają psotniki? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Systematyka psotników Anatomia psotników Cykl rozwoju Rola psotników w naturze Gatunki synantropijne, czyli nieproszeni współlokatorzy Psotniki (Psocodea) to grupa owadów, która w powszechnej świadomości funkcjonuje pod wieloma, często mylnymi nazwami, takimi jak gryzki, wszy książkowe czy wszy korowe. Określenia te wyraźnie sugerują pasożytnictwo, jednak należy podkreślić, że psotniki odgrywają kluczową rolę w ekosystemach leśnych, choć w środowiskach zurbanizowanych stanowią istotne wyzwanie. Na całym świecie występuje kilka tysięcy (od 4000 do 6000) poznanych gatunków tych owadów, jednak niektórzy badacze są zdania, że ich rzeczywista liczba może sięgać 11000. Systematyka psotników Klasyfikacja psotników przeszła w ostatnich latach znaczącą rewolucję. Tradycyjnie uznawano je za oddzielny rząd Psocoptera. Współczesne badania filogenetyczne, oparte na analizach molekularnych, wykazały jednak, że są one głęboko spokrewnione z pasożytniczymi wszami (Phthiraptera). W następstwie tego odkrycia, obie grupy zostały połączone w jeden rząd – Psocodea. To pokrewieństwo rzuca nowe światło na ewolucję pasożytnictwa u owadów. Przypuszcza się, że współczesne wszy wyewoluowały z komensalnych psotników, które pierwotnie zamieszkiwały gniazda ptaków i ssaków, żywiąc się resztkami organicznymi – złuszczonym naskórkiem czy fragmentami piór, nie wyrządzając przy tym krzywdy gospodarzom. Obecnie rząd Psocodea dzieli się na trzy główne podrzędy, które różnią się między sobą cechami morfologicznymi, takimi jak liczba segmentów w czułkach: Trogiomorpha, Troctomorpha, Psocomorpha. Anatomia psotników Psotniki to niewielkie owady, osiągające długość od 0,7 mm do 1 cm. Ich ciało jest zazwyczaj miękkie, o barwie od przezroczystej i białej, przez żółtawą, aż po ciemnobrązową lub czarną. Sylwetka psotnika jest często lekko spłaszczona, co ułatwia mu poruszanie się w ciasnych szczelinach. Głowa i aparat gębowy Charakterystyczna dla tych owadów jest nieproporcjonalnie duża i szeroka głowa, z wyraźnie wypukłym czołem. Ta cecha wynika z silnego rozwoju mięśni żuwaczek. Najniezwyklejszym elementem ich anatomii pozostaje jednak aparat gębowy, którego unikatową cechą jest modyfikacja szczęki. Jej centralny płat, zwany lacinią, przekształcił się w smukły, twardy „pręt”. Owad używa go jako podpory, podczas gdy silne żuwaczki zeskrobują detrytus, glony czy zarodniki grzybów. Dodatkowo gardziel i podniebienie są u psotników przekształcone w strukturę przypominającą moździerz i tłuczek. Pozwala to na precyzyjne rozcieranie twardego pokarmu przed połknięciem, co jest kluczowe dla owadów żywiących się mikroskopijnymi, ale często twardymi elementami organicznymi. Czułki i narządy zmysłów U przedstawicieli tego rzędu, czułki są długie, nitkowate i niezwykle wrażliwe. Liczą od 12 do 50 segmentów, co czyni je głównym narzędziem nawigacyjnym w ciemnych i ciasnych zakamarkach. Oczy psotników wykazują dużą zmienność. Gatunki żyjące w otwartym, naturalnym środowisku zazwyczaj mają dobrze rozwinięte oczy złożone i trzy przyoczka. Z kolei gatunki synantropijne najczęściej mają oczy zredukowane do zaledwie kilku fasetek. Tułów i kończyny Tułów psotnika jest krótki i zwarty. Między nim a głową występuje charakterystyczne, przypominające szyję zwężenie. Odnóża są smukłe, przystosowane głównie do szybkiego biegania. Co ciekawe, mimo że psotniki nie są spokrewnione z pchłami, wiele gatunków potrafi wykonywać gwałtowne skoki, gdy poczują się zagrożone. U niektórych gatunków, szczególnie z rodzaju Liposcelis, uda tylnych odnóży są wyraźnie pogrubione, co sugeruje adaptację do dynamicznego odbijania się od podłoża. Skrzydła W obszarze rzędu Psocodea wyróżnia się trzy podstawowe formy: pełnoskrzydłe – mają dwie pary błoniastych skrzydeł, przy czym przednia para jest znacznie większa od tylnej. W spoczynku skrzydła są składane dachowato nad odwłokiem; krótkoskrzydłe – skrzydła są zredukowane do małych łusek lub wyrostków, uniemożliwiających lot; bezskrzydłe – skrzydła całkowicie zanikły, co jest częste u gatunków bytujących wyłącznie wewnątrz budynków. Gatunki uskrzydlone są najczęściej mieszkańcami lasów, z kolei formy bezskrzydłe to zazwyczaj gatunki synantropijne. Co ciekawe, nawet gatunki posiadające skrzydła często unikają aktywnego latania i używają ich do lotu ślizgowego. Cykl rozwoju Psotniki to owady o przeobrażeniu niezupełnym. Oznacza to, że w ich cyklu życiowym nie występuje stadium spoczynkowe poczwarki. Z jaja wylęga się nimfa, będąca de facto miniaturką dorosłego osobnika. Należy jednak podkreślić, że początkowo jest pozbawiona skrzydeł i w pełni funkcjonalnych narządów płciowych. Dynamika populacji psotników jest ściśle uzależniona od warunków środowiskowych, przede wszystkim temperatury i wilgotności. W warunkach laboratoryjnych, przy temperaturze 27 stopni Celsjusza i wilgotności względnej powyżej 70%, cały cykl rozwojowy od jaja do imago może zamknąć się w zaledwie 3 tygodniach. Samice psotników są niezwykle płodne. W ciągu swojego życia mogą złożyć od 60 do nawet 200 jaj, zazwyczaj w tempie od 1 do 3 jaj dziennie. Fenomen partenogenezy Jedną z najniezwyklejszych strategii przetrwania psotników jest partenogeneza telitokiczna – rozmnażanie bez udziału samców. U wielu gatunków, takich jak Liposcelis bostrychophila, populacje składają się niemal wyłącznie z samic. Składają one niezapłodnione jaja, z których wykluwają się kolejne samice, będące genetycznymi klonami matki. Ta zdolność pozwala owadom na błyskawiczne zasiedlenie nowego terytorium przez zaledwie jedną samicę, co w sprzyjających warunkach prowadzi do gwałtownego wybuchu populacji. Samce u tych gatunków są albo nieznane nauce, albo występują niezwykle rzadko i są mniejsze od samic. Rola psotników w naturze Psotniki najczęściej kojarzone są jako szkodniki muzealne i niszczyciele książek. Należy jednak podkreślić, że większość gatunków żyje w środowisku naturalnym, z dala od ludzkich siedzib. Stanowią one istotny element ekosystemów leśnych, w których pełnią funkcję detrytusożerców i mikrofitofagów. W naturze głównym pożywieniem tych owadów są: glony i porosty, grzyby i strzępki pleśni, pyłek kwiatowy, szczątki organiczne. Gatunki synantropijne, czyli nieproszeni współlokatorzy Niewielka część z tysięcy gatunków tych owadów przystosowała się do życia w bliskim sąsiedztwie człowieka. To właśnie one odpowiadają za złą sławę całego rzędu. Najbardziej rozpowszechnionym jest Liposcelis bostrychophila. Owady te, potocznie nazywane szkodnikami magazynowymi, mierzą zaledwie 1 mm, są całkowicie bezskrzydłe i mają spłaszczone ciało o jasnobrązowej barwie. Dzięki rozmnażaniu wyłącznie przez partenogenezę potrafią opanować magazyny żywności w błyskawicznym tempie. Są odporne na krótkotrwałe okresy braku pokarmu, ale pozostają niezwykle wrażliwe na suchość powietrza. Co przyciąga psotniki do naszych domów? W ludzkich siedzibach owady te znajdują idealne warunki do życia. Ich sprzymierzeńcem jest przede wszystkim wilgoć, zwłaszcza tzw. wilgoć techniczna, występująca w nowych mieszkaniach. Niewyschnięte tynki, wylewki i farby oddają parę wodną do powietrza – to wszystko tworzy dla nich idealny klimat. Drugim czynnikiem jest dostępność pokarmu. W naszych domach, na ich jadłospis składa się: skrobia – zawarta między innymi w klejach do tapet i klejach introligatorskich w książkach; produkty sypkie – mąka, kasza, ryż, cukier itp.; materiały organiczne – w tym resztki naskórka ludzkiego i zwierzęcego; karma dla zwierząt – suche pokarmy dla psów, kotów, gryzoni i ptaków. Szkodliwość psotników Żuwaczki tych owadów są za małe, by przebić ludzką skórę. Nie przenoszą bezpośrednio groźnych chorób zakaźnych, jednak ich obecność nie jest obojętna dla ludzkiego zdrowia. Jednym z najpoważniejszych problemów związanych z psotnikami jest ich potencjał alergizujący. Martwe owady, ich wylinki oraz odchody rozpadają się na mikroskopijne drobiny, które stają się częścią kurzu domowego. Wdychanie takiego zanieczyszczonego powietrza może u osób wrażliwych wywoływać objawy alergii. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Palma stała się symbolem stolicy. Historia tej instalacji jest tak samo niezwykła jak ona sama
Mimo że sztuczna, to najbardziej rozpoznawalna polska palma. Warszawa uczyniła z niej punkt orientacyjny, miejsce spotkań i ikonę, która na stałe wpisała się w pocztówkowy wizerunek miasta. Mowa o instalacji artystycznej „Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich”, która od 2002 roku dumnie wznosi się w centrum stolicy. Jaka idea przyświecała artystce, gdy postanowiła „posadzić” tę egzotyczną roślinę na Alejach Jerozolimskich? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Od bliskowschodniego słońca do warszawskiej pustki Palma jako wieloznaczny symbol Palma jako scena protestów i manifestacji Od „partyzantki” do instytucji Instalacja artystyczna Joanny Rajkowskiej, powszechnie znana jako „palma na rondzie de Gaulle’a”, stanowi jeden z najniezwyklejszych przykładów sztuki w przestrzeni publicznej współczesnej Polski. Od momentu jej oficjalnego odsłonięcia, 12 grudnia 2002 roku, rzeźba ta ewoluowała z kontrowersyjnego, postrzeganego jako obcy elementu krajobrazu w nierozerwalny symbol Warszawy, który nie tylko definiuje tożsamość wizualną centrum miasta, ale także służy jako dynamiczne narzędzie komunikacji społecznej, politycznej i ekologicznej. Od bliskowschodniego słońca do warszawskiej pustki Geneza projektu sięga 2001 roku, kiedy Joanna Rajkowska odwiedziła Izrael w okresie drugiej intifady. Widok palm daktylowych w krajobrazie naznaczonym głębokimi podziałami i przemocą stał się dla artystki impulsem do refleksji nad specyficzną pustką, jaką odczuła po powrocie do Warszawy. Nie chodziło wyłącznie o brak egzotycznej roślinności. Owa pustka dotyczyła przede wszystkim bolesnej wyrwy w tkance społecznej miasta, spowodowanej niemal całkowitym zniknięciem społeczności żydowskiej po Holokauście i wydarzeniach marca 1968 roku. Inspiracja z Izraelem wiązała się z wewnętrzną potrzebą zrekonstruowania niewidocznych połączeń historycznych. Obserwując codzienne życie w cieniu palm na Bliskim Wschodzie, Rajkowska dostrzegła paradoksalną normalność egzotyki, która w Warszawie mogła stać się narzędziem dekonstrukcji homogenicznego porozumienia. Sztuczna palma daktylowa o wysokości około 15 metrów stanęła w miejscu, gdzie tradycyjnie w okresie zimowym ustawiano choinkę bożonarodzeniową. Ten świadomy gest zastąpienia jednego symbolu innym miał na celu wywołanie dysonansu poznawczego i zwrócenie uwagi na fakt, że nazwa jednej z najważniejszych arterii stolicy nie jest przypadkowa, a wskazuje na konkretne, często wypierane z pamięci dziedzictwo. Polityczny opór Początkom instalacji towarzyszyły silne spory o charakterze światopoglądowym i politycznym. W 2002 roku, gdy palma stanęła na rondzie, administracja Warszawy odnosiła się do niej z dużą rezerwą, a momentami – z jawną niechęcią. Politycy prawicy postrzegali ją jako element obcy ideowo – rodzaj „drzazgi” w środku miasta, która kolidowała z ich wizją patriotycznego i tradycyjnego krajobrazu stolicy. Obawiano się, że instalacja jest zbyt kontrowersyjna, by stać się stałym elementem miasta. Właśnie dlatego pierwotnie miała pozostać na rondzie tylko przez rok. Spekulacje na temat jej usunięcia powracały wielokrotnie, zwłaszcza w kontekście planów przebudowy ronda de Gaulle’a w zwykłe skrzyżowanie, na którym rzekomo nie byłoby już miejsca na sztuczną roślinność. Dochodziło również do prób blokowania projektu na szczeblu administracyjnym. Palma jako wieloznaczny symbol O ile najważniejszą warstwą znaczeniową „Pozdrowień z Alej Jerozolimskich” jest przypomnienie o żydowskiej tożsamości Warszawy, to należy stwierdzić, że palma, będąca cytatem z bliskowschodniego krajobrazu, prowokuje i zmusza do refleksji także w innych obszarach. Na płaszczyźnie historycznej, dzieło odsyła bezpośrednio do Nowej Jerozolimy i tragicznych losów warszawskich Żydów. Płaszczyzna socjologiczna obejmuje testowanie otwartości polskiego społeczeństwa na wybryk wyobraźni i inność kulturową w przestrzeni publicznej. Z kolei płaszczyzna emocjonalna wyraża tęsknotę za kosmopolityczną energią i chęć przełamania monotonnej normalności. Istotna jest również warstwa ironiczna – humor i dystans zawarty w pomyśle postawienia tropikalnego drzewa w sercu postkomunistycznego miasta chroni projekt przed nadmiernym patosem. Z czasem palma przestała być tylko projektem o nieobecności. Stała się ona kotwicą dla protestów, manifestacji i happeningów, pełniąc rolę współczesnego pomnika wolności wypowiedzi. Palma jako scena protestów i manifestacji Przez lata rondo de Gaulle’a stawało się centrum manifestacji, a sama palma ich centralnym elementem wizualnym. Wykorzystywano ją do wyrażania solidarności z różnymi grupami społecznymi i sprawami politycznymi: 2007 rok – poprzez nałożenie czepka pielęgniarskiego, wyrażono solidarność z protestującymi pielęgniarkami; 2011 rok – zawieszona arafatka wyrażała wsparcie dla Palestyny i protest przeciwko wizycie polskiego rządu w Izraelu; 2012 rok – zasłonięcie palmy transparentem wyrażającym protest Joanny Rajkowskiej przeciwko polityce władz miasta przed Euro 2012; 2019 rok – palma przyozdobiona suchymi liśćmi stała się manifestem ekologicznym, zwracającym uwagę na zmiany klimatu. Od „partyzantki” do instytucji Mimo że sztuczna, warszawska palma niejednokrotnie musiała walczyć o przetrwanie. Przez wiele lat status instalacji pozostawał niejasny. Choć stała w samym sercu miasta, formalnie należała do autorki, a opiekę nad nią sprawowało Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. W 2007 roku Joanna Rajkowska przekazała miastu autorskie prawa majątkowe do wizerunku palmy w zamian za dotację na remont. Umowa wygasła w 2011 roku, a przyszłość instalacji ponownie stanęła pod znakiem zapytania. Sytuacja ustabilizowała się dopiero w 2014 roku, kiedy „Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich” weszły w skład kolekcji Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Archiwum projektu, gromadzone przez lata, stało się nieocenionym materiałem badawczym dokumentującym zmiany w nastrojach społecznych i proces asymilacji sztuki współczesnej przez mieszkańców. Komunalizacja Przełomowym krokiem było przekazanie palmy przez Joannę Rajkowską w formie darowizny do MSN, we wrześniu 2024 roku. Dzięki temu, instalacja stała się poniekąd własnością wszystkich warszawiaków. Instytucja przejęła pełną odpowiedzialność za konserwację obiektu, co zbiegło się w czasie z otwarciem nowej siedziby muzeum, umacniając jego status jako jednego z symboli miasta. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Guniak pojawia się wraz z nadejściem lata. Jego wieczorne loty stanowią nieodłączny element czerwcowego krajobrazu
Guniak czerwczyk należy do najcharakterystyczniejszych elementów europejskiej entomofauny okresu letniego. Jak wskazuje jego polska nazwa, jego pojawienie się jest ściśle związane z astronomicznym przesileniem letnim. Jak wygląda ten owad? Jakie obszary zamieszkuje i czym się żywi? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Morfologia guniaka Cykl rozwojowy – od jaja do imago Rozmieszczenie geograficzne i preferencje siedliskowe Wieczorne loty Dieta guniaka Jako przedstawiciel rodziny poświętnikowatych, guniak dzieli wiele cech morfologicznych i behawioralnych z bardziej znanym chrabąszczem majowym. Należy jednak podkreślić, że jego biologia wykazuje szereg unikatowych adaptacji, które pozwalają mu na zasiedlanie specyficznych nisz ekologicznych, często niedostępnych dla jego większych kuzynów. Morfologia guniaka Guniak czerwczyk (Amphimallon solstitiale) jest zaliczany do rodzaju Amphimallon w obrębie podrodziny chrabąszczowatych. To owad o krępej, owalnej budowie ciała, idealnie przystosowanej do poruszania się w gęstej roślinności i do penetracji luźnych warstw gleby (przez samice). Pancerz ma kolor żółtobrunatny, miodowy lub jasnokasztanowy. Takie ubarwienie zapewnia chrabąszczowi skuteczny kamuflaż w środowisku glebowym i ściółkowym. Przedstawiciele tego gatunku osiągają od 14 do 18 mm długości. To właśnie rozmiar jest jedną z cech odróżniających guniaka od nieco większego chrabąszcza majowego. Kolejną, łatwiejszą do identyfikacji, jest owłosienie – gęste, długie i pokrywające niemal całe przedplecze i spód odwłoka. Głowa Głowa guniaka jest stosunkowo krótka i szeroka, z dużymi, wypukłymi oczami, które odgrywają kluczową rolę podczas wieczornych lotów, pozwalając na orientację przy minimalnym natężeniu światła i lokalizację źródeł światła sztucznego. Aparat gębowy typu gryzącego u imago jest w pełni wykształcony, choć warto wspomnieć, że jego funkcja u dorosłych osobników jest tematem debat naukowych. Niektóre badania sugerują, że dorosłe chrząszcze pobierają znikomą ilość pokarmu, skupiając się na zasobach zgromadzonych w stadium larwalnym. Czułki Czułki guniaka czerwczyka składają się z 9 członów. Trzy końcowe tworzą tzw. buławkę, która u samców jest znacznie bardziej rozbudowana niż u samic. Ten dymorfizm płciowy jest bezpośrednio związany z biologią rozrodu – większa powierzchnia blaszek na czułkach samca pozwala na detekcję śladowych ilości feromonów uwalnianych przez samice ukryte w roślinności. Pokrywy skrzydeł Pokrywy skrzydeł guniaka są najczęściej gładkie, pozbawione charakterystycznego dla chrabąszcza majowego żeberkowania. Nie można jednak nie wspomnieć, że u niektórych populacji da się dostrzec delikatne podłużne linie. Ważnym szczegółem anatomicznym jest zakończenie odwłoka. U guniaka jest ono zaokrąglone, co stanowi istotną cechę diagnostyczną pozwalającą wykluczyć pokrewne gatunki o zaostrzonym pygidium. Cykl rozwojowy – od jaja do imago Rozwój guniaka charakteryzuje się długotrwałością, co jest typowe dla owadów, których stadia larwalne muszą skumulować znaczną ilość biomasy na ubogiej diecie. Cykl ten trwa zazwyczaj dwa lata w cieplejszych rejonach Europy lub trzy lata w chłodniejszym klimacie. Proces zaczyna się od lotów godowych w czerwcu i lipcu. Po kopulacji samica penetruje glebę na głębokość od 10 do 25 cm, wybierając miejsca o umiarkowanej wilgotności i luźnej strukturze. Składa tam od 30 do 40 białych, połyskujących jaj, które w ciągu około 3–4 tygodni przekształcają się w pierwsze stadium larwalne (L1). Wkrótce po zakończeniu rozrodu ginie. Stadium larwalne Larwy (pędraki) przechodzą przez trzy stadia wzrostu, z których każde charakteryzuje się większym zapotrzebowaniem na pokarm i głębszą penetracją podłoża. Stadium L1 żywi się głównie drobnymi korzonkami, podczas gdy L2 i L3 atakują grubsze korzenie roślin uprawnych i drzew. Pędraki wykazują sezonowe migracje pionowe w profilu glebowym – jesienią schodzą poniżej strefy zamarzania (nawet do 50–80 cm), a wiosną powracają w strefę korzeniową. Stadium larwalne trwa od 2 do 3 lat. Przepoczwarzenie Kluczowym momentem cyklu jest przepoczwarczenie, które następuje zazwyczaj w maju trzeciego roku rozwoju. Larwa tworzy gładkościenną komorę w ziemi, w której następuje całkowita reorganizacja organizmu. Dorosłe chrząszcze opuszczają kolebki ziemne niemal synchronicznie, co prowadzi do zjawiska masowych lotów, które w niektórych latach przybierają formę lokalnych inwazji. Stadium poczwarki trwa od 3 do 4 tygodni. Dorosłe osobniki żyją do 4 tygodni. Rozmieszczenie geograficzne i preferencje siedliskowe Guniak czerwczyk jest gatunkiem o szerokim zasięgu palearktycznym. Występuje od zachodnich wybrzeży Europy, przez Europę Środkową, Bałkany, Turcję, aż po środkową i zachodnią Azję. W Polsce jest uważany za gatunek pospolity, choć jego zagęszczenie jest silnie uzależnione od rodzaju gleby. Idealnym siedliskiem dla przedstawicieli tego gatunku są tereny charakteryzujące się lekkimi, piaszczystymi lub piaszczysto-gliniastymi glebami o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Takie podłoże sprzyja migracji larw i nie kumuluje nadmiernej wilgoci, która mogłaby prowadzić do infekcji grzybowych pędraków. Miejsca, które zasiedla guniak, to: obszary rolnicze – pola uprawne sąsiadujące z zadrzewieniami śródpolnymi; obszary leśne – zręby, luki drzewostanu i brzegi lasów; tereny zurbanizowane – parki, ogrody botaniczne, trawniki miejskie i cmentarze. Wieczorne loty Najbardziej charakterystyczne dla tych owadów są ich niezdarne wieczorne loty. Rozpoczynają się o zmierzchu, kiedy światło słoneczne zaczyna już zanikać, a temperatura powietrza utrzymuje się powyżej 18 stopni Celsjusza. Chrząszcze te są ociężałe i latają w sposób chaotyczny. Należy jednak wspomnieć, że wykazują tendencję do precyzyjnego nawigowania w kierunku wysokich obiektów pionowych, takich jak korony dębów, brzóz czy sosen. To zachowanie, polegające na gromadzeniu się samców wokół najwyższych punktów w terenie, jest strategią służącą maksymalizacji szans na spotkanie samicy. Lotom guniaków towarzyszy charakterystyczne buczenie. Dźwięk ten wynika z wysokiej częstotliwości uderzeń skrzydeł, co jest niezbędne do utrzymania masywnego ciała w powietrzu. Charakterystyczna jest też ich reakcja na sztuczne światło. Owady, zdezorientowane przez latarnie czy oświetlenie domowe, tracą orientację względem naturalnych punktów odniesienia (takich jak sylwetki drzew na tle nieba) i zaczynają krążyć wokół lamp, często uderzając o nie i spadając na ziemię. To zjawisko bywa uciążliwe dla ludzi, a dla owadów – fatalne w skutkach. Zdarza się, że chrząszcze padają wówczas ofiarą drapieżników lub giną z wycieńczenia. Dieta guniaka Jadłospis guniaka czerwczyka nie jest jednorodny. Pędraki odżywiają się pokarmem dostępnym pod ziemią, natomiast dorosłe osobniki ucztują w koronach drzew. Żerowanie larw Larwy guniaka są klasyfikowane jako polifagi korzeniowe. Ich dieta obejmuje: korzenie traw – larwy przecinają korzenie tuż pod szyjką korzeniową, co prowadzi do zamierania całych płatów darni; uprawy warzywne i okopowe – szczególne straty odnotowuje się w uprawach ziemniaków, marchwi, buraków cukrowych oraz truskawek. Larwy nie tylko zjadają korzenie, ale również wygryzają głębokie dziury w bulwach; szkółki leśne i sadowe – młode drzewka dębu, buka, sosny i gatunki owocowe są wyjątkowo wrażliwe na żerowanie pędraków. Utrata nawet części systemu korzeniowego u młodej sadzonki prowadzi do trwałego upośledzenia jej wzrostu lub całkowitego obumarcia. Żerowanie imago W przeciwieństwie do larw, dorosłe osobniki powodują znikome szkody gospodarcze. Imago prowadzą tzw. żer uzupełniający – zgryzają miękisz liści dębów, brzóz, buków i igieł młodych sosen. Uszkodzenia w koronie drzew rzadko przekraczają próg szkodliwości ekonomicznej i najczęściej ograniczają się do dziurawienia blaszek liściowych. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Czego jeszcze nie wiesz o Stanach Zjednoczonych? Fakty o USA, które zaskakują
Stany Zjednoczone to kraj pełen skrajności, niezwykłych historii i niespodzianek. Od przedziwnych praw po zapierające dech w piersiach zjawiska – sprawdź najciekawsze ciekawostki o USA, które zmieniają postrzeganie tego kraju.
Spis treści: Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Ameryka to nie tylko Statua Wolności, Nowy Jork czy słynna Route 66. Stany Zjednoczone kryją w sobie mnóstwo tajemnic i nietypowych faktów, które potrafią zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych podróżników. Czy wiesz, że w niektórych stanach obowiązują prawa brzmiące jak żart, a Alaska jest tak ogromna, że pomieściłaby kilka europejskich państw? Przygotuj się na fascynującą podróż i poznaj najciekawsze ciekawostki o USA, które pozwolą spojrzeć na ten kraj z zupełnie nowej, nieoczywistej perspektywy. Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Obyczaje za oceanem potrafią zaskoczyć. Oto niezwykłe ciekawostki o kulturze amerykańskiej, które pokazują, jak codzienne życie w Stanach Zjednoczonych różni się od europejskich realiów. Amerykanie są narodem niezwykle przywiązanym do swoich symboli. Flaga Stanów Zjednoczonych jest otaczana ogromnym szacunkiem i powiewa nie tylko na budynkach rządowych, ale także dumnie zdobi domy czy sklepy. Choć Sąd Najwyższy uznał palenie flagi za formę wolności słowa, społecznie taki czyn jest wciąż traktowany jako głęboki brak szacunku. Mimo że w Europie panuje czasem stereotyp o powierzchowności mieszkańców 50 stanów USA, rzeczywistość bywa inna. Amerykanie są bardzo otwarci i pozytywnie nastawieni do świata. Nieznajomi na ulicy chętnie wymieniają uśmiechy i wdają się w krótkie, niezobowiązujące rozmowy (tzw. small talk), co dla wielu Europejczyków może być zaskakujące. Sport w USA to coś więcej niż aktywność fizyczna – to ważny element życia społecznego. Sport akademicki i szkolny jest niezwykle popularny, a młodzi zawodnicy często cieszą się statusem lokalnych gwiazd, gromadząc na trybunach tysiące kibiców. Najważniejszym świętem w kalendarzu jest Dzień Niepodległości, który przypada 4 lipca. Upamiętnia on ogłoszenie Deklaracji Niepodległości w 1776 roku, kiedy to trzynaście kolonii odrzuciło zwierzchnictwo Wielkiej Brytanii. Kultura napiwków: W Stanach Zjednoczonych napiwki (tzw. tips) są w zasadzie normą społeczną i stanowią dużą część wynagrodzenia w sektorze usług. W restauracjach standardem jest doliczanie do rachunku kwoty w wysokości od 15% do 25%. Ceny netto na półkach: Robiąc zakupy w USA, należy pamiętać, że ceny widniejące na sklepowych półkach nie zawierają podatku od sprzedaży (sales tax). Ostateczną kwotę do zapłaty poznajemy dopiero przy kasie, a sam podatek różni się w zależności od stanu, a nawet hrabstwa. Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Amerykański system szkolnictwa znacząco różni się od tego, który obowiązuje w Polsce. Różnice są widoczne nie tylko w programie nauczania, ale także w sposobie oceniania i organizacji życia szkolnego. Wiek, w którym dzieci zostają objęte obowiązkiem szkolnym, zależy od prawa konkretnego stanu. W większości z nich edukacja rozpoczyna się między 5. a 7. rokiem życia i trwa zazwyczaj do ukończenia przez ucznia 16–18 lat. Edukacja w USA nie odbywa się wyłącznie w murach szkolnych. Dużą popularnością cieszy się tam nauczanie domowe, na które decydują się tysiące rodzin, korzystając z uregulowań prawnych poszczególnych stanów. Zajęcia szkolne w USA mają często bardzo praktyczny charakter. Zamiast uczyć się na pamięć suchych definicji i regułek, uczniowie wykonują projekty, biorą udział w eksperymentach i przygotowują prezentacje. W szkołach średnich (tzw. high school) uczniowie mają dużą swobodę wyboru przedmiotów. Poza wybranymi obowiązkami, sami decydują o swoim planie lekcji, dostosowując go do swoich przyszłych planów edukacyjnych i zainteresowań. Bardzo ważnym elementem życia placówki są również zajęcia pozalekcyjne. Obejmują one m.in. chóry, teatr, drużyny sportowe oraz wolontariat, które są mocno wpisane w kulturę amerykańskiej szkoły. System oceniania w USA opiera się na literach, gdzie najwyższą oceną jest A+ (odpowiednik polskiej szóstki), a najniższym stopniem jest F (oznaczający niezaliczenie, odpowiednik jedynki). Żółte autobusy szkolne: Słynne school buses to nie tylko rekwizyt z amerykańskich filmów, lecz istotny element systemu transportowego. Każdego dnia zapewniają one bezpieczny przejazd milionom uczniów, a przepisy ruchu drogowego bezwzględnie chronią dzieci w momencie ich wsiadania i wysiadania. Długość letnich wakacji: Letnia przerwa w Stanach Zjednoczonych trwa zazwyczaj od 10 do 11 tygodni. Rok szkolny kończy się najczęściej pod koniec maja lub na początku czerwca, a uczniowie wracają do ławek w połowie sierpnia lub na początku września. Harmonogram ten wywodzi się z dawnych potrzeb rolniczych. Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Choć kuchnia amerykańska bywa stereotypowo uznawana wyłącznie za fast food, w rzeczywistości jest o wiele bardziej zróżnicowana. To fascynująca mieszanka wielu kultur, która świetnie oddaje charakter tego wielonarodowego kraju. Choć szybkie i kaloryczne dania są bardzo popularne (co podyktowane jest szybkim tempem życia), amerykańska kuchnia to także wolno gotowane, regionalne specjały, takie jak teksańskie BBQ czy kuchnia Cajun. W amerykańskich sklepach można natrafić na nietypowe produkty, których próżno szukać w Europie. Przykładem jest ser w aerozolu czy jajecznica w płynie, a także zaskakujące warianty smakowe znanych przekąsek, jak chipsy o smaku białej czekolady. Mieszkańcy Stanów Zjednoczonych uwielbiają smaki słodko-słone. Klasycznym przykładem jest popularna kanapka z masłem orzechowym i dżemem (PB&J) na drugie śniadanie czy dodatek syropu klonowego do boczku. Wizyta w barach szybkiej obsługi wiąże się z jeszcze jedną specyfiką – to duże porcje. Standardowy rozmiar posiłku w USA jest często znacznie większy niż porcje określane w Europie jako XL. Ciasteczka z wróżbą (Fortune cookies): Choć powszechnie kojarzymy je z kuchnią azjatycką i chińskimi restauracjami, ich nowoczesna wersja została spopularyzowana i wynaleziona w Kalifornii na początku XX wieku. W Chinach są niemal całkowicie nieznane. Gigantyczne spożycie pizzy: Amerykanie zjadają rocznie miliardy sztuk pizzy. Szacuje się, że każdego dnia w Stanach Zjednoczonych sprzedaje się około 100 akrów pizzy, co daje ponad 350 zjedzonych kawałków w każdej sekundzie. Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Gigantyczne metropolie, wspaniałe parki narodowe i cuda natury – Stany Zjednoczone zachwycają na każdym kroku. Aby podróż była w pełni udana, warto poznać praktyczne ciekawostki o zwiedzaniu USA, które pomogą uniknąć niespodzianek na miejscu. Podczas zakupów w sklepach należy pamiętać, że podana cena na półce nie uwzględnia podatku. Podatek od sprzedaży (sales tax) doliczany jest dopiero przy kasie i różni się w zależności od stanu. Choć napiwki w Europie bywają uznawane za dobrowolną gratyfikację, w USA są one społeczną normą. W restauracjach standardem jest pozostawienie 15–20% wartości rachunku dla obsługi. Mieszkańcy USA zupełnie inaczej postrzegają odległości. Długa trasa przez bezdroża oznacza, że poza miastami warto mieć ze sobą zapas paliwa i wody, a także przygotować się na chwilowy brak zasięgu. Płatności na stacjach benzynowych mogą być utrudnione dla zagranicznych kart, ze względu na konieczność podania amerykańskiego kodu ZIP przy dystrybutorze. Najwygodniejszym rozwiązaniem jest płatność gotówką lub kartą w kasie. Wejście do najpopularniejszych parków narodowych to koszt rzędu 30–35 USD za pojazd. Aby zaoszczędzić, warto kupić karnet Annual Pass (America the Beautiful), który za 80 USD pozwala na wjazd pojazdem do ponad 2000 obiektów na terenie kraju przez cały rok. Na wielu kempingach lub w punktach widokowych stosuje się słynne skrzynki samoobsługowe. Należy w nich wypełnić kopertę z numerem rejestracyjnym pojazdu i wrzucić odliczoną gotówkę. Skręt w prawo na czerwonym świetle: W większości stanów przepisy pozwalają na wykonanie takiego manewru, pod warunkiem, że kierowca najpierw całkowicie się zatrzyma i upewni, że droga jest wolna (chyba że znak zakazuje tego ruchu) Konstrukcja publicznych toalet: Amerykańskie toalety publiczne mają dość duże szczeliny w drzwiach i ściankach kabin, co dla wielu turystów z Europy bywa dość zaskakujące. Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Stany Zjednoczone to czwarty pod względem wielkości kraj świata o bardzo zróżnicowanym krajobrazie i klimacie. Z tego powodu niemal każda informacja geograficzna na jego temat to fascynująca ciekawostka. Alaska jest największym stanem USA. Jej powierzchnia przekracza 1,7 miliona km², co oznacza, że jest niemal sześciokrotnie większa od Polski. Najmłodszym stanem są Hawaje, które zostały oficjalnie włączone do Stanów Zjednoczonych w 1959 roku. Różnica wysokości między najwyższym a najniższym punktem USA wynosi 6280 metrów. Najwyższym miejscem jest góra Denali (6194 m n.p.m.), a najniższym dno depresji w Dolinie Śmierci (86 m poniżej poziomu morza). Uwaga: W pierwotnej wersji wkradł się błąd, gdyż Dolina Śmierci leży w depresji, a nie nad poziomem morza. Do Stanów Zjednoczonych należy 14 terytoriów zależnych, z których 5 zamieszkanych jest na stałe (np. Portoryko, Guam, Wyspy Dziewicze). Wielkie Jeziora: Stany Zjednoczone i Kanada dzielą pięć Wielkich Jezior (w tym całkowicie leżące w USA jezioro Michigan). Tworzą one największą grupę słodkowodnych jezior na Ziemi, zawierającą aż 21% światowych zasobów powierzchniowej wody słodkiej. Rozpiętość stref klimatycznych: Dzięki swojej rozległości Stany Zjednoczone leżą w prawie wszystkich głównych strefach klimatycznych – od arktycznej na Alasce, przez umiarkowaną i zwrotnikową, aż po tropikalną na Hawajach i południu Florydy. Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Stany Zjednoczone to stosunkowo młody kraj, ale jego historia jest niezwykle barwna, pełna zwrotów akcji i intrygujących momentów. Oto niezwykłe ciekawostki historyczne o USA w nowej, zweryfikowanej pod kątem faktów odsłonie. Choć w powszechnej świadomości funkcjonuje mit o ogólnokrajowym zakazie, w 1908 roku nie było w całym USA prawa zakazującego kobietom palenia. Obowiązywał wtedy lokalny przepis w Nowym Jorku (tzw. Sullivan Ordinance), który zabraniał właścicielom restauracji i hoteli pozwalać kobietom na palenie. Katie Mulcahey była jedyną osobą ukaraną, ale prawo zostało zawetowane przez burmistrza po zaledwie dwóch tygodniach. W całej historii USA tylko raz wybrano bezpartyjnego prezydenta. Był nim Jerzy Waszyngton, który nie należał do żadnej partii politycznej. Nazwę Biały Dom, określającą dziś oficjalną rezydencję prezydenta USA, ustanowił dopiero prezydent Theodore Roosevelt w 1901 roku. Wcześniej budynek nazywano m.in. Executive Mansion lub President's House. Wuj Sam, czyli słynna personifikacja Stanów Zjednoczonych, to nie tylko postać z plakatu. Postać powstała na cześć prawdziwego człowieka – Samuela Wilsona, XIX-wiecznego dostawcy mięsa dla żołnierzy podczas wojny brytyjsko-amerykańskiej. Zakup Alaski: W 1867 roku Stany Zjednoczone kupiły Alaskę od Rosji za 7,2 miliona dolarów. Transakcja była początkowo wyśmiewana przez krytyków jako „szaleństwo Sewarda”, ale okazała się jedną z najbardziej opłacalnych inwestycji w historii, zapewniając USA dostęp do ogromnych złóż naturalnych. Wielka powódź melasy w Bostonie: W 1919 roku w Bostonie pękł olbrzymi zbiornik z ponad 8 milionami litrów melasy. Gęsta fala o wysokości 4,5 metra zalała ulice z prędkością kilkunastu kilometrów na godzinę, niszcząc budynki, pojazdy i powodując śmierć 21 osób. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Besarabia znajdowała się pod wpływami Rzymu, caratu i ZSRR. Krainę tę do dziś cechuje kulturowa złożoność
Besarabia była krainą, która przez wieki pełniła rolę kluczowego pomostu między Europą Wschodnią, Bałkanami a rozległymi stepami czarnomorskimi. Położona w strategicznym międzyrzeczu Prutu i Dniestru, stanowiła arenę starć wielkich imperiów – osmańskiego i rosyjskiego – co trwale ukształtowało jej unikatowy, wieloetniczny charakter. Współcześnie region ten, podzielony między Republikę Mołdawii a Ukrainę, pozostaje obszarem o niezwykłej złożoności kulturowej.
Spis treści: Kraina między Prutem a Dniestrem Historia Besarabii od antyku do średniowiecza Panowanie caratu i wielka kolonizacja Między Rumunią a Związkiem Radzieckim Besarabia podczas II wojny światowej Słoneczna stepowa kraina jest dziś poprzecinana politycznymi granicami. Należy jednak podkreślić, że Besarabia zdołała zachować spójność kulturową, opartą na wspólnym dziedzictwie historycznym i silnych więzach lokalnych. Kraina między Prutem a Dniestrem Besarabia zajmuje terytorium o powierzchni około 45 630 kilometrów kwadratowych, co czyni ją regionem o znaczącej skali w kontekście Europy Wschodniej. Jej obszar jest naturalnie ograniczony przez systemy rzeczne. Historycznie to właśnie ten czynnik determinował izolację lub otwartość regionu na wpływy zewnętrzne. Na zachodzie granicę wyznacza rzeka Prut, oddzielająca Besarabię od Mołdawii Zachodniej (części dzisiejszej Rumunii). Z kolei na północy i wschodzie naturalną barierę stanowi Dniestr, oddzielający krainę od Podola i Jedysanu. Południowy kraniec regionu opiera się o Dunaj i wybrzeże Morza Czarnego, obejmując specyficzny obszar stepowy znany jako Budziak. Krajobraz Besarabii Teren Besarabii pokrywają przede wszystkim pagórkowate równiny i płaskie stepy, które w południowej części przechodzą w nizinny krajobraz nadmorski. Średnia wysokość terenu wynosi około 150 m n.p.m., przy czym najwyższym punktem historycznej krainy jest wzniesienie Dealul Bălănești, osiągające 430 m n.p.m. W południowej części Besarabii, zwłaszcza w regionie Budziaku, krajobraz staje się bardziej surowy, przechodząc w otwarte stepy, które przez wieki były domem dla koczowniczych plemion. To tam rzeki Dniestr i Dunaj tworzą system limanów i delt. Granice polityczne Współczesna Besarabia jest podzielona między Mołdawię a Ukrainę. Centralna część historycznego terytorium stanowi trzon niepodległej Mołdawii. To właśnie tam koncentruje się mołdawskie rolnictwo i winiarstwo. Po stronie ukraińskiej znajdują się północne i południowe krańce historycznej krainy. Wyżynny region Chocimia przynależy do obwodu czerniowieckiego. Z kolei południowa Besarabia – Budziak – znajduje się w granicach obwodu odeskiego. Historia Besarabii od antyku do średniowiecza Zanim pojawiły się nowożytne państwa narodowe, historię Besarabii kształtowały migrujące ludy. Już między VI a III tysiącleciem p.n.e., na terenach tych rozkwitała kultura Cucuteni-Trypole, znana z budowy jednych z największych ówczesnych osad w Europie. W starożytności, region zamieszkiwały plemiona Traków, Kimmerów, Scytów i Sarmatów, a wybrzeże Morza Czarnego stało się miejscem greckiej kolonizacji. W VI wieku p.n.e. osadnicy z Miletu założyli miasto Tyras u ujścia Dniestru, które zyskało status kluczowego punktu wymiany handlowej między światem śródziemnomorskim a barbarzyńskim zapleczem północy. W I wieku p.n.e. tereny te weszły w skład potężnego państwa Daków pod wodzą Burebisty, a później króla Decebala. Po zwycięstwie cesarza Trajana w 106 roku n.e., południowa część krainy została włączona do rzymskiej prowincji Mezja Dolna. Należy podkreślić, że rzymska kontrola bezpieczeństwa nie objęła całego międzyrzecza, jednak proces romanizacji lokalnej ludności trwale wpłynął na język i kulturę przyszłej Mołdawii. Pamiątką po obecności Rzymian są tzw. Wały Trajana – system ziemnych fortyfikacji obronnych, mających chronić granice cywilizacji przed najazdami koczowników ze wschodu. Po upadku Rzymu Upadek Rzymu i wielka wędrówka ludów otworzyły region na kolejne fale najeźdźców. Między III a XI wiekiem przez tamtejsze stepy przetaczały się hordy Gotów, Hunów, Awarów, Bułgarów, Madziarów, Pieczyngów i Połowców. Ci pierwsi przybyli z rejonu dolnego Dniepru, zalewając Budziak w IV wieku, zanim zostali wyparci przez Hunów około 370 roku. W IX stuleciu zaczęły pojawiać się tam plemiona słowiańskie, w tym Ulicze i Tywerycy, które zaczęły zakładać obronne grody. Powstanie tożsamości regionu Kluczowym momentem dla krystalizacji państwowości Besarabii był XIV wiek i powstanie Hospodarstwa Mołdawskiego. Państwo założone przez Bogdana I szybko rozszerzyło swoje panowanie na całe terytorium międzyrzecza Prutu i Dniestru, stając się bastionem chrześcijaństwa w walce z napierającym Imperium Osmańskim. To właśnie z tego okresu pochodzi nazwa „Besarabia”, którą tradycja wiąże z dynastią Basarabów – hospodarów wołoskich, którzy czasowo kontrolowali południowe obszary regionu nad Dunajem i Morzem Czarnym pod koniec XIV wieku. Panowanie caratu i wielka kolonizacja Za przełomowe wydarzenie w nowożytnej historii regionu należy uznać rok 1812. Traktat bukareszteński zakończył wojnę rosyjsko-turecką. Na mocy jego postanowień Imperium Osmańskie, działając jako suzeren Mołdawii, scedowało wschodnią część tego księstwa na rzecz Rosji. Po utworzeniu guberni besarabskiej ze stolicą w Kiszyniowie rozpoczął się trwający ponad 100 lat okres intensywnej rusyfikacji i zmian demograficznych, które miały na celu trwałe związanie krainy z Petersburgiem. Administracja carska dążyła do szybkiego zagospodarowania słabo zaludnionych i często nękanych przez wojny stepów południa. W tym celu zainicjowano wielką akcję kolonizacyjną, zapraszając osadników z różnych części Europy i imperium. Między 1812 a 1846 rokiem do Besarabii przybyli między innymi Niemcy, a także uciekający przed uciskiem tureckim prawosławni Bułgarzy i Gagauzi. Ci ostatni, będący unikatowym przykładem turkijskiego ludu wyznającego prawosławie, osiedlili się w południowej części regionu, na terenach opuszczonych przez plemiona nogajskie, tworząc specyficzną enklawę kulturową. W następstwie procesów kolonizacyjnych, powstała niezwykła mozaika etniczna. Na początku XIX wieku 86% populacji stanowiła ludność deklarująca się jako Mołdawianie. Jednak pod koniec stulecia jej udział spadł do poniżej połowy ogółu mieszkańców, dokładnie do 47,6%. Pozostałą część ogółu stanowili: Ukraińcy (19,6%), Żydzi (11,8%), Rosjanie (8%), Bułgarzy (5,3%), Niemcy (3,1%), Gagauzi (2,9%). Analiza danych spisowych wskazuje, że największy wzrost liczebny odnotowały dwie grupy osadnicze – Ukraińcy i Rosjanie, którzy zasiedlali głównie miasta oraz nowo powstałe wsie rolnicze na południu. Szczególnie dynamicznie rozwijała się też społeczność żydowska, która w ośrodkach takich jak Kiszyniów stanowiła istotną część mieszkańców, odgrywając kluczową rolę w handlu i rzemiośle. Niestety, okres ten naznaczony był również napięciami społecznymi, które podsycała carska polityka dzielenia mniejszości, co doprowadziło do tragicznych pogromów w Kiszyniowie w 1903 roku. Między Rumunią a Związkiem Radzieckim Po upadku Imperium Rosyjskiego w Besarabii rozpoczął się krótki okres samodzielności. Po rewolucji lutowej w Kiszyniowie ukonstytuowała się Rada Kraju. Ogłoszono wówczas autonomię, a następnie – pełną niepodległość jako Mołdawska Republika Demokratyczna. W obliczu narastającego chaosu i zagrożenia ze strony bolszewików, w marcu 1918 roku parlament besarabski zadecydował o zjednoczeniu z Królestwem Rumunii. Besarabia została przyłączona do macierzy, jednak społeczność międzynarodowa, zwłaszcza rodzący się Związek Radziecki, nigdy w pełni nie uznała tego zjednoczenia. W momencie przyłączenia do Rumunii Besarabia była jej najuboższym regionem – silnie zacofanym pod względem technologicznym i społecznym. Mimo żyznych gleb produkcja rolna borykała się z dużymi problemami z wydajnością. Jedyną gałęzią, która odnotowała wzrost, było winiarstwo. Besarabia podczas II wojny światowej W czerwcu 1940 roku, pod groźbą użycia siły, ZSRR zmusiło Rumunię do opuszczenia tych terenów. Armia Czerwona zajęła międzyrzecze, co doprowadziło do powstania Mołdawskiej SRR i włączenia północnych i południowych krańców krainy do Ukraińskiej SRR. Ten arbitralny podział terytorialny do dziś definiuje granice państwowe w tym regionie. Po ataku państw Osi na Związek Radziecki w 1941 roku region powrócił pod administrację rumuńską. Okres ten stał się czasem bezwzględnych prześladowań ludności żydowskiej. Szacuje się, że w wyniku pogromów i deportacji do obozów w Naddniestrzu zginęło od 60 do 100 tysięcy besarabskich Żydów. Powrót władzy radzieckiej w 1944 roku nie oznaczał końca represji. Stalinowska polityka „czystek” doprowadziła do deportacji dziesiątek tysięcy osób na Syberię i do Kazachstanu, a przymusowa kolektywizacja, w połączeniu z suszą, wywołała w latach 1946–1947 katastrofalną klęskę głodu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Bał się policji i własnych cieni. Jak fobie Alfreda Hitchcocka zmieniły historię kina?
Dzięki swojej wyjątkowej narracji wizualnej Alfred Hitchcock zdefiniował sposób, w jaki współczesny widz doświadcza lęku i napięcia. Przez sześć dekad aktywności zawodowej nie tylko wyreżyserował ponad pięćdziesiąt filmów fabularnych, ale przede wszystkim stworzył unikatowy język filmowy, który do dziś pozostaje fundamentem edukacji kinematograficznej na całym świecie. To właśnie ten twórca stał się jednym z pierwszych reżyserów, którego nazwisko było marką samą w sobie, a umieszczone nad tytułem filmu znaczyło dla publiczności więcej niż nazwiska występujących w nim aktorów.
Spis treści: Londyn, jezuici i pierwotny lęk Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Podbój Hollywood Tajemnica sukcesu Mistrz suspensu, król dreszczowców, architekt makabry i niepokoju. Bez względu na to, jak określimy Hitchcocka należy jasno stwierdzić, że mówimy tu o kimś więcej niż tylko reżyserze filmowym. To człowiek-instytucja, który przeszedł długą drogę, zanim podbił hollywoodzkie studia nagraniowe i rzucił wyzwanie tradycyjnym strukturom opowiadania historii. Londyn, jezuici i pierwotny lęk Alfred Joseph Hitchcock urodził się 13 sierpnia 1899 roku w Leytonstone (na obrzeżach ówczesnego Londynu). Wychowywał się w rodzinie o głęboko zakorzenionym katolickim światopoglądzie, w której dominowały surowe zasady. Był najmłodszym z trojga dzieci Williama Hitchcocka, handlarza warzywami i drobiem, i Emmy Jane Whelan. To właśnie środowisko domowe, przesiąknięte religijną etyką, wywarło ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość, zaszczepiając w młodym Alfredzie trwałe poczucie winy, lęku przed autorytetami i fascynację moralną dwuznacznością. Niemały wpływ na wrażliwość emocjonalną Hitchcocka wywarła także edukacja w jezuickim St. Ignatius College w Stamford Hill. To tam, pod okiem surowych pedagogów, rozwinął niemal obsesyjną dyscyplinę pracy i skłonność do precyzyjnego planowania każdego detalu. To w późniejszych latach przełożyło się na jego słynną metodę pracy ze storyboardami. W dzieciństwie czuł się samotny i wyobcowany. Wynikało to nie tylko ze statusu katolika w anglikańskim kraju, ale także z nadwagi. Poczucie izolacji później stało się fundamentem dla postaci, które tworzył – zwykłych ludzi uwikłanych w sytuacje, których nie rozumieją i z których nie potrafią się wydostać bez drastycznych zmian w swojej tożsamości. Trauma na komisariacie Należy wspomnieć, że we wczesnym dzieciństwie przyszły reżyser doznał niemałej traumy. Według relacji samego Hitchcocka, chcąc ukarać syna za drobne przewinienie, ojciec wysłał go na lokalny komisariat policji z listem do komendanta. Policjant przeczytał notatkę i zamknął chłopca na kilka minut w celi, komunikując mu surowo, że właśnie tak postępuje się z niegrzecznymi dziećmi. Ten krótki epizod stał się źródłem trwającej całe życie fobii przed policją i organami ścigania. Znalazło to odzwierciedlenie w powracającym motywie człowieka niesłusznie oskarżonego, który musi samodzielnie dowieść swojej niewinności w świecie pozbawionym współczucia. Pierwsza praca Po nagłej śmierci ojca w 1914 roku czternastoletni Alfred musiał podjąć pracę, by wspomóc rodzinę. Zatrudnił się jako pracownik techniczny w firmie Henley Telegraph and Cable Company. Dzięki naturalnemu talentowi do rysunku technicznego i grafiki, szybko trafił do działu reklamy, gdzie projektowanie layoutów i grafik przygotowało go do pracy z kompozycją obrazu. Równocześnie dokształcał się na wieczorowych kursach artystycznych, co pozwoliło mu płynnie wejść do rodzącego się przemysłu filmowego, gdy w 1920 roku otrzymał posadę projektanta napisów w londyńskim oddziale Famous Players-Lasky. Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Pracując przy projektowaniu napisów do filmów niemych zyskał okazję do analizy struktury dramaturgicznej i montażowej najnowocześniejszych wówczas produkcji. Szybko awansował na asystenta reżysera i scenarzystę. Później pełnił także funkcję dyrektora artystycznego. Wyjątkowy talent Hitchcocka został dostrzeżony przez Michaela Balcona z Gainsborough Pictures. W 1925 roku wysłał go do Niemiec, aby wyreżyserował swój pierwszy pełnometrażowy film – „Ogród rozkoszy”. Pobyt w studiach UFA w Neubabelsbergu okazał się dla niego przełomowy. Hitchcock miał okazję obserwować przy pracy samego F.W. Murnaua, twórcę „Nosferatu”, który właśnie kręcił „Portiera z hotelu Atlantic”. Od niemieckich mistrzów nauczył się, że kamera nie musi być jedynie statycznym obserwatorem, ale może stać się aktywnym uczestnikiem akcji – zdolnym do wyrażania emocji bez użycia słów. Wpływy ekspresjonizmu – silne kontrasty świetlne, długie cienie, nietypowe kąty widzenia i schody jako symbol niepokoju – stały się integralną częścią jego wizualnego słownika. Kamień milowy i lata 30. Charakterystyczny i unikatowy styl Hitchcocka narodził się w 1927 roku, wraz z filmem „Lokator”. Opowieść o tajemniczym mężczyźnie wynajmującym pokój w Londynie w czasie, gdy seryjny morderca atakuje młode blondynki wprowadziła większość tematów, które zdefiniowały jego artystyczną formę wyrazu: motyw niesłusznego oskarżenia, oglądactwo, seksualne podteksty i specyficzną atmosferę zagrożenia czającego się w codzienności. Koniec drugiej dekady i lata trzydzieste w karierze Hitchcocka to okres nieustannych innowacji i doskonalenia gatunku thrillera. W 1929 roku wyreżyserował „Szantaż”, który zapisał się w historii jako pierwszy brytyjski film dźwiękowy. Twórca wykorzystał nową technologię nie jako prosty dodatek, a jako narzędzie budowania psychologicznej głębi. Pod koniec lat trzydziestych, po sukcesie filmu „Starsza pani znika”, był już reżyserem o renomie światowej. Jego wyjątkowa zdolność do łączenia napięcia z błyskotliwym dialogiem i elementami komedii sprawiła, że stał się najbardziej pożądanym twórcą w Hollywood. W 1939 roku, w obliczu zbliżającej się wojny i kryzysu brytyjskiego przemysłu filmowego, podpisał kontrakt z Davidem O. Selznickiem i przeniósł się do Stanów Zjednoczonych. Podbój Hollywood W USA Hitchcock zyskał dostęp do nieograniczonych zasobów technologicznych i finansowych, ale stracił część artystycznej swobody. Selznick, świeżo upieczony producent „Przeminęło z wiatrem”, był człowiekiem o silnym ego, który pragnął kontrolować każdy aspekt produkcji. Ich współpraca była ciągłym przeciąganiem liny między wizją reżysera a ambicjami producenta. Pierwszy amerykański film Hitchcocka, „Rebeka”, oparty na bestsellerze Daphne du Maurier, stał się natychmiastowym klasykiem. Mimo że producent ingerował w scenariusz i obsadę, reżyser zdołał stworzyć gęstą, gotycką atmosferę, w której obecność zmarłej tytułowej bohaterki jest wyczuwalna w każdym kadrze posiadłości Manderley. Tytuł zdobył Oscara za najlepszy film, co ugruntowało pozycję Hitchcocka w pierwszej lidze reżyserów Hollywood, mimo że on sam nigdy nie otrzymał statuetki za reżyserię. Era arcydzieł Lata pięćdziesiąte i początek sześćdziesiątych to czas nieprzerwanego pasma sukcesów, w którym Hitchcock stworzył filmy uznawane dziś za absolutny panteon światowej kinematografii. To właśnie wtedy reżyser połączył swoje techniczne mistrzostwo z głęboką analizą ludzkich obsesji, lęków i pożądania. W 1954 roku premierę miało „Okno na podwórze”, które wielu krytyków uważa za idealny model hitchcockowskiego filmu. Cztery lata później powstał „Zawrót głowy” – produkcja, która po latach zdetronizowała „Obywatela Kane’a” w prestiżowych rankingach najlepszych filmów wszech czasów. W 1959 roku Hitchcock powrócił do lżejszego tonu w „Północ, północny zachód”, ale już rok później nakręcił film, który dla widzów okazał się ogromnym szokiem – „Psychozę”. Słynna scena pod prysznicem, składająca się z ponad 70 ujęć zmontowanych w 45 sekundach, trwale zmieniła sposób przedstawiania przemocy w kinie. Film ten, zrealizowany przy małym budżecie i czarno-białej taśmie, stał się najbardziej dochodowym dziełem w karierze reżysera i zainicjował gatunek slashera. Cykl wielkich arcydzieł zamknęły „Ptaki” – apokaliptyczna wizja, w której natura bez wyjaśnienia zwraca się przeciwko człowiekowi. Reżyser zrezygnował tu z tradycyjnej ścieżki dźwiękowej na rzecz elektronicznie przetworzonych odgłosów ptaków, co potęgowało surrealistyczny niepokój i poczucie bezradności wobec niezrozumiałej siły. Tajemnica sukcesu Siła kina Hitchcocka tkwiła w jego głębokim zrozumieniu psychologii widza. Reżyser nie traktował filmu jako zapisu rzeczywistości. W swoich produkcjach widział mechanizm do manipulowania emocjami. Podstawą jego strategii był suspense, który odróżniał od taniego zaskoczenia. Według jego słynnej definicji, zaskoczenie to bomba wybuchająca nagle pod stołem, podczas gdy suspens to sytuacja, w której widz wie o bombie, a bohaterowie prowadzą o niej błahą rozmowę. Ta informacyjna przewaga widza buduje napięcie, które reżyser potrafił przeciągać do granic wytrzymałości. Kolejnym filarem jego twórczości był motyw patrzenia i bycia widzianym. Hitchcock często czynił swoich bohaterów podglądaczami, co było metaforą samej natury kina. Widz, siedząc w ciemnej sali, staje się wspólnikiem reżysera w naruszaniu prywatności bohaterów. Alfred Hitchcock zmarł 29 kwietnia 1980 roku w Bel Air. Pozostawił po sobie filmografię, która na zawsze zmieniła oblicze sztuki filmowej. Krótko przed śmiercią otrzymał od królowej Elżbiety II Order Imperium Brytyjskiego w klasie Kawalera Komandora (KBE). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zamek św. Anioła to wieczny symbol Rzymu. Budowla przetrwała w niemal niezmienionej formie
Zamek św. Anioła jest prawdziwym symbolem. Trudno znaleźć inny obiekt, który tak płynnie przeszedłby przez tyle epok, zachowując swoją pierwotną formę i strukturę, mimo że na przestrzeni stuleci jego funkcja wielokrotnie ewoluowała. Tym samym stanowi dowód na to, że Rzym jest wieczny nie tylko z nazwy. Gdzie znajduje się ta niezwykła budowla? W jakim celu ją wzniesiono? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Geneza budowli Skąd wzięła się nazwa? Twierdza papieży Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Ogień nad Tybrem Cylindryczny kolos, wznoszący się na prawym brzegu Tybru, skupia w sobie wszystkie warstwy historii Rzymu. Od monumentalnego mauzoleum cesarskiego, przez mroczną średniowieczną twierdzę, aż po luksusowe apartamenty papieskie i dzisiejsze muzeum narodowe – ta wyjątkowa budowla od dwóch tysiącleci jest świadkiem triumfów i tragedii, a to czyni ją jedną z tych atrakcji, które po prostu trzeba zobaczyć. Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Zamek św. Anioła jest zlokalizowany w rione Borgo, na prawym brzegu Tybru, niemal u samych wrót Watykanu. To strategiczne położenie sprawia, że monumentalna budowla wyraźnie dominuje nad okolicą, łącząc się z lewym brzegiem rzeki za pomocą Mostu św. Anioła – jednej z najbardziej zachwycających tego typu konstrukcji na świecie. W starożytności teren ten znajdował się poza właściwym miastem, co pozwalało na budowę monumentalnych grobowców. Dziś to ścisłe centrum turystycznego Rzymu – miejsce, gdzie echo historii łączy się z nowoczesnym rytmem miasta. Geneza budowli W II wieku n.e. cesarz Hadrian – wielki budowniczy i miłośnik architektury – postanowił wznieść dla siebie i swoich następców miejsce wiecznego spoczynku, które przyćmiłoby mauzoleum Augusta na Polu Marsowym. Prace nad budowlą, zwaną wówczas Mole Adriana, rozpoczęły się około 134–135 roku n.e. Władca nie zdążył zobaczyć finalnego efektu. Budowę sfinalizował w 139 roku jego następca, Antoninus Pius. Wtedy też przeniesiono tam prochy zmarłego cesarza i Sabiny, jego żony. Oryginalna konstrukcja była cudem antycznej inżynierii. Składała się z kwadratowej podstawy o boku około 86–89 metrów, na której wznosił się potężny cylinder o średnicy 64 i wysokości 20 metrów. Całość wieńczył ziemny nasyp z cyprysami, a na samym szczycie znajdowała się rzeźba z brązu, przedstawiająca Hadriana jako Heliosa, boga słońca powożącego kwadrygą. Wewnątrz spiralna rampa o długości 120 metrów prowadziła procesje do Sali Urn, gdzie spoczywały szczątki cesarzy aż do 217 roku n.e., kiedy to pochowano tu Karakallę. Od grobowca do castellum Realia panujące w schyłkowym imperium wymusiły przemianę mauzoleum w twierdzę. W 403 roku cesarz Honoriusz włączył budowlę w system Murów Aureliana, czyniąc z niej bastion broniący Rzymu od północnego zachodu. To właśnie wtedy budynek zyskał charakter obronny, tracąc wiele ze swoich antycznych ozdób. Marmurowe płyty i potężne posągi były zrzucane na głowy najeźdźców, jak w 537 roku, kiedy Wieczne Miasto oblegali Goci. To właśnie w tym okresie budowla zyskała miano castellum i stała się kluczem do panowania nad Rzymem. Kto posiadał zamek, ten kontrolował miasto. Skąd wzięła się nazwa? Nazwa budowli – „Zamek św. Anioła” – wiąże się z jednym z najbardziej sugestywnych wydarzeń w historii Rzymu. W 590 roku, gdy miasto dziesiątkowała epidemia dżumy, Grzegorz Wielki zorganizował procesję błagalną. Gdy pochód mijał mauzoleum Hadriana, papież miał ujrzeć na jego szczycie chowającego miecz do pochwy archanioła Michała. To rzekome wydarzenie zostało zinterpretowane jako znak końca zarazy. Na pamiątkę papieskiej wizji na szczycie budowli ustawiono figurę anioła. Obecna rzeźba z brązu, wykonana w 1753 roku przez Petera Antona von Verschaffelta, jest już szóstą. Poprzednie, wykonane z drewna lub marmuru, nie przetrwały próby czasu, ulegając zniszczeniu w następstwie uderzenia piorunów lub w trakcie wojen. Jedną z wcześniejszych wersji, dłuta Raffaello da Montelupo z 1544 roku, można do dziś podziwiać wewnątrz zamku, na Dziedzińcu Anioła. Barokowy przedsionek sacrum Mówiąc o zamku, nie można nie wspomnieć o prowadzącym do niego moście. Choć jego trzy środkowe przęsła pamiętają czasy Hadriana, to obecny wygląd zawdzięcza barokowej przebudowie, zleconej w 1669 roku przez papieża Klemensa IX. Gian Lorenzo Bernini zaprojektował dziesięć posągów aniołów niosących narzędzia Męki Pańskiej, tworząc tym samym duchową ścieżkę dla pielgrzymów zmierzających do grobu św. Piotra. Pełne dynamizmu i ekspresji anioły Berniniego są prawdziwym arcydziełem barokowej rzeźby. Każdy z nich trzyma inny atrybut, od korony cierniowej po gwoździe, a ich szaty zdają się falować na wietrze znad Tybru. Ciekawostką jest to, że dwa wykonane osobiście przez Berniniego oryginały – anioł z napisem INRI i anioł z koroną cierniową – zostały uznane za zbyt cenne, by mogły stać na zewnątrz. Papież nakazał przenieść je do kościoła Sant’Andrea delle Fratte, a na moście ustawiono ich kopie. Twierdza papieży W XIV stuleciu Zamek św. Anioła stał się integralną częścią watykańskiego systemu obronnego. Czując się zagrożeni przez rzymskie rody lub obce wojska, kolejni papieże zaczęli dostosowywać budowlę do swoich potrzeb rezydencjonalnych i militarnych. Kluczowym elementem tej symbiozy jest Passetto di Borgo – ufortyfikowany korytarz o długości ok. 800 metrów, łączący Pałac Apostolski z zamkiem. To właśnie tamtędy, w 1527 roku, papież Klemens VII uciekł przed żołnierzami Karola V podczas krwawego Sacco di Roma, znajdując bezpieczne schronienie w murach twierdzy. Renesansowi papieże nie szczędzili środków na dekorację swoich apartamentów. W czasie pontyfikatu Aleksandra VI Borgii czy Pawła III Farnese, w zamku powstały wnętrza, które olśniewają, a nawet onieśmielają przepychem fresków i stiuków. Sala Paolina, ozdobiona przez Perina del Vaga, jest uważana za jeden z najwspanialszych przykładów rzymskiego manieryzmu, łącząc tematykę biblijną z pochwałą wielkości rodu Farnese. Zamek jako więzienie Państwa Kościelnego Mimo renesansowego blichtru, zamek przez stulecia budził grozę jako jedno z najcięższych więzień w Rzymie. W jego kazamatach przetrzymywano heretyków, przeciwników politycznych papieży i awanturników. Warunki w lochach były nieludzkie. Niektóre cele były zaprojektowane w taki sposób, że więźniowie nie mogli w niej ani wyprostować się, ani wygodnie położyć. Najbardziej znani lokatorzy zamkowych lochów to między innymi: Giordano Bruno – wybitny filozof spędził tu lata przed procesem i egzekucją na stosie, Benvenuto Cellini – genialny rzeźbiarz i złotnik, który w swoich pamiętnikach barwnie opisał ucieczkę z zamku (podczas której złamał nogę, zsuwając się po prześcieradłach), a później powrót do jeszcze gorszej celi, Beatrice Cenci – młoda arystokratka, której tragiczny los i egzekucja przed zamkiem w 1599 roku za zabójstwo okrutnego ojca stały się symbolem oporu przeciwko tyranii; hrabia Cagliostro – XVIII-wieczny mag i okultysta, oskarżony o herezję i oszustwa. W zamkowej celi spędził kilka dni. Później został przeniesiony do twierdzy w San Leo. Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Od XX wieku zamek pełni funkcję muzealną. Współczesna trasa zwiedzania prowadzi przez 6 poziomów budowli, z których każdy ma skrajnie różny charakter: poziom 1. – to dromos, tzw. rdzeń rzymski. To właśnie tam znajduje się spiralna rampa Hadriana i Sala Urn; poziom 2. – to bastiony i fortyfikacje. Można tam podziwiać mury obronne, korytarze strzelnicze i skład broni; poziom 3. – to więzienia i magazyny. Na tę część składają się między innymi historyczne lochy i cele więzienne; poziom 4. – to dziedziniec i Sala Pańska. Poza zachwycającym Dziedzińcem Anioła, warto zobaczyć tam renesansowe apartamenty; poziom 5. – to apartamenty papieskie. To właśnie tam znajduje się Sala Paolina, Sala Amora i Psyche; poziom 6. – to biblioteka i skarbiec. Ogień nad Tybrem Kiedy najlepiej odwiedzić zamek? Najdogodniejszym terminem jest czerwiec, mimo panujących wówczas upałów. Od 1481 roku, 29. dnia tego miesiąca, w święto św. Piotra i Pawła, patronów Rzymu, na zamku odbywa się La Girandola – niesamowity pokaz sztucznych ogni. Tradycja ta została zapoczątkowana za papieża Sykstusa IV, a jej koncepcję czasami przypisuje się Michałowi Aniołowi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Mohendżo Daro – starożytne miasto z kanalizacją, które wyprzedziło swoje czasy
Mohendżo Daro w dolinie Indusu było architektonicznym fenomen starożytności. Standaryzowane cegły, piętrowe domy i system kanalizacji świadczą o niespotykanym poziomie organizacji. Mimo to około 1800 roku p.n.e. życie w mieście zamarło. Naukowcy spierają się do dziś, jak zniknęła ta jedna z najbardziej zagadkowych cywilizacji.
Spis treści: Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Jak wyglądało Mohendżo Daro? Innowacje w Mohendżo Daro Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? Dzięki życiodajnym rzekom, Sumerowie i Egipcjanie stworzyli niezwykle rozwinięte cywilizacje. To jednak nic w porównaniu z dokonaniami mieszkańców Mohendżo Daro. Pod niektórymi względami, starożytna metropolia była bardziej rozwinięta niż XIX-wieczna Warszawa. Tym bardziej zaskakujące wydaje się, że tak rozwinięta cywilizacja nagle po prostu przestała istnieć. Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu Mohendżo Daro, starożytne miasto w pobliżu brzegu Indusu, rozciągało się na terenie dzisiejszego Pakistanu i zajmowało obszar o powierzchni ok. 250 ha. W praktyce jego zasięg był znacznie większy. Należy bowiem podkreślić, że wraz z sąsiednią Harappą stanowiło centrum, wokół którego wyrosła potężna cywilizacja doliny Indusu. Poza wymienionymi, w żyznej wówczas dolinie powstało jeszcze kilka dużych i kilkadziesiąt średnich miast, otoczonych przez setki wsi i osad. Każdy z większych ośrodków najprawdopodobniej zachowywał autonomię, jednak istnieje wystarczająco dużo dowodów, by stwierdzić, że łączył je wspólny etos. Zdaniem archeologów, wpływ kultury Mohendżo Daro obejmował obszar o powierzchni 1,5 mln km. O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Mohendżo Daro, co można przetłumaczyć jako „kopiec umarłych”, powstało około 5 tysięcy lat temu, podobnie jak pozostałe protomiejskie osady w dolinie Indusu. Mówimy tu zatem o jednej z najstarszych cywilizacji. Mimo to o istnieniu starożytnego miasta świat dowiedział się niedawno, bo dopiero w XX wieku. Należy wspomnieć, że już w XIX stuleciu było pewne, że teren dzisiejszego Pakistanu zasiedlał rozwinięty lud. Charles Masson (a właściwie James Lewis), dezerter armii Kompanii Wschodnioindyjskiej, podczas trwającej kilka lat wędrówki natknął się na ślady starożytnych zabudowań. Uznał wówczas, że ma do czynienia z ruinami zamku. Gdy kilka lat później jego odkryciu przyjrzał się brytyjski archeolog Alexander Cunningham, stało się jasne, że Masson natknął się na znacznie cenniejsze znalezisko. Mimo to, pierwsza poważna ekspedycja naukowa wyruszyła tam dopiero w XX wieku. W 1922 roku zespół archeologów pod przewodnictwem Johna Marshalla odkrył ruiny starożytnego miasta, któremu nadano nazwę Mohendżo Daro. Wówczas stało się jasne, że natrafiono na wyrazisty ślad jednej z najstarszych cywilizacji, być może nawet najstarszej. Jak wyglądało Mohendżo Daro? Miasto otaczał masywny mur, jednak najprawdopodobniej umocnienia nie miały charakteru obronnego. Zdaniem badaczy, wzniesiono je w celu ochrony miasta przed wylewami Indusu. Rzeka była niczym arteria utrzymująca przy życiu ten skomplikowany organizm, ale niszczycielski żywioł w jednej chwili mógł położyć kres jego istnieniu. Podobnie jak sąsiednie osady protomiejskie, Mohendżo Daro było podzielone na dwie części, tzw. górną i dolną. Każda z nich miała realizować zupełnie inne zadania. Górne miasto Górne miasto, wybudowane na sztucznym wzniesieniu, składało się z obiektów użyteczności publicznej i zabudowań strategicznych, warunkujących sprawne funkcjonowanie niemałej osady. Odkryto tam ruiny tzw. Wielkiej Łaźni, czyli kompleksu łazienek okalających basen o wymiarach 12x7x2,5 m. Kolejnym ważnym miejscem był Dom Zgromadzeń. Pod tą nazwą kryje się budynek składający się z mierzącej 900 metrów kwadratowych sali i reprezentacyjnej izby. Kolejną ważną budowlą był Wielki Spichlerz, czyli kompleks magazynów do przechowywania zboża. Dolne miasto W górnym mieście toczyło się życie publiczne i polityczne. Dolne stanowiło coś w rodzaju dzisiejszych przedmieść i „sypialni” – było kompleksem osiedli mieszkalnych. Obszar ten był podzielony na prostokąty o bokach 360 na 250 metrów, przedzielanych drogami i deptakami. Wzdłuż nich usytuowane były domy mieszkańców. Innowacje w Mohendżo Daro Większość domostw była wyposażona we własne ujęcie wody i system kanalizacji. Mieszkańcy zawsze mieli do dyspozycji świeżą wodę i mogli korzystać z prywatnych łazienek i toalet. Przypominamy, mówimy tu o osadzie, która powstała kilka tysięcy lat temu, a przecież takie udogodnienia nie były niczym oczywistym nawet w XIX-wiecznej Warszawie. Wody Indusu były dostarczane nie tylko do miejskich wodociągów. Nawadniały także pola i ogrody, zapewniając mieszkańcom dostatek pożywienia. O cywilizacyjnym zaawansowaniu miasta nie świadczy tylko mistrzowskie wykorzystanie naturalnego bogactwa, płynącego korytem rzeki. Także tamtejsza architektura prezentowała wysoki poziom. Domy były wznoszone z wypalanej cegły o ustandaryzowanych wymiarach, co świadczy o produkcji na dużą skalę. Podłoga w łazienkach była wykładana ceglaną posadzką. Wielki Spichlerz wybudowano na platformie składającej się z 27 bloków, pomiędzy którymi znajdowały się kanały wentylacyjne, zapewniające pożądaną wymianę powietrza. Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Badania na tym obszarze wciąż są kontynuowane. Mimo że naukowcy wiedzą coraz więcej o życiu w starożytnej metropolii, to ten temat wciąż jeszcze skrywa więcej pytań niż odpowiedzi. W szczytowym okresie w mieście mogło mieszkać nawet 40 tysięcy osób. Najprawdopodobniej obowiązywał tam podział na klasy społeczne. Wskazuje na to choćby różna liczba pomieszczeń w poszczególnych domach. Na czele miasta stał władca, jednak inaczej niż w starożytnym Egipcie, najprawdopodobniej nie obowiązywał tam kult panującego. Archeolodzy nie natrafili tam na monumentalne pałace, świątynie czy grobowce, które mogłyby na to wskazywać. Ten fakt stał się podstawą twierdzenia, że panował tam ustrój podobny do republikańskiego. Pokojowe współistnienie? Co ciekawe, wśród archeologicznych odkryć brakuje broni i innych atrybutów armii. Wygląda więc na to, że w dolinie Indusu panował pokój, a cywilizacji Mohendżo Daro nie zagrażał zewnętrzny wróg. To w połączeniu z korzystnym położeniem mogło zadecydować o dynamicznym rozwoju starożytnej cywilizacji, ale czy wyjaśnia także jej kres? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? To jedno z tych pytań, na które naukowcy wciąż jeszcze nie poznali odpowiedzi. Należy bowiem podkreślić, że do dziś nie udało się rozszyfrować pisma cywilizacji znad Indusu. Takie odkrycie z całą pewnością rzuciłoby więcej światła na tajemnice życia w Mohendżo Daro. Być może uchyliłoby nawet rąbka tajemnicy w kwestii końca istnienia starożytnej metropolii, ale póki co nie udało się to nikomu. Czy ogłoszona przez władze Tamilnadu nagroda w wysokości miliona dolarów, którą otrzyma osoba, która odczyta starożytne inskrypcje, przyspieszy ten proces? Czas pokaże. Na razie cała wiedza na temat upadku miasta opiera się na hipotezach. Najazd Ariów Zdaniem badaczy, Mohendżo Daro przestało istnieć w okolicach 1800–1700 roku p.n.e. Przez długi czas sądzono, że do końca miasta i sąsiednich osad przyczyniły się najazdy Ariów, którzy przybyli tam z terenu dzisiejszego Iranu. Żadne z archeologicznych odkryć nie ujawniło jednak śladów walki czy nawet wymiany ludności. W związku z tym, należy domniemywać, że ten pogląd jest błędny. Upadek obyczajów Inna teza zakłada, że ze względu na przeludnienie w mieście nastąpił cywilizacyjny regres. Nastąpił upadek obyczajów i autorytetów, a ludzie zastąpili zaawansowane formy pracy znacznie prostszymi, aż w końcu porzucili wspaniałe niegdyś miasta. Wielka susza Skoro nie wojna i cywilizacyjny regres, to może przyczyną była katastrofa naturalna? Tak, to prawdopodobne. Nie chodzi jednak o wielki pożar czy powódź, bo badacze nie natrafili na ślady działalności niszczycielskich żywiołów. Obecnie dominuje pogląd, że kres istnieniu miasta położyła susza. W 2023 roku, badając stalagmity w jednej z himalajskich jaskiń, naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge natrafili na ślady długoletniej suszy, która najprawdopodobniej wystąpiła w czasie, kiedy upadło Mohendżo Daro. Tę tezę znacząco uprawdopodobnia fakt, że miasto upadło mniej więcej w tym samym czasie, co inne osady w dolinie Indusu. Więcej na temat Mohendżo Daro można przeczytać w majowym wydaniu National Geographic Polska (maj 2026). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Hubal do końca wierzył w godność walki mundurowej. Niezłomny oficer nie złożył broni
Hubal nie był jedynie dowódcą partyzanckim. Major, a pośmiertnie pułkownik Henryk Dobrzański ucieleśniał ducha polskiej kawalerii, a oprócz tego był też wybitnym sportowcem o międzynarodowej sławie i człowiekiem, którego bezkompromisowość doprowadziła do konfliktu nie tylko z okupantem, ale także z rodzącymi się strukturami konspiracyjnymi. Można powiedzieć, że łączył etos dziewiętnastowiecznych powstańców z tragicznym heroizmem żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego.
Spis treści: Młodość w Jaśle Szlak legionowy Walka o granice Dobrzański na salonach Europy Walki 1939–1940 Ostatnia walka pod Anielinem Jako jeden z najbardziej znanych oficerów regularnej armii, który nie złożył broni, Henryk „Hubal” Dobrzański stał się wyrzutem sumienia dla tych, którzy skapitulowali. Z kolei dla przyszłych pokoleń partyzantów stanowił największą inspirację. Choć pacyfikacje hubalowskie pozostają bolesną kartą w jego historii, sam major do końca wierzył, że walka mundurowa jest jedynym godnym sposobem reprezentowania Rzeczypospolitej. Młodość w Jaśle Henryk Dobrzański urodził 22 czerwca 1897 roku w Jaśle. Dom, w którym się wychował, od pokoleń był przesiąknięty wartościami patriotycznymi. Rodzina Dobrzańskich pieczętowała się herbem Leliwa, co w ówczesnej Galicji niosło ze sobą konkretne zobowiązania społeczne i moralne. Jego rodzice, Henryk i Maria z hrabiów Lubienieckich, dbali o to, by syn dorastał w atmosferze szacunku do historii Polski i tradycji rycerskiej. Jasło przełomu wieków było miastem, w którym wspomnienia powstań narodowych wciąż były żywe, co ukształtowało w młodym Henryku poczucie obowiązku wobec ojczyzny. Edukacja Dobrzańskiego była typowa dla sfery społecznej, z której się wywodził. Rozpoczął od nauki domowej w ramach czteroklasowej Szkoły Ludowej, by później, po przeprowadzce rodziny do Krakowa, kontynuować edukację w tamtejszych szkołach realnych. Należy jednak wspomnieć, że bardziej niż przedmioty ścisłe i humanistyczne interesowała go kultura fizyczna. W sprawozdaniach szkolnych figurował jako uczeń „uzdolniony”, choć jego ścieżka edukacyjna była przerywana. Ostatecznie zaliczył sześć klas siedmioletniej szkoły realnej. To właśnie w Krakowie, sercu polskiej kultury i kolebce ruchów niepodległościowych, Henryk zetknął się z Polskimi Drużynami Strzeleckimi. Wstąpienie do nich w 1912 roku, w wieku zaledwie 15 lat, było pierwszym krokiem na jego długiej drodze żołnierskiej. Szlak legionowy Gdy wybuchła I wojna światowa, Dobrzański był gotowym do walki siedemnastolatkiem. Nie czekając na formalne wezwania, w grudniu 1914 roku zameldował się na stacji zbornej Legionów Polskich w Krakowie. Został przydzielony do 2. Pułku Ułanów, formacji, która szybko zyskała miano jednej z najbitniejszych w polskim wojsku. Już w kwietniu 1915 roku otrzymał stopień kaprala, co świadczyło o jego szybkich postępach i naturalnych predyspozycjach dowódczych. Służba w Legionach była dla niego doskonałą szkołą kunsztu kawaleryjskiego. Uczestniczył w krwawej bitwie pod Rarańczą, gdzie ułani musieli wykazywać się niezwykłą mobilnością i odwagą w starciu z regularnymi armiami mocarstw zaborczych. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku i buncie polskich oddziałów pod Rarańczą w lutym 1918 roku, Dobrzański znalazł się w grupie żołnierzy internowanych przez Austriaków. Trafił wówczas do obozu na Węgrzech. Należy jednak podkreślić, że ze swoją buntowniczą naturą nie mógł znieść życia w niewoli. Zdołał uciec. Po przedostaniu się do kraju kontynuował walkę. Walka o granice W listopadzie 1918 roku Dobrzański przeszedł do regularnej armii odrodzonej Rzeczypospolitej. W następnym miesiącu włączył się do walki o Lwów w dywizji płk. Władysława Sikorskiego. Dla młodego oficera był to prawdziwy chrzest bojowy, podczas którego musiał wykazać się samodzielnością w dowodzeniu odizolowanymi pododdziałami. Jeszcze większym sprawdzianem okazała się wojna polsko-bolszewicka. Henryk Dobrzański służył wówczas w 2. Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich i brał udział w ofensywie kijowskiej. Na polu bitwy wykazał się ogromną odwagą, za co został czterokrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych. Kulminacją uznania dla jego zasług bojowych było nadanie mu w 1921 roku Srebrnego Krzyża Orderu Wojennego Virtuti Militari. Wojnę zakończył w stopniu porucznika, pełniąc funkcję adiutanta pułku. Był to czas, kiedy polska kawaleria święciła ostatnie wielkie triumfy. Dobrzański na salonach Europy W latach międzywojennych nie tylko pełnił służbę garnizonową, ale także rozpoczął błyskotliwą karierę sportową. W 1922 roku, już jako rotmistrz, zaczął intensywnie startować w krajowych zawodach hippicznych. Szybko okazało się, że jego talent jeździecki wykracza daleko poza przeciętność. Dwa lata później wszedł w skład reprezentacji Polski, która odniosła historyczny sukces w Nicei, zdobywając po raz pierwszy dla kraju Puchar Narodów. Sam Dobrzański wywalczył wówczas siedem nagród w różnych konkurencjach. W kolejnych latach odnosił sukcesy na wszystkich najważniejszych arenach Europy. W 1925 roku, w Londynie, zajął pierwsze miejsce, zostawiając za sobą najlepszych jeźdźców świata. W swojej sportowej karierze zdobył łącznie 22 złote medale, 3 srebrne i 4 brązowe. Był zawodnikiem rezerwowym polskiej ekipy na Igrzyskach Olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku. Jego sukcesy sportowe miały ogromne znaczenie prestiżowe dla młodej Rzeczypospolitej. Należy podkreślić, że dla Dobrzańskiego, sport nie był jedynie formą rozrywki. Trenując i startując w zawodach de facto doskonalił rzemiosło wojenne. Wyrażał przekonanie, że doskonałe opanowanie konia jest kluczem do sukcesu w kawaleryjskim starciu. Służba pokojowa Mimo intensywnej działalności sportowej, Dobrzański piastował ważne funkcje w strukturach Wojska Polskiego. W 1927 roku awansował na stopień majora. Służył kolejno w 18. Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu i 20. Pułku Ułanów w Rzeszowie, gdzie dowodził szwadronem. W latach 30. jego kariera zaczęła jednak zwalniać. Choć był doskonałym frontowcem i sportowcem, biurokracja wojskowa nie zawsze była jego mocną stroną. W 1934 roku został odkomenderowany do 2. Pułku Strzelców Konnych w Hrubieszowie na stanowisko kwatermistrza. Funkcja ta, polegająca na zarządzaniu logistyką i finansami jednostki, wydawała się obca naturze zagończyka, jednak Dobrzański wywiązywał się z niej rzetelnie przez dwa lata. Następnie objął to samo stanowisko w 4. Pułku Ułanów w Wilnie. To właśnie w tym okresie, 31 lipca 1939 roku, w atmosferze zbliżającej się wojny, major Henryk Dobrzański został przeniesiony w stan spoczynku. Walki 1939–1940 Gdy wybuchła II wojna światowa, Dobrzański nie zamierzał stać z boku i bezradnie przyglądać się rozwojowi wydarzeń. Już we wrześniu został zmobilizowany jako zastępca dowódcy 110. Rezerwowego Pułku Ułanów. Jednostka ta, pod dowództwem ppłk. Jerzego Dąbrowskiego, brała udział w walkach z sowieckim agresorem w rejonie Grodna i Wołkowyska. Po 17 września i agresji ZSRR sytuacja stała się beznadziejna. Pułkownik Dąbrowski wydał rozkaz rozwiązania pułku, jednak major Dobrzański podjął decyzję, która zaważyła na jego wiecznej sławie. Wraz z grupą ok. 180 ułanów odmówił złożenia broni. Podjął wówczas marsz w kierunku oblężonej Warszawy. Oddział Wydzielony Wojska Polskiego Po drodze, w okolicach Krubina, dotarła do nich wieść o kapitulacji stolicy. Wówczas Dobrzański wygłosił słynne słowa: „Broni nie złożę. Munduru nie zdejmę. Tak mi dopomóż Bóg!”. W gajówce Podgórze w Górach Świętokrzyskich, na początku października 1939 roku, przyjął pseudonim „Hubal” i sformował OWWP – Oddział Wydzielony Wojska Polskiego. Pod wieloma względami była to formacja unikatowa. OWWP nie przypominało klasycznej partyzantki. Oddziałowi bliżej było do regularnej jednostki Wojska Polskiego, operującej w warunkach okupacji. Hubalczycy nosili mundury, przestrzegali regulaminów i zachowywali strukturę wojskową. Major wierzył, że jego oddział jest „nieprzerwanym ciągiem Armii Rzeczypospolitej” i musi dotrwać do wiosennej ofensywy aliantów w 1940 roku, która miała przynieść wolność. Wkrótce oddział rozrósł się do ponad 300 żołnierzy, budząc podziw cywilów i wściekłość Niemców. Konflikt z ZWZ Działalność Hubala szybko stała się problemem dla rodzącego się dowództwa Związku Walki Zbrojnej. Generał Stefan Rowecki „Grot” uważał, że istnienie umundurowanego oddziału w środku okupowanego kraju jest przedwczesne, niepotrzebnie prowokuje Niemców do represji i naraża siatkę konspiracyjną. Do „Hubala” wysłano ppłk. Leopolda Okulickiego z rozkazem rozwiązania oddziału. Do spotkania doszło 13 marca 1940 roku, w Gałkach Krzczonowskich. Dobrzański stanowczo odmówił wykonania rozkazu. Ostatecznie doszło do kompromisu – oddział miał zostać zmniejszony, a przy majorze mieli pozostać jedynie ochotnicy niemogący wrócić do domów. Pacyfikacje hubalowskie Wiosna 1940 roku była czasem najbardziej intensywnych walk OWWP. Niemcy rzucili przeciwko Hubalowi ogromne siły – od 5 do 8 tys. żołnierzy SS i policji. 30 marca 1940 roku pod Huciskiem doszło do największej bitwy, w której hubalczycy pokonali niemiecki batalion policji i wyrwali się z okrążenia. Kolejne starcie nastąpiło 1 kwietnia pod Szałasami. Niestety, sukcesy militarne Hubala miały swoją straszną cenę. Niemcy, w odwecie za pomoc udzielaną oddziałowi, rozpoczęli tzw. pacyfikacje hubalowskie. Między 30 marca a 11 kwietnia 1940 roku zaatakowali kilkadziesiąt wsi, mordując ok. 700 cywilów. Wsie były palone, a mężczyźni rozstrzeliwani w stodołach lub pod ścianami domów. Ostatnia walka pod Anielinem 30 kwietnia 1940 roku, w pobliżu wsi Anielin, oddział liczący ok. 70 żołnierzy został wytropiony przez oddziały Wehrmachtu. Wróg otoczył zagajnik trzema pierścieniami wojsk. Podczas próby przedarcia się przez linię wroga, major Henryk Dobrzański został trafiony serią z karabinu maszynowego MG-34. Wraz z nim zginął jego luzak, kpr. Antoni Kossowski „Ryś”, i, według niektórych relacji, także wierny koń Demon. Miejsce pochówku Henryka Dobrzańskiego jest jedną z największych niewiadomych polskiej historii współczesnej. Niemcy, chcąc uniknąć stworzenia miejsca kultu narodowego, postąpili ze zwłokami majora w sposób wyjątkowo perfidny. Ciało przewieziono do Tomaszowa Mazowieckiego, wystawiono na widok publiczny w koszarach, a następnie pochowano w nieznanym miejscu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
„Ostatnia wieczerza” jest jak studium reakcji na słowa o zdradzie. Dzieło uchwyciło ruchy duszy i emocje apostołów
„Ostatnia wieczerza” to coś więcej niż tylko malowidło i biblijna ilustracja. Dzieło, będące absolutnym szczytem renesansowego geniuszu, stanowi monumentalny zapis psychologicznego wstrząsu i matematycznej precyzji. Przy tym jest też jednym z najkruchszych artefaktów w historii ludzkości. Co istotne, powolna „śmierć” wspaniałego obrazu rozpoczęła się tuż po jego ukończeniu.
Spis treści: Ambicje Ludwika Sforzy Geniusz przy pracy Sekunda po wybuchu emocji Perspektywa i geometria Problemy z techniką Wielka renowacja Nie ulega wątpliwości, że pracując nad „Ostatnią wieczerzą”, Leonardo da Vinci stworzył obraz, który obok „Mona Lisy” stał się najbardziej rozpoznawalnym dziełem sztuki na świecie. Jego wpływ na kulturę, od renesansowych traktatów po współczesne kino i literaturę popularną, jest niemożliwy do przecenienia i mimo że od nakreślenia ostatniej kreski minęło już ponad 500 lat, do dziś sprawia niesamowite wrażenie. Emocje zapisane w gestach Piotra, strach w oczach Judasza i spokój na twarzy Jezusa – to wszystko porusza nawet osoby niewrażliwe na sztukę, mimo że dziś możemy podziwiać zaledwie fragment oryginalnej pracy mistrza. Ambicje Ludwika Sforzy Powstanie „Ostatniej Wieczerzy” było ściśle związane z politycznymi i osobistymi ambicjami Ludwika Sforzy. Książę Mediolanu, będący nie tylko wielkim mecenasem sztuki, ale także pragmatycznym władcą, chciał przekształcić kościół Santa Maria delle Grazie w mauzoleum swojego rodu. Zamówienie malowidła do klasztornej jadalni miało stanowić element szerszego programu gloryfikacji dynastii i manifestować nie tylko jej potęgę, ale także pobożność. W 1497 roku, po śmierci żony Ludwika, Beatrice d’Este, plany te uległy jednak zmianie, a prace nad kompleksem nabrały charakteru niemal pokutnego. Leonardo da Vinci, który przebywał na dworze mediolańskim od około 1482 roku, pierwotnie zajmował się projektami inżynieryjnymi i dekoracjami dworskimi. Sam pomysł przedstawienia Wieczerzy Pańskiej zaczął kiełkować w jego głowie prawdopodobnie już podczas prac nad „Pokłonem trzech króli”. Kiedy nadszedł czas realizacji, mistrz podszedł do zadania w sposób całkowicie odbiegający od standardów epoki. Nie interesowało go jedynie statyczne przedstawienie sakramentu, a uchwycenie „ruchów duszy” – reakcji człowieka na prawdę, która zmienia wszystko. Geniusz przy pracy Sposób pracy Leonarda nad tym imponującym dziełem wzbudzał niemałe kontrowersje. Giorgio Vasari, pierwszy historyk sztuki, opisał artystę, który potrafił spędzać całe dnie na rusztowaniu, od świtu do zmierzchu, zapominając o jedzeniu i piciu, byle tylko utrzymać rytm pracy pędzla. Jednak po takich okresach intensywności następowały długie tygodnie, w których da Vinci jedynie stał przed malowidłem z założonymi rękami, analizując każdy szczegół i szukając błędów w swojej koncepcji. Zdarzało się, że pracując nad innym projektem, nagle rzucał wszystko i pędził do klasztoru, tylko po to, by dodać jedno lub dwa pociągnięcia pędzlem i natychmiast wyjść. Ta nieregularność doprowadzała do szału przeora klasztoru, który postrzegał brak widocznych postępów jako lenistwo. Skargi kierowane do księcia Ludwika zmusiły Leonarda do wyjaśnienia swojego procesu twórczego. Artysta tłumaczył, że ludzie tacy jak on (czyli geniusze), najciężej pracują wtedy, gdy wydają się bezczynni, bo w ich umyśle powstają pomysły i idee, które ręka musi później jedynie zmaterializować. To właśnie wtedy miała paść słynna anegdota o Judaszu. Leonardo przyznał, że ma trudności ze znalezieniem twarzy, która dostatecznie odzwierciedlałaby podłość zdrajcy. Dodał jednak złośliwie, że jeśli nie znajdzie nic lepszego, użyje rysów twarzy natrętnego przeora, co natychmiast zakończyło skargi duchownego. Poszukiwanie modeli Tworząc malowidło, mistrz nie akceptował szablonowych twarzy świętych. W jego przekonaniu każdy apostoł musiał być indywidualną jednostką. Aby znaleźć inspirację, Leonardo podobno udawał się do miejsc takich jak Barghetto – mediolańskiej dzielnicy ludzi z marginesu. To właśnie tam miał szukać rysów Judasza. Twarz Jezusa miała natomiast ucieleśniać boską harmonię. Jej pierwowzorów poszukiwał wśród arystokracji. Nie wiadomo, kto zainspirował twarz Zbawiciela, ale modelem dla dłoni Chrystusa rzekomo był Alessandro z parmeńskiej rodziny Carissimich. To dążenie do realizmu anatomicznego i psychologicznego sprawiło, że „Ostatnia wieczerza” stała się dziełem w pewnym sensie pionierskim. Postaci przestały być ikonami, a stały się ludźmi targanymi autentycznymi emocjami. Sekunda po wybuchu emocji Większość wcześniejszych interpretacji Wieczerzy Pańskiej skupiała się na ustanowieniu sakramentu Eucharystii. Leonardo da Vinci wybrał jednak bardziej dramatyczny i naładowany emocjami moment. Namalowana przez niego scena przedstawia to, co działo się sekundę po tym, gdy Jezus wypowiedział słowa: „Zaprawdę powiadam wam, jeden z was mnie zdradzi”. Spokój Chrystusa w centrum, przedstawionego w stabilnej formie trójkąta (symbol Boskości i Trójcy), kontrastuje z falami wzburzenia, które rozchodzą się w obie strony stołu. Każda z przedstawionych, pogrupowanych w cztery trzyosobowe zespoły, postaci reaguje jednak inaczej, zgodnie ze swoim charakterem: Bartłomiej, Jakub Mniejszy, Andrzej: Bartłomiej zrywa się z miejsca, opierając dłonie na stole, gotowy do działania. Jakub Mniejszy kładzie rękę na ramieniu Andrzeja, a ten unosi dłonie w geście obronnym i niedowierzania; Judasz, Piotr, Jan: to najbardziej złożony fragment. Judasz, w przeciwieństwie do tradycji, siedzi po tej samej stronie stołu, co reszta. Jest odchylony do tyłu, pogrążony w cieniu. Ta postawa miała symbolizować izolację od światła Chrystusa. W dłoni ściska sakiewkę – atrybut zdrady – i jednocześnie sięga do tego samego półmiska co Jezus, co jest bezpośrednim nawiązaniem do tekstu biblijnego. Piotr, pełen gniewu, szepcze do Jana, trzymając w dłoni nóż – zapowiedź ataku na strażnika w Ogrodzie Oliwnym. Jan, najmłodszy, zdaje się omdlewać pod wpływem bólu, pochylając się w stronę Piotra; Tomasz, Jakub Większy, Filip: Tomasz unosi palec wskazujący, ten sam, którym później dotknie ran zmartwychwstałego Jezusa. Jakub Większy rozkłada ręce w geście absolutnej zgrozy. Filip kładzie ręce na piersi, deklarując swoją lojalność i pytając: „Czy to ja, Panie?”; Mateusz, Tadeusz, Szymon: Mateusz i Tadeusz żywo dyskutują, zwracając się do Szymona, szukając u niego wyjaśnienia tych niewiarygodnych słów. Nad sceną dominuje postać Jezusa. Jego smutne oczy i rozłożone ramiona sugerują akceptację nadchodzących wydarzeń. Nad jego głową nie ma aureoli, co było celowym zabiegiem Leonarda. Chciał w ten sposób pokazać Zbawiciela jako postać ludzką i boską jednocześnie. Rolę nimbu pełni naturalne światło wpadające z największego z trzech okien w tle. Perspektywa i geometria Przez ekspertów „Ostatnia wieczerza” jest uznawana za absolutne arcydzieło perspektywy linearnej zbieżnej. Leonardo zaprojektował obraz tak, aby stanowił iluzjonistyczne przedłużenie rzeczywistej przestrzeni refektarza. Gdyby obserwator stanął w odpowiednim punkcie sali, krawędzie namalowanego sufitu i ścian idealnie zbiegałyby się z rzeczywistą architekturą klasztoru. Punkt zbiegu wszystkich linii ortogonalnych znajduje się dokładnie na skroni Jezusa. Aby osiągnąć tę matematyczną doskonałość, Leonardo wbił gwóźdź w ścianę (ślady po nim są widoczne do dziś pod warstwami farby) i od niego prowadził sznurki, które wyznaczały kierunki belek na suficie, krawędzi gobelinów i stołu. To rozwiązanie sprawia, że uwaga podziwiającego dzieło jest nieuchronnie kierowana ku centralnej postaci i koncentrowana na twarzy Chrystusa. Dodatkowo Leonardo zastosował perspektywę powietrzną w krajobrazie widocznym za oknami. Góry w oddali stają się coraz bardziej błękitne i niewyraźne, co naśladuje naturalny sposób postrzegania głębi przez ludzkie oko. Problemy z techniką Tworząc „Ostatnią wieczerzę”, da Vinci chciał odejść od ograniczeń tradycyjnego fresku, który wymaga malowania na mokrym tynku. To wymusza szybkie tempo, a co za tym idzie – uniemożliwia wprowadzenie poprawek. Mistrz wolał pracować powoli, budować warstwy laserunków, dopracowywać detale przez lata i uzyskiwać nasycone barwy typowe dla malarstwa olejnego. Zdecydował się więc na ryzykowny eksperyment. Leonardo pokrył ścianę warstwą preparacji, a następnie malował techniką „na sucho”, używając tempery zmieszanej z olejem. Wybór ten okazał się katastrofalny. Ściana refektarza była wilgotna, a farba nie wniknęła w strukturę muru. Jedynie przylegała do jego powierzchni. Już w 1517 roku zauważono, że malowidło zaczyna się łuszczyć. Wilgoć z zewnątrz przenikała przez cienką ścianę, powodując pęcznienie podłoża i odpadanie płatów farby. Do połowy XVI wieku obraz był już uważany za niemal nieczytelny. Dodatkowo do degradacji dzieła przyczynił się czynnik ludzki. W 1652 roku w dolnej części obrazu wykuto drzwi. W 1726 przeprowadzono nieudaną renowację, a 70 lat później, podczas okupacji napoleońskiej, refektarz zamieniono w stajnię. Wielka renowacja W drugiej połowie XX wieku stan malowidła był krytyczny. Warstwy brudu, pleśni i nieudanych prac renowacyjnych całkowicie skryły pędzel Leonarda. W 1977 roku rozpoczęto najbardziej kontrowersyjną i drobiazgową konserwację w historii, którą kierowała Pinin Brambilla Barcilon. Prace trwały 21 lat. Konserwatorzy, używając mikroskopów i skalpeli, centymetr po centymetrze usuwali nawarstwienia z poprzednich wieków, starając się dotrzeć do oryginalnych pigmentów. Efekt był szokujący – usunięto niemal 80% tego, co do tamtej pory uważano za „Ostatnią wieczerzę”. To, co pozostało, to blady obraz, który krytycy nazwali „duchem Leonarda”. Jednak to właśnie ten „duch” jest najbardziej autentyczną wersją dzieła, jaką możemy dziś oglądać. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tudorowie panowali przez 118 lat. Trzy pokolenia władców uczyniły Anglię mocarstwem
Tudorowie, w ciągu zaledwie trzech pokoleń, przekształcili wyspiarskie królestwo z wycieńczonego wojnami domowymi feudalnego państwa w europejskie mocarstwo, które położyło solidny fundament pod przyszłe imperium kolonialne. Ich panowanie trwało od 1485 do 1603 roku i bez wątpienia stanowiło najbardziej fascynujący, a przy tym także najbardziej transformacyjny okres w dziejach Anglii. Jak wyglądały rządy Tudorów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Romans, który zmienił historię Narodziny dynastii Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Stosunki Tudorów z Polską Życie na dworze Tudorów Polityczne intrygi, religijne wstrząsy, militarne triumfy i skandale obyczajowe – nie ulega wątpliwości, że rządy Tudorów były wyjątkowo barwnym okresem w historii Wielkiej Brytanii. Dzięki silnej władzy centralnej, niezależnemu kościołowi narodowemu i potężnej marynarce wojennej rodzina, która zasiadła na tronie po Yorkach, wyprowadziła kraj z peryferii Europy i uczyniła go ważnym uczestnikiem rodzącego się globalnego systemu. Romans, który zmienił historię Skąpane w aurze skandalu początki dynastii Tudorów są dalekie od królewskiego majestatu. Ród wywodzi się od walijskiej rodziny, która przez dekady borykała się z niedostatkiem i polityczną marginalizacją. Kluczową rolę w jego wyniesieniu odegrał Owen Tudor, dworzanin służący na dworze Henryka V. Po przedwczesnej śmierci króla w 1422 roku Owen nawiązał bliską relację z wdową po monarsze, Katarzyną de Valois. Według zapisków kronikarzy, dosłownie wpadł w ramiona królowej podczas tańca. To niepozorne wydarzenie miało zapoczątkować jeden z najbardziej brzemiennych w skutki romansów w historii Anglii. Z sekretnego małżeństwa zrodziło się trzech synów – Edmund, Jasper i Owen – i kilka córek, ale źródła nie są zgodne co do ich liczby. Dzięki staraniom przyrodniego brata, króla Henryka VI, synowie Owena zostali uznani za członków rodziny królewskiej, co otworzyło im drogę do najwyższych zaszczytów. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1455 roku, kiedy Edmund poślubił Małgorzatę Beaufort, prawnuczkę Jana z Gandawy, syna Edwarda III. To pokrewieństwo dawało jej potomstwu krew Plantagenetów, a co za tym idzie – także pretensje do tronu z linii Lancasterów. Legitymacja Tudorów do władzy hartowała się w ogniu wojny Dwóch Róż. Henryk Tudor, syn Edmunda i Małgorzaty, urodził się w 1457 roku, już po śmierci swojego ojca. Mająca wówczas zaledwie 13 lat Małgorzata wykazała się niezwykłą determinacją, by chronić jedynego syna. Należy bowiem podkreślić, że był to czas pełen przemocy i politycznych czystek. Większość młodości Henryk spędził na wygnaniu w Bretanii, czekając na odpowiedni moment, by rzucić wyzwanie panującym Yorkom. Narodziny dynastii Moment ten nadszedł latem 1485 roku. Wspierany przez francuskie pieniądze i zaciężne wojska, Henryk wylądował w Walii, skąd ruszył w głąb Anglii. 22 sierpnia 1485 roku na polach Bosworth doszło do decydującego starcia. Śmierć Ryszarda III, ostatniego króla z rodu Plantagenetów, oznaczała nie tylko koniec średniowiecza w Anglii, ale także narodziny nowej ery. Henryk został koronowany na polu bitwy koroną znalezioną rzekomo w krzakach głogu, co stało się potężnym symbolem narodzin dynastii Tudorów. Czas stabilności i dostatku Henryk VII objął władzę jako uzurpator. Ten fakt postawił przed nim wyzwanie zabezpieczenia tronu dla swojego rodu. W tym celu zawarł małżeństwo z Elżbietą York, córką Edwarda IV. To symbolicznie zakończyło wojnę domową i połączyło zwaśnione rody. Nowe godło, Róża Tudorów, łączące barwy Lancasterów i Yorków, stało się wizualnym manifestem jedności narodowej. Panowanie Henryka VII było czasem pragmatyzmu, oszczędności i dbałości o administrację państwową. Król zdawał sobie sprawę, że potęga arystokracji zagraża koronie, dlatego systematycznie ograniczał wpływy wielkich rodów poprzez nakładanie kar finansowych, konfiskaty ziem i surowe prawa przeciwko utrzymywaniu prywatnych armii. Wprowadził on również specyficzny system „obligacji i uznań”, które zmuszały szlachtę do lojalności pod groźbą bankructwa. Za największe osiągnięcie pierwszego Tudora należy uznać reformę skarbu. Henryk VII przejął kraj z pustą kasą, jednak dzięki sprawnej biurokracji i osobistemu nadzorowi nad wydatkami zdołał zgromadzić ogromny majątek. Roczne dochody korony szacunkowo wzrosły z około 52 000 funtów na początku jego panowania do 142 000 funtów pod koniec rządów. To sprawiło, że jego syn, Henryk VIII, mógł wstąpić na tron jako jeden z najbogatszych władców ówczesnej Europy. W sferze dyplomacji władca stawiał na sojusze małżeńskie. Najstarszy syn, Artur, poślubił Katarzynę Aragońską, a córka Małgorzata została wydana za króla Szkocji Jakuba IV, co miało kluczowe znaczenie dla przyszłej unii obu królestw. Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Henryk VIII wstąpił na tron w 1509 roku. Młody król był uosobieniem renesansowego władcy – wybitnie inteligentny, wysportowany, biegły w językach i muzyce, a przy tym głęboko religijny. Jego ambicje wykraczały jednak daleko poza granice wyspy. Drugi Tudor na tronie marzył o wojennej sławie, w przeciwieństwie do swojego ojca, który nie był typem wojownika. To sprowokowało serię kosztownych inwazji na Francję, które choć nie przyniosły mu trwałych zdobyczy terytorialnych, to uczyniły Anglię istotnym „graczem” w europejskiej polityce. Kluczowym problemem okresu rządów Henryka VIII stała się kwestia sukcesji. Pierwsze małżeństwo z Katarzyną Aragońską nie zaowocowało męskim potomkiem. To sprowokowało „wielką królewską sprawę”. Gdy papież Klemens VII odmówił unieważnienia małżeństwa, król zadecydował o zerwaniu stosunków z Rzymem. W 1534 roku Parlament uchwalił akt supremacji, ogłaszając króla najwyższą głową kościoła Anglii. Reforma wprowadziła zmiany nie tylko w obszarze religii, ale także skarbu państwa. Dzięki likwidacji klasztorów korona przejęła gigantyczne majątki ziemskie, które król sprzedawał nowej szlachcie. Tym posunięciem stworzył grupę społeczną lojalną wobec nowej władzy kościelnej. Finanse te posłużyły również do rozbudowy floty. Henryk VIII jest uznawany za fundatora nowoczesnej Royal Navy – za jego panowania flota wzrosła z 5 do 53 statków. Religijne wahadło W 1547 roku na tron wstąpił 9-letni syn Henryka VIII – Edward VI. Wówczas, pod okiem regentów, kraj przeszedł przyspieszoną transformację religijną. Z kościołów usunięto obrazy, zezwolono na małżeństwa duchownych, a w liturgii wprowadzono obowiązkowy język angielski. Reformy te, choć popierane przez elity miejskie, budziły opór na prowincji, czego wyrazem była „rebelia modlitewników” w 1549 roku. Przedwczesna śmierć Edwarda w 1553 roku doprowadziła do przejęcia władzy przez jego przyrodnią siostrę, Marię I. Jako gorliwa katoliczka, postawiła sobie za cel ponowne nawiązanie stosunków z Rzymem. Jej rządy, choć krótkie, zapisały się w historii jako czas krwawego prześladowania protestantów. W tym okresie na stosie spłonęło niemal 300 osób, co przyniosło jej przydomek Krwawa Maria. Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Potęga Tudorów sięgnęła apogeum w czasie długiego panowania Elżbiety I. Obejmując tron w wieku 25 lat, musiała lawirować między frakcjami religijnymi i zagrożeniami zewnętrznymi. Jej „ugoda religijna” stworzyła podwaliny współczesnego anglikanizmu – kościoła, który łączył protestancką doktrynę z tradycyjną, niemal katolicką liturgią, co pozwoliło na względną stabilizację wewnętrzną. Kluczowy moment jej rządów nastał wraz z konfrontacją z rządzoną przez Filipa II Hiszpanią. Rywalizacja religijna, polityczna i ekonomiczna doprowadziła do wysłania w 1588 roku Wielkiej Armady. Zwycięstwo Anglii, osiągnięte dzięki lepszej manewrowości statków, użyciu brulotów i niszczycielskim sztormom, ugruntowało jej wizerunek jako Gloriany, a przy tym – zrewolucjonizowało taktykę wojenną na morzu. Należy wspomnieć, że epoka elżbietańska to także czas niebywałego rozkwitu kultury. William Shakespeare i Christopher Marlowe wynieśli angielski teatr na wyżyny światowe, a wielcy kompozytorzy, jak William Byrd i Thomas Tallis, tworzyli perły muzyki renesansowej. Bezdzietna śmierć Elżbiety I w 1603 roku oznaczała koniec panowania dynastii Tudorów i przejście korony w ręce Stuartów. Stosunki Tudorów z Polską Współpraca z Rzeczpospolitą Obojga Narodów odgrywała istotną rolę w gospodarce Tudorów. Budując morską potęgę, Anglia potrzebowała surowców – drewna, smoły, konopi i zboża – których mogły im dostarczyć ziemie polskie i litewskie. Handel ten był na tyle istotny, że w 1579 roku Elżbieta I nadała przywileje Eastland Company, która miała monopolizować wymianę handlową z portami bałtyckimi, głównie z Gdańskiem. W samej sferze dyplomatycznej nie brakowało jednak napięć. Najsłynniejszym incydentem była misja Pawła Działyńskiego w 1597 roku. Poseł króla Zygmunta III Wazy przybył na dwór Elżbiety, by zaprotestować przeciwko konfiskatom polskich statków handlujących z Hiszpanią. Działyński wygłosił przemówienie, w którym zagroził Anglii embargiem. Jego wystąpienie, uznane za niezwykle aroganckie, sprowokowało reakcję Elżbiety I. 63-letnia monarchini wstała i w płomiennej, improwizowanej mowie zganiła posła za brak znajomości etykiety. Jej riposta była tak błyskotliwa, że wprawiła dwór w zachwyt, a misja polskiego dyplomaty zakończyła się całkowitym fiaskiem. Życie na dworze Tudorów Za panowania Tudorów dwór królewski był sercem polityki, kultury i życia społecznego Anglii. To właśnie tam decydowały się losy królestwa, a bliskość monarchy była najcenniejszą walutą. Królewskie rezydencje, jak Hampton Court czy Whitehall, nie były wyłącznie domami monarchy, ale także manifestacją władzy i „mechanizmami filtrowania dostępu do suwerena”. Dwór miał ściśle hierarchiczną strukturę. System pomieszczeń w pałacu działał jak sieć barier: od publicznego dziedzińca wejściowego, przez wielką salę, aż po intymne prywatne pokoje. Tylko najbardziej zaufani dworzanie mieli przywilej oglądania władcy lub władczyni w mniej formalnych sytuacjach, co dawało im ogromny wpływ na decyzje polityczne. Etykieta była bezwzględna – nikt nie mógł opuścić dworu bez zgody króla, a zachowanie dworzan regulowały surowe ordonanse, jak te z Eltham z 1526 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Niezwykłe krzyżówki w świecie zwierząt. 18 gatunków, w których istnienie trudno uwierzyć
Świat przyrody potrafi zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych obserwatorów. Niektóre zwierzęta wyglądają jak efekt komputerowej manipulacji, a jednak istnieją naprawdę. Te hybrydy trudno przypisać do jakiejkolwiek kategorii.
W tym artykule: Wolphin: krzyżówka orki i delfina Narluga: krzyżówka narwala i białucha arktycznego Grolar: krzyżówka niedźwiedzia grizzly i polarnego Zebroid: krzyżówka zebry i innego koniowatego Leopon: krzyżówka lamparta i lwa Tyglew: krzyżówka tygrysa i lwa Lygrys: krzyżówka lwa i tygrysa Inne hybrydy zwierząt Legendy o dziwacznych kreaturach są przekazywane od najdawniejszych czasów. Nie ulega wątpliwości, że większość z nich jest rezultatem wybujałej wyobraźni ich autorów i strachu przed światem dzikiej przyrody. Nie można jednak nie wspomnieć, że podobno w każdej legendzie kryje się choćby drobne ziarnko prawdy i bardzo możliwe, że tak też jest w tym przypadku. Gdy sparują się spokrewnione ze sobą gatunki, powstają hybrydy, które wyglądają jak efekt pracy zdolnego grafika komputerowego. Te zwierzęta istnieją jednak naprawdę. Niektóre powstały w naturze, inne skrzyżowano w niewoli. Łączy je jedno – każde z nich wprawia obserwatorów w prawdziwe osłupienie. 1. Wolphin: krzyżówka orki i delfina Co powstanie ze skrzyżowania orki karłowatej i butlonosa zwyczajnego? Masywne stworzenie z ciałem orki i łbem delfina. Wolphin jest niezwykle rzadkim zwierzęciem. Obecnie w niewoli żyje tylko jeden przedstawiciel tego gatunku. 2. Narluga: krzyżówka narwala i białucha arktycznego Kolejna dziwaczna hybryda przedstawicieli morskiej fauny to narluga. Ten gatunek nie jest tak ekstremalnie rzadki jak poprzedni. Narlugi bywają widywane w wodach północnego Atlantyku. 3. Grolar: krzyżówka niedźwiedzia grizzly i polarnego Z morza przenosimy się na ląd. Z połączenia dwóch przedstawicieli największych drapieżnych ssaków lądowych powstał grolar, znany też jako pizzly lub nanulak (w języku Inuitów słowo „nanuk” oznacza „niedźwiedź polarny”, a „aklak” – grizzly). Większość takich okazów żyje w niewoli, ale przynajmniej jeden był widziany na wolności. Dla zwierzęcia, które zostało odłowione w 2006 roku na terytorium Kanady, spotkanie z człowiekiem nie okazało się szczęśliwe. 4. Zebroid: krzyżówka zebry i innego koniowatego Zebroid to mieszaniec powstały ze skrzyżowania zebry z innym zwierzęciem z rodziny koniowatych. Taka hybryda najczęściej powstaje w wyniku skrzyżowania genów przekazywanych przez samca zebry i klaczy innego gatunku. Zdarzają się jednak wyjątki. Jako jedna z pierwszych osób, o istnieniu zebroidów wspominał Karol Darwin. Zwierzęta z tego gatunku mają być dość agresywne i wyjątkowo trudne do oswojenia. 5. Leopon: krzyżówka lamparta i lwa Niezwykłe krzyżówki powstają także w królestwie wielkich kotów. Jedną z nich jest leopon. W tym przypadku, dawcą genów jest samiec lwa i samica lamparta. To niezwykle urodziwe zwierzęta, które jednak nigdy nie narodziły się na wolności. 6. Tyglew: krzyżówka tygrysa i lwa Kolejna niesamowita hybryda powstała z połączenia genów samca tygrysa i samicy lwa. Tyglewy nie żyją na wolności, to hybryda stworzona przez człowieka lub przypadek. Te piękne koty nie osiągają tak dużych rozmiarów, jak ich rodzice. Ich maksymalna długość to 180 cm, a waga zamyka się w przedziale od 140 do 180 kg. 7. Lygrys: krzyżówka lwa i tygrysa Jaki jest największy żyjący obecnie przedstawiciel kotowatych? Nie, nie jest to tygrys syberyjski. Ten tytuł dzierży lygrys – krzyżówka genów samca lwa i samicy tygrysa. Rekordzista – samiec o imieniu Herkules – osiągnął wagę 410 kg! Podobnie jak tyglewy, lygrysy żyją wyłącznie w warunkach kontrolowanych. W tym miejscu warto zaznaczyć, że niedługo na świecie może pojawić się kolejna dziwna hybryda, by oba gatunki mogą rozmnażać się między sobą. Inne hybrydy zwierząt To jeszcze nie wszystkie zaskakujące hybrydy zwierząt. Na dokładkę mamy dla was kilka kolejnych ciekawych okazów: jaglion: to wyjątkowo rzadka krzyżówka samca jaguara i samicy lwa. Jagliony są znacznie potężniejsze niż samce, po których odziedziczyły geny. Ich futro ma barwę przypominającą umaszczenie lwa, ale pokrywają je ciemnobrązowe cętki. Istnieją też niemal czarne jagliony. Mowa o dwóch kotach, które w 2006 roku przyszły na świat w Kanadzie. Ich ojciec był czarnym jaguarem; pumapard: skrzyżowanie pumy z lampartem zaowocowało niezwykłym potomstwem. Pumapard ma wyraźnie zaznaczone cechy swoich rodziców, ale wykazuje tendencję do karłowatości. W rezultacie jest od nich wyraźnie mniejszy; żubroń: czas na bardziej swojski gatunek. Żubroń, czyli połączenie żubra i krowy domowej, pojawił się w Polsce w 1847 roku, za sprawą Leopolda Walickiego. To silne zwierzęta, które wykazują dużą odporność na choroby. Plany zastąpienia tym gatunkiem bydła domowego zostały jednak porzucone. Wynikało to z obawy przed zaburzeniem puli genowej żubrów. Obecnie niewielkie stado żubroniów żyje w Białowieskim Parku Narodowym; kojoto-wilk: ta hybryda została odkryta niedawno, bo w 2016 roku. Już sama nazwa gatunku wskazuje na to, z połączenia jakich zwierząt powstał. Kojoto-wilk jest wyraźnie większy od kojota, ale nieco mniejszy niż wilk; savannah: kot będący krzyżówką kota domowego i serwala sawannowego. Jest znacznie większy od typowego „dachowca”, a jego cętkowane futro jednoznacznie kojarzy się z dzikimi gatunkami. Od innych kotów odróżnia je też osobowość. Savannah zachowują niemal jak psy – są towarzyskie, uwielbiają pieszczoty i wykazują sporą pojętność w nauce sztuczek; dzo: połączenie krowy i jaka. Gatunek ten żyje w Tybecie i Mongolii. Silne zwierzęta są wykorzystywane przede wszystkim w celach transportowych, ale ich mleko także jest wysoko cenione, podobnie zresztą jak mięso; geep: chyba najbardziej urocza hybryda w całym zestawieniu. Geep to krzyżówka genów kozła i owcy. To rzadkie zwierzę, co wynika z faktu, że niezbyt często rodzą się żywe osobniki; cama: ta interesująca hybryda to połączenie genów samca dromadera i samicy lamy. Zwierzę zostało wyhodowane w warunkach laboratoryjnych. Dlaczego nie w sposób naturalny? To proste – dromader jest 6-krotnie cięższy niż lama; beefalo: hybryda znana także jako cattalo to połączenie bizona i krowy domowej. Te potężne zwierzęta pojawiły się już na początku XIX wieku; yakalo: hybryda bizona i jaka uważana jest już za gatunek wymarły. Krzyżówka powstała w latach 20. ubiegłego wieku, ale ze względu na problemy rozwojowe zaprzestano jej hodowli; osłomuł: połączenie genów konia i samicy osła. Ze względu na dość niską wytrzymałość, to oryginalne zwierzę nie jest zbyt często hodowane. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ulubieniec Hitlera, którego cenili alianci. Kim naprawdę był Erwin Rommel?
Erwin Rommel należy do najbardziej niejednoznacznych dowódców II wojny światowej. Nie ulega wątpliwości, że był geniuszem taktyki, którego podziwiali nie tylko Niemcy, ale także alianci. Jego koncepcje – dowodzenia przez zadania i dowodzenia z przodu – dziś stanowią fundament doktryn armii NATO. Uchodził też za „dobrego Niemca”, który nie przyłożył ręki do zbrodni nazistowskiego systemu. Czy jednak najmłodszy feldmarszałek III Rzeszy rzeczywiście był tylko profesjonalistą, który prowadził „czystą wojnę”?
Spis treści: Miał być inżynierem, a został kadetem Erwin Rommel podczas wielkiej wojny Zaufany człowiek Hitlera Rola w spisku i śmierć Winston Churchill nazwał Rommla „wielkim generałem” i „śmiałym przeciwnikiem”. Czy pochwały dla Lisa Pustyni wynikały z podziwu dla jego wojennego kunsztu? Częściowo, na pewno tak, jednak nie ulega wątpliwości, że dla aliantów, a zwłaszcza Brytyjczyków, komplementowanie geniuszu niemieckiego dowódcy było wygodną wymówką, pozwalającą usprawiedliwić klęski. Rommel był niezwykle utalentowany, nie angażował się osobiście w Holokaust i odrzucał najbardziej zbrodnicze rozkazy – to wszystko prawda. Nie można jednak zapomnieć, że jako feldmarszałek i bliski współpracownik Hitlera miał wiedzę o zbrodniach III Rzeszy, a oddział Afrika Korps prawdopodobnie miał uczestniczyć w eksterminacji Żydów w Palestynie. Plan ten nie powiódł się ze względu na klęskę pod El Alamein. Miał być inżynierem, a został kadetem Erwin Rommel urodził się 15 listopada 1891 roku w Heidenheim. W odróżnieniu od większości pruskiej arystokracji wojskowej, nie miał szlacheckich korzeni. Wychowywał się w rodzinie o intelektualnych tradycjach. Jego ojciec, również Erwin, był nauczycielem matematyki i dyrektorem gimnazjum w Aalen. W dzieciństwie Rommel nie przejawiał zainteresowania wojennym rzemiosłem. Cichy, chorowity chłopiec interesował się przede wszystkim naukami technicznymi. Jako nastolatek, zbudował pełnowymiarowy model szybowca, a jego zdolności manualne pozwoliły mu na całkowite rozmontowanie i ponowne złożenie motocykla. Marzył o studiowaniu inżynierii lotniczej, jednak jego ojciec kategorycznie sprzeciwił się tym planom. Dał mu wybór – albo kariera urzędnicza, albo wojskowa. W lipcu 1910 roku wstąpił do 124. wirtemberskiego pułku piechoty w Weingarten jako kadet. Brak szlacheckiego rodowodu zamknął mu drogę do prestiżowych jednostek kawalerii. Pozycję musiał budować wyłącznie w oparciu o własną pracowitość i kompetencje. Naukę kontynuował w Szkole Wojennej Königliche Kriegsschule w Gdańsku. Erwin Rommel podczas wielkiej wojny Po wybuchu I wojny światowej służył we Francji, w rejonie Ardenów, gdzie brał udział w realizacji planu Schlieffena. Już w pierwszych tygodniach konfliktu zyskał opinię oficera skłonnego do podejmowania ekstremalnego ryzyka. 24 września 1914 roku, po wyczerpaniu amunicji, samotnie zaatakował bagnetem trzech francuskich żołnierzy, za co otrzymał Krzyż Żelazny II klasy. W 1915 roku został przeniesiony do wirtemberskiego batalionu górskiego. Walki w trudnym terenie Rumunii i Włoch pozwoliły mu rozwinąć autorską koncepcję wojny manewrowej, opartą na szybkości, zaskoczeniu i walki na tyłach wroga. Triumf pod Caporetto Największym osiągnięciem Rommla w I wojnie światowej była bitwa pod Caporetto, która rozegrała się w październiku 1917 r. Dowodząc zaledwie kilkoma kompaniami piechoty z dołączonymi jednostkami karabinów maszynowych przeprowadził operację infiltracyjną przeciwko siłom włoskim. W ciągu zaledwie 50 godzin jego oddział zdobył kluczowe wzniesienie Mount Matajur, biorąc do niewoli ponad 9000 żołnierzy przeciwnika i przejmując 81 dział, przy stratach własnych wynoszących zaledwie 6 zabitych i 30 rannych. Sukces ten opierał się na trzech filarach, które Rommel stosował później w II wojnie światowej. Mowa o: rezygnacji z liniowości – atakował wzdłuż grzbietów i dolin, omijając główne punkty oporu, aby uderzyć w punkty dowodzenia; maksymalnej sile ognia u nasady ataku – wykorzystał zmaksymalizowany ogień karabinów maszynowych do przyszpilania wroga, podczas gdy małe grupy szturmowe dokonywały wyłomu; dowodzeniu z pierwszej linii – osobiście prowadził szpicę ataku, co pozwalało mu na błyskawiczne korygowanie planów w zależności od rozwoju sytuacji. Zaufany człowiek Hitlera Podczas inwazji na Polskę w 1939 roku Rommel pełnił funkcję dowódcy batalionu ochrony Führera. W trakcie kampanii, przebywał w jego bezpośrednim otoczeniu, w sopockim Kasino-Hotel. Nie dowodził jednostkami bojowymi, jednak jego listy z tego okresu, które adresował do żony są dowodem na aprobatę dla działań Hitlera i wiarę w konieczność wojny w celu zmazania upokorzenia wersalskiego. Kampania francuska 1940 W lutym 1940 roku uzyskał dowództwo nad 7. Dywizją Pancerną. Rommel błyskawicznie zaadaptował swoje doświadczenia z wojny górskiej do realiów jednostek zmotoryzowanych. Zrozumiał, że czołg to nie tylko ruchoma armata, ale przede wszystkim narzędzie psychologiczne, zdolne do sparaliżowania tyłów wroga poprzez samą swoją obecność. W maju 1940 roku, podczas inwazji na Francję, zastosował metodę ciągłego natarcia. Celowo ignorował rozkazy wstrzymujące ofensywę, by zapobiec wyhamowaniu tempa marszu. 7. Dywizja Pancerna poruszała się tak szybko, że zyskała miano „dywizji duchów”. Lis Pustyni W lutym 1941 roku sytuacja wojsk włoskich w Afryce Północnej była katastrofalna. Po klęsce w operacji Compass Włosi utracili całą Cyrenajkę na rzecz Brytyjczyków. Nie chcąc dopuścić do całkowitego upadku sojusznika, Hitler wysłał na miejsce niewielki korpus ekspedycyjny pod dowództwem Rommla. Po przybyciu na miejsce, ten zignorował rozkaz przyjęcia postawy defensywnej. Wykorzystując zaskoczenie, 24 marca 1941 roku uderzył na El Agheila, rozpoczynając błyskawiczną ofensywę, która w ciągu dwóch tygodni zepchnęła Brytyjczyków z powrotem do granicy egipskiej. Wojna na pustyni była dla Rommla idealnym środowiskiem. Brak cywilów i naturalnych przeszkód sprawiał, że konflikt przypominał bitwy morskie, gdzie liczyły się manewr, zasięg ognia i szybkość. Przydomek „Lis Pustyni” został mu nadany nie tylko ze względu na przebiegłość taktyczną, ale również z powodu zdolności do unikania schwytania mimo przebywania na samym froncie. Zwycięstwo pod Gazalą i klęska pod El Alamein W czerwcu 1942 roku Rommel odniósł swoje największe zwycięstwo w bitwie pod Gazalą. Dzięki brawurowemu manewrowi oskrzydlającemu, rozbił brytyjską 8. Armię i zdobył Tobruk. Za ten wyczyn Hitler mianował go feldmarszałkiem. Sukces ten otworzył mu drogę do Egiptu. Kairu jednak nie zdobył, a na przeszkodzie stanęła mu logistyka. Linie zaopatrzeniowe Afrika Korps rozciągały się na tysiące kilometrów, a brytyjskie lotnictwo i marynarka z Malty skutecznie niszczyły transporty z paliwem. W lipcu i październiku 1942 roku, podczas bitew pod El Alamein, natrafił na godnego przeciwnika – generała Bernarda Montgomery’ego, który dysponował miażdżącą przewagą materiałową. Mimo genialnej obrony, Rommel został zmuszony do odwrotu. Był to moment zwrotny, po którym feldmarszałek zaczął tracić wiarę w ostateczne zwycięstwo Niemiec. Obrona Francji Po odwołaniu z Afryki w marcu 1943 roku i krótkim epizodzie we Włoszech, jego kolejnym celem stała się Normandia. Rommel otrzymał zadanie przygotowania obrony Francji przed inwazją aliancką. Jako inspektor Wału Atlantyckiego wykazał się niezwykłą energią, nakazując instalację milionów przeszkód przeciwdesantowych i min. Doszło jednak do głębokiego rozłamu między nim a feldmarszałkiem Rundstedtem w kwestii użycia rezerw pancernych. Rommel argumentował, że czołgi muszą być rozmieszczone bezpośrednio przy plażach, by zniszczyć desant w pierwszej godzinie. Rundstedt chciał trzymać je w głębi lądu. Brak jedności dowodzenia paraliżował niemiecką reakcję w dniu D, 6 czerwca 1944 roku. Rola w spisku i śmierć Wiosną 1944 roku z Rommlem skontaktowali się konspiratorzy. Ten zgodził się, że Niemcy potrzebują pokoju, by uniknąć całkowitej zagłady, ale sprzeciwiał się morderstwu politycznemu, argumentując, że śmierć Hitlera uczyni z niego męczennika. Zamiast tego postulował aresztowanie i postawienie go przed sądem za zbrodnie. Erwin Rommel nie brał udziału w planowaniu zamachu w Wilczym Szańcu, jednak wiedział o planach przewrotu i nie zameldował o tym. W świetle prawa wojskowego Rzeszy był współwinny zdrady głównej. Śledztwo Gestapo doprowadziło do ujawnienia jego kontaktów z konspiratorami. Nazwisko „generała ludu” w aktach spisku było politycznym i osobistym ciosem dla Hitlera. W obawie przed reakcją armii i społeczeństwa, Führer nie postawił go przed sądem. 14 października 1944 roku do domu Rommla w Herrlingen przybyli dwaj generałowie: Wilhelm Burgdorf i Ernst Maisel. Postawili feldmarszałkowi ultimatum. Albo zażyje cyjanek i otrzyma państwowy pogrzeb z pełnymi honorami, albo zostanie osądzony, co skończy się egzekucją i represjami wobec rodziny. Po krótkim pożegnaniu z najbliższymi, wsiadł do samochodu generałów i zażył truciznę w odległości kilkunastu minut drogi od swojego domu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Bilet kosztował fortunę, a w środku było ciasno. Mimo to każdy marzył o locie Concorde’em
Concorde – samolot, który wprowadził lotnictwo cywilne w erę naddźwiękową – był projektem tak samo ikonicznym, jak kontrowersyjnym. Smukły, aerodynamiczny „ptak”, będący owocem współpracy brytyjsko-francuskiej, przez niemal trzy dekady stanowił symbol technicznego triumfu nad fizycznymi ograniczeniami, zmieniając sposób, w jaki elity postrzegały czas i przestrzeń. Dziś jest już tylko muzealnym eksponatem, ale jego historia wciąż stanowi jeden z najbardziej fascynujących rozdziałów w dziejach myśli technicznej.
Spis treści: Wielka kooperacja Wyzwania aerodynamiki i termodynamiki System napędowy Ruchomy nos Nie tylko prędkość, ale i luksus Katastrofa lotu Air France 4590 Wycofanie Concorde’a ze służby stanowi jedyny przypadek, gdy transport pasażerski cofnął się pod względem technologicznym. Ta niesamowita maszyna pozostawiła w lotnictwie pustkę, której do dziś nie udało się zapełnić. Tym samym ten imponujący projekt do dziś pozostaje najpiękniejszym i najszybszym symbolem inżynieryjnego geniuszu. Wielka kooperacja Początki Concorde’a sięgają połowy lat 50. XX wieku – okresu, w którym optymizm powojennej inżynierii nie znał granic. W 1954 roku sir Arnold Hall, działając pod egidą Ministerstwa Zaopatrzenia, powołał komitet pod przewodnictwem inżyniera Moriena Morgana. Grupa, później znana jako STAC (Supersonic Transport Advisory Committee), miała za zadanie zbadać, czy budowa naddźwiękowego samolotu pasażerskiego może być realnym przedsięwzięciem. Pierwsze raporty były sceptyczne, wskazując na ogromne trudności z zasięgiem i lądowaniem przy wysokich prędkościach. W 1956 roku nastąpił jednak przełom – naukowcy z Royal Aircraft Establishment w Farnborough opracowali koncepcję „smukłej delty”. Równolegle we Francji inżynierowie z Sud Aviation pracowali nad własnym projektem naddźwiękowca, znanym jako Super-Caravelle. W 1960 roku, gdy obie strony zdały sobie sprawę, że koszty rozwoju samodzielnego projektu będą astronomiczne, doszło do spotkania dyrektorów technicznych Sud Aviation i British Aircraft Corporation. Okazało się wówczas, że obie strony mają niemal identyczne wizje w kwestii aerodynamiki maszyny. Na kanwie tego odkrycia, 29 listopada 1962 roku podpisane zostało porozumienie między rządami Wielkiej Brytanii i Francji. Była to nietypowa umowa – sformułowana jako traktat międzynarodowy, nie posiadała klauzuli wyjścia, co zmuszało oba państwa do kontynuowania prac mimo rosnących lawinowo kosztów. Wyzwania aerodynamiki i termodynamiki Projektowanie maszyny osiągającej prędkość przelotową dwukrotnie przekraczającą prędkość dźwięku (Mach 2,02) wymagało od inżynierów odejścia od tradycyjnych schematów budowy płatowca. Głównym problemem nie była prędkość sama w sobie, a tarcie powietrza, które przy około 2000 km/godz. generowało ogromne ilości ciepła. Podczas lotu kadłub Concorde’a nagrzewał się do temperatury 127 stopni Celsjusza, co prowadziło do zjawiska rozszerzalności cieplnej. Maszyna wydłużała się o ok. 17–23 cm. Aby zapobiec przegrzaniu konstrukcji, zastosowano specjalny stop aluminium o wysokiej odporności termicznej, Hiduminium RR.58, i wysoce odblaskową białą farbę, która pomagała rozpraszać energię cieplną. Kolejnym innowacyjnym rozwiązaniem było skrzydło typu ogival delta. Brak usterzenia poziomego oznaczał, że sterowanie maszyną w osi poprzecznej i podłużnej odbywało się za pomocą sterolotek na krawędzi spływu skrzydeł. W trakcie startu i lądowania, gdy maszyna nie osiągała wysokich prędkości, konieczne było utrzymanie dużego kąta natarcia. Tylko w ten sposób można było wygenerować odpowiednią siłę nośną. To z kolei doprowadziło do opracowania jednego z najbardziej rozpoznawalnych elementów samolotu – ruchomego nosa. Parametry techniczne Kluczowe parametry maszyn, które weszły do regularnej służby: długość całkowita – 61,66 m, rozpiętość skrzydeł – 25,6 m, wysokość – 12,2 m, maksymalna masa startowa – 185079 kg, prędkość przelotowa – Mach 2,02, co przekładało się na około 2158 km/godz., prędkość maksymalna – Mach 2,04, czyli około 2179 km/godz., pułap operacyjny – do 18300 m, pojemność pasażerska – 100 osób (w standardowej konfiguracji), zasięg maksymalny – 7222 km, całkowita pojemność zbiorników paliwa – 119500 l (95680 kg). System napędowy Sercem Concorde’a były cztery silniki Rolls-Royce/Snecma Olympus 593. Mówimy tu o cywilnym rozwinięciu konstrukcji napędzającej bombowiec strategiczny Vulcan. Były to jednostki turboodrzutowe o bardzo wysokiej sprawności cieplnej przy prędkościach naddźwiękowych, dochodzącej do 43–48%, co w tamtym czasie stanowiło światowy rekord. Kluczem do osiągnięcia takich wyników był skomplikowany system regulowanych wlotów powietrza. Przy prędkościach Mach 2, wpadające do silnika powietrze musiało zostać spowolnione do prędkości poddźwiękowej (ok. Mach 0,5) na dystansie zaledwie kilku metrów. Odpowiadał za to układ ruchomych klap wewnątrz wlotów, kontrolowany przez zaawansowane jednostki AICU. Były to jedne z pierwszych systemów cyfrowego sterowania, które znalazły zastosowanie w lotnictwie cywilnym. Konstrukcja ta wykorzystywała fale uderzeniowe do sprężania powietrza jeszcze przed jego wejściem do sprężarki silnika, co znacząco zwiększało efektywność. Każdy z potężnych silników osiągał ciąg startowy (z dopalaniem) na poziomie 38050 lbf. Przy wykorzystaniu pełnej mocy zużycie paliwa sięgało 22500 kg/godz. Ruchomy nos Charakterystyczny nos Concorde’a był rozwiązaniem czysto praktycznym, wynikającym z wysokiego kąta natarcia wymaganego przez skrzydło delta przy niskich prędkościach. Gdyby element ten pozostał nieruchomy, jak w tradycyjnych maszynach, podczas lądowania piloci nie widzieliby pasa startowego, a jedynie poszycie samolotu. Żeby temu zapobiec, inżynierowie z zakładów Marshall of Cambridge opracowali mechanizm, który pozwalał na opuszczenie całej przedniej sekcji kadłuba. Mechanizm ten mógł działać w czterech głównych konfiguracjach: nos w górze, wizjer w górze – używany podczas lotu naddźwiękowego. Wizjer, wykonany ze szkła odpornego na wysokie temperatury, chronił główne szyby kokpitu przed nagrzewaniem kinetycznym i redukował opory powietrza; nos w górze, wizjer opuszczony – rzadko używany w locie, głównie podczas czyszczenia szyb na ziemi lub w trakcie kołowania przy dobrej widoczności; nos opuszczony o 5 stopni – konfiguracja do kołowania, startu i początkowego wznoszenia. Zapewniała wystarczającą widoczność przy zachowaniu akceptowalnych parametrów aerodynamicznych; nos opuszczony o 12,5 stopnia – maksymalne wychylenie stosowane wyłącznie podczas podejścia do lądowania i lądowania, gwarantujące pełny wgląd w otoczenie lotniska. Nie tylko prędkość, ale i luksus Pierwszy lot odbył się 2 marca 1969 roku. Latanie Concorde’em miało niewiele wspólnego ze zwykłą podróżą. Wysokie ceny biletów przyciągały przede wszystkim możnych tego świata – prezesów korporacji, gwiazdy kina i estrady. Warto jednak wspomnieć, że wnętrze samolotu nie ociekało bizantyjskim przepychem. Można wręcz powiedzieć, że było zaskakująco minimalistyczne, a do tego – kameralne. Kabina pasażerska przypominała wnętrze luksusowego, ale wąskiego odrzutowca biznesowego, z układem foteli 2+2. Pasażerowie Concorde’a mogli liczyć na serwis na poziomie pięciogwiazdkowej restauracji. Jednak to nie jedzenie było główną atrakcją. Największe emocje budził cyfrowy wskaźnik prędkości na ścianie kabiny i widok z okien na wysokości 18000 m, skąd dało się dostrzec krzywiznę Ziemi i głęboki granat nieba graniczącego z kosmosem. Katastrofa lotu Air France 4590 Przez 24 lata Concorde miał reputację najbezpieczniejszego samolotu pasażerskiego na świecie. Status ten legł w gruzach 25 lipca 2000 roku, pod Paryżem. Feralnego dnia maszyna Air France (F-BTSC) wystartowała jako lot czarterowy z niemieckimi turystami udającymi się do Nowego Jorku. Podczas rozbiegu na pasie 26R lotniska Charles de Gaulle, przy prędkości około 325 km/godz., samolot najechał na niewielki metalowy element (listwę uszczelniającą silnika), który odpadł od startującego pięć minut wcześniej DC-10 linii Continental Airlines. Rozerwana opona wyrzuciła potężny fragment gumy, który uderzył w spód lewego skrzydła. Chociaż nie przebił on poszycia, wywołał falę uderzeniową wewnątrz pełnego zbiornika paliwa nr 5, co doprowadziło do jego pęknięcia od środka na skutek zjawiska hydrodynamicznego skoku ciśnienia. Wyciekające paliwo zapaliło się natychmiast, prawdopodobnie od łuku elektrycznego w luku podwozia lub kontaktu z gorącymi gazami wylotowymi silników. Jednostki 1 i 2 zassały ogień i dym, a to doprowadziło do gwałtownego spadku ciągu. Po 90 sekundach od startu Concorde runął na hotel w Gonesse. Zginęło 113 osób. Koniec służby W 2003 roku linie British Airways i Air France zdecydowały się wycofać tę imponującą maszynę ze służby. Powód był prozaiczny – chodziło o pieniądze. Po paryskiej katastrofie zainteresowanie lotami naddźwiękowymi spadło. Koszty eksploatacji Concorde’a znacząco przewyższały kwoty, jakie trzeba było wydawać na obsługę i utrzymanie tradycyjnych maszyn. Rachunek był więc prosty. Nie bez znaczenia była też krytyka za zanieczyszczenie środowiska i hałas, jaki samolot generował podczas startu i lądowania. Ostateczny cios zadał Airbus. W 2003 roku firma poinformowała o zaprzestaniu wsparcia technicznego dla floty Concorde. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Znienawidzony, a zarazem szanowany. Czerwony Baron stał się symbolem I wojny światowej
Czerwony Baron – jeden z prekursorów współczesnego lotnictwa myśliwskiego – do dziś funkcjonuje w powszechnej świadomości historycznej jako prawdziwy as przestworzy. Nic dziwnego. Oficjalnie zapisał na swoim koncie 80 zwycięskich walk powietrznych. Sławny lotnik do perfekcji opanował wojenne rzemiosło, ale zapłacił za to najwyższą cenę w postaci fizycznej i psychicznej degradacji, zanim kula z karabinu maszynowego zakończyła jego lot nad Sommą.
Spis treści: Młodość Czerwonego Barona Zszedł z konia, by wsiąść do samolotu Zwycięska taktyka Czerwony Baron nie był „niezniszczalny” Jaskrawoczerwony trójpłatowiec Richthofena, tnący chmury i zestrzeliwujący maszynę za maszyną, stał się jednym z najbardziej wyrazistych symboli I wojny światowej. Czerwony Baron rozprawiał się z przeciwnikami z okrutną precyzją, ale nawet alianci byli pełni uznania dla jego umiejętności. Gdy jego samolot spadł nad Sommą, został pochowany z pełnymi honorami wojskowymi, a brytyjskie eskadry zrzuciły nad niemieckimi pozycjami wieńce i zdjęcia z uroczystości, informując o godnym pochówku dzielnego przeciwnika. Młodość Czerwonego Barona Manfred von Richthofen przyszedł na świat 2 maja 1892 roku w Borku, ówczesnej dzielnicy Wrocławia. Jako syn barona Albrechta i Kunegundy von Richthofen, od najmłodszych lat był przygotowywany do roli pruskiego oficera, co wiązało się z przyjęciem określonych wartości – lojalności wobec korony, dyscypliny oraz bezwzględnego posłuszeństwa. Jego charakter zaczął kształtować się w wieku 4 lat, gdy rodzina von Richthofenów przeprowadziła się do Świdnicy. To właśnie tam, pośród dolnośląskich pól i lasów, młody baron odkrył swoją największą pasję, która w przyszłości zdefiniowała jego sposób walki: polowanie. Łowiectwo szkołą walki Wraz z braćmi, Lotharem i Bolko, Manfred spędzał całe dnie na tropieniu dzików, jeleni i ptactwa. To, co pozornie było tylko rozrywką arystokracji, w praktyce uczyło przyszłego lotnika cierpliwości, orientacji w przestrzeni i precyzyjnego strzelania do ruchomego celu. Umiejętność oceny odległości i przewidywania ruchu zwierzyny stała się kluczowa dla jego późniejszej skuteczności w kabinie myśliwca. Pruska edukacja W wieku 11 lat wstąpił do szkoły kadetów w Wahlstatt. Nie należał do najpilniejszych uczniów, za to brylował w sporcie. W tym czasie ujawniła się jego skłonność do podejmowania ryzyka. Pewnego dnia wspiął się na szczyt iglicy kościelnej, tylko po to, by przywiązać do niej swoją chusteczkę. Ten akt czystej brawury był zwiastunem jego późniejszych skłonności do całkowitego lekceważenia niebezpieczeństwa w powietrzu. W 1911 roku, po ośmiu latach szkolenia kadetów, został mianowany oficerem w 1. Pułku Ułanów im. Cesarza Aleksandra III. Stanowiło to spełnienie rodzinnych ambicji. Zszedł z konia, by wsiąść do samolotu Gdy wybuchła I wojna światowa, Richthofen stacjonował w garnizonie w Ostrowie Wielkopolskim. Początkowo uczestniczył w patrolach rozpoznawczych na granicach Cesarstwa, za co szybko otrzymał Krzyż Żelazny. Jednakże szybkie przejście wojny w fazę pozycyjną uczyniło kawalerię niemal całkowicie bezużyteczną, zwłaszcza na zachodzie. Richthofen, znudzony służbą na tyłach, która sprowadzała się do transportu zapasów i pilnowania koni, zaczął odczuwać narastającą frustrację. Manfred chciał uczestniczyć w walce. We wniosku o przeniesienie napisał: „Nie poszedłem na wojnę, aby zbierać sery i jajka, ale w innym celu”. W maju 1915 roku jego prośba została uwzględniona, co otworzyło nowy rozdział w jego życiu, choć początki wcale nie wskazywały na to, że stanie się asem wśród asów. Pierwsze doświadczenia w przestworzach Richthofen rozpoczął karierę lotniczą jako obserwator w jednostkach rozpoznawczych. W tamtym czasie rola ta była kluczowa. Obserwator korygował ogień artylerii i wykonywał zdjęcia pozycji wroga. Pierwszą próbę ataku powietrznego podjął we wrześniu 1915 roku, strzelając z karabinu do francuskiego samolotu Farman, jednak brak synchronizacji i doświadczenia pilota sprawiły, że przeciwnik uciekł. To doświadczenie uświadomiło mu, że tylko jako pilot będzie miał pełną kontrolę nad walką. Moment zwrotny nastąpił w 1915 roku, a było nim spotkanie z Oswaldem Boelcke, pionierem lotnictwa myśliwskiego. Zapytał go, co stoi za jego sukcesami w walce powietrznej. Otrzymał zaskakująco prostą odpowiedź: „Podlatuję blisko, dobrze celuję i on spada”. Boelcke dostrzegł wówczas w młodym żołnierzu potencjał i determinację, co już w sierpniu 1916 roku zaowocowało zaproszeniem go do nowo tworzonej jednostki myśliwskiej Jasta 2. Trudne początki Wbrew temu, co sugerują jego późniejsze dokonania na polu walki, proces szkolenia Richthofena nie przebiegał gładko i bezproblemowo. Podczas swojego pierwszego solowego lotu Manfred rozbił samolot podczas lądowania, co było następstwem niewystarczającego czucia maszyny. Wykazywał się jednak niezwykłym uporem. Mimo początkowej niezdarności, 25 grudnia 1915 roku uzyskał licencję pilota. Jego styl latania pozostawał daleki od akrobatycznej finezji – Richthofen nie siadał za sterami „dla przyjemności”. Samolot traktował jako narzędzie, które miało dostarczyć go na odpowiednią pozycję strzelecką. Zwycięska taktyka Pierwsze potwierdzone zwycięstwo odniósł 17 września 1916 roku nad Cambrai, zestrzeliwując brytyjski samolot F.E.2b. Richthofen nie był pilotem kaskaderem. Zdecydowanie bliżej mu było do wyrachowanego taktyka. Preferował atak z góry, wykorzystując słońce, by oślepić przeciwnika, i zawsze dążył do uderzenia w najsłabszy punkt formacji wroga. Jego sukcesy nie wynikały z większych umiejętności pilotażowych, a z lepszej dyscypliny taktycznej i doskonałego oka myśliwego. Jako dowódca Jasta 11, a później Jagdgeschwader 1, wprowadził system współpracy między pilotami, który minimalizował ryzyko zestrzelenia. „Latający cyrk” Dowództwo nad Jasta 11 objął w styczniu 1917 roku. To właśnie w tym okresie, aby wyróżnić się na niebie i ułatwić dowodzenie swoim podwładnym, kazał pomalować swój samolot Albatros D.III na jaskrawoczerwony kolor. Wkrótce inni piloci z jego eskadry zaczęli latać maszynami pomalowanymi w ten sam sposób, co miało zdezorientować wroga. Richthofen zyskał aliancki przydomek Czerwony Baron, a całą formację zaczęto nazywać „latającym cyrkiem”. Czerwony Baron nie był „niezniszczalny” 6 lipca 1917 roku, podczas walki z formacją brytyjskich samolotów, został trafiony w głowę zabłąkaną kulą. Mimo chwilowej ślepoty zdołał wylądować, ale rana, prawdopodobnie pęknięcie czaszki, nigdy nie zagoiła się w pełni. Od tamtego momentu Richthofen przestał być entuzjastycznym młodzieńcem, a stał się człowiekiem prześladowanym przez bóle głowy i nudności. Jego nastrój uległ obniżeniu. Widać było po nim autentyczne zmęczenie nieustanną walką. Dowództwo nalegało, by wycofał się z lotów bojowych. Nie było to podyktowane troską o swojego asa, a względami propagandowymi. Gdyby Manfred zginął, Niemcy ponieśliby propagandową klęskę. On jednak nie chciał o tym słyszeć. Ostatni lot nad brzegiem Sommy 20 kwietnia 1918 roku, za sterami słynnego trójpłatowca Fokker Dr.I, Richthofen odniósł swoje 80. zwycięstwo. Jednak kolejny lot, który odbył już następnego dnia, stał się jego ostatnim. 21 kwietnia 1918 roku, około godziny 11:00, eskadra Richthofena nawiązała walkę z samolotami Sopwith Camel z 209. dywizjonu RAF. Manfred zauważył młodego kanadyjskiego pilota, Wilfrida „Wopa” Maya, który właśnie wystrzelał całą amunicję i próbował uciec z pola walki. Richthofen, łamiąc jedną ze swoich kardynalnych zasad – nigdy nie ścigaj przeciwnika zbyt nisko i zbyt głęboko nad terytorium wroga – rzucił się w pogoń za Mayem. Gdy koncentrował się na ofierze, sam stał się celem ataku. Kapitan Arthur „Roy” Brown zanurkował, by ratować swojego kolegę. Jednocześnie nisko lecący czerwony Fokker znalazł się w zasięgu naziemnych karabinów maszynowych, ustawionych na wzgórzu Morlancourt. To właśnie to skumulowanie ognia z powietrza i z ziemi doprowadziło do trafienia asa. Kto zestrzelił Czerwonego Barona? RAF oficjalnie przypisało zwycięstwo Royowi Brownowi. Jednak późniejsza analiza medyczna i balistyczna wykazała, że pocisk, który uśmiercił Richthofena, przeszedł przez jego ciało pod kątem, który niemal na pewno wyklucza ogień z samolotu lecącego powyżej. Najbardziej prawdopodobna wersja sugeruje, że śmiertelny strzał oddał sierżant Cedric Popkin. Pocisk wszedł z prawej strony klatki piersiowej, przechodząc przez serce, i wyszedł po lewej stronie, powyżej rany wlotowej. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wyścig Pokoju łączył sportowe emocje z wielką polityką. Dla Polaków ta impreza była symbolem narodowej dumy
Wyścig Pokoju był czymś więcej niż tylko wydarzeniem sportowym. Przez niemal sześć dekad majowe zmagania na trasach między Warszawą, Berlinem a Pragą przyciągały przed odbiorniki radiowe i na pobocza dróg miliony entuzjastów kolarstwa. Nic w tym dziwnego. Pomimo że dla komunistycznej władzy ta słynna impreza była narzędziem propagandowym, to w pamięci zwykłych obywateli zapisała się przede wszystkim jako arena narodowych uniesień.
Spis treści: Sport w służbie pokoju Od dwóch miast do trójkąta stolic Polscy bohaterowie Międzynarodowi tytani szos Propaganda i społeczne oddziaływanie Wyścigu Pokoju Zmierzch legendy Nie ulega wątpliwości, że Wyścig Pokoju pozostaje jednym z najważniejszych symboli sportu XX wieku w Europie Środkowej. Choć zrodził się z ideologii, to dzięki pasji kolarzy i kibiców stał się autentycznym fundamentem kulturowym. Polska, jako jeden z filarów tego wydarzenia, wychowała na tej imprezie pokolenia sportowców i pasjonatów, w pamięci których do dziś wybrzmiewa radiowy komunikat: „Halo, halo! Tu helikopter”. Sport w służbie pokoju Początki Wyścigu Pokoju są związane z powojenną próbą redefinicji relacji międzynarodowych w regionie zdominowanym przez Związek Radziecki. Idea wieloetapowej imprezy kolarskiej, która łączyłaby stolice państw demokracji ludowej, narodziła się w 1948 roku. Inicjatywa wyszła od redakcji dwóch czołowych dzienników partyjnych: polskiej „Trybuny Ludu” i czechosłowackiego „Rudého Práva”. Oficjalnym celem miało być zacieśnienie więzi między narodami polskim i czechosłowackim, a sport wybrano jako najbardziej uniwersalny język komunikacji ponad podziałami. Pierwsza edycja była przedsięwzięciem unikatowym w skali światowej. Zorganizowano wówczas dwa równoległe wyścigi – kolarze startowali w tym samym czasie z Warszawy do Pragi i z Pragi do Warszawy. Pierwsza trasa mierzyła 842 km i była podzielona na 5 etapów. Z kolei trasa prasko-warszawska miała 1104 km i 7 etapów. Warunki rywalizacji były skrajnie trudne. Zawodnicy musieli ścigać się po zniszczonych wojną drogach, często brukowanych, a surowy regulamin nakładał na nich obowiązek samodzielnego dokonywania wszelkich napraw roweru, bez pomocy mechaników. Wprowadzenie idei pokoju jako fundamentu imprezy miało wymiar symboliczny. W 1949 roku oficjalnym godłem Wyścigu Pokoju stał się biały gołąb. Grafika ta była niczym innym, jak adaptacją szkicu Pabla Picassa, który powstał w 1948 roku podczas pobytu artysty w Polsce przy okazji Światowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu. Adaptacja tego symbolu przez organizatorów wyścigu nadała mu rangę międzynarodową i sprawiła, że majowe zmagania stały się rozpoznawalne na całym świecie jako manifestacja dążeń pacyfistycznych. Jednak w praktyce służyły przede wszystkim legitymizacji rządów komunistycznych. Od dwóch miast do trójkąta stolic Z czasem wydarzenie zaczęło ewoluować, nie tylko pod względem geograficznym, ale także organizacyjnym. Kluczowy był rok 1952, kiedy do grona organizatorów dołączył wschodnioniemiecki dziennik „Neues Deutschland”. Trasa objęła wówczas Berlin, tworząc trójkąt trzech stolic. Piąta edycja mierzyła 2135 km i była najdłuższą z dotychczasowych. Udział NRD w zmaganiach miał niebagatelne znaczenie polityczne. Wyścig stał się wówczas „platformą”, na której budowano obraz „nowych, pokojowych Niemiec”. W tamtym czasie, te działania należały do kluczowych elementów polityki zagranicznej ZSRR. Ewolucja trasy imprezy doskonale odzwierciedlała zmiany, jakie zachodziły w układzie sił politycznych. W późniejszych latach wyścig docierał nawet do Moskwy czy Kijowa. Tak dalekie wyprawy były niemałym wyzwaniem logistycznym i miały podkreślać jedność całego bloku wschodniego pod przywództwem radzieckim. Polscy bohaterowie Polacy zwyciężali w klasyfikacji indywidualnej osiem razy, a w klasyfikacji drużynowej dziewięć razy. Każdy z tych sukcesów był świętowany jako wielkie wydarzenie państwowe. Stanisław Królak Pierwszym polskim triumfatorem w Wyścigu Pokoju, w 1956 roku, został Stanisław Królak. To właśnie z tą edycją wiąże się jedna z najciekawszych legend imprezy. Mowa o rzekomej walce Królaka z Rosjanami w tunelu prowadzącym na stadion w Warszawie, gdzie Polak miał użyć pompki rowerowej, by odeprzeć ataki rywali. Choć sam zawodnik zaprzeczał brutalności tego incydentu, i tak stał się on trwałą częścią polskiego folkloru sportowego. Ryszard Szurkowski Lata 70. były czasem dominacji Ryszarda Szurkowskiego, uznanego z najwybitniejszego kolarza amatora w historii. Polak triumfował w Wyścigu Pokoju aż cztery razy: w 1970, 1971, 1973 i 1975 roku. Potrafił wygrywać etapy, klasyfikacje punktowe i górskie, a jednocześnie być liderem drużyny. Stał się symbolem sukcesu polskiego sportu w czasach gierkowskiej propagandy sukcesu, choć jego osiągnięcia były wynikiem katorżniczej pracy i genialnego zmysłu taktycznego. W 1970 roku został uhonorowany międzynarodową nagrodą Fair Play przyznawaną przez UNESCO. Było to wyróżnienie za oddanie własnego roweru rezerwowego Zygmuntowi Hanusikowi podczas mistrzostw Polski, co umożliwiło koledze z reprezentacji zdobycie tytułu. Postawa ta budowała wizerunek Szurkowskiego jako sportowca dżentelmena, co czyniło go postacią uwielbianą przez tłumy. Stanisław Szozda Nieodłącznym towarzyszem sukcesów Szurkowskiego był Stanisław Szozda, który zwyciężył w klasyfikacji generalnej w 1974 roku. Był znany z niezwykłej dynamiki i waleczności. W historii wyścigu zapisał się między innymi dzięki wygraniu czterech etapów z rzędu w 1974 roku. Duet Szurkowski-Szozda był postrachem peletonu, choć rywalizacja między nimi nierzadko stwarzała wyzwania dla trenerów kadry. Polskie sukcesy zespołowe W klasyfikacji drużynowej, Polacy triumfowali dziewięciokrotnie: 1948 (na trasach w obie strony), 1967, 1968, 1970, 1973, 1974, 1991 oraz 1995. Międzynarodowi tytani szos Absolutnym rekordzistą pod względem zwycięstw w klasyfikacji generalnej jest Steffen Wesemann (Team Telekom). Niemiec triumfował pięciokrotnie: w 1992, 1996, 1997, 1999 i 2003 roku. Jego sukcesy przypadają na okres transformacji wyścigu, kiedy do rywalizacji dopuszczono grupy zawodowe. Tuż za nim, z czterema zwycięstwami na koncie, plasują się wspomniany wcześniej Ryszard Szurkowski i Uwe Ampler, który wygrywał w latach 1987, 1988, 1989 i 1998. Pod względem liczby wygranych etapów nikt nie może równać się z Olafem Ludwigiem. Mistrz finiszu z peletonu, ale również znakomity czasowiec, zwyciężył w sumie w 38 etapach. 12 z tych triumfów to jazdy indywidualne na czas. Triumfatorzy w klasyfikacji drużynowej Najwięcej tytułów w klasyfikacji drużynowej zdobyła reprezentacja ZSRR, która zdominowała rywalizację aż 20-krotnie. Na drugim miejscu plasują się NRD/Niemcy z 11 zwycięstwami. Podium zamyka Polska. Propaganda i społeczne oddziaływanie Wyścigu Pokoju Słynna impreza była fenomenem wykraczającym poza sport. Dla władzy wyścig pokoju pełnił przede wszystkim funkcję propagandową. W krajach socjalistycznych każdy etap był okazją do manifestacji siły państwa. Na trasach ustawiano tablice z hasłami politycznymi, a kolarze byli witani w zakładach pracy i szkołach. Szczególną rolę odgrywał Górny Śląsk – najbardziej uprzemysłowiony region Polski był stałym punktem trasy, co miało pokazywać „sojusz sportu z klasą robotniczą”. Wielkie stadiony wypełniały się po brzegi, gdy peleton zbliżał się do bieżni. Atmosferę podgrzewały relacje radiowe i telewizyjne. To właśnie podczas Wyścigu Pokoju narodziły się talenty wielkich komentatorów, jak Bohdan Tomaszewski, którego sposób operowania słowem uznawano za wzór elegancji języka polskiego. Wyścig w obliczu katastrofy Najbardziej kontrowersyjnym momentem w historii słynnej imprezy była jej 39. edycja (1986 rok). Start wyścigu zaplanowano w Kijowie na 6 maja, zaledwie kilka dni po katastrofie w Czarnobylu. Mimo ogromnego zagrożenia radiacyjnego władze radzieckie zdecydowały o przeprowadzeniu wyścigu, by zademonstrować światu, że sytuacja jest pod kontrolą. Wiele ekip z Europy Zachodniej zrezygnowało ze startu, jednak kolarze z bloku wschodniego, w tym Polacy, zostali zmuszeni do udziału w rywalizacji. To wydarzenie położyło się cieniem na idei wyścigu jako imprezy niosącej pokój i bezpieczeństwo i obnażyło bezwzględność politycznych decydentów. Zmierzch legendy Po 1989 roku Wyścig Pokoju stanął przed wyzwaniami nowej rzeczywistości rynkowej. Brak centralnego finansowania i upadek partyjnych gazet-organizatorów wymusiły prywatyzację imprezy. W latach 90. wyścig był organizowany przez różne podmioty, a do rywalizacji zaczęły stawać profesjonalne grupy kolarskie, co zmieniło charakter wyścigu z amatorskiego na zawodowy. Ostatnia edycja imprezy odbyła się w 2006 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Rob Hall uczynił najwyższe szczyty produktem luksusowym. Za swoją ambicję zapłacił najwyższą cenę
Rob Hall, jako współzałożyciel firmy Adventure Consultants, zrewolucjonizował model komercyjnych wypraw na ośmiotysięczniki. To, co wcześniej wydawało się być wyczynem, którego mogli podjąć się nieliczni, przemienił w elitarną dyscyplinę – śmiertelnie niebezpieczny produkt luksusowy. Nie bał się podejmować ryzykownych decyzji. Jedna z nich doprowadziła do najbardziej medialnej katastrofy w historii himalaizmu.
Spis treści: Praktyka najlepszą formą zdobywania wiedzy Partnerstwo z Garym Ballem Pionierstwo w biznesie wysokogórskim Geneza katastrofy z 1996 roku Wizjoner, który otworzył drogę na najwyższe szczyty świata czy ofiara własnej ambicji? Człowiek, który pogrzebał romantycznego ducha himalaizmu czy ten, który uczynił ten sport dostępniejszym? Dla wielu Rob Hall jest symbolem odwagi i profesjonalizmu – marzycielem, który dotarł na dach świata, nie tylko dosłownie, ale i zawodowo. Wielu wytyka mu jednak pychę wynikającą z wcześniejszych sukcesów i niemożność odpuszczenia celu, gdy cena za jego osiągnięcie staje się zbyt wysoka. Praktyka najlepszą formą zdobywania wiedzy Robert Edwin Hall urodził się 14 stycznia 1961 roku w Christchurch w Nowej Zelandii. Dorastał w regionie zdominowanym przez Alpy Południowe, co w znacznym stopniu ukształtowało jego podejście do gór i pracy. W odróżnieniu od wielu innych wspinaczy, Hall reprezentował typ praktyka-rzemieślnika. Jako 14-latek porzucił szkołę, by zająć się pracą w firmie Alps Sports, zajmującej się projektowaniem i produkcją odzieży oraz sprzętu outdoorowego. Dzięki temu doświadczeniu zyskał cenną wiedzę na temat technologii materiałów i konstrukcji ekwipunku, co okazało się niezwykle istotne dla jego późniejszej kariery. W środowisku wspinaczkowym był znany z wręcz obsesyjnej dbałości o najdrobniejsze detale sprzętowe i logistyczne. Jako 16-latek awansował na stanowisko menadżera. To udowadnia, że już w młodości wykazywał zdolności przywódcze i organizacyjne. Pierwsze sukcesy W Alpach Południowych preferował warunki zimowe. To właśnie on dokonał pierwszych zimowych przejść takich formacji jak Caroline Face na Mount Cook, a także szczytów La Perouse i Black Tower. Te osiągnięcia wymagały nie tylko technicznej biegłości, ale także ogromnej odporności psychicznej. Dla Halla stały się przepustką do najwyższych gór świata. W Himalaje po raz pierwszy wyruszył w 1980 roku. Dwa lata później wziął udział w drugim przejściu północnej grani Ama Dablam i drugim wejściu na szczyt Numbur. Partnerstwo z Garym Ballem Kluczowy moment w międzynarodowej karierze Roba Halla nastał w 1988 roku, gdy nawiązał współpracę z Garym Ballem. Starszy i bardziej doświadczony wspinacz stał się dla niego nie tylko wspinaczkowym partnerem, ale i najbliższym przyjacielem. Wspólnie opracowali ambitny plan, dzięki któremu mieli zyskać rozpoznawalność i finansowanie dalszej działalności – zdobycie najwyższych szczytów wszystkich siedmiu kontynentów w rekordowo krótkim czasie. W 1990 roku dokonali wyczynu, który odbił się szerokim echem, nie tylko w świecie wspinaczkowym, ale i w mediach. W ciągu siedmiu miesięcy zdobyli Koronę Ziemi (zgodną z listą Bassa), zaczynając od Mount Everestu w maju, a kończąc na Masywie Vinsona na Antarktydzie w grudniu. Dzięki temu sukcesowi w Nowej Zelandii zyskali status bohaterów narodowych i liczne odznaczenia, w tym New Zealand Commemoration Medal i Order Imperium Brytyjskiego za zasługi dla alpinizmu. W tym duecie Hall był postrzegany jako metodyczny organizator i dyplomata, potrafiący łagodzić konflikty w bazach. Z kolei Ball wnosił do współpracy ogromną dawkę entuzjazmu i energii. Razem przeprowadzili aż 47 wypraw. Akcja ratunkowa na Evereście Mówiąc o ich wspólnych dokonaniach, nie można nie wspomnieć o udziale w akcji ratowania Andrzeja Marciniaka, który jako jedyny z ekipy przetrwał zejście lawiny podczas odwrotu z Everestu (27 maja 1989 roku). Akcję ratunkową zorganizował Artur Hajzer. Hall i Ball zaoferowali pomoc. 31 maja dotarli do polskiego wspinacza i bezpiecznie sprowadzili go z góry. Pionierstwo w biznesie wysokogórskim Sukces z 1990 roku pozwolił im zrozumieć, że ich przyszłością nie jest sport wyczynowy, a komercyjne przewodnictwo. W 1991 roku założyli firmę Hall and Ball Adventure Consultants, później skróconą do Adventure Consultants. Ich celem było oferowanie bezpiecznego i profesjonalnie przygotowanego wejścia na najwyższe szczyty świata dla osób, które dysponowały odpowiednim kapitałem, ale niekoniecznie dekadami doświadczenia wspinaczkowego. Dzięki obsesyjnemu podejściu Halla do bezpieczeństwa, ich firma szybko stała się liderem rynku. W 1992 roku odnieśli swój pierwszy wielki sukces komercyjny na Evereście, wprowadzając na szczyt sześciu klientów. Ze względu na sprawność i łatwość, z jaką poruszał się w ekstremalnym terenie, Hall zyskał przydomek „Mountain Goat”. Swoją renomą przyciągał klientów z całego świata, mimo że cena wyprawy w AC była wyraźnie wyższa niż u konkurencji. Standardy firmy Halla Hall wprowadził szereg innowacji, które stały się później standardem w branży: zarządzanie tlenem – był zwolennikiem używania dodatkowego tlenu powyżej 8000 metrów przez wszystkich przewodników, co miało zapewniać im jasność umysłu niezbędną do opieki nad klientami; logistyka bazy – standardy żywieniowe i higieniczne w bazach AC były znacznie wyższe niż w tradycyjnych wyprawach narodowych, co minimalizowało ryzyko infekcji i utraty wagi przed atakiem szczytowym; relacje z Szerpami – Hall cieszył się ogromnym szacunkiem wśród społeczności Szerpów, traktując ich jako równorzędnych partnerów i dbając o ich ubezpieczenie oraz wyposażenie. Tragedia na Dhaulagiri W październiku 1993 roku determinacja Roba została wystawiona na ciężką próbę. W trakcie wyprawy na Dhaulagiri Gary Ball zachorował na wysokościowy obrzęk płuc. Mimo desperackich prób ratunku zmarł na wysokości ponad 6000 metrów. Hall pochował przyjaciela w lodowej szczelinie. Mimo straty, zdecydował się kontynuować działalność. Geneza katastrofy z 1996 roku Wyprawa z 1996 roku była dla Halla rutynowym, choć logistycznie złożonym przedsięwzięciem. Wcześniej, wprowadził na szczyt Everestu 39 osób. Takiego wyczynu nie dokonał żaden inny przewodnik niebędący Szerpą. Należy jednak podkreślić, że sezon ten charakteryzował się zagęszczeniem komercyjnych ekip, jakiego na najwyższym szczycie świata wcześniej nie było. Głównym konkurentem Halla był Scott Fischer i jego firma Mountain Madness. Obecność Jona Krakauera, dziennikarza piszącego dla wpływowego magazynu „Outside” w zespole Halla, stworzyła dodatkową presję sukcesu medialnego. Oprócz niego i Halla, w skład zespołu AC weszli: Mike Groom (przewodnik), Andy Harris (przewodnik), Doug Hansen (klient), Beck Weathers (klient), Yasuko Namba (klientka), Lou Kasischke (klient), Frank Fischbeck (klient), Stuart Hutchison (klient), John Taske (klient). Wydarzenia z 10–11 maja Atak szczytowy rozpoczął się tuż po północy 10 maja. Wspinacze wyruszyli z obozu IV na Przełęczy Południowej (ok. 7900 m). Od samego początku wyprawa napotykała problemy, które kumulowały się w czasie. Jednym z najpoważniejszych był brak przygotowanych lin poręczowych na kluczowych odcinkach drogi, w tym na Stopniu Hillary’ego. Szerpowie z ekip Halla i Fischera nie porozumieli się co do podziału pracy, co spowodowało wielogodzinne zatory w strefie śmierci. Hall kładł duży nacisk na rygorystyczne przestrzeganie godzin powrotu, jednak tamtego dnia złamał własną zasadę. Powodem był Doug Hansen, który rok wcześniej musiał zawrócić tuż przed szczytem i dla którego była to ostatnia szansa na zdobycie góry. Czując się osobiście odpowiedzialnym za sukces klienta, Hall pozwolił mu kontynuować wspinaczkę już po bezpiecznym limicie czasu. Hansen dotarł na wierzchołek ok. 16:00, kiedy na horyzoncie widoczna była już potężna burza śnieżna. Załamanie pogody nastąpiło w momencie, gdy wielu wspinaczy znajdowało się jeszcze w pobliżu szczytu lub na południowo-wschodniej grani. Widzialność spadła niemal do zera, a temperatura osiągnęła poziom, który uniemożliwiał przetrwanie bez ruchu. Schodząc z całkowicie wyczerpanym Hansenem, Hall utknął na Południowym Wierzchołku (8749 m). Hansen prawdopodobnie zmarł wkrótce potem, a Andy Harris, który próbował dostarczyć im tlen, zaginął w zamieci. Ostatnia rozmowa Nocą z 10 na 11 maja Hall biwakował pod gołym niebem, bez dodatkowego tlenu, w temperaturze odczuwalnej sięgającej minus 50 stopni Celsjusza. O świcie nawiązał kontakt radiowy z bazą. Mimo skrajnego wyczerpania, brzmiał nadzwyczaj racjonalnie. Jego stan fizyczny nie pozwalał mu jednak na samodzielne zejście – odmrożone dłonie i stopy uniemożliwiały operowanie linami. Później, korzystając z telefonu satelitarnego, pracownicy bazy połączyli go z jego ciężarną żoną w Nowej Zelandii. Świadomy zbliżającego się końca, starał się ją uspokoić. Rob Hall zmarł prawdopodobnie wieczorem 11 maja z powodu hipotermii. Jego ciało zostało znalezione 23 maja przez uczestników ekspedycji IMAX. Do dziś spoczywa na Południowym Wierzchołku, służąc za memento dla innych wspinaczy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
PGR przez kilkadziesiąt lat kształtował życie polskiej wsi. Gwałtowny upadek gospodarstw stał się katastrofą
PGR był czymś więcej niż tylko zakładem produkcji rolnej. Stanowił fundament potężnego, niemal totalnego ekosystemu społeczno-gospodarczego, który przez ponad czterdzieści lat kształtował życie milionów Polaków. Ideologiczny upór i wielkie ambicje modernizacyjne miały przełożenie na momenty produkcyjnej chwały. Jednak upadek państwowego przedsiębiorstwa był gwałtowny i dla wielu stał się prawdziwą katastrofą.
Spis treści: Początki rolniczego giganta Biurokracja i zarządzanie centralne Praca, deputaty i stabilizacja Kultura i życie społeczne w PGR-ach Mit a rzeczywistość Dlaczego PGR-y upadły? Państwowe Gospodarstwa Rolne były eksperymentem, który w swojej skali i założeniach nie miał odpowiednika w historii polskiego rolnictwa. Przez dekady potężne kolektywy napędzały modernizację wsi, oferując standardy życia niedostępne dla rolników indywidualnych. Ten idylliczny system miał jednak poważny minus – uzależnił swoich pracowników od opieki państwa. Gdy PGR-y upadły w realiach wolnego rynku, wielu ludzi po prostu nie potrafiło się odnaleźć w nowej rzeczywistości. Początki rolniczego giganta Początki Państwowych Gospodarstw Rolnych wiążą się z radykalną zmianą ustrojową i terytorialną, która zaszła w Polsce po II wojnie światowej. W 1944 roku dekretem o reformie rolnej władza zapoczątkowała proces przejmowania ziemi przez państwo, uderzając w ten sposób w dotychczasowe elity ziemskie. W 1949 roku nastąpiło oficjalne powołanie PGR-ów, co zbiegło się z procesem przymusowej kolektywizacji, zainspirowanej radzieckim modelem kołchozów i sowchozów (z inicjatywy ZSRR zaczęły wówczas powstawać Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne). Ideą wielkopowierzchniowych, centralnie zarządzanych gospodarstw było zapewnienie żywności dla szybko rosnącej populacji miast i robotników budujących nowy socjalistyczny system. Szczególne znaczenie dla rozwoju PGR-ów miały tzw. Ziemie Odzyskane. Na Pomorzu, Mazurach i w Zachodniej Polsce istniały rozległe majątki poniemieckie, które ze względu na skalę i infrastrukturę nie nadawały się do łatwego podziału między indywidualnych osadników. To właśnie tam powstały kluczowe ośrodki państwowego rolnictwa. Już w 1950 roku funkcjonowało w Polsce ponad 9600 PGR-ów, na które składały się grunty o powierzchni ok. 2 milionów hektarów. Z biegiem lat, wartość ta ulegała zmianie w wyniku procesów łączenia mniejszych jednostek w potężne kombinaty. Biurokracja i zarządzanie centralne Sprawowanie nadzoru nad milionami hektarów i setkami tysięcy pracowników wymagało stworzenia hierarchicznej struktury. PGR-y funkcjonowały w ramach sztywnego, centralnie planowanego systemu. Powołane do życia w celu usprawnienia zarządzania Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych (zlikwidowane w 1956 roku, później nadzór przejął ogólny resort rolnictwa) dysponowało rozbudowaną strukturą departamentów, które decydowały o dosłownie każdym aspekcie funkcjonowania agrarnych molochów. W tej strukturze znajdowały się wyspecjalizowane jednostki, w tym: Departament Produkcji Zwierzęcej (dzielący się na wydziały chowu koni, bydła czy trzody), Departament Mechanizacji (zarządzający parkiem maszynowym), Departament Zatrudnienia i Płac (odpowiedzialny za sferę socjalną). W terenie władzę sprawowały Okręgowe Zarządy PGR, a później – od lat 70. – potężne kombinaty. Były to przedsiębiorstwa wielozakładowe, które w założeniu integrowały produkcję rolną z przetwórstwem i handlem. Modelowym przykładem takiej jednostki był Kombinat PGR Manieczki, utworzony w 1960 roku. Pod zarządem dyrektora Jana Baiera stał się wizytówką socjalistycznego rolnictwa, odwiedzaną przez delegacje z całego bloku wschodniego. Praca, deputaty i stabilizacja Praca w Państwowym Gospodarstwie Rolnym nie miała wiele wspólnego z wysiłkiem indywidualnego rolnika. Każdy pracownik PGR był de facto robotnikiem, zatrudnionym w państwowym zakładzie. Miał określone godziny pracy, prawo do urlopu, a jego życie było w dużej mierze ustrukturyzowane przez system zmianowy. Płace nie należały do najwyższych, jednak ten specyficzny system oferował poczucie bezpieczeństwa socjalnego, jakiego wcześniej polski rolnik nie zaznał. Kluczowym elementem wynagrodzenia był system deputatów. Pracownicy otrzymywali część zapłaty w naturze, co w realiach niedoborów rynkowych PRL-u było niezwykle cenne. Do standardowych przydziałów należały: produkty spożywcze – darmowe lub tanie mleko, mięso i ziemniaki; opał – przydział węgla lub drewna na zimę; ziemia – możliwość użytkowania niewielkiej działki pod uprawę własnych warzyw; pasze – choć oficjalnie pasze należały do gospodarstwa, powszechnie tolerowano „wynoszenie” ziarna na potrzeby własnego, przydomowego inwentarza. Praca była ciężka i fizycznie wymagająca. Kobiety najczęściej były zatrudniane jako dojarki. To zajęcie wymagało wstawania o świcie i dyscypliny związanej z cyklem udoju. Mężczyźni obsługiwali maszyny, pracowali przy żniwach lub w hodowli zwierząt. Praca była monotonna, jednak pozwalała na integrację i tworzenie wspólnot. Ludzie żyli skromnie, ale „wiązali koniec z końcem” i nie musieli martwić się o przyszłość. Kultura i życie społeczne w PGR-ach Jako instytucja totalna, PGR zaspokajał wszystkie potrzeby życiowe swoich pracowników. Budowano osiedla bloków z prefabrykatów, co w zamyśle planistów miało niwelować różnice między miastem a wsią. Mieszkania oferowały standard, który znajdował się poza zasięgiem większości rolników indywidualnych. Należy bowiem podkreślić, że centralne ogrzewanie i bieżąca woda wciąż jeszcze nie były oczywistymi udogodnieniami na polskiej wsi. Przy gospodarstwach działały przedszkola, świetlice, kluby, a niekiedy nawet kina i ośrodki zdrowia. PGR-y finansowały dowożenie dzieci do szkół, organizowały dożywianie, letnie kolonie i obozy sportowe w zakładowych ośrodkach wypoczynkowych. Świetlice środowiskowe tętniły życiem – prowadzono tam między innymi zajęcia plastyczne, muzyczne i warsztaty kulinarne. Życie społeczne koncentrowało się wokół wspólnych uroczystości. Dożynki w PGR-ach miały specyficzny, festynowy charakter, łączący tradycję z nowoczesnością. Organizowano zawody sportowe, zabawy taneczne i występy lokalnych zespołów artystycznych. Mit a rzeczywistość Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów historii PGR-ów jest ich rentowność. By oficjalne dane mogły korelować z ideologicznymi założeniami, często bywały „koloryzowane”. Należy bowiem podkreślić, że jedynie około 30% Państwowych Gospodarstw Rolnych cechowało się pełną rentownością i nie wymagało stałych dotacji z budżetu państwa. Pozostałe funkcjonowały dzięki systemowi dopłat, które pokrywały nie tylko koszty produkcji, ale także ogromne wydatki na infrastrukturę socjalną. Nie można jednak nie wspomnieć, że mimo problemów z efektywnością, PGR-y odegrały kluczową rolę w krajowym bilansie żywnościowym. W 1989 roku, pod zarządem tych jednostek znajdowało się 17,8% ogólnej powierzchni ziemi rolnej w Polsce. Co za tym idzie, dostarczały znaczną część surowców dla przemysłu spożywczego. Ważną funkcją PGR-ów była też modernizacja rolnictwa poprzez produkcję wysokiej jakości materiału nasiennego i zwierząt zarodowych, co miało stymulować postęp w całym sektorze. W latach 80. zaczęły piętrzyć się problemy. Kryzys gospodarczy, zagraniczne zobowiązania i niewydolność centralnego planowania doprowadziły do degradacji infrastruktury. Brak części zamiennych do maszyn, nawozów i nieefektywne zarządzanie powodowały, że gospodarstwa stawały się coraz większym obciążeniem dla chwiejącego się budżetu państwa. Dlaczego PGR-y upadły? Koniec ery PGR-ów nastał po 1989 roku, wraz z transformacją ustrojową. Plan Balcerowicza, mający na celu uzdrowienie polskiej gospodarki poprzez urynkowienie, okazał się „wyrokiem” dla państwowego rolnictwa. Gwałtowny wzrost stóp procentowych, hiperinflacja i zniesienie większości dotacji spowodowały, że Państwowe Gospodarstwa Rolne z dnia na dzień utraciły płynność finansową. Polityczna decyzja o likwidacji zapadła w 1991 roku. Uchwalona 19 października Ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa nakazała rozwiązanie wszystkich 1666 PGR-ów. Cały ich majątek – 4 miliony hektarów ziemi, budynki, inwentarz, ale i długi – przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Skutki społeczne likwidacji Ta operacja ekonomiczna okazała się społeczną katastrofą na ogromną skalę. Około 400 tys. ludzi z dnia na dzień straciło pracę. Ich sytuacji nie poprawiał fakt, że w wielu regionach gospodarstwa były jedynym pracodawcą. Byli pracownicy zostali z mieszkaniami w blokach pośrodku niczego – bez transportu, bez innych zakładów pracy. Nie mieli kwalifikacji przydatnych na nowym rynku, a to zabijało nadzieję na zmianę. Pojawiło się zjawisko bezrobocia strukturalnego – niedopasowania podaży pracy do popytu. „Sieroty po PGR-ach”, pozbawione opiekuńczości państwa, nie potrafiły odnaleźć się w realiach kapitalizmu. Państwo podjęło pewne próby wsparcia, ale skromna pomoc i tak zaspokajała tylko kroplę w morzu potrzeb. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Słowo, prawo i rozum przeciwko sile miecza. Cyceron przegrał politycznie, ale w historii zapisał się jako zwycięzca
Cyceron żył w burzliwym okresie, kiedy Republika, którą ukochał, chyliła się ku ostatecznemu upadkowi. Jednak jego życie stało się fundamentem, na którym później wzniesiono całą zachodnią myśl polityczną, etyczną i lingwistyczną. Jako mąż stanu, orator, prawnik i filozof, Cyceron ucieleśniał rzymski ideał humanitas – pojęcia, które sam współtworzył, a które oznaczało połączenie wykształcenia, kultury osobistej i życzliwości wobec innych ludzi.
Spis treści: Narodziny „nowego człowieka” Oratorski spektakl Szczyt chwały i zalążek upadku Wygnanie i rozczarowanie polityczne Rozwój działalności literackiej Ostatni bój Cycerona Marek Tulliusz Cyceron nie był człowiekiem bez skazy. Bywał próżny, często niezdecydowany, a jego wiara w możliwość uratowania starego systemu republikańskiego zakrawała o naiwność. Jednak to właśnie te ludzkie słabości, tak wyraźnie widoczne w jego listach, czynią go postacią najbardziej autentyczną w całej starożytności. Jego życie było czymś w rodzaju eksperymentu filozoficznego: czy słowo, prawo i rozum mogą zwyciężyć nagą siłę miecza? Choć Cyceron przegrał z dyktatorami, to właśnie jego głos ukształtował ramy, w których do dziś definiujemy wolność, sprawiedliwość i ludzką godność. Narodziny „nowego człowieka” Cyceron urodził się 3 stycznia 106 roku p.n.e. w niewielkim górzystym Arpinum. Na świat przyszedł w zamożnej rodzinie ekwickiej, należącej do lokalnej elity. Co prawda jego matka wywodziła się z rzymskiego rodu senatorskiego, jednak rodzina Marka Tulliusza nie miała historii wielkich osiągnięć publicznych. Ten status społeczny uczynił go w przyszłości novus homo – „nowym człowiekiem”, który musiał wywalczyć sobie drogę do najwyższych urzędów państwowych wyłącznie dzięki własnym talentom, a nie rodowej sławie. Rodzina Cycerona kładła ogromny nacisk na wykształcenie. Ojciec, mimo słabego zdrowia, poświęcił się edukacji synów. W 97 roku p.n.e. Cyceron przeniósł się do Rzymu, gdzie studiował prawo, filozofię oraz wymowę u najwybitniejszych mistrzów epoki. Kluczowe dla jego kariery oratorskiej było zetknięcie się z grecką teorią retoryki. Studiował pod okiem poety Archiasa i prawnika Mucjusza Scewoli. Przełomowym momentem była podróż do Grecji i Azji Mniejszej w latach 79–77 p.n.e., gdzie doskonalił swój styl u Molona z Rodos. Ten odegrał nie tylko rolę nauczyciela wymowy, ale i trenera, ucząc Cycerona, jak kontrolować oddech i gestykulację, by sprostać ogromnym wymaganiom fizycznym rzymskiej palestry. Oratorski spektakl Dla Cycerona – człowieka bez sławnych przodków – to właśnie sądy stały się główną areną, na której mógł zbudować swoją reputację. Pracę obrońcy sądowego rozpoczął około 81 roku p.n.e. W następnym roku podjął się sprawy przeciwko Sekstusowi Roscjuszowi z Amerii, oskarżonemu o ojcobójstwo, Cyceron musiał rzucić wyzwanie Chryzogonusowi – potężnemu wyzwoleńcowi urzędującego dyktatora Sulli. Zwycięstwo w tym procesie nie tylko uratowało życie klienta, ale uczyniło Cycerona najbardziej obiecującym adwokatem w Rzymie. Jego podejście do oracji wykraczało poza suchą argumentację prawną. Doskonale rozumiał, że proces jest spektaklem, który ma poruszyć emocje sędziów i zgromadzonego tłumu. Mistrzowsko operował trzema stylami: niskim (do nauczania i wyjaśniania), średnim (do sprawiania przyjemności słuchaczom) i wysokim (do porywania i wzruszania tłumów). Największym sukcesem wczesnego etapu kariery Cycerona było oskarżenie Werresa, skorumpowanego namiestnika Sycylii. Dzięki sprawnej pracy śledczej na wyspie i błyskawicznemu przedstawieniu dowodów zmusił go do dobrowolnego udania się na wygnanie jeszcze przed końcem procesu. Ten sukces otworzył mu drogę do konsulatu, mimo że konserwatywna arystokracja spoglądała z nieufnością na ambitnego przybysza z prowincji. Szczyt chwały i zalążek upadku Jego kariera polityczna osiągnęła apogeum w 63 roku p.n.e., gdy objął urząd konsula. Na czele opozycji działającej przeciwko najwyższemu urzędnikowi stanął Lucjusz Sergiusz Katylina, zubożały arystokrata, który został odrzucony przez wyborców. Popierany przez Juliusza Cezara, zaczął knuć spisek wymierzony w konsula. Jego plan przewidywał mord na Cyceronie i urzędnikach, podpalenie Rzymu i powszechne umorzenie długów. W praktyce chodziło mu o obalenie Republiki Rzymskiej. Cyceron podjął zdecydowane i bezwzględne działania. Dzięki informacjom od Fulwii i przechwyceniu listów do Galów z plemienia Allobrogów, zdobył niezbite dowody winy przebywających w mieście spiskowców. W serii czterech słynnych „Katylinarek” wygnał lidera spisku z Rzymu i zagonił w kozi róg jego zwolenników. Kontrowersyjna egzekucja Najważniejsza decyzja konsulatu Cycerona zapadła 5 grudnia 63 roku p.n.e. Po burzliwej debacie w Senacie, w której młody Juliusz Cezar opowiadał się za dożywotnim więzieniem, a Katon Młodszy domagał się kary śmierci, konsul zarządził egzekucję pięciu pojmanych spiskowców bez formalnego procesu przed ludem. Zostali oni uduszeni w lochu Tullianum. Za uratowanie miasta Senat obwołał go pater patriae – ojcem ojczyzny. Był to moment jego największego triumfu, ale jednocześnie chwila, która w przyszłości zadecydowała o całym jego dalszym życiu. Egzekucja rzymskich obywateli bez przysługującego im prawa do apelacji została uznana przez jego wrogów za akt tyranii. Cyceron, znany ze swojej próżności, nieustannie przypominał o swoich zasługach z 63 roku, co z czasem zaczęło irytować nawet jego zwolenników i osłabiło prestiż konsula. Wygnanie i rozczarowanie polityczne W 60 roku p.n.e. Cezar, Pompejusz i Krassus zawiązali I triumwirat. Kierujący się wiarą w prymat Senatu i instytucji republikańskich Cyceron, mimo zaproszenia, nie przystał do nieformalnego sojuszu. Za lojalność wobec ideałów przyszło mu zapłacić wysoką cenę. W 58 roku p.n.e. jego osobisty wróg, trybun ludowy Publiusz Klodiusz Pulcher, przeforsował prawo skazujące na banicję każdego urzędnika, który doprowadził do śmierci obywatela bez sądu. Opuszczony przez Pompejusza, został zmuszony do udania się na wygnanie. Ten okres wprowadził do jego życia głęboką depresję, co było wyraźnie widoczne w listach adresowanych do rodziny i Attykusa. Klodiusz nie poprzestał na wygnaniu politycznego rywala. Przeciwnik Cycerona doprowadził do zburzenia jego domu na Palatynie i innych posiadłości. Wygnaniec wrócił po roku, jednak jego niezależność polityczna została złamana. Musiał lawirować między potężnymi wodzami, co uważał za upokarzające dla byłego konsula. W latach 50. p.n.e. Cyceron pełnił funkcję prokonsula w Cylicji, gdzie zasłynął z wyjątkowej, jak na rzymskie standardy, uczciwości i dbałości o prowincjałów. Po powrocie do Rzymu zastał państwo na krawędzi wojny domowej między Cezarem a Pompejuszem. Po długim wahaniu opowiedział się po stronie tego drugiego, widząc w nim mniejsze zło dla Republiki. Po klęsce pod Farsalos Cezar ułaskawił Cycerona, pozwalając mu wrócić do miasta, ale nie do wielkiej polityki. Cyceron właściwie został pozbawiony realnego wpływu na rządy. Rozwój działalności literackiej Czas rządów Cezara był dla niego równoznaczny z przymusowym wycofaniem się z życia publicznego. Cyceron przekuł ten czas w owocny okres działalności literackiej i filozoficznej. Pisanie uczynił lekiem dla duszy. Jego nadrzędnym celem stało się stworzenie kompletnej biblioteki filozoficznej w języku łacińskim, która udostępniłaby rzymskim elitom dorobek greckich szkół. W swoich dialogach, wzorowanych na Arystotelesie, prezentował starcia różnych poglądów, zachęcając czytelnika do samodzielnego myślenia. Za największy lingwistyczny wkład Cycerona należy uznać stworzenie łacińskiej terminologii filozoficznej. Bez jego pracy Europa mogłaby nie znać słów takich jak essentia (esencja), qualitas (jakość) czy humanitas (humanizm). Przekształcił łacinę z języka pragmatycznego w subtelne narzędzie do opisywania najbardziej zawiłych idei ludzkiego umysłu. Ostatni bój Cycerona Śmierć Cezara w 44 roku p.n.e. na krótko przywróciła Cyceronowi nadzieję na odrodzenie Republiki. Choć spiskowcy nie wtajemniczyli go w swoje plany, entuzjastycznie poparł tyranobójstwo. Szybko jednak zdał sobie sprawę, że „tyran zginął, ale tyrania żyje”. W tym ostatnim, heroicznym akcie życia, Cyceron rzucił wyzwanie Markowi Antoniuszowi – potężnemu wodzowi i spadkobiercy Cezara. Napisał przeciwko niemu 14 „Filipik” – mów pełnych pasji, ale i brutalnych osobistych ataków, w których oskarżał Antoniusza o pijaństwo, tchórzostwo i dążenie do monarchii. Jednocześnie, próbował wykorzystać młodego Oktawiana do neutralizacji Antoniusza. Jego plany legły w gruzach, gdy Oktawian i Antoniusz zawarli sojusz, tworząc II Triumwirat. Nazwisko Cycerona znalazło się na szczycie listy proskrypcyjnej. Wróg dopadł go 7 grudnia 43 roku p.n.e. Jego śmierć była godna rzymskiego stoika. Cyceron wychylił głowę z lektyki i ze spokojem przyjął cios miecza. Na rozkaz Antoniusza odciętą głowę i ręce Cycerona przewieziono do Rzymu, gdzie zostały przybite do mównicy na Forum Romanum. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Łemkowie przetrwali brutalne próby wymazania tożsamości. Ich kultura wciąż żyje
Łemkowie, grupa etniczna, która dziś jest rozpowszechniona na całym świecie, wciąż nosi w sobie geny karpackich pasterzy, upór białochorwackich rolników i traumę historii, która w XX wieku brutalnie przemodelowała ich mapę życia. Jak przetrwać, gdy państwo odbiera dom, rozdziela rodziny i rozrzuca je po różnych zakątkach świata? Wielu wydaje się to niemożliwe, ale Łemkowie po prostu nie mieli innego wyjścia.
Spis treści: Skąd się wzięli Łemkowie? „Lem”, czyli jak narodziła się nazwa? Kraina cerkwi i chyż Wielka wojna i trauma Thalerhofu Od republiki do schizmy Koniec świata Łemków Gdzie dziś żyją Łemkowie? Historia Łemków udowadnia, że dom to nie tylko cztery ściany i dach. To także język, pieśń i pamięć o przodkach. Komunistyczne władze chciały zniszczyć ich jako grupę, ale, paradoksalnie, skazując Łemków na wygnanie wzmocniły w nich poczucie odrębności i własnej tożsamości. Tym samym Rusinie udowodnili, że kultura może przetrwać nawet najbrutalniejsze próby jej wymazania. Skąd się wzięli Łemkowie? Na pytanie o pochodzenie Łemków nawet historycy i etnografowie nie są w stanie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Na obszarze Karpat przez wieki mieszały się różne ludy. Najlepiej udokumentowana jest teoria kolonizacji wołoskiej. Zakłada ona, że od XII stulecia, wzdłuż grzbietu Karpat, z terenów Siedmiogrodu wędrowali pasterze wołoscy. Twardy lud, przyzwyczajony do życia w trudnych, górskich warunkach, niósł ze sobą unikatowy model gospodarki pasterskiej i prawo wołoskie, które zapewniało osadnikom dużą autonomię. Po drodze, na terenach dzisiejszej Ukrainy, mieszali się z ludnością ruską, co scementowała wspólna religia wschodnia. Na przełomie XIII i XIV. Wieku dotarli na obszar Beskidów, gdzie dalej mieszali się z ludnością polską i słowacką. Zdaniem sławnego badacza Romana Reinfussa, Łemkowie są grupą, która kształtowała się w długim procesie historycznym, wchłaniając i asymilując różne elementy etniczne. Należy jednak podkreślić, że istnieją inne teorie na ten temat. Niektórzy badacze są zdania, że Łemkowie wywodzą się od Białochorwatów, czyli słowiańskiego plemienia, które miało zamieszkiwać te tereny już w VII wieku. Ta koncepcja zakłada, że byli potomkami rdzennej ludności, która przetrwała w górach mimo naporu innych nacji. Jeszcze inne głosy mówią o trackich plemionach z czasów rzymskich, które miałyby być genetycznym fundamentem tej grupy. Co ciekawe, badania genetyczne współczesnych populacji karpackich potwierdzają tę niezwykłą mozaikę – w żyłach Łemków płynie krew dawnych pasterzy, słowiańskich rolników i być może antycznych mieszkańców Bałkanów. „Lem”, czyli jak narodziła się nazwa? Zanim ukuła się nazwa „Łemkowie”, sami nazywali siebie Rusinami lub Rusnakami. Słowo „Łemko” było niczym innym jak przydomkiem nadanym im przez sąsiadów. Wywodzi się od partykuły „lem”, która w dialekcie łemkowskim oznacza „tylko”. Ludy z północy i wschodu, które używali innych słów na określenie „tylko” (np. „lysz”), zaczęli nazywać mieszkańców Beskidu Niskiego „Łemkami”. W literaturze naukowej termin ten pojawił się dopiero w XIX stuleciu. Początkowo miał charakter nieco prześmiewczy, jednak z biegiem lat, gdy w Łemkach zaczęła budzić się świadomość narodowa, sami zaakceptowali tę nazwę i uznali ją za wyznacznik swojej odrębności od Ukraińców i Polaków. Kraina cerkwi i chyż Swoją ojczyznę nazywali Łemkowszczyzną. To pas ziemi o szerokości około 20–30 kilometrów, ciągnący się wzdłuż Karpat – od Popradu na zachodzie, po dolinę Osławy na wschodzie. To właśnie tam, w Beskidzie Niskim i Sądeckim, Łemkowie stworzyli unikatowy krajobraz kulturowy. Ich domy, zwane chyżami, cechowały się niezwykłą funkcjonalnością. W jednym długim budynku, pod wspólnym dachem mieszkała rodzina i zwierzęta gospodarskie, głównie krowy i owce. Przechowywano tam także zapasy siana i zboża, więc jeden budynek pełnił funkcję domu, obory i stodoły. Miało to swoje uzasadnienie. Zimą ciepło wydzielane przez ciała zwierząt pomagało ogrzać pomieszczenie mieszkalne. Największym skarbem Łemkowszczyzny były cerkwie. Nad drewnianymi budowlami wybijały się trzy wieże. Najwyższa zawsze znajdowała się nad wejściem. To właśnie ta cecha odróżniała je od cerkwi wschodnich. Gospodarka Gospodarka Łemków opierała się przede wszystkim na rolnictwie i pasterstwie. Uprawiali głównie owies, jęczmień i ziemniaki, które potrafiły przetrwać w surowym klimacie Beskidów. Słynęli także z produkcji mazi i dziegciu. Tzw. maziarze z Łosia docierali ze swoimi towarami nawet do odległych zakątków Cesarstwa Austriackiego i Rosji. Wielka wojna i trauma Thalerhofu Spokojne życie Łemków skończyło się w 1914 roku. Kiedy wybuchła I wojna światowa, znaleźli się w kleszczach dwóch mocarstw – Austro-Węgier i Rosji. Dla Austriaków każdy, kto mówił po rusku i wyznawał prawosławie, był potencjalnym szpiegiem cara. Rozpoczęły się masowe prześladowania łemkowskiej inteligencji i duchowieństwa. Tysiące ludzi trafiło wówczas do obozu w Thalerhofie koło Grazu, często wymienianym jako pierwszy obóz koncentracyjny w Europie. Ludzie żyli tam w tragicznych warunkach, często pod gołym niebem, co doprowadziło do wybuchu epidemii tyfusu. Zmarło prawie 1800 osób. Thalerhof stał się dla Łemków symbolem męczeństwa i na zawsze zmienił ich stosunek do władzy centralnej, budząc potrzebę samostanowienia. Od republiki do schizmy Stare imperia upadły po 1918 roku. Wówczas Łemkowie postanowili wziąć sprawy w swoje ręce. W samym sercu Beskidów powstały dwie niewielkie republiki. Pierwsza, w Komańczy, miała charakter proukraiński. Druga, tzw. Republika Floryncka (Ruska Ludowa Republika Łemków), dowodzona przez prawnika Jarosława Kaczmarczyka, dążyła do pełnej autonomii lub przyłączenia do Czechosłowacji. Choć istniały krótko i zostały zlikwidowane przez odradzającą się Polskę, pokazały, jak silna była u Łemków potrzeba własnej tożsamości. W okresie międzywojennym nastąpiły też spore zmiany religijne. Choć większość Łemków była grekokatolikami, to pod wpływem napięć politycznych i prób ukrainizacji cerkwi przez duchownych przybyłych z Galicji Wschodniej, doszło do masowych powrotów do prawosławia. To wydarzenie, znane jako schizma tylawska, objęło kilkadziesiąt wiosek i około 20 tysięcy ludzi. Stanowiło wyraz buntu przeciwko próbom narzucenia obcej tożsamości i wysokim opłatom kościelnym. Łemkowie chcieli cerkwi bliskiej ludowi i tradycji przodków. Koniec świata Łemków Najczarniejsza godzina w całej historii Łemków wybiła w 1947 roku. Choć II wojna światowa formalnie dobiegła końca, w Beskidach i Bieszczadach wciąż toczyły się walki z Ukraińską Powstańczą Armią. Po śmierci generała Karola Świerczewskiego komunistyczne władze zadecydowały o wdrożeniu operacji, której celem była ostateczna dekonstrukcja mniejszości ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej w granicach państwa polskiego, choć pozornie miała służyć wyłącznie walce z partyzantką. Za czyny garstki zastosowano absurdalną zasadę odpowiedzialności zbiorowej całej ludności. Akcja „Wisła” rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 roku. O świcie wojsko otoczyło wsie i dało mieszkańcom dwie godziny na spakowanie dorobku. Mogli zabrać tylko to, co byli w stanie udźwignąć i zapakować na wóz. Ludzi pędzono do punktów zbornych, a potem ładowano do bydlęcych wagonów. Transporty ruszyły na północ i zachód Polski – na tzw. Ziemie Odzyskane. To nie było zwykłe przesiedlenie. Ta operacja miała na celu wynarodowienie. Łemków osiedlano w rozproszeniu, tak aby w jednej wsi mieszkało tylko kilka rodzin. Chodziło o to, by jak najszybciej „stali się Polakami”. Ich chyże popadały w ruinę, cerkwie zmieniano w magazyny nawozów, a nazwy wiosek zniknęły z map. Z Beskidu Niskiego wysiedlono w tym czasie od 30 do 50 tysięcy Łemków. Powrót na zgliszcza Po śmierci Stalina nastała odwilż polityczna. Polska zaczęła odwracać się od brutalnego systemu na rzecz nieco łagodniejszej formy rządów komunistycznych. Dla Łemków pojawił się wówczas cień nadziei. Niektórzy, mimo zakazów i inwigilacji przez bezpiekę, zaczęli starać się o powrót w rodzinne strony. Nie spodziewali się jednak tego, co zastali na miejscu. Ich domy często były już zajęte przez polskich osadników, lasy przejęło państwo, a pola zarosły. Mimo to około 5 tysięcy osób zdecydowało się na ten krok. Żeby móc osiedlić się na swojej ziemi, musieli odkupić gospodarstwa od państwa lub nowych właścicieli. Należy jednak podkreślić, że to właśnie ci powracający uratowali resztki łemkowskiej kultury w Beskidzie Niskim. Do dziś takie wsie jak Bartne czy Gładyszów są żywymi ośrodkami łemkowskości, gdzie wciąż można usłyszeć specyficzny, śpiewny dialekt. Gdzie dziś żyją Łemkowie? Współczesne rozmieszczenie Łemków na mapie Polski jest rezultatem tragicznych wydarzeń z 1947 roku. Społeczność ta żyje w kilku głównych skupiskach. Są nimi: Dolny Śląsk, Lubelszczyzna i Pomorze – te trzy krainy są domem dla większości Łemków. Największe skupiska tej mniejszości etnicznej to okolice Legnicy, Lubina i Przemkowa (woj. dolnośląskie) oraz Gorzowa Wielkopolskiego i Strzelec Krajeńskich (woj. lubuskie); Beskid Niski i Sądecki – to tradycyjna ojczyzna Łemków. Niestety, obecnie stanowią tam mniejszość, jednak ich obecność na tych ziemiach ma niezwykle silne znaczenie symboliczne. Główne ośrodki to Krynica-Zdrój, Gorlice oraz wsie w gminach Uście Gorlickie i Sękowa; duże miasta – jak Warszawa, Wrocław czy Kraków. To właśnie tam działa łemkowska inteligencja, artyści i organizacje społeczne, które walczą o zachowanie tożsamości, języka i tradycji w nowoczesnej rzeczywistości. Łemkowie w świetle prawa Współcześnie, Polska uznaje Łemków za jedną z czterech mniejszości etnicznych, obok Karaimów, Romów i Tatarów. Co to oznacza w praktyce? Na mocy aktu prawnego z 2005 roku, mniejszość etniczna jest grupą nieposiadającą własnego państwa poza granicami Polski. Ten status daje Łemkom prawo do: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jezyk-lemkowski-przez-lata-byl-uznawany-za-dialekt-ukrainski-fot-damian280671-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7a9a14a.jpg" width="780" height="400" alt="Język łemkowski przez lata był uznawany za dialekt ukraiński (fot. Damian280671, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Język łemkowski przez lata był uznawany za dialekt ukraiński (fot. Damian280671, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> używania swojego języka jako pomocniczego w urzędach (w gminach, gdzie stanowią ponad 20% mieszkańców), nauki języka łemkowskiego w szkołach publicznych, dotacji na kultywowanie kultury, wydawanie książek i organizację festiwali, pisowni imion i nazwisk zgodnie z zasadami swojego języka. Język łemkowski, choć przez wielu językoznawców uważany za dialekt ukraiński, w Polsce ma status odrębnego języka mniejszościowego. To kluczowe dla przetrwania grupy, bo jak mówią sami Łemkowie: „póki jest język, póty jesteśmy my”. Tradycja we współczesnym wydaniu Należy podkreślić, że kultura łemkowska to nie tylko tradycyjne stroje i skanseny. Ta społeczność niezwykle sprawnie odnalazła się w XXI wieku. Najlepszym przykładem jest Łemkowska Watra w Zdyni. To gigantyczny festiwal, który co roku w lipcu przyciąga tysiące ludzi z całego świata. Nazwa nawiązuje do ogniska pasterskiego (watry), wokół którego dawniej gromadzili się pasterze. Dziś przy tej watrze spotykają się pokolenia, by słuchać rocka łemkowskiego, oglądać wystawy i dyskutować o przyszłości. Innym przykładem adaptacji do współczesności są media. Radio Lem.fm nadaje z Gorlic naziemnie i przez internet. Można tam usłyszeć m.in. wiadomości w języku łemkowskim, muzykę – od folku po jazz – audycje publicystyczne i ciekawe reportaże historyczne. Działa też kanał Lemko TV na platformie YouTube, który dokumentuje najważniejsze wydarzenia z życia mniejszości. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.