Tropikalna „wyspa” niedaleko Polski. Przez cały rok panuje tu 26 stopni
We wschodniej części Niemiec znajduje się niezwykła tropikalna wyspa. Berlin jest oddalony od tego miejsca o zaledwie kilkadziesiąt kilometrów. Mowa o Tropical Islands – unikatowym parku wodnym, oferującym rozrywkę dla całej rodziny. Jakie atrakcje skrywa to niezwykłe miejsce? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tropiki w pobliżu niemieckiej stolicy Od wojskowego lotniska do egzotycznego parku rozrywki Architektura tropików Bioróżnorodność pod kopułą Strefa wodna Strefa wellness Wysoki, stabilny komfort termiczny, ciepły piasek pod stopami, zwierzęta, których w tej części Europy nie sposób spotkać w naturalnym środowisku i setki gatunków roślin, tworzących stabilny ekosystem, a to wszystko ukryte w ogromnej hali. Co prawda podberlińskie Tropical Islands oferuje zaledwie iluzję wakacyjnego wyjazdu, jednak panujący tam klimat (dosłownie i w przenośni) może skutecznie ugasić tęsknotę za odległymi egzotycznymi destynacjami. Tropiki w pobliżu niemieckiej stolicy Ten niezwykły tropikalny park rozrywki znajduje się we wsi Krausnick, położonej w kraju związkowym Brandenburgia, w powiecie Dahme-Spreewald. Od centrum Berlina jest oddalone o zaledwie 70 km, a od przejścia granicznego w Gubinie – o około 90 km. Miejscowość rozciąga się na pograniczu nizinnego, podmokłego regionu Spreewaldu i zalesionego płaskowyżu Dahmeland. W tamtejszym krajobrazie dominują Wzgórza Krausnickie – zwarty kompleks silnie zalesionych wzniesień morenowych. Krausnick graniczy bezpośrednio z unikatowym systemem wodnym Unterspreewald. Przepływa tamtędy rzeka Szprewa, która tworzy sieć naturalnych odnóg, meandrów oraz sztucznych kanałów. Należy jednak podkreślić, że tropikalne wyspy „nie wyrosły” wśród pięknej przyrody, a w hali ogromnego hangaru. Od wojskowego lotniska do egzotycznego parku rozrywki W 1938 roku tamtejszy teren został zaadaptowany przez niemiecką Luftwaffe na lotnisko wojskowe i szkołę pilotów Brand-Guben. Po II wojnie światowej, w maju 1945 roku, obiekt przejęła Armia Czerwona. Przez dziesięciolecia zimnej wojny Sowieci inwestowali tam potężne środki, betonując i wydłużając pasy startowe, budując kilkadziesiąt schronów lotniczych, a nawet bunkier nuklearny. Lotnisko Flugplatz Brand stało się kluczowym portem dla wizyt państwowych z ZSRR. W 1998 roku teren nabyła firma CargoLifter AG. Jej plan zakładał budowę ogromnych sterowców transportowych. Na potrzeby tego projektu wzniesiono hangar Aerium, którego budowa zakończyła się w listopadzie 2000 roku. Niestety, w wyniku problemów finansowych, w 2002 roku przedsiębiorstwo ogłosiło upadłość, a wielkie sterowce nigdy nie wzbiły się w powietrze. Wielka hala stała pusta do 2003 roku, kiedy to obiekt przejęła malezyjska korporacja Tanjong PLC. Zamiast konstruować maszyny latające, postanowiono „wyprodukować” tropiki. Tropical Islands otwarto 19 grudnia 2004 roku. 14 lat później park znalazł się w portfolio hiszpańskiej grupy kapitałowej Parques Reunidos. Architektura tropików Hangar, w którym znajduje się kompleks, jest największą na świecie halą samonośną (niewymagającą wewnętrznych filarów wspierających). Budowla mierzy 360 metrów długości, 210 metrów szerokości i osiąga wysokość 107 metrów. Powierzchnia podłogi wynosi 66 tys. metrów kwadratowych, co odpowiada obszarowi ośmiu pełnowymiarowych boisk piłkarskich. Dla lepszego zobrazowania skali, wystarczy wyobrazić sobie, że w hangarze zmieści się nowojorska Statua Wolności (z cokołem), a Wieża Eiffla mogłaby swobodnie leżeć na boku. Dzięki zaawansowanemu systemowi kontroli klimatu, wewnątrz ogromnego hangaru utrzymywana jest stała temperatura na poziomie 26 stopni Celsjusza, przy wilgotności rzędu 40–64%. Z inżynierskiego punktu widzenia jest to parametr idealny, pozwalający na wegetację egzotycznej flory, a jednocześnie zapewniający komfort tysiącom ludzi spacerujących wyłącznie w strojach kąpielowych. Aby goście nie odczuwali chłodu bijącego od ogromnej betonowej płyty lotniskowej, podłoże zostało wyposażone w system ogrzewania podłogowego. To pozwala na całodzienne chodzenie boso po alejkach, plażach i restauracjach. Kluczowym zabiegiem, który ożywił wnętrze i tchnął w nie naturalne światło, była wymiana potężnej połaci dachu na południowej stronie. Wstawiono tam 20 tys. metrów kwadratowych specjalistycznej przezroczystej folii, przepuszczającej promieniowanie UV. Bioróżnorodność pod kopułą Tym, co najbardziej odróżnia Tropical Islands od zwykłych aquaparków, jest jego botaniczne serce. W centrum hali zlokalizowano jeden z największych na świecie sztucznych lasów deszczowych (strefa Las Tropikalny), zajmujący powierzchnię 10 tys. metrów kwadratowych. W tym miejscu należy podkreślić, że to coś więcej niż tylko donice z fikusem. Mówimy tu o prawdziwym, wysoce zintegrowanym ekosystemie, który wymaga precyzyjnego zarządzania. Znajduje się tam około 50 tys. roślin reprezentujących 600 gatunków. W Lesie Tropikalnym można znaleźć między innymi rzadkie palmy, drzewa papai i bogactwo poszycia. Aby utrzymać przy życiu tak ogromną biomasę w sztucznych warunkach, sprowadzono aż 30 tys. metrów sześciennych starannie skomponowanej gleby. Została ona wymieszana z odpowiednimi nawozami oraz specjalnymi dodatkami, aby sprostać wymaganiom roślin z najróżniejszych zakątków świata. W zielonej gęstwinie wije się ścieżka spacerowa o długości około 1 km. Podążając tym szlakiem, mija się punkty widokowe, drewniane mostki, szumiące wodospady i realistycznie odwzorowane bagna namorzynowe. Oprócz roślinności las skrywa też faunę. Za rozkład biomasy odpowiadają tysiące owadów, w tym karaczan surinamski. Ich populację kontrolują gekony, bażanty złociste i przepiórki chińskie. W wodach pływają żółwie i ryby. Największą atrakcją tego miejsca jest stado flamingów karaibskich, które są jednymi z największych przedstawicieli swojej rodziny. Strefa wodna Żaden aquapark nie może istnieć bez wody. Flagowym zbiornikiem kompleksu jest Morze Południowe, którego lustro ma powierzchnię 3 tys. metrów kwadratowych. Głębokość basenu to bezpieczne 1,35 metra. Wzdłuż „morza” rozciąga się piaszczysta plaża, na skraju której znajduje się Tropikalna Wioska, którą tworzą precyzyjne kopie zabudowań z Tajlandii, Borneo, Samoa i Bali (w wielu przypadkach są to oryginalne budynki). Kolejne ciekawe miejsce to Laguna. Strefa ta zajmuje powierzchnię około 1200 metrów kwadratowych. Otaczają ją skały i bujna roślinność, a woda osiąga temperaturę na poziomie 31 stopni Celsjusza. Należy wspomnieć, że atrakcje Tropikalnych Wysp nie ograniczają się wyłącznie do przestrzeni hangarowej. Na zewnątrz stworzono czynną przez cały rok, potężną strefę zwaną Amazonią. Obszar ten zajmuje aż 35 tys. metrów kwadratowych terenu. Łączna powierzchnia samych basenów „pod chmurką” to 1350 metrów kwadratowych, przy zoptymalizowanej głębokości 1,30 metra. Amazonia to strefa kontrastów. Goście wypływają na zewnątrz, gdzie może leżeć śnieg, ale sami zanurzeni są w wodzie, która utrzymuje stałą temperaturę 31 stopni Celsjusza. Największą atrakcją strefy zewnętrznej jest Whitewater River. Mierząca ok. 250 metrów rzeka oferuje spadek poziomu dochodzący do 3,5 metra. Ekstremalna rozrywka W parku wodnym nie może zabraknąć zjeżdżalni. W Tropical Islands, te najmniejsze przeznaczono dla dzieci, ale największa zapewnia tak duże emocje, że skorzystają z niej wyłącznie poszukiwacze mocnych wrażeń. Wieża w formie kolorowego totemu wznosi się na 27 metrów. Śmiałkowie wpadają do zamkniętej tuby o długości 76 metrów i w ułamkach sekund nabierają nieprawdopodobnej prędkości. Pomiary wykazały, że można tam rozpędzić się nawet do 72 km/godz. Strefa wellness Zajmujący 10 tys. metrów kwadratowych kompleks Sauna i Spa to oaza absolutnego spokoju. Znajduje się tam 7 stref, inspirowanych architekturą Kambodży, Malezji i Australii. Są to: Vishnu Stone Sauna – umieszczona w replice świątyni Angkor Wat z Kambodży; Salasaca Wood Sauna – zawieszona na palach, na wysokości 5 metrów; Palaneri Mud Hut – inspirowana kulturą rdzennych mieszkańców Australii; Gunung Mulu Salt Cave – inspirowana największym podziemnym systemem jaskiń w Malezji; Campur Campur – ukryta w kanionie Alcantara; Gemstone Steam Bath – to strefa niskiej temperatury i ekstremalnie wysokiej wilgotności; Inipi Herbal Sweat Lodge – odwzorowuje tradycyjne indiańskie szałasy. Źródło: Tropical Islands Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Plac Świętego Piotra zachwyca od stuleci. Każdy z tamtejszych detali ma znaczenie
Plac Świętego Piotra jest czymś więcej niż tylko „przedpolem” największej świątyni katolickiej. Mówimy tu o mistrzowskim dziele sztuki urbanistycznej, w którym przeplatają się wątki religijne, historyczne, architektoniczne, a nawet astronomiczne. Choć na pierwszy rzut oka miejsce to przytłacza swoim monumentalnym charakterem i symetrią, w rzeczywistości jest ono pełne subtelnych iluzji optycznych, ukrytych symboli oraz fascynujących legend. Stanowi ono architektoniczną wizytówkę Watykanu, witającą każdego roku miliony pielgrzymów i turystów.
Spis treści: Od Cyrku Nerona do placu pielgrzymów Geniusz Berniniego Obelisk Watykański i niesamowita inżynieria Bliźniacze fontanny Zegar i niewidzialny kalendarz Zarówno Plac Świętego Piotra, jak i cały otaczający go „teatr” form i instytucji, należy określać mianem fenomenu ukształtowanego dzięki inżynieryjnym i architektonicznym ambicjom epoki baroku. Bernini, wraz ze swoimi poprzednikami i kontynuatorami, stworzył urbanistyczny ideał, wykorzystując zasady geometrii, fizyki i optyki dla chwały chrześcijaństwa. Od Cyrku Nerona do placu pielgrzymów W czasach starożytnego Rzymu obszar dzisiejszego Watykanu miał zupełnie inny charakter. Znajdowały się tam rozległe ogrody, a w I wieku n.e., z polecenia Kaliguli, rozpoczęto budowę ogromnego cyrku, przeznaczonego do wyścigów rydwanów. Obiekt ten, ukończony przez Nerona i znany jako Cyrk Nerona, odgrywał tak samo istotną, jak mroczną rolę w historii wczesnego chrześcijaństwa. Po tragicznym pożarze Rzymu w 64 roku n.e., cesarz zrzucił winę na rosnących w siłę chrześcijan. To właśnie na arenie owego cyrku odbywały się masowe i okrutne egzekucje wyznawców tej religii. Zgodnie z wczesnochrześcijańską tradycją, wśród zamęczonych w tym miejscu znajdował się sam św. Piotr. Apostoł miał zostać ukrzyżowany głową w dół i pochowany w niepozornej nekropolii na stokach Wzgórza Watykańskiego. Pamięć o tym miejscu przetrwała wieki prześladowań. Gdy na początku IV stulecia Konstantyn Wielki zalegalizował chrześcijaństwo i postanowił wznieść pierwszą wielką bazylikę dedykowaną św. Piotrowi, na miejsce budowy wybrał właśnie strome zbocze wzgórza kryjące pochówek apostoła. Jako fundamentów dla wschodniej części świątyni użyto częściowo struktur dawnego cyrku. Chaotyczna przestrzeń przed wspaniałą świątynią Przez całe średniowiecze, aż do późnego renesansu, przestrzeń rozpościerająca się przed bazyliką stanowiła chaotyczny, nieuporządkowany teren. Było to miejsce, do którego docierali pielgrzymi z najdalszych zakątków ówczesnej Europy. Nie mieli oni tam stałego schronienia przed rzymskim słońcem czy deszczem. Tylko z okazji ważnych świąt i uroczystości wznoszono na placu prowizoryczne namioty i drewniane konstrukcje. Sytuacja ta zaczęła kontrastować z rozmachem ogromnej bazyliki św. Piotra, której budowę rozpoczęto w XVI, a ukończono w pierwszej połowie XVII wieku. Nowa świątynia, największa w chrześcijańskim świecie, domagała się przedpola godnego swojej skali i znaczenia. Geniusz Berniniego Przełom nastąpił za pontyfikatu Aleksandra VII, wybranego na Tron Piotrowy w 1655 roku. Papież z rodu Chigi uznał za punkt honoru stworzenie placu, który uporządkuje przestrzeń, pomieści setki tysięcy wiernych, a jednocześnie zniweluje mankamenty proporcji fasady bazyliki. W 1656 roku to zadanie zostało powierzone Gian Lorenzo Berniniemu, jednemu z najwybitniejszych rzeźbiarzy i architektów dojrzałego baroku. Bernini nie miał łatwego zadania. W projekt trzeba było wkomponować istniejący już obelisk i wybudowaną kilkadziesiąt lat wcześniej fontannę. Ponadto musiał poradzić sobie z fasadą świątyni, która wydawała się za szeroka w stosunku do swojej wysokości. Po przygotowaniu i odrzuceniu dwóch wstępnych koncepcji, ostateczny model zyskał aprobatę papieża. 28 sierpnia 1657 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę założeń. Trapez i elipsa Aby sprostać wymaganiom, architekt zaprojektował plac składający się z dwóch oddzielnych, ale płynnie połączonych figur geometrycznych. Część trapezoidalna została ulokowana bezpośrednio przed fasadą bazyliki. Jej boczne ramiona – zamknięte korytarze – zbiegają się ku placowi głównemu. W praktyce mówimy tu o niczym innym, jak o sprytnym zabiegu wymuszonej perspektywy. Sprawia to, że gigantyczna, horyzontalna fasada optycznie wydaje się wyższa i bliższa obserwatorowi, ukrywając jej nadmierną rozłożystość. Częścią eliptyczną jest właściwy plac centralny, otoczony kolumnadą nawiązującą do antycznych amfiteatrów. Cała elipsa wraz z okalającą ją strukturą mierzy około 240 metrów długości. Matczyne ramiona Kościoła Wspaniała kolumnada Berniniego składa się z 284 monumentalnych, mierzących około 20 metrów wysokości kolumn w porządku toskańskim i 88 pilastrów. Wykonane z jasnego trawertynu, zostały ustawione w czterech rzędach, tworząc zadaszony korytarz. Środkowy trakt był na tyle szeroki, że swobodnie mógł zmieścić dwa powozy konne, zapewniając dostojnikom ochronę przed słońcem lub deszczem. Projekt ten niósł ze sobą potężny ładunek symboliczny. Sam Bernini interpretował stworzoną przez siebie strukturę jako „matczyne ramiona Kościoła”, które szeroko otwierają się, by objąć chcących umocnić swoją wiarę pielgrzymów, a także całą resztę świata. Idealne złudzenie optyczne Pomijając aspekt duchowy, jednym z najniezwyklejszych elementów wizyty na Placu Świętego Piotra jest doświadczenie zaprojektowanej przez Berniniego iluzji anamorficznej. Pomiędzy centralnym obeliskiem a każdą z dwóch fontann, na powierzchni bruku umieszczono dwa białe, marmurowe dyski wyznaczające ogniska elipsy. Jeśli obserwator stanie dokładnie na jednym z nich i spojrzy w kierunku najbliższej połowy kolumnady, doświadczy niesamowitego zjawiska. Potężny las 284 kolumn, ustawionych w czterech rzędach, nagle „znika”, a w jego miejscu widać wyłącznie jeden rząd. Bernini z aptekarską precyzją wyliczył odstępy i nieznacznie korygował obwód kolumn w kolejnych rzędach od wewnątrz, tak aby każda kolumna z pierwszego rzędu idealnie zasłaniała trzy kolejne stojące za nią. Ta architektoniczna sztuczka sprawia, że gigantyczna i ciężka budowla nabiera lekkości, a plac wydaje się otwarty i przejrzysty, pomimo otaczającej go kamiennej ramy. Na zwieńczeniach kolumnady dokładny obserwator wypatrzy również powtórzony w sześciu miejscach herb papieża Aleksandra VII, patrona tego przedsięwzięcia. Kościół triumfujący Attykę wspaniałej kolumnady wieńczy kolekcja składająca się ze 140 posągów, przedstawiających świętych. Mierzące ponad 3 metry wysokości figury symbolizują tzw. Kościół triumfujący – wspólnotę zbawionych, która z góry spogląda na wiernych i wita pielgrzymów wkraczających na plac. Na południowej kolumnadzie, na wysokości fontanny Berniniego, umiejscowiono posąg św. Jacka Odrowąża. To jedyny polski święty, uwzględniony w rozległym kompleksie rzeźb okalających plac. Obelisk Watykański i niesamowita inżynieria W geometrycznym centrum eliptycznego placu dominuje Obelisk Watykański. Ten potężny monolit, wykonany z czerwonego granitu, osiąga wysokość 25,5 metra. Jego korzenie sięgają starożytnego Egiptu, a dokładniej – świątynnego miasta Heliopolis, skąd w późniejszym czasie trafił na Forum Julium w Aleksandrii. W 37 roku n.e., na rozkaz Kaliguli, obelisk został sprowadzony do Rzymu. Było to ogromne wyzwanie logistyczne. Wymagało skonstruowania potężnego statku transportowego, którego kadłub po dostarczeniu ładunku wypełniono balastem i celowo zatopiono, aby stanowił solidny fundament dla jednego z falochronów i latarni morskiej w nowym cesarskim porcie Klaudiusza. Monolit przetrwał upadek Cesarstwa Rzymskiego. Kiedy kończono budowę kopuły nowej bazyliki, papież Sykstus V postanowił uporządkować przestrzeń przed świątynią i przenieść ważący niemal 327 ton monument w docelowe miejsce. W 1586 roku papież zlecił to karkołomne zadanie architektowi Domenico Fontanie. Włoscy inżynierowie od lat głowili się, jak przenieść tak gigantyczną i kruchą strukturę, by jej nie uszkodzić. Fontana poświęcił rok na drobiazgowe wyliczenia i przygotowania. Skonstruował drewnianą wieżę-rusztowanie wykonaną z solidnego dębu i orzecha. Operacja rozpoczęła się 30 kwietnia 1586 roku. Użyto siły 900 mężczyzn, 75 koni i skomplikowanego systemu 40 dźwigów, wielokrążków, kołowrotów i setek metrów lin. 28 września ostatecznie zdemontowano potężne rusztowanie. Bliźniacze fontanny Równowaga architektoniczna placu została uzupełniona przez włączenie elementu żywiołu wody. Symetrycznie po północnej i południowej stronie potężnego obelisku ulokowano dwie, na pierwszy rzut oka identyczne fontanny. Choć wydają się być dziełem jednego twórcy, dzieli je ponad pół wieku ewolucji artystycznej. Wodotrysk znajdujący się po stronie północnej jest dziełem Carlo Maderno. Powstał on w latach 1612–1614, a więc długo przed wielką barokową przebudową Berniniego. Architekt ten, odpowiedzialny również za nową fasadę bazyliki, nie budował jej od zera, a przebudował i zreorganizował fontannę istniejącą tam od XV wieku. W 1667 roku papież Klemens X zadecydował o domknięciu symetrii i powierzył budowę drugiego wodotrysku Gian Lorenzo Berniniemu. Mistrz zdecydował się wybudować niemal idealną wizualną kopię dzieła Maderny. Pozostawił na niej jednak swój subtelny artystyczny podpis – w dolnej partii trzonu ozdobił rzeźbę pełnymi dynamiki figurami tryskających wodą delfinów, otaczającymi ośmioboczną bazę. Zegar i niewidzialny kalendarz Należy wspomnieć, że Plac św. Piotra pełni także rolę narzędzia do odmierzania czasu i pór roku. Przestrzeń ta skrywa w sobie ogromny zegar słoneczny i kalendarz zodiakalny. W erze wczesnej nowożytności chrześcijaństwo musiało prowadzić ścisłe obliczenia astronomiczne, by z największą precyzją wyznaczać daty świąt ruchomych i godziny liturgiczne. Pierwsze mechaniczne zegary z tamtego okresu bywały zawodne i stanowiły dobro luksusowe. W XVIII wieku, Klemens XI zdecydował o wytyczeniu na placu oficjalnego punktu referencyjnego czasu dla całego Rzymu. Skonstruowanie go zlecił wybitnemu astronomowi Francesco Bianchiniemu. Od obelisku, w kierunku fontanny Maderny, po stronie okien papieskiej biblioteki, poprowadzono cienką linię z ciemnego granitu ułożoną w bruku, tzw. meridianę. Mechanizm ten został udoskonalony w 1817 roku, zmieniając starożytny obelisk w kolosalny rylec słonecznego zegara. Dokładnie w momencie tzw. prawdziwego południa słonecznego, najwyższego położenia słońca na niebie, cień rzucany przez iglicę egipskiego monumentu przecina wspomnianą granitową linię. Na przebiegu meridiany Bianchini i jego następcy zatopili dyski z białego marmuru. Dwa skrajne oznaczają przesilenia. Pomiędzy nimi umieszczono pięć innych kręgów, reprezentujących wędrówkę słońca przez poszczególne konstelacje zodiaku ujęte w pary. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
La Spezia zachwyca historią. To więcej niż brama do Cinque Terre
La Spezia, zlokalizowana na malowniczym i poszarpanym wybrzeżu, jest jednym z najbardziej niedocenianych miast we Włoszech. Wiele osób traktuje ją jako bramę do Cinque Terre. Niesłusznie, bo to wspaniałe miasto o głębokiej i skomplikowanej historii skrywa wiele skarbów. Czym zachwyca La Spezia? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Miasto nad Morzem Liguryjskim Od pogranicza dwóch cywilizacji do potężnego arsenału Atrakcje La Spezii La Spezia to nie tylko romantyczna zatoka, która już wiele lat temu urzekała artystów, ale także arena historycznych przemian. To właśnie tam antyczne dziedzictwo rzymskiej kolonii miesza się ze śladami zaciętej rywalizacji morskich potęg i śladami militarnej przeszłości. Miasto nad Morzem Liguryjskim La Spezia jest usytuowana w malowniczym regionie Liguria. Rozpościera się między ciemnoniebieskimi wodami Morza Liguryjskiego a wzgórzami, zajmując strategiczny, kluczowy punkt na mapie włoskiego buta, dokładnie pomiędzy wielkimi historycznymi republikami: Genuą a Pizą. „Wyrosło” nad zatoką La Spezia, która na całym świecie jest znana jako Zatoka Poetów. Od pogranicza dwóch cywilizacji do potężnego arsenału Zanim rzymskie legiony odcisnęły swój ślad na tym terenie, obszar ten stanowił granicę między terenami cywilizacji Etrurii a plemionami Ligurów. Ziemie zlokalizowane w bliskiej odległości od ujścia Magry były pożądane ze względu na swoje zasoby. Dowody archeologiczne wskazują, że wczesne porty i osady etruskie prężnie funkcjonowały tam na długo przed przybyciem Rzymian. Rzymska pacyfikacja Osadnictwo zaczęło rozwijać się w 177 roku p.n.e. To właśnie wtedy rosnąca w siłę Republika Rzymska, dążąc ostatecznie do pacyfikacji plemion Ligurów Apuańskich, podjęła strategiczną decyzję o założeniu w tym regionie ufortyfikowanej kolonii. Manewr ten stanowił pokłosie wielokrotnych, ciężkich starć zbrojnych (m.in. w 195 r. p.n.e.), które ostatecznie doprowadziły do masowych, przymusowych deportacji rdzennej ludności do odległego Samnium. W efekcie tych działań, powstała kolonia o nazwie Luna. Ekonomia rzymskiej osady opierała się na dwóch filarach. Pierwszym była eksploatacja złóż białego marmuru w pobliskich Alpach Apuańskich i rejonie Carray. Drugim było prężnie rozwijające się rolnictwo. Upadek i rozkradanie dziedzictwa Potężna kolonia zaczęła chylić się ku upadkowi pod koniec IV wieku n.e. Złożyło się na to kilka czynników: nieustanne zmiany polityczne, najazdy barbarzyńskie osłabiające szlaki handlowe, a przede wszystkim dotkliwa degradacja środowiskowa polegająca na powolnym zamulaniu się portu. Aż do XVI wieku majestatyczne ruiny rzymskie były bezlitośnie i systematycznie rozkradane jako źródło taniego materiału budowlanego. Sytuacja ta stała się na tyle poważna, że lokalny humanista i duchowny, kardynał Filippo Calandrini, wpadł w przerażenie na widok skali dewastacji. Udało mu się nakłonić papieża Piusa II do wydania 7 kwietnia 1461 roku specjalnego papieskiego brewe, które surowo i pod groźbą kar zabraniało dalszego niszczenia i kradzieży antycznych ruin. Zakaz ten miał jednak wymiar głównie papierowy. Najlepszym na to dowodem jest fakt, że gdy w 1471 roku wznoszono okazały Palazzo del Comune w niedalekiej Sarzanie, jako głównego budulca użyto ciosanego marmuru wykradzionego z ruin Luni. Era genueńska Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego, cały region zatoki La Spezia stał się areną politycznych starć. Wraz ze wzrostem potęg morskich w epoce średniowiecza i wczesnego renesansu, akwen ponownie zaczął przyciągać spojrzenia wielkich republik kupieckich. Strategiczna kontrola nad tym terenem była przedmiotem zażartych sporów, wojen i gier dyplomatycznych pomiędzy potężną Republiką Genui i Pizą. Dla samej La Spezii, która w tamtym okresie pozostawała jeszcze niewielką osadą, momentem przełomowym okazało się ostateczne pokonanie arystokratycznego rodu Fieschi. Po ich upadku miasto i przyległe do niego tereny znalazły się w strefie wpływów Republiki Genui. Transformacja w potężny arsenał Wiek XIX przyniósł regionowi głębokie zmiany. To właśnie wtedy ponownie dostrzeżono potencjał zatoki. Wraz z burzliwym procesem zjednoczenia Włoch uznano, że państwo wymaga zaplecza dla rozwijającej się marynarki wojennej. W połowie XIX stulecia wybudowano tam potężny Arsenał Marynarki Wojennej. Nie był to zwykły port, a skomplikowana sieć fortyfikacji obronnych, otaczających całą zatokę. Budowa arsenału zmieniła La Spezię z sennego miasteczka w ważną bazę wojskową i potężny ośrodek przemysłowy. Miasto zaczęło przyciągać inżynierów, stoczniowców, robotników i marynarzy, a populacja gwałtownie wzrosła. Atrakcje La Spezii Z punktu widzenia turysty, najwięcej atrakcji skrywa historyczne centrum i obszar portowy. W starym mieście zachowało się kilka barokowych pałaców, a wokół dawnego centrum można podziwiać wspaniałe rezydencje w stylu liberty. Należy jednak podkreślić, że lista tamtejszych zabytków i innych ciekawych miejsc jest znacznie dłuższa. Kościół Matki Boskiej Śnieżnej Budowla wzniesiona na przełomie XIX i XX wieku swoim stylem nawiązuje do świątyń bizantyjskich. Wyraźnie można w niej dostrzec inspirację wczesnochrześcijańskimi kościołami z Rzymu. Niedaleko znajduje się Plac Garibaldiego, w którego centralnym punkcie znajduje się Fontanna Dialogu. Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny Kościół został wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku, jednak oryginalna budowla uległa zniszczeniu podczas alianckiego nalotu w 1943 roku. Dziś możemy podziwiać odbudowaną świątynię, której fasada nawiązuje do dawnej bazyliki. Zamek św. Jerzego Najbardziej wyrazistym śladem dawnej historii jest zamek św. Jerzego – górująca nad miastem potężna forteca. Wybudowana w XV wieku broniła dostępu do miasta od strony lądu. Obecnie mieści się tam muzeum archeologiczne, w którym eksponowane są zbiory prehistoryczne (między innymi znaleziska z wyspy Palmaria) i artefakty z czasów rzymskich. Muzeum Technologii Morskiej Tuż przy historycznej bramie arsenału znajduje się wejście do muzeum, w którym zebrano eksponaty prezentujące ewolucję technologii morskiej. Można tam zobaczyć między innymi ponad sto modeli statków, makiety przedstawiające historyczny arsenał, broń (torpedy i działa), a także bogatą kolekcję medali. Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Przemienienie Pańskie odsłania boską chwałę. To święto ma niezwykłą historię
6 sierpnia nie jest zwykłym dniem, umykającym w ferworze wakacyjnych wyjazdów. W chrześcijańskim kalendarzu liturgicznym właśnie wtedy celebrowane jest Przemienienie Pańskie, nazywane również teofanią lub epifanią. Jakie wydarzenie upamiętnia to święto? Kiedy wierni zaczęli je obchodzić? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Czym jest Przemienienie Pańskie? Zagadka miejsca Obroniony Belgrad i papieska wdzięczność Polska tradycja Tradycja celebrowania Przemienienia Pańskiego jest charakterystyczna dla trzech głównych nurtów chrześcijaństwa: katolicyzmu, protestantyzmu i prawosławia. Wyznawcy dwóch pierwszych nurtów upamiętniają to wydarzenie corocznie 6 sierpnia, natomiast w Kościele prawosławnym święta przypada na 19 sierpnia. Jednak bez względu na wyznanie, wierni przypominają sobie wówczas o tym samym wydarzeniu, do którego, według biblijnych zapisów, doszło na górze w Galilei. Czym jest Przemienienie Pańskie? To ważne święto upamiętnia wydarzenie z życia Jezusa, opisane przez trzech ewangelistów synoptycznych – Mateusza, Marka i Łukasza. Według ich relacji, Zbawiciel zabrał trzech najbliższych uczniów – Piotra, Jakuba i Jana – na wysoką górę. Tam ujrzeli oni swojego nauczyciela w boskiej chwale, rozmawiającego z Mojżeszem i Eliaszem, czołowymi postaciami Starego Testamentu. Jak głosił Mateusz, twarz Jezusa pałała blaskiem jasnym jak słońce. Marek skupił się na opisie szat jaśniejących nieprawdopodobną bielą. Z kolei Ewangelia według św. Łukasza wyjaśnia cel wyprawy uczniów i nauczyciela na górę. Według jego zapisów, Chrystus udał się tam w celu odbycia modlitwy i właśnie wtedy doszło do samej przemiany. Cała trójka usłyszała wówczas głos Boga: „To jest mój Syn umiłowany, Jego słuchajcie”. Uczniowie przerazili się wówczas i padli na twarz, ale Jezus nakazał im wstać i nie lękać się. Przemienienie Pańskie to nic innego, jak ukazanie boskiej natury Chrystusa i potwierdzenie jego roli jako Zbawiciela ludzkości. Należy bowiem wspomnieć, że rozmowa z Mojżeszem i Eliaszem dotyczyła jego męczeńskiej śmierci. Zagadka miejsca Gdzie miało dojść do przemiany Jezusa? Biblia nie precyzuje tego. Najczęściej wskazywaną lokalizacją jest góra Tabor we wschodniej części doliny Jezreel w Galilei (dzisiejszy Izrael). W IV wieku, z inicjatywy św. Heleny, wybudowano tam pierwszą świątynię. Dziś na szczycie wznosi się franciszkańska bazylika Przemienienia Pańskiego, a w pobliżu niej – prawosławny monaster. Niektórzy ze współczesnych biblistów uważają jednak, że wydarzenie to mogło mieć miejsce na górze Hermon (na granicy dzisiejszego Izraela, Syrii i Libanu). Przemawia za tym chronologia biblijnych wydarzeń. Bezpośrednio przed Przemienieniem, Jezus wraz z uczniami przebywał w okolicach Cezarei Filipowej, zlokalizowanej u podnóża masywu Hermon. Ewangeliści napisali, że do Przemienienia doszło po kilku dniach od tamtych wydarzeń. W linii prostej, Cezareję Filipową dzieli od góry Tabor ok. 70 km. Wyprawa starożytnymi drogami, prowadzącymi przez górzysty teren, wymagałaby dłuższej podróży, niż sugeruje narracja ewangeliczna, a w Biblii nie pojawia się wzmianka wielkiej wędrówce w tym czasie. Obroniony Belgrad i papieska wdzięczność Jak to się stało, że doświadczenie trzech apostołów na galilejskiej górze przerodziło się w jedno z najważniejszych świąt dla chrześcijan na całym świecie? Od Ziemi Świętej po Cesarstwo Bizantyjskie Na Wschodzie rozwój kultu Przemienienia Pańskiego był procesem naturalnym i wczesnym. Już w IV wieku na domniemanej górze Przemienienia wzniesiono okazałą bazylikę. Budowla ta nie tylko chroniła miejsce święte, ale szybko stała się celem dla tysięcy pielgrzymów, co napędzało i umacniało wiarę w boską tożsamość Chrystusa. Jako ustrukturyzowane święto liturgiczne, Przemienienie Pańskie funkcjonuje we wschodniej tradycji chrześcijańskiej prawdopodobnie od V lub VI wieku. Zachowały się dokumenty świadczące o uroczystych obchodach w Syrii z przełomu VII i VIII wieku. Dla chrześcijan obrządku wschodniego dzień ten urósł do rangi najważniejszej celebracji całego okresu letniego. Znaczenie tego święta w tradycji bizantyjskiej można porównać do zachodniej uroczystości Jezusa Chrystusa, Króla Wszechświata. Ukazuje ono bowiem triumf i wszechwładzę Zbawiciela. Rozpowszechnienie kultu na Zachodzie Nieco inaczej wyglądało to w chrześcijaństwie zachodnim. Pierwsze wzmianki o celebracjach pochodzą z VII i VIII wieku, jednak w tamtym czasie Przemienienie Pańskie pozostawało na Zachodzie świętem lokalnym, uzależnionym od woli miejscowego biskupa czy zapału konkretnego zgromadzenia zakonnego. Jednym z wielkich propagatorów tego święta był żyjący na przełomie XI i XII wieku Piotr Czcigodny, opat z Cluny. Opracował on specjalne oficjum na tę okoliczność. Jednakże aby święto weszło do kalendarza rzymskiego i stało się obowiązujące dla całego Kościoła, potrzebny był impuls. Oblężenie Belgradu W 1456 roku ogromna armia Imperium Osmańskiego stanęła pod murami Belgradu, ostatniego wielkiego bastionu, chroniącego Europę przed inwazją muzułmańską. Na czele wojsk chrześcijańskich stanął wybitny wódz i strateg węgierski, Jan Hunyadi. Werbunkiem zajął się franciszkanin Jan Kapistran. Przemierzał on wsie i miasta, gromadząc armię ochotników, często chłopów uzbrojonych jedynie w widły i cepy. Na przełomie lipca i sierpnia doszło do kulminacji starcia. Chrześcijańskie siły dokonały niemożliwego, odpierając szturm i przełamując osmańskie oblężenie. Gdy wieść o ocaleniu Europy pod Belgradem dotarła do Kaliksta III, papież odczytał to jako interwencję samego Boga. Zwycięstwo, które na nowo zabezpieczyło kontynent, przypisał potędze Chrystusa. Z wdzięczności, w 1457 roku przywódca Kościoła podjął oficjalną decyzję – ustanowił święto Przemienienia Pańskiego jako obowiązkowe dla całego Kościoła katolickiego na Zachodzie. Obchody wyznaczono na 6 sierpnia. Był to dzień, kiedy do papieża dotarła wieść o belgradzkim triumfie. Polska tradycja Nie można nie wspomnieć, że w Polsce Przemienienie Pańskie było znane i celebrowane już w XI wieku. Nasza tradycja ludowa zaadaptowała to święto w sposób niezwykle uduchowiony. Naród, przez wieki nękany trudami życia, odczytał tajemnicę z góry Tabor jako symbol odmiany losu. Wierni zaczęli tłumnie pielgrzymować do licznych sanktuariów i kościołów pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, m.in. w Dźwierznie, Osielsku, Krasnymborze, Małym Płocku i Jedwabnym. Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Skała Afrodyty wyłania się z morskiej piany cypryjskiego wybrzeża. Jej historia sięga starożytności
Skała Afrodyty to obiekt niezwykły, nie tylko ze względu na swoje piękno i towarzyszącą mu mitologię. Należy bowiem podkreślić, że mówimy tu o rzadkim przykładzie naturalnej atrakcji turystycznej, której surowy krajobraz zdołał obronić się przed komercyjną degradacją. Pomimo fali globalnej turystyki, która każdego roku zalewa Cypr, Petra tu Romiu nie straciła nic ze swojej monumentalności i dostojeństwa. Gdzie znajduje się słynna skała, pod którą miała narodzić się bogini miłości? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Niezwykła skała na cypryjskim wybrzeżu Legendy związane z Petra tu Romiu Skała Afrodyty jako atrakcja turystyczna Atrakcje w okolicy Skała Afrodyty i plaża, przy której się wznosi, to miejsce wyjątkowe, które przyciąga nie tylko badaczy natury, ale także poszukiwaczy dawnych legend i podróżnych pragnących ujrzeć ten sam krajobraz, który przez stulecia inspirował poetów. Mówimy tu zatem nie tylko o wybitnym elemencie krajobrazu, ale także o prawdziwym symbolu kulturowym, którego korzenie sięgają czasów antycznych. Niezwykła skała na cypryjskim wybrzeżu Skała Afrodyty, lokalnie nazywana Petra tu Romiu, zlokalizowana jest na południowo-zachodnim wybrzeżu Cypru, w granicach administracyjnych dystryktu Pafos, w pobliżu miejscowości Kuklia. Obiekt ten znajduje się bezpośrednio przy dawnej drodze krajowej B6, stanowiącej malowniczą alternatywę dla szybkiej autostrady A6, która łączy dwa kluczowe ośrodki miejskie – Pafos na zachodzie i Limassol na wschodzie. Od pierwszego oddalony jest o ok. 25 km, natomiast od drugiego – o ok. 45 km. Wokół formacji skalnej rozciąga się obszar chroniony Petra tou Romiou National Forest Park, zajmujący powierzchnię około 350 hektarów. Miejsce to obejmuje teren od rzeki Ha Potami na zachodzie, aż po granicę administracyjną Pafos i Limassol na wschodzie, wnikając w głąb lądu na odległość od dwóch do dziesięciu kilometrów. Sugestywny ostaniec Skała Afrodyty w niezwykle sugestywny sposób akcentuje surowe piękno śródziemnomorskiego wybrzeża. Główny ostaniec, „wyrastający” z wody tuż przy brzegu, jest otoczony mniejszymi, nieco ciemniejszymi formacjami skalnymi, które stanowią kontrast dla jasnego tła wapiennych klifów. Plaża w tym rejonie ma charakter kamienisty. Pokrywają ją gładkie, jasne otoczaki o różnych frakcjach, przemieszane lokalnie z płatami grubego piasku. To właśnie kamienista struktura brzegu pełni kluczową rolę w utrzymaniu wyjątkowych walorów estetycznych. Brak drobnego, mulistego piasku sprawia, że woda morska zachowuje tam spektakularną przezroczystość i mieni się intensywnymi odcieniami turkusu i kobaltu. Mówiąc o tamtejszych zjawiskach naturalnych, nie sposób nie wspomnieć o zachowaniu fal podczas wietrznej pogody. Gdy wiatr zachodni uderza w wybrzeże, wały wodne rozbijają się o podwodne załomy skalne i podnóża ostańców, tworząc obfitą, gęstą pianę. W określonych warunkach meteorologicznych masy wody ulegają gwałtownemu zawirowaniu, unosząc się w powietrze jako wysokie, spienione kolumny. Dla obserwatora stojącego na brzegu, te dynamiczne słupy wody mogą przez krótką chwilę przypominać zwiewną, ludzką sylwetkę wyłaniającą się z głębin, co bez wątpienia stanowiło inspirację dla narodzin legendy o powstaniu Afrodyty. Legendy związane z Petra tu Romiu W tym miejscu należy bowiem podkreślić, że to właśnie temu obiektowi towarzyszy legenda o narodzinach greckiej bogini miłości, pożądania i płodności. Tradycja ta opiera się na antycznym źródle, zawartym w „Teogonii” Hezjoda. Opisuje ono walkę o panowanie nad kosmosem. Gaia podżega swojego syna Kronosa do ukarania ojca, Uranosa, za jego tyranię. Kronos odcina genitalia boga nieba i rzuca je w odmęty morza. Wokół dryfujących szczątków woda zaczyna gwałtownie wrzeć i pienić się. Z tej morskiej kipieli rodzi się dojrzała, zachwycająca dziewica. Lokalne podania cypryjskie uzupełniają tę opowieść o kolejne szczegóły. Nowo narodzonej bogini towarzyszyły nimfy, które wyłoniły się z fal, aby asystować jej w drodze na ląd. Zefir, łagodny wiatr zachodni, popchnął wielką muszlę małża służącą jej za rydwan, najpierw ku świętej wyspie Cyterze, a następnie skierował ją prosto na kamienistą plażę w pobliżu dzisiejszego Pafos. Gdy stopa bogini dotknęła ziemi, natychmiast wyrosła tam soczyście zielona trawa, a powietrze napełniło się zapachem kwiatów. Z kultem Afrodyty powiązana jest również postać jej tragicznego kochanka, Adonisa. Cypryjskie legendy głoszą, że po jego śmierci, z kropel krwi młodzieńca wyrosły czerwone róże, natomiast z łez zapłakanej Afrodyty wykiełkowały białe anemony. Średniowieczny epos o Digenisie Akritasie Skała Afrodyty kojarzy się przede wszystkim z antycznymi mitami, jednak należy wspomnieć, że współczesna nazwa ostańca, Petra tu Romiu („Skała Rzymianina”), odsyła do epopei narodowej innego kręgu kulturowego – bizantyjskiego. Bazyli, znany jako Digenis Akritas, był legendarnym obrońcą granic cesarstwa przed najazdami Saracenów. Kiedy arabska flota piracka zbliżała się do południowo-zachodniego wybrzeża Cypru, dokonał on iście tytanicznego czynu. Chwytając jedną ręką za północne pasmo górskie Kyrenii, drugą wyrwał gigantyczny głaz z serca gór Troodos i cisnął nim w kierunku morza. Wielki kamień, uderzając w wodę, zniszczył okręty najeźdźców i osiadł na mieliźnie jako dzisiejsza Petra tu Romiu. Skała Afrodyty jako atrakcja turystyczna Mimo że Cypr należy do grona najpopularniejszych destynacji wakacyjnych, Skała Afrodyty wraz z otaczającą ją plażą zachowała swój „dziki” klimat. To miejsce jest całkowicie wolne od leżaków, parasoli i głośnej muzyki. Jak to możliwe? Plaża przy Petra tu Romiu ma status obszaru sieci NATURA 2000. W związku z tym i ochroną krajobrazu kulturowego zabrania się tam rozstawiania jakiejkolwiek infrastruktury komercyjnej i wjeżdżania pojazdami mechanicznymi. Plażowe rytuały Dla wielu osób, wizyta w tym miejscu wiąże się z kultywowaniem specyficznych praktyk, które na stały weszły do kanonu turystycznych tradycji: trzykrotne opłynięcie skały – to najpopularniejszy rytuał, który według lokalnych wierzeń ma zagwarantować nie tylko zachowanie wiecznej młodości i urody, ale także odnalezienie prawdziwej miłości. Osoby w stałych związkach wierzą natomiast, że zabezpieczy to ich małżeństwo przed kryzysami, a kobietom ułatwi zajście w ciążę. Ponadto nowożeńcy pielgrzymują tu tłumnie, licząc na błogosławieństwo bogini na nowej drodze życia; wypowiadanie życzeń do piany morskiej – tradycja nakazuje, aby podczas opływania skały wyszeptać swoje najskrytsze marzenie bezpośrednio w gęstą pianę wodną. Bogini usłyszy je i zrealizuje; bezpieczniejsze alternatywy – zdarza się, że wzburzona woda wokół skały stanowi wyzwanie nawet dla doświadczonych pływaków. To dlatego niektórzy turyści oddają bogini cześć w inny sposób: rzucając kwiaty w kierunku ostańca lub kontemplując w ciszy na brzegu. Kobiecy rytuał płodności obejmuje również przewiązywanie białych chusteczek na gałęziach drzew rosnących przy ścieżce prowadzącej na plażę. Atrakcje w okolicy Nie można nie wspomnieć, że skała jest częścią Szlaku Kulturowego Afrodyty, łączy najważniejsze stanowiska archeologiczne i krajobrazowe na wyspie związane z kultem płodności i piękna. W promieniu kilkudziesięciu kilometrów od ostańca podróżni mogą zwiedzić ważne zabytki i atrakcje naturalne. Są to: sanktuarium Afrodyty w Palaipafos, świątynia Afrodyty w Amathous, łaźnie Afrodyty (grota na półwyspie Akamas). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Kiedyś żyło się tu z ryb, dziś to turystyczny hit Pomorza. Niezwykła przemiana Mierzei Wiślanej
Mierzeja Wiślana to jeden z najbardziej dzikich i urokliwych zakątków Pomorza. Brak wielkiego przemysłu, kameralna zabudowa i bezcenne rezerwaty przyrody tworzą tu idealne warunki do ucieczki od codziennego zgiełku. Choć dawne osady rybackie zmieniły się we współczesne kurorty, region wciąż zachował swój niespieszny, kameralny klimat — zupełnie inny niż w pozostałej części wybrzeża. Co jeszcze sprawia, że warto tu przyjechać?
Spis treści: Podzielona między Polskę i Rosję Półwysep uformowany z piasku Półwysep uformowany z piasku Przekop Mierzei Wiślanej Niegdyś region rybacki, dziś turystyczna perła Dzikie, spokojne plaże, długie trasy rowerowe i szlaki piesze, pozwalające wędrować w otoczeniu niesamowitej nadmorskiej przyrody. Do tego należy doliczyć jedyny na tym obszarze kurort i nastrojowe wioski, oferujące różnorakie, często nieoczywiste atrakcje. Oto Mierzeja Wiślana – najprawdziwsza perła polskiego wybrzeża. Podzielona między Polskę i Rosję Mierzeja Wiślana, piaszczysty wał składający się z porośniętych lasami sosnowymi i świerkowymi wydm, rozciąga się od Gdańska aż do Lochstedt za Piławą w Federacji Rosyjskiej. Wąski pas lądu, naturalnie oddzielający Zalew Wiślany od Zatoki Gdańskiej, łącznie mierzy około 96 km długości i od 1 do 2 km szerokości. W granicach Polski pozostaje odcinek o długości około 31,5 km. Tylko jedno miasto Ten niezwykły obszar w dużej mierze zachował swoje pierwotne cechy, a najlepiej świadczy o tym fakt, że poza obszarem Gdańska, na mierzei istnieje tylko jedno miasto – Krynica Morska. Reszta tamtejszych miejscowości to niewielkie, za to niezwykle nastrojowe wioski: Kąty Rybackie, Sztutowo, Stegna i Jantar. Oczywiście wokół Zalewu Wiślanego jest więcej miast. Wystarczy wskazać choćby na Elbląg, Frombork czy Braniewo, ale sama mierzeja pozostaje niemal niezurbanizowana. Wynika to z konieczności ochrony tamtejszej przyrody, ale nie tylko. To także zasługa niestabilności gruntu. Półwysep uformowany z piasku Powstanie mierzei jest rezultatem dynamicznych procesów morskich. Powstała przede wszystkim w następstwie działalności fal, wiatru i przybrzeżnych prądów morskich, w wyniku czego nastąpiła akumulacja piasku i innych materiałów wzdłuż linii brzegowej. W ten sposób powstały podwodne wały, które podczas regresji morza wynurzyły się ponad powierzchnię, dając początek formowaniu się mierzei. Niczym żywy organizm Jako forma geologiczna, Mierzeja Wiślana podlega nieustannym zmianom. Wystarczy powiedzieć, że jeszcze w średniowieczu półwysep był poprzecinany wąskimi, naturalnymi przesmykami. Dziś nie ma już po nich śladu, ale siły natury nadal oddziałują na ten piaszczysty fragment lądu. Delikatny ekosystem Nie ulega wątpliwości, że ze względu na swój unikatowy charakter środowisko przyrodnicze Pomorza jest jednym z najcenniejszych w Polsce. Dzięki obecności obszarów wodnych i bagiennych, Mierzeja Wiślana ma kluczowe znaczenie dla zrównoważonego funkcjonowania tamtejszego ekosystemu. Jej istnienie ma bezpośredni wpływ na jakość wód przybrzeżnych, co nie pozostaje bez znaczenia dla rozwoju różnych form życia. Pełni ważną rolę hydrologiczną i ogranicza podatność obszaru na powodzie i inne ekstremalne zjawiska. Tak delikatny ekosystem wykazuje szczególną wrażliwość na wszelkie zmiany. Nic więc dziwnego, że ekolodzy (i nie tylko oni) nie zareagowali entuzjastycznie na ogłoszony w 2016 roku plan wykonania przekopu mierzei. Przekop Mierzei Wiślanej Spektakularna inwestycja – kanał łączący Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską – miała skrócić i uprościć szlak na Bałtyku, a w konsekwencji uniezależnić Polskę od Cieśniny Pilawskiej, która wcześniej byłą jedynym dostępnym przejściem między zalewem a zatoką. Od początku było wiadomo, że nie uda się zrealizować tego planu bez wywołania negatywnych skutków środowiskowych. Wśród największych specjaliści wymieniali: zanieczyszczenie gleby i wód, zmianę stopnia zasolenia wody i w rezultacie – zmianę składu gatunkowego roślin i zwierząt, degradację siedlisk poprzez zniszczenie lub zredukowanie obszarów bagiennych, wydm i trzcinowisk, negatywny wpływ na ichtiofaunę w następstwie pogorszenia jakości wody i utrudnienia rybom odbycia tarła, zaburzenie naturalnych procesów ekologicznych w następstwie zwiększonego ruchu statków i zmiany warunków hydrologicznych. Mimo poważnych zastrzeżeń, inwestycja doczekała się realizacji. W 2022 roku zakończył się budowa kanału. Prace zwieńczy pogłębienie ostatniego odcinka, co umożliwi ruch większym jednostkom. Niegdyś region rybacki, dziś turystyczna perła Ludzie od setek lat interesują się Mierzeją Wiślaną. Pierwotnie osadnictwo na tym terenie było ściśle powiązane z gospodarką rybacką. Osady, które dziś są turystycznym rajem, kiedyś były zamieszkiwane przez rybaków i mimo że początek turystyki na tym obszarze sięga połowy XIX wieku, taki stan utrzymywał się aż do okresu międzywojennego. Popularność tego obszaru „eksplodowała” na przełomie lat 60. i 70. XX wieku, kiedy rozpoczęto zagospodarowywanie tamtejszej leśnej strefy wydmowej. Rybackie wioski powoli zaczęły przekształcać się w kurorty. W latach 90., w dobie transformacji ustrojowej, rybołówstwo zaczęło tam zanikać, a Mierzeja Wiślana stała się jedną z popularniejszych atrakcji Pomorza. Zainteresowanie tym obszarem trwa do dziś. Jakie atrakcje oferuje to miejsce? Co do zaoferowania ma Mierzeja Wiślana? Mierzeja Wiślana jest idealnym miejscem dla wszystkich, którzy urlop lubią spędzać na beztroskim plażowaniu, ale nie tylko. Wyśmienicie poczują się tam także wszyscy, którzy stawiają na sporty wodne, długie spacery, jazdę rowerową i na inne aktywności. Krynica Morska Wymieniając ciekawe miejsca w obszarze mierzei, w pierwszej kolejności należy skupić się na Krynicy Morskiej. Tamtejsza plaża, rozciągająca się nad Zatoką Gdańską, należy do wyjątkowo urokliwych. W pobliżu strzeżonych kąpielisk z licznymi udogodnieniami, można tam znaleźć także dzikie, niezagospodarowane fragmenty, idealne dla osób poszukujących spokoju. Mówiąc o Krynicy Morskiej, nie można nie wspomnieć o tamtejszej latarni morskiej. Mierząca 26,5 metra wieża wznosi się na wschodnim krańcu miasta. W sezonie letnim jest dostępna dla zwiedzających. Rozpościera się stamtąd fantastyczny widok na Morze Bałtyckie i Zalew Wiślany. Doskonale widoczny jest także Frombork. Wydmy na Mierzei Wiślanej Mierzeja jest pasmem piaszczystych wydm. Niektóre osiągają imponującą wysokość, jak choćby Góra Pirata, znajdująca się między Krynicą Morską a Piaskami. Stała wydma wznosi się na wysokość 40 metrów n.p.m. To jeden z najwyższych punktów w okolicy. Pod względem wysokości słynna Góra Pirata musi jednak uznać wyższość Wielbłądziego Garbu. Wydma składająca się z dwóch charakterystycznych wzniesień osiąga prawie 50 metrów wysokości. To absolutny rekord, nie tylko na Mierzei Wiślanej, ale i w całej Europie. Trasy piesze i rowerowe Coś dla siebie znajdą tam także miłośnicy długich wędrówek i jazdy rowerowej. Żółty szlak, nazywany też bursztynowym, jest częścią Międzynarodowego Szlaku Dalekobieżnego E-9, który przebiega wzdłuż atlantyckiego wybrzeża. Odcinek mierzy 45 km długości i nadmorskimi lasami prowadzi z Mikoszewa do Stegny. Inna propozycja to prowadzący przez otulinę Paku Krajobrazowego Mierzeja Wiślana szlak niebieski, zwany nadwiślańskim. Mierzy aż 76 km długości. Rowerzyści będą zachwyceni trasą R10. Ścieżka prowadząca przez sosnowe bory wzdłuż wybrzeża Bałtyku mierzy 52 km długości. Atrakcje wzdłuż szlaków Co piechurzy i rowerzyści mijają po drodze? Poza dzikimi plażami i wspaniałymi borami, główne atrakcje to: turystyczne wioski z nastrojową zabudową, rezerwat Mewia Łacha, port w Kątach Rybackich, zabytki architektury sakralnej. Szlakiem żółtym i trasą R10 można dotrzeć także do miejsca pamięci – niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Stutthof we wsi Sztutowo. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Szyici od wieków idą własną drogą. Ich tożsamość narodziła się w Karbali
Szyici tworzą jeden z trzech głównych nurtów współczesnego islamu, a po sunnitach stanowią drugą najliczniejszą grupę wyznawców tej religii. Kierunek ten wyłonił się z konfliktu o sukcesję po śmierci Mahometa, a jego ostateczny charakter został ukształtowany przez pamięć o tragedii w Karbali. Jakie prawa, praktyki i rytuały rządzą szyizmem? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Od oazy Ghadir Khumm do tragedii w Karbali Teologia szyizmu Praktyki, rytuały i etyka przetrwania Szyizm zrzesza od 10 do 13% światowej populacji muzułmanów. Pojęcie to wywodzi się z arabskiego wyrażenia Szi’at Ali, co w dosłownym i historycznym tłumaczeniu oznacza „stronnictwo Alego” lub „partię Alego”. Owa etymologia jasno wskazuje na fundamentalny rdzeń tej grupy wyznaniowej, którym od samych początków była kwestia prawowitej sukcesji po zmarłym w 632 roku proroku Mahomecie. Od oazy Ghadir Khumm do tragedii w Karbali Z perspektywy szyickiej, autorytet i prawo do sukcesji Alego ibn Abi Taliba – kuzyna Proroka i męża Fatimy, jego córki – nie były kwestią plemiennych negocjacji. Szyici wierzą, że przekazanie władzy Alemu stanowiło bezpośredni akt woli samego Boga, ogłoszony publicznie przez Mahometa. Historycznym i teologicznym fundamentem tego przekonania jest wydarzenie w oazie Ghadir Khumm. Spór o sukcesję i prawa Alego ibn Abi Taliba Zgodnie z tradycją, po swojej pożegnalnej pielgrzymce do Mekki, Mahomet zatrzymał się tam i wygłosił kazanie do tysięcy wiernych. Miał wówczas oświadczyć, że pozostawia wspólnocie dwie najcenniejsze rzeczy, które uchronią ją przed błędem – Koran i swoją najbliższą rodzinę. Następnie, według przekazów uznawanych za kluczowe przez szyitów, Prorok uniósł rękę Alego i mianował go duchowym przewodnikiem. Ówczesne arabskie normy kulturowe i rodowe podpowiadają, że Ali był jedynym odpowiednim kandydatem do objęcia przywództwa po Mahomecie. Historia potoczyła się jednak inaczej. Gdy Ali i reszta rodziny Proroka byli zajęci przygotowywaniem jego ciała do pochówku, grupa wpływowych towarzyszy zebrała się w Medynie i w wyniku politycznych negocjacji wybrała na pierwszego kalifa Abu Bakra. Decyzja ta, podjęta pod nieobecność Alego, stała się praprzyczyną schizmy. Relacje między wybranymi kalifami a rodziną Mahometa od samego początku były niezwykle napięte. Tradycja szyicka wyraźnie podkreśla te konflikty, przypominając, że Fatima zmarła niedługo po swoim ojcu, będąc w głębokim gniewie na nowe władze polityczne za odebranie praw jej mężowi i konfiskatę majątku. Ali ostatecznie objął urząd czwartego kalifa w 656 roku, jednak jego rządy przypadły na czas krwawych wojen domowych. Zamach na jego życie w 661 roku i przejęcie władzy przez dynastię Umajjadów ostatecznie zmarginalizowały polityczne znaczenie rodu Mahometa, spychając stronnictwo Alego do roli opozycji. Bitwa pod Karbalą Wydarzeniem, które ostatecznie ukształtowało szyizm jako potężny ruch religijno-kulturowy, była śmierć wnuka Proroka, Husajna ibn Alego, w 680 roku. Kiedy władzę w Damaszku przejął kalif Jazid I z dynastii Umajjadów, Husajn kategorycznie odmówił złożenia mu przysięgi wierności. Wraz ze swoim obozem wyruszył w stronę Kufy, skąd napływały prośby o przejęcie przywództwa. Należy bowiem podkreślić, że legitymacja Jazida była szeroko kwestionowana przez znaczną część społeczności muzułmańskiej. Na równinach Karbali jego karawana została otoczona przez wielotysięczną armię Umajjadów. Po kilkudniowym, wycieńczającym oblężeniu i odcięciu obozu od dostępu do wody pitnej z Eufratu, w dniu 10 miesiąca muharram doszło do ostatecznego starcia. Husajn, jego męscy krewni i towarzysze zostali brutalnie uśmierceni, a ocalałe kobiety i dzieci zakuto w łańcuchy i pognano w upokarzającym marszu do Damaszku. Dla rodzącej się społeczności szyickiej męczeńska śmierć wnuka Proroka stała się symbolem walki z tyranią i niesprawiedliwością. Od tego momentu, etos cierpienia za wiarę i moralnego sprzeciwu stał się fundamentem szyizmu. Teologia szyizmu Szyizm nie jest „monolitem”. W odłamie tym wyłoniły się między innymi grupy ismailitów czy zajdytów, a także bardziej odległe nurty wywodzące się z ezoteryki szyickiej, jak religia druzów. Nie zmienia to jednak faktu, że dominującą rolę odgrywa szyizm imamicki, nazywany również „dwunastkowym”, wyznający wiarę w łańcuch dwunastu bezgrzesznych Imamów. Koncepcja imamatu i atrybut nieomylności Fundamentalną różnicą dogmatyczną między sunnizmem a szyizmem jest koncepcja przywództwa. Dla sunnitów kalif był władcą politycznym i obrońcą wiary, wybieranym (przynajmniej w teorii) przez społeczność. Z kolei dla szyitów, instytucja imamatu miała wymiar kosmiczny, ontologiczny i głęboko ezoteryczny. Imam nie jest jedynie zarządcą, a desygnowanym przez samego Boga przewodnikiem ludzkości, jedynym dysponującym pełną wiedzą o ukrytym sensie objawienia koranicznego. Szyicka teologia przypisuje imamom atrybut ismy, czyli absolutnej bezgrzeszności i duchowej nieomylności. Taka konstrukcja teologiczna miała dalekosiężne skutki dla rozwoju prawa. W pierwszych wiekach szyizm w Iranie i na innych terenach nie zdołał wykształcić (w odróżnieniu od kalifatów sunnickich) spójnej teorii rządzenia. Duchowni szyiccy przez całe stulecia odrzucali legitymację jakichkolwiek panujących władców świeckich, pozostając w opozycji. Panował wśród nich konsensus co do jednej kwestii – jedynymi prawowitymi dziedzicami władzy państwowej i religijnej jest ród dwunastu imamów. Kryzys sukcesyjny, okultacja i mahdyzm Pod koniec IX wieku rozwój tej doktryny uległ załamaniu. Zgodnie z tradycją historyczną, jedenasty imam z linii Husajna, Hasan al-Askari, zmarł w 874 roku. Zdarzenie to wywołało wstrząs wewnątrz społeczności. Kolejne dekady źródła imamickie określają mianem hayra – okresu dezorientacji. Tajemnicze losy potomstwa jedenastego imama doprowadziły do wybuchu kryzysu sukcesyjnego. W pierwszej połowie X wieku społeczność rozpadła się na dziesiątki zwalczających się sekt. Niektóre grupy twierdziły, że syn Hasana zmarł w młodym wieku. Inne uważały, że dożył wieku dojrzałego, po czym odszedł. Liczne frakcje po prostu negowały jego istnienie, zakładając, że jedenasty imam zmarł bezdzietnie. Ostatecznie zwyciężyła koncepcja popierana początkowo przez wąską mniejszość wiernych. Wyznawcy ci przyjęli, że syn imama urodził się, ale w obawie przed eksterminacją ze strony kalifatu został z woli Boga przeniesiony w stan ukrycia, zwany okultacją (Ghaybah). Dwunasty imam i oczekiwanie na Mahdiego Centralnym elementem teologii szyizmu imamickiego jest wiara w powrót Mahdiego, utożsamianego z dwunastym imamem, Muhammadem al-Mahdim. Zgodnie z doktryną nie umarł on, a z woli Boga pozostaje w stanie wielkiej okultacji, ukryty przed światem aż do wyznaczonego czasu. Szyici wierzą, że pod koniec dziejów Mahdi powróci jako sprawiedliwy przewodnik, aby pokonać zło i przywrócić na ziemi ład oparty na Bożej sprawiedliwości. Praktyki, rytuały i etyka przetrwania Chociaż główne filary islamu są wspólne dla całej społeczności, szyici wykształcili widoczne odrębności w codziennych rytuałach. Najbardziej zauważalną różnicą jest rytm dziennej modlitwy. O ile sunnici ściśle przestrzegają pięciu oddzielnych pór modlitewnych w ciągu dnia, szyici praktykują ich łączenie. Oznacza to modlitwę w trzech porach: rano, po południu (gdzie modlitwa południowa – Zuhr – jest bezpośrednio łączona z popołudniową – Asr, dając łącznie osiem rakatów), wieczorem (gdzie modlitwa po zachodzie słońca – Maghrib – łączona jest z nocną – Isza, dając siedem rakatów). Szyiccy teolodzy bronią tej praktyki, opierając się na źródłach historycznych. Ich zdaniem sam Mahomet niejednokrotnie łączył modlitwy, nie będąc w podróży ani w stanie zagrożenia. Co ciekawe, na potwierdzenie swoich tez szyiccy uczeni przywołują fundamentalne dzieła sunnickie, takie jak Al-Muwatta Imama Malika ibn Anasa czy Al-Musnad Ahmada ibn Hanbala. Innym unikatowym elementem szyickiej modlitwy jest turbah – niewielki krążek wypalonej gliny lub kamienia, na którym wierni opierają czoło podczas prostracji. Praktyka ta wywodzi się z interpretacji prawa, według której w trakcie modlitwy czoło musi dotykać naturalnej ziemi – piasku, gliny, liści – a nie materiałów syntetycznych, przetworzonych lub takich, które można założyć lub zjeść. Instytucja małżeństwa tymczasowego Kolejnym obszarem kategorycznie odrzucanym przez sunnizm jest funkcjonowanie w prawie szyickim małżeństwa tymczasowego, znanego jako Zawaj al-Mut’ah lub Sigheh. Jest to w pełni legalny w świetle religii kontrakt małżeński, w którym obie strony z góry ustalają dokładny czas trwania związku i wysokość wypłacanego kobiecie posagu. Procedura zawarcia takiego kontraktu jest ściśle sformalizowana i wymaga precyzyjnego wypowiedzenia formuł prawnych. Kobieta oferuje kontrakt słowami: „Oddaję się tobie w małżeństwo za posag w wysokości … na okres …”, na co mężczyzna musi natychmiast odpowiedzieć akceptacją: „Akceptuję małżeństwo”. Defensywne ukrywanie wiary Ze względu na wieki funkcjonowania w charakterze prześladowanej mniejszości, szyici rozwinęli ważną doktrynę przetrwania, zwaną takijją. Na jej podstawie wierny może ukrywać swoje prawdziwe przekonania religijne, a nawet pozorować wyznawanie innej wiary. Jest to dozwolone w sytuacji zagrożenia życia, zdrowia, lub mienia. Współcześnie pojęcie to bywa często i rażąco nadużywane przez niektóre kręgi na Zachodzie. W narracji tej takijja przedstawiana jest jako uniwersalny islamski nakaz oszukiwania niemuzułmanów w celu infiltracji ich społeczeństw czy maskowania przygotowań do aktów terrorystycznych. Należy jednak podkreślić, że takijja wyewoluowała wyłącznie jako narzędzie samoobrony przed terrorem państwowym i historycznymi pogromami. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Genialny Polak, który dał nam witaminy. Był czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla
Mało kto wie, że twórca nauki o witaminach pochodził z Warszawy. Przełomowe badania Kazimierza Funka zmieniły świat i przyniosły mu aż cztery nominacje do Nagrody Nobla. Ten genialny biochemik na zawsze zrewolucjonizował współczesną medycynę oraz wiedzę o zdrowym odżywianiu.
W tym artykule: Kim był Kazimierz Funk? Co odkrył Kazimierz Funk? Życiorys Kazimierza Funka Kariera naukowa Odkrycie witamin Mikołaj Kopernik, Maria Skłodowska-Curie, Stefan Banach, Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski – polskich naukowców, którzy zmienili świat można wymieniać i wymieniać. O tych najsławniejszych słyszeli chyba wszyscy. Nie każdy zdaje sobie jednak sprawę, że w panteonie światowych sław nauki zapisał się także Polak, którego odkrycie dosłownie zrewolucjonizowało wiedzę o zdrowiu, odżywianiu i leczeniu chorób związanych z nieodpowiednim żywieniem. Kim był Kazimierz Funk? Mowa o Kazimierzu Funku – polskim biochemiku. Był autorem kilkuset publikacji naukowych, z których jedna – „Die Vitamine” z 1924 roku – zapisała się wielkimi literami w historii najważniejszych prac badawczych w dziejach. Funk był naukowcem o różnorodnych zainteresowaniach, których spektrum oscylowało wokół związków organicznych. Badał ich rolę w organizmie i wpływ na metabolizm. Pochylał się nad działaniem enzymów i hormonów oraz nad biochemicznymi przyczynami rozwoju chorób nowotworowych. Prowadzisz siedzący tryb życia? Kawa zrównoważy wszystkie negatywne skutki siedzenia Naukowcy odkryli niespodziewany związek między siedzącym trybem życia a piciem kawy. Gorzki napój ma dobroczynny wpływ na zdrowie wszystkich, którzy każdego dnia muszą spędzać długie go... Co odkrył Kazimierz Funk? O istnieniu chorób związanych z żywieniem naukowcy wiedzieli już ponad sto lat temu. Już wtedy wiedziano, że człowiekowi do życia niezbędne są nie tylko węglowodany, proteiny, tłuszcze i woda, ale coś jeszcze. Coś, czego nikt nie potrafił poznać, opisać, określić i nazwać. Dokonał tego dopiero Kazimierz Funk. Polski uczony przyczynił się do rozwoju diabetologii i nauk o zbilansowanej diecie. W historii zapisał się przede wszystkim jako twórca nauki o witaminach. To właśnie Kazimierz Funk odkrył pierwszą witaminę – B1. Stwierdził jej obecność w różnych pokarmach, wprowadził termin „witamina”, prowadził badania nad właściwościami tych związków, ich rolą w organizmie i skutkami niedoborów. Pochylał się nad chorobami wywołanymi awitaminozą i terapią chorych. Leczenie związkami, które nazwał Kazimierz Funk o całe lata świetlne popchnęło medycynę do przodu. Jak doszło do tego przełomowego odkrycia? Przyjrzyjmy się życiu i pracy Kazimierza Funka. Życiorys Kazimierza Funka Kazimierz Funk urodził się 23 lutego 1884 roku w Warszawie. Pochodził z zamożnej żydowskiej rodziny. Był synem Jakuba Funka, specjalisty dermatologa, i Gustawy z domu Zysan, która przed ślubem też była praktykującą lekarką. Dzieciństwo Jako dziecko, Kazimierz trafił kliniki do koło Augsburga na kurację dysplazji stawu biodrowego. Do Warszawy powrócił dopiero jako nastolatek, jednak nie pozostał tam długo. Po ukończeniu gimnazjum i zdaniu matury, przyszły naukowiec wyjechał na studia do Szwajcarii. Miał wówczas szesnaście lat. Młodość Początkowo studiował nauki przyrodnicze na uniwersytecie Genewskim. Później wyjechał do Berlina, gdzie podjął dalsze studia na kierunku chemii organicznej. W Niemczech rozpoczął badania naukowe pod kierownictwem Stanisława Kostaneckiego, polskiego chemika, który stworzył teorię flawonoidów. W 1904 roku obronił doktorat. W swojej pracy pochylił się nad budową barwników roślinnych: hematoksyliny i brazyliny. Kariera naukowa Kazimierz Funk cechował się mocną osobowością i nieszablonowym myśleniem. Najbardziej lubił pracować we własnym tempie i z ludźmi przez siebie wybranymi. Problemy postrzegał na swój własny sposób i rozwiązywał je po swojemu. Czasami prowadziło to do konfliktów. Prawdopodobnie właśnie dlatego tak często zmieniał posady. Paryż (1904-1906) Po studiach zatrudnił się Zakładzie Biochemii Instytutu Pasteura w Paryżu. 20-letni Kazimierz pracował pod kierownictwem Gabriela Bertranda, biochemika, farmakologa i bakteriologa. Badał syntezę zasad organicznych i aminokwasów oraz budowę węglowodanów i białek. Zajmował się też badaniem pierwiastków śladowych i ich roli w organizmie. Berlin (1906-1909) W 1906 roku przeniósł się do Katedry Chemii Organicznej Uniwersytetu w Berlinie, która wówczas działała pod kierownictwem Emila Fishera. Tam zajmował się badaniem aminokwasów i metabolizmu białek. Pracował u boku biochemika i fizjologa Emila Abderhadlena. Wiesbaden (1909-1910) Trzy lata później Kazimierz Funk podpisał dwunastomiesięczny kontrakt z laboratorium Szpitala Miejskiego w Wiesbaden. Prowadził tam badania nad metabolizmem kwasów tłuszczowych i zapisał na swoim koncie ważne osiągnięcie – opracował metodę oznaczania biochemicznych parametrów krwi. Berlin (1910-1911) Rok później dostał posadę w Klinice Pediatrycznej Uniwersytetu w Berlinie, jednak nie pracował tam długo. Między Funkiem a Abderhadlenem wystąpiła różnica zdań, w wyniku czego polski naukowiec wyjechał z Berlina. Londyn (1911-1915) W 1911 roku zatrudnił się w Instytucie Medycyny Zapobiegawczej Josepha Listera. Pracował tam przez trzy lata i właśnie wtedy dokonał swojego wielkiego odkrycia. Nie mógł jednak przebić się przez układy panujące w placówce, więc w 1914 roku przeniósł się do Instytutu Badawczego Szpitala Onkologicznego w Londynie. Nowy Jork i New Jersey (1915-1923) W 1915 roku opuścił Anglię i wraz z małżonką Alix Denise (poślubioną rok wcześniej) udał się do Stanów Zjednoczonych. Znalazł zatrudnienie w nowojorskim Laboratorium Badawczym Harrimana przy Szpitalu Roosevelta. Później pracował w firmie chemicznej Calco (w New Jersey), aż w 1917 roku podpisał umowę z formą farmaceutyczną Metz and Company (w Nowym Jorku). Tam zaprzyjaźnił się z Harrym Ennisem Dubinem, biochemikiem pełniącym funkcję dyrektora Wydziału Biochemii w placówce. To właśnie wtedy opracował benzonaftol, zmodyfikował salwarsan i uczestniczył przy syntezie syntetycznej adrenaliny, a także napisał i opublikował wiele prac naukowych. Warszawa (1923-1926) W 1923 roku z pomocą Ludwika Rajchmana wrócił do Warszawy, gdzie został kierownikiem Zakładu Biochemicznego przy Państwowym Zakładzie Higieny. Funk uzyskał Stypendium Fundacji Rockefellera i zajął się m.in. badaniem witamin z grupy B, biochemii białek, hormonów i enzymów trawiennych. Opracował technologię produkcji oczyszczonej insuliny z trzustek bydlęcych. Własnymi środkami doposażył laboratorium, dzięki czemu Polska stała się trzecim największym producentem tego hormonu. Wzór na piękno istnieje. Naukowcy przedstawiają perfekcyjną kobiecą twarz Naukowcy przekonują, że przy ocenianiu atrakcyjności ludzkiej twarzy ludzie na całym świecie kierują się uniwersalnymi schematami. Czyżby więc wzór na piękno istniał naprawdę? Ameryka.. Dalsza praca naukowa W 1926 roku wyjechał do Belgii, skąd udał się do Francji. W Paryżu założył firmę Casa Biochemica, która zajmowała się m.in. badaniem hormonów płciowych. Gdy wybuchła II wojna światowa, wyjechał na stałe do USA. Pracował w U.S. Vitamin Co. i w laboratorium przy City College w Nowym Jorku. W 1947 roku, dla uhonorowania jego pracy, powołano fundację non-profit Funk Fundation for Medical Research. Działał w niej do 1969 roku. W wieku 73 lat wycofał się z czynnej pracy naukowej. Odkrycie witamin Mikroelementami Funk zajmował się już podczas pobytu w Berlinie. Badał tam wpływ karmy na wzrost psów. Wyniki jego pracy pozwoliły mu dojść do wniosku, że odpowiednio zbilansowana dieta powinna zawierać nie tylko trzy podstawowe makroskładniki. W Londynie zetknął się z chorobą beri-beri, na którą cierpiała duża część populacji Jawy. Zgodnie z sugestią Williama Braddona, Funk doszukiwał się jej przyczyn w niedoborze aminokwasu występującego w łuskach ryżu, jednak w trakcie badań nad ptasim zapaleniem wielonerwowym, doszedł do wniosku, że jest to zupełnie inny związek. Nazwał go witaminą. To właśnie wtedy Kazimierz Funk odkrył tiaminę, czyli witaminę B1. Swoje odkrycie opublikował dopiero dzięki pomocy Rajchmana. Przekrojowy artykuł ukazał się na łamach „Journal of State Medicine”. Na dalszym etapie swojej kariery Funk oznaczył witaminy B3, C i D. Prowadził badania nad suplementacją mikroelementami i chorobami, które wywołuje awitaminoza. Odkrył, że niedobory witamin są przyczyną nie tylko beri-beri, ale także krzywicy, szkorbutu i pelagry. W 1925 roku podzielił witaminy na odporne na wrażliwe na działanie zasad (zawierające azot witaminy C, D i z grupy B) i odporne na zasady (niezawierające azotu witasteryny A, E i F). Trzy lata wcześniej wraz z Harrym Ennisem Dubinem opracował pionierski preparat witaminowy OSCODAL. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten polski zamek posiadał niemal sto pokojów. Był perłą, która obróciła się w ruinę
W czasach swojej największej świetności zamek w Janowcu posiadał niemal sto pokojów, a jego luksusowych wnętrz nie powstydziłby się sam król. Choć ta architektoniczna perła ostatecznie obróciła się w ruinę, do dziś pozostaje jedną z z głównych atrakcji województwa lubelskiego.
Spis treści: Od warowni, przez rodową rezydencję, po muzeum Zwiedzanie zamku w Janowcu Ciekawostki o zamku w Janowcu Nie jest łatwo wskazać drugą ruinę, która zachowałaby się do naszych czasów w tak dobrym stanie. W czasach swojej świetności, zamek w Janowcu był dobitnym wyrazem zamożności, ale także dobrego gustu właścicieli. Siedem wielkich sal, dziewięćdziesiąt osiem pokojów, marmurowe posadzki, ściany zdobione kunsztownymi malowidłami – takiej rezydencji nie powstydziłby się nawet król. Przez lata zamieszkiwały tam najznakomitsze rody. Później ten zamek w Lubelskiem zaczął popadać w ruinę. Dziś znajduje się tam muzeum. Od warowni, przez rodową rezydencję, po muzeum Budowla została wzniesiona z wielkim rozmachem. Nic dziwnego. W ten sposób fundatorzy zamku, pełniący najwyższe państwowe urzędy, chcieli podkreślić swój status. Początki zamku i Janowca Budowę zamku rozpoczął w 1508 roku Mikołaj Firlej herbu Lewart, na ziemskich dobrach na pograniczu powiatów lubelskiego i radomskiego, które późniejszy starosta kazimierski zakupił wraz z ojcem, Piotrem z Dąbrowicy. Na murach starej warowni, należącej do Janowskich, przez 18 lat powstawała bastejowa budowla o charakterze mieszkalno-obronnym, utrzymana w renesansowym stylu. W 1537 roku król nadał osadzie prawa miejskie i wyznaczył lokację Janowca w pobliżu zamku Firlejów. Podczas uroczystości lokacyjnej wspaniałą rezydencję odwiedził Zygmunt I Stary wraz z małżonką, królową Boną. Należy wspomnieć, że w tamtym czasie rodową siedzibą Firlejów wciąż pozostawał zamek w Dąbrowicy. Zmieniło się to dopiero w drugiej połowie XVI stulecia. Pierwsza przebudowa zamku 1 września 1553 roku zmarł Piotr Firlej, syn Mikołaja i współfundator zamku. Dobra janowieckie odziedziczył wówczas jego syn, Andrzej Firlej, późniejszy kasztelan lubelski. Cztery lata później zadecydował o przekształceniu warowni w luksusową rezydencję rodową. Pracami zajął się Santi Gucci, architekt włoskiego pochodzenia, który w Rzeczypospolitej cieszył się reputacją jednego z najzdolniejszych w swoim fachu. Pod jego kierunkiem zamek zyskał regularny układ. Wzdłuż murów obronnych dobudowano okazałe skrzydła mieszkalne, połączone arkadowymi krużgankami i zwieńczone attyką. Prace zakończyły się w latach 80. XVI stulecia. Nowi właściciele zamku w Janowcu Ostatnim właścicielem zamku z rodu Firlejów był Jan II, bratanek Andrzeja. Po jego śmierci, Barbara z Wielkich Kończyc (wdowa po Janie) wyszła za kasztelana chełmińskiego Jana Karola Dulskiego herbu Przegonia. Ich córka, Barbara Dulska, w 1614 roku wniosła dobra janowieckie w posagu rodzinie Tarłów herbu Topór. Nowi właściciele zadecydowali, że rezydencja zyska elementy wczesnobarokowe. Zamek został rozbudowany o część wschodnią, amfiladę i wieżę zachodnią. To właśnie za czasów Tarłów mury zewnętrzne zyskały biało-czerwone pasy, a elewacje – nieco karykaturalne malowidła przedstawiające żołnierzy, które w zamyśle miały nawiązywać do sztuki ludowej. W 1654 roku Barbara Tarłówna wyszła za Sebastiana Jerzego Lubomirskiego i wniosła zamek w posagu rodowi herbu Drużyna. Zamek w Janowcu po potopie szwedzkim W 1655 roku Szwedzi dokonali inwazji na Rzeczpospolitą. Potop szwedzki, jedna z ostatnich odsłon II wojny północnej, pozostawił po sobie ogromne zniszczenia. Potężnemu najazdowi nie oparł się też zamek w Janowcu. Wycofujące się wojska Karola Gustawa pozostawiły po sobie zgliszcza. Po wyjściu Szwedów, Lubomirscy, z pomocą holenderskiego architekta Tylmana z Gameren, przywrócili rezydencji utracony blask. Powstała wówczas kaplica z absydą na granicy zamkowych dziedzińców, część gospodarczą przebudowano na mieszkalną i wybudowano nowe pomieszczenia dla służby. Nieco później, gdy dobrami janowieckimi rządził Antoni Benedykt Lubomirski, skrzydło południowe zyskało rokokowe ozdoby okien. Upadek zamku Koniec panowania Lubomirskich w Janowcu przypadł na 1783 rok. Jerzy Marcin Lubomirski sprzedał klucz janowiecki wraz z zamkiem podkomorzemu krzemienieckiemu Mikołajowi Junoszy Piaskowskiemu. Rezydencja zaczęła wówczas podupadać. Magnat lekką ręką trwonił swój majątek i gdy nie było już czego wydawać, dokonał żywota w niszczejących murach. Po jego śmierci, dobra janowieckie zostały sprzedane rodzinie Osławskich z Krakowa. Po nich kolejnymi właścicielami byli: August Zawisza, Feliks Ćwirko-Gotycki i Paulina Wiktoria Zieleniewska. Niestety, po Lubomirskich żaden posiadacz rezydencji nie był szczególnie zainteresowany utrzymaniem jej w należytym stanie. Dla nich, zamek był przede wszystkim tanim źródłem solidnego budulca. Całe wyposażenie (łącznie z pokrywającymi ściany marmurami) zostało sprzedane, a wspaniała niegdyś budowla popadła w ruinę. Zamek w Janowcu w XX wieku W 1931 roku zamek w Janowcu został kupiony przez ostatniego prywatnego właściciela – warszawiaka Leona Kozłowskiego. Inwestor planował częściową odbudowę ruin, ale niewiele z tego wyszło. Wzniesiona przez Firlejów rezydencja popadała w dalszą ruinę. Zamek we współczesności W 1975 roku obiekt został zakupiony od Kozłowskiego przez Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym. Podjęto wówczas intensywne działania, zmierzające do zabezpieczenia rozpadających się ruin. Rozpoczęły się prace remontowo-budowlane, których celem była częściowa rekonstrukcja i dostosowanie zamku do potrzeb turystycznych. Przez pół wieku zamek w Janowcu pozostawał filią Muzeum Nadwiślańskiego. Obiekt ten odgrywa jednak ogromną rolę w dziedzictwie kulturowym regionu, a jako taki powinien mieć wyższy status. 1 stycznie 2025 roku placówkę przekształcono w samodzielną instytucję kultury – Muzeum Zamek w Janowcu. Zwiedzanie zamku w Janowcu Reorganizacja wymusiła czasowe zamknięcie obiektu, ale od lutego zamek znów jest dostępny dla zwiedzających. Poza szlachecką rezydencją, na zespół zamkowy składa się także zabytkowy park i skansen zabudowy dworskiej. W odbudowanych zamkowych wnętrzach eksponowana jest wystawa stała, której tematem są dzieje dóbr janowieckich. Od maja do października organizowane są wystawy czasowe. Dobrze zachowane ruiny warto odwiedzić nie tylko dla bogatej ekspozycji. Zamek sam w sobie stanowi niemałą atrakcję. Zrekonstruowane krużganki we wschodniej części dziedzińca prezentują się fantastycznie, podobnie zresztą jak odbudowany pałac północny i łączący się z wieżą apartament zachodni. Warto też zobaczyć odkryte tarasy budynku bramnego, z których rozpościera się wspaniała panorama doliny Wisły. Jakie atrakcje oferuje skansen? Odwiedzając Janowiec, w planie wycieczki warto uwzględnić także znajdujący się nieopodal zamku niewielki skansen. Można tam podziwiać między innymi pochodzący z drugiej połowy XVIII stulecia barokowy modrzewiowy dwór z Moniak, gdzie znajduje się stała wystawa wnętrz domu ziemiańskiego. Wymieniając atrakcje tego miejsca, nie sposób pominąć spichlerza z Podlodowa (gdzie eksponowane są między innymi łodzie transportowe i służące do połowu ryb na Wiśle), lamusa z woźnicą z Kurowa i stodoły z Wylągów. Każdy z tych obiektów jest datowany na XIX wiek. Ciekawostki o zamku w Janowcu Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawych informacji na temat wspaniałej rezydencji w Janowcu. W 1606 roku na zamku w Janowcu pojednali się Zygmunt III Waza i Mikołaj Zebrzydowski, który w historii zapisał się nie tylko jako marszałek wielki koronny, ale także jako ten, który po śmierci Jana Zamoyskiego rozpoczął powstanie nazwane jego nazwiskiem – rokosz Zebrzydowskiego. Mierzący 121 na 71 m zamek w Janowcu należy do największych w Polsce. Zamek w Janowcu gościł wiele koronowanych głów. Poza Zygmuntem I Starym i Zygmuntem III, we wspaniałej rezydencji przebywali: Stefan Batory, Michał Korybut Wiśniowiecki, Maria Kazimiera de La Grange d’Arquien, August II Mocny, Stanisław Poniatowski i Piotr I Wielki. Według legendy, zamek nawiedza Czarna Dama. Duch Heleny Lubomirskiej podobno ukazuje się tam podczas pełni księżyca. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Otwock Wielki pamięta czasy królów. Jego największą ozdobą jest barokowy pałac
Otwock Wielki to jedna z najniezwyklejszych miejscowości na Mazowszu. Zlokalizowany w sercu nadwiślańskiego Urzecza, gdzie wspaniała przyroda spotyka historię i lokalną tradycję, od stuleci przyciągał magnatów, polityków, artystów i mieszkańców Warszawy szukających wytchnienia od miejskiego zgiełku. Jakie atrakcje skrywa ta wieś? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Wieś w malowniczej okolicy Od nadrzecznej osady do szlacheckiej wsi Historia pałacu w Otwocku Wielkim Wspaniała ekspozycja muzealna Inne atrakcje Otwocka Wielkiego Obecnie Otwock Wielki kojarzony jest przede wszystkim ze wspaniałą rezydencją Bielińskich – perłą architektury barokowej. Należy jednak podkreślić, że jego znaczenie wykracza daleko poza sam zabytek. Mówimy tu bowiem o miejscowości głęboko zakorzenionej w kulturze Urzecza – unikatowego mikroregionu nad Wisłą, którego mieszkańcy przez wieki wypracowali własne tradycje, zwyczaje i sposób życia. Wieś w malowniczej okolicy Otwock Wielki znajduje się w województwie mazowieckim, w powiecie otwockim, na terenie gminy Karczew. Pod względem geograficznym, miejscowość ta rozciąga się w obrębie malowniczej Doliny Środkowej Wisły, na terenie mikroregionu etnograficznego Urzecze – obszaru o wybitnych walorach przyrodniczych i unikatowej tożsamości kulturowej, który rozciąga się po obu brzegach rzeki, od dawnych ujść Pilicy i Wilgi na południu, aż po warszawskie Siekierki i Saską Kępę na północy. Od nadrzecznej osady do szlacheckiej wsi Historia Otwocka Wielkiego sięga co najmniej średniowiecza, kiedy nadwiślańskie tereny obecnego Urzecza zaczęły być stopniowo zasiedlane przez społeczności wykorzystujące żyzne gleby pozostawiane przez regularne wylewy rzeki. Lokalizacja w Dolinie Środkowej Wisły sprzyjała rozwojowi rolnictwa, sadownictwa i gospodarki rzecznej. Znaczenie Otwocka Wielkiego wzrosło w XVII wieku, kiedy miejscowość weszła w skład dóbr Kazimierza Ludwika Bielińskiego. Powstanie magnackiej rezydencji sprawiło, że niewielka wieś stała się miejscem odwiedzanym przez przedstawicieli elit politycznych i arystokracji Rzeczypospolitej. Historia pałacu w Otwocku Wielkim Badania archeologiczne wskazują, że zanim powstała wiejska rezydencja Bielińskich, na początku XVII wieku na wyspie jeziora Rokola wznosił się murowany, trójkondygnacyjny dwór obronny. Prawdziwy rozkwit miejsca nastąpił jednak pod koniec XVII wieku, gdy lokalne dobra odziedziczył Kazimierz Ludwik Bieliński herbu Junosza. Pretekstem do budowy okazałej rezydencji stały się jego zaślubiny z Ludwiką Marią Morsztynówną – córką wybitnego poety i podskarbiego wielkiego koronnego Jana Andrzeja Morsztyna. Pałac jako arena europejskiej dyplomacji Rezydencja Bielińskich szybko stała się tętniącym życiem salonem politycznym Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Bywał tam król Jan III Sobieski, jednak najsilniejsze piętno na historii tego miejsca odcisnął August II Mocny. Król Sas nie tylko doceniał walory tamtejszej przyrody, ale przede wszystkim pozostawał w romansie z córką gospodarzy, Marianną Bielińską. Po rozwodzie z Boguslavem Ernstem Dönhoffem, Marianna była oficjalną faworytą monarchy (w latach 1713–1719), wywierając ogromny wpływ polityczny na dworach w Warszawie i Dreźnie. To właśnie w ustronnym pałacu w Otwocku Wielkim, w 1705 roku, król spotkał się z carem Piotrem Wielkim. Według lokalnej legendy podczas spotkania monarchowie mieli po raz pierwszy rozważać koncepcję podziału ziem Rzeczypospolitej. Przebudowa rezydencji W 1713 roku majątek przejął syn Kazimierza, Franciszek Bieliński, późniejszy marszałek wielki koronny. To właśnie on postanowił dostosować letnią willę do standardów całorocznej siedziby magnackiej. W latach 1757–1763, pod kierunkiem wybitnego architekta Jakuba Fontany, pałac przeszedł gruntowną modernizację. Przeniesiono wówczas schody paradne do wnętrza budynku, dodano dwa boczne skrzydła, nowy portal główny i wybudowano oficynę folwarczną. Kres świetności Śmierć Franciszka Bielińskiego w 1809 roku zakończyła złoty wiek rezydencji. W tym samym roku pałac posłużył jako kwatera dla wojsk generała Michała Sokolnickiego tuż przed bitwą pod Ostrówkiem. Zadłużony majątek został zastawiony u kasztelana Jacka Jezierskiego, a w 1827 roku kupił go Jerzy Kurtz, przedstawiciel zamożnej i spolonizowanej rodziny saskiej. Kurtzowie podjęli próbę ratowania posiadłości, jednak w 1857 roku prace remontowe wstrzymano. Ostatecznie majątek odziedziczył siostrzeniec Zygmunta Kurtza, hrabia Władysław Jezierski, i w posiadaniu jego rodziny dobra te pozostały aż do wybuchu II wojny światowej. Pałac w rękach państwa Po zakończeniu II wojny światowej zrujnowany obiekt został przejęty przez państwo polskie. Pod koniec lat 40. XX wieku przeprowadzono pospieszną odbudowę, drastycznie zmieniając układ ścian wewnętrznych i niszcząc wiele oryginalnych detali architektonicznych. Od 1950 roku w murach dawnego pałacu urządzono zakład poprawczy dla dziewcząt. W latach 70. XX wieku pałac przeszedł w ręce Urzędu Rady Ministrów, który postanowił przekształcić go w luksusową i pilnie strzeżoną rezydencję rządową. Kolejna fala prac adaptacyjnych bezpowrotnie zniszczyła ocalałe zabytkowe detale wnętrz. Grudzień 1981 roku przyniósł pałacowi kolejną, historyczną rolę. Rezydencję otoczyły kordony milicji, wojska i funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Obiekt stał się miejscem internowania przewodniczącego NSZZ „Solidarność” Lecha Wałęsy. Wybór padł na Otwock Wielki ze względu na jego odosobnienie i trudną do sforsowania naturalną barierę wodną. Wspaniała ekspozycja muzealna Dziś w murach zabytkowej rezydencji mieści się Muzeum Wnętrz. Wśród tamtejszych eksponatów szczególną uwagę zwracają dwa rokokowe fotele z połowy XVIII wieku. Ich tapicerowane obicia, wykonane precyzyjną techniką tapiserii, przedstawiają sceny z bajek Jeana de La Fontaine’a, w których zwierzęcy bohaterowie przekazują gorzką mądrość o ludzkiej naturze. W dwukondygnacyjnej Sali Balowej znajduje się natomiast inny wyjątkowy eksponat – fortepian koncertowy marki Steinway & Sons z 1925 roku, należący niegdyś do Ignacego Jana Paderewskiego. Instrument stanowi centralną część stałej ekspozycji „Dar Paderewskiego”, na którą składają się osobiste pamiątki po wirtuozie i jego żonie Helenie, nagrody muzyczne, zdjęcia z podróży po świecie i gromadzona od 1900 roku kolekcja dalekowschodnich naczyń i orientaliów. Inne atrakcje Otwocka Wielkiego Pałac otoczony jest rozległym parkiem krajobrazowym, który łagodnie przechodzi w naturalne brzegi jeziora Rokola. Akwen ten powstał w dawnym starorzeczu Wisły i zachował swój dziki, nieregularny charakter. W sąsiednim Anielinie znajduje się Muzeum Ziemi Otwockiej im. Michała Elwiro Andriollego. Placówka prezentuje kilka tysięcy eksponatów związanych z historią regionu. Z kolei w Karczewie można znaleźć zabytkowy żydowski cmentarz z zachowanymi ok. 1200 nagrobkami. Ciekawą atrakcją, zlokalizowaną w tej samej miejscowości, jest też kościół św. Wita – zabytkowa świątynia rzymskokatolicka, w której wnętrzu można podziwiać barokową kazalnicę w kształcie łodzi i zabytkową chrzcielnicę. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Charles Manson stworzył własną wizję świata. Przerodziła się ona w serię brutalnych zbrodni
Charles Manson, człowiek głęboko zaburzony i zdolny do skrajnej manipulacji, zdołał zgromadzić wokół siebie grupę wiernych wyznawców, którzy byli gotowi wykonać każde polecenie swojego guru. Dla kryminologów i psychologów grupa zwana „rodziną” stała się jednym z najważniejszych studiów przypadków w historii. Jak to możliwe, że ten niespełniony artysta potrafił nakłaniać do najstraszniejszych zbrodni?
Spis treści: Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Rekrutacja rodziny Lato 1969 roku Zatrzymanie i proces Rok 1969 zapisał się na kartach historii jako czas skrajności – wielkich triumfów i niepokojów. Z jednej strony, miliony ludzi na całym świecie śledziły misję Apollo 11, patrząc, jak człowiek stawia pierwsze kroki na Księżycu. Z drugiej, nastroje społeczne w Stanach Zjednoczonych osiągnęły punkt wrzenia. Trwała wyniszczająca wojna w Wietnamie, która prowokowała masowe protesty. Na ulice miast wychodzili ludzie domagający się praw obywatelskich. W Nowym Jorku doszło do zamieszek w Stonewall, a wybrzeże Kalifornii zmagało się z potężną katastrofą ekologiczną. W tym pełnym napięć czasie, w sercu Kalifornii formował się mrok. Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Charles Milles Maddox urodził się 12 listopada 1934 roku, w Cincinnati. Jego matką była Ada Kathleen Maddox. Zaledwie 16-letnia dziewczyna w tamtym czasie zmagała się z poważnym problemem alkoholowym i prowadziła chaotyczny tryb życia. Swojego biologicznego ojca Charles nigdy nie poznał. Powszechnie przyjmuje się, że był nim Colonel Scott. Wkrótce po narodzinach chłopca, Kathleen wyszła za Williama Mansona, od którego młody Charles przejął nazwisko. Ich małżeństwo nie przetrwało jednak próby czasu i po kilku latach zakończyło się rozwodem, pozostawiając chłopca w jeszcze większej próżni emocjonalnej. Prawdziwy wstrząs w i tak już niestabilnym życiu dziecka nastąpił w 1939 roku, gdy Charles miał zaledwie 5 lat. Jego matka, wspólnie ze swoim bratem, dokonała napadu rabunkowego. Za ten czyn oboje zostali skazani na karę pozbawienia wolności. Dla małego Charlesa oznaczało to początek wędrówki. Został oddany pod opiekę krewnych, a później trafiał do kolejnych domów dziecka i placówek wychowawczych. W 1947 roku sąd ostatecznie zadecydował o umieszczeniu go w szkole dla chłopców Gibault w Terre Haute, w stanie Indiana. Już w wieku 13 lat Manson dokonał pierwszego odnotowanego przestępstwa – włamania do sklepu spożywczego. Sam Charles w późniejszych wywiadach twierdził, że już jako 9-latek celowo podpalił swoją szkołę. Od tego momentu jego życie stało się niemal nieprzerwanym pasmem kradzieży, zatrzymań, ucieczek, wyroków i warunkowych zwolnień. Charyzmatyczny manipulator Większość lat 60. Manson spędził w izolacji. W 1961 roku trafił do zakładu karnego o zaostrzonym rygorze na wyspie McNeil, w stanie Waszyngton. Tam ostatecznie ukształtowała się jego osobowość. Odizolowany od świata, zainteresował się muzyką, w której widział narzędzie do zjednywania sobie ludzi. Sławny gangster z czasów wielkiego kryzysu, Alvin „Old Creepy” Karpis, zaczął uczyć go gry na gitarze. Charles obsesyjnie wierzył w swój talent, stawiając sobie za cel zostanie sławnym tekściarzem i kompozytorem. Gdy nie grał i nie pisał, czytał. Zgłębiał nauki rozmaitych ruchów parareligijnych. W tamtym czasie zbudował swój światopogląd, oparty na absolutnym narcyzmie. Manson wierzył, że jest prorokiem, zwiastunem nowego porządku. Rekrutacja rodziny Na wolność wyszedł 21 marca 1967 roku. Zaopatrzony w gitarę i wykrzywioną filozofię życiową, wyruszył do San Francisco. Tam zetknął się z nową rzeczywistością, która otworzyła przed nim ogromne możliwości. W dzielnicy Haight-Ashbury rodziła się kontrkultura, której kulminacja nastąpiła podczas tzw. lata miłości. Tysiące młodych ludzi z całego kraju, rozczarowanych konsumpcjonizmem swoich rodziców, amerykańskim zaangażowaniem w wojnę i rygorystycznymi normami obyczajowymi, uciekało tam w poszukiwaniu wolności. Panowała atmosfera zaufania, powszechnego eksperymentowania z używkami i otwartości na duchowych przewodników. Manson zrozumiał, że buntownicy poszukują „ojca”, który wskaże im sens życia. Mechanizm werbunku Jego grupa, znana jako „rodzina”, w szczytowym momencie liczyła ok. 100 osób. Jako pierwsza czarowi Charlesa uległa Mary Brunner. Poznali się w 1967 roku, w Berkeley. 23-letnia absolwentka historii pracowała jako asystentka w bibliotece na kampusie Uniwersytetu Kalifornijskiego. Pochodziła ze spokojnej rodziny i początkowo wydawała się całkowicie zwyczajną kobietą. Manson dostrzegł jednak jej wewnętrzną samotność. Szybko wprowadził się do jej mieszkania. Zafascynowana nim dziewczyna wkrótce porzuciła dotychczasowe życie. Inne historie werbunku były równie wymowne. Lynette Fromme uciekła z domu z powodu głębokiego konfliktu z surowym ojcem. Kiedy spotkała Mansona, ten zaoferował jej absolutną akceptację bez stawiania warunków. Spahn Movie Ranch Na początku grupa podróżowała, a przez krótki czas korzystała nawet z gościnności rezydencji muzyków w Los Angeles. Jednak wiosną 1968 roku Manson zdecydował, że aby w pełni zdominować swoich ludzi, musi odseparować ich od zewnętrznego świata. Idealne miejsce znalazł na północny zachód od Los Angeles, w górach Simi Hills nieopodal Chatsworth. Znajdowało się tam Spahn Movie Ranch – rozległe, podupadające rancho o powierzchni kilkuset akrów, które w minionych dekadach funkcjonowało jako plan filmowy dla klasycznych westernów i seriali telewizyjnych. Właścicielem tej posiadłości był 80-letni, niemal całkowicie niewidomy George Spahn. W tamtym okresie rancho przynosiło niewielkie zyski, głównie z wypożyczania koni na przejażdżki rekreacyjne dla turystów. Manson wykorzystał naiwność, sędziwy wiek i samotność właściciela, instalując tam swoją komunę. Urażona duma i odrzucenie przez establishment Mimo odizolowania, Charles nie porzucił marzenia o zostaniu wybitnym muzykiem. Mało tego, ten sen był bliski ziszczenia. Pomocną dłoń wyciągnął do niego Dennis Wilson, perkusista The Beach Boys. Wracając samochodem do swojej rezydencji, muzyk zabrał dwie autostopowiczki z grupy Mansona. To właśnie przez nie poznał samego Charlesa, który zafascynował go swoim bezkompromisowym, hipisowskim stylem bycia i nieszablonowym podejściem do twórczości. Wilson przez pewien czas gościł „rodzinę” w swojej posiadłości i udostępnił raczkującemu rockmanowi studio nagraniowe. W tym czasie zarejestrowana została jedna z jego piosenek, „Cease to Exist”. Niestety, gest ten ostatecznie doprowadził do konfliktu. Utwór został przerobiony, otrzymał nowy tytuł i został wydany na płycie The Beach Boys z autorstwem Dennisa Wilsona. Dla Mansona był to akt niewybaczalnej zdrady i kradzieży, ale ostateczny cios zadał mu ktoś inny. Próbując pomóc przyjacielowi, Wilson przedstawił Mansona Terry’emu Melcherowi, wpływowemu producentowi. Ten początkowo zamierzał podpisać kontrakt z Charlesem, jednak zmienił zdanie, gdy dostrzegł w nim ukryty gniew i nieprzewidywalność. Ideologia apokalipsy Urażone ego odrzuconego muzyka popchnęło go do skrajnej radykalizacji. Gdy w 1968 roku Beatlesi wydali swoją słynną podwójną płytę, znaną jako „The White Album”, Manson dostrzegł w niej „zaszyfrowaną wiadomość”. W utworze „Helter Skelter” doszukał się nawoływania do przygotowania na nadejście ostatecznej wojny rasowej, która miała przybrać rozmiary apokalipsy. Wykorzystując techniki manipulacyjne, zaszczepił to przekonanie w głowach członków swojej grupy. Lato 1969 roku Zagłada, którą zapowiadał, nie nadchodziła. Sfrustrowany guru uznał, że trzeba przyspieszyć bieg wydarzeń. 25 lipca 1969 roku członkowie „rodziny” zjawili się w domu Gary’ego Hinmana. Byli przekonani, że ukrywa on duży majątek. Muzyk był torturowany przez kilka dni, aż w końcu został pozbawiony życia. W sierpniu 1969 roku życie stracił Donald „Shorty” Shea, pracownik Spahn Ranch. Jego jedyną „winą” w oczach lidera komuny było podejrzenie o informowanie policji o nielegalnych procederach toczących się na ranczu. Tragedia w Benedict Canyon 8 sierpnia 1969 roku Charles Manson wysłał czwórkę swoich ludzi – Charlesa „Texa” Watsona, Susan Atkins, Patricię Krenwinkel i Lindę Kasabian – na 10050 Cielo Drive. Był to dawny adres Terry’ego Melchera. W tamtym czasie luksusową rezydencję zamieszkiwały już inne wpływowe osoby – Roman Polański i jego żona Sharon Tate. Reżyser przebywał wówczas z dala od domu, ale willa nie była pusta. Wyznawcy Mansona zastali w środku 4 osób: 35-letniego Jaya Sebringa, 25-letnią Abigail Folger, 32-letniego Wojciecha Frykowskiego i 26-letnią żonę Polańskiego. Intruzi nie oszczędzili nikogo, nawet Sharon, która znajdowała się wówczas w zaawansowanej ciąży. Ich 5. ofiarą był 18-letni Steven Parent, na którego natknęli się przed posesją. Tragedia w posiadłości LaBianców W nocy z 10 na 11 sierpnia sekta wdarła się do domu Leno i Rosemary LaBianców. Manson podstępem wymusił na nich zgodę na związanie, obiecując, że po zrabowaniu ich dóbr, nie stanie się im krzywda. Było to oczywiste kłamstwo. Zatrzymanie i proces Grupę pojmano, jednak nie w związku ze zbrodniami w Hollywood, a z powodu pospolitych przewinień. W połowie października 1969 roku policjanci pojechali z asystą szeryfa do obozowiska w Barker Ranch w Dolinie Śmierci i przedstawili członkom „rodziny” zarzuty kradzieży i wandalizmu. Stróże prawa nie zdawali sobie wówczas sprawy, że w ich ręce wpadli sprawcy głośnych zbrodni. Przełom nastąpił, gdy przebywająca w areszcie członkini grupy, Susan Atkins, zaczęła opowiadać współwięźniarkom o swojej roli w zabójstwach Sharon Tate i innych ofiar. Między październikiem a grudniem 1969 r. śledczy zgromadzili dowody i postawili zarzuty członkom grupy. Proces trwał od czerwca 1970 do stycznia 1971 roku. Wszyscy czterej główni oskarżeni – Charles Manson, Susan Atkins, Patricia Krenwinkel i Leslie Van Houten – zostali skazani na karę śmierci, którą później zamieniono na dożywotnie pozbawienie wolności. Przywódca grupy zmarł w więzieniu w 2017 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Limassol przez wieki walczył o znaczenie. Dziś należy do najbogatszych miast Cypru
Limassol to miasto, które obecnie jest ekonomicznym i kulturowym fundamentem Republiki Cypryjskiej. To niezwykłe miejsce ewoluowało z drugorzędnego ośrodka bizantyjskiego w dynamiczną metropolię, która z powodzeniem łączy w sobie cechy globalnego centrum biznesowego z bogatym dziedzictwem antycznym i średniowiecznym.
Spis treści: Miasto na południu Cypru Od antycznych królestw do nowoczesnej metropolii Atrakcje Limassolu Od skromnych początków jako bizantyjska Neapolis, przez burzliwe czasy krucjat i osmańskiej stagnacji, po dzisiejszy status „cypryjskiego Dubaju”. Limassol zawsze potrafił wykorzystać swoją strategiczną lokalizację. Współczesne miasto jest symbolem sukcesu gospodarczego Cypru – miejscem, gdzie luksusowe jachty cumują w cieniu średniowiecznych murów, a międzynarodowe korporacje budują swoje „imperia” w sąsiedztwie antycznych świątyń. Miasto na południu Cypru Granice Limassolu obejmują centralną część południowego wybrzeża Cypru. To właśnie dzięki swojej lokalizacji miejsce to stało się kluczowym węzłem komunikacyjnym i gospodarczym – miasto znajduje się w niemal równej odległości od najważniejszych ośrodków, takich jak Nikozja, Larnaka czy Pafos. Krajobraz regionu Limassol charakteryzuje się niezwykłą różnorodnością. Obejmuje zarówno piaszczyste i kamieniste plaże, jak i strome zbocza gór Troodos. Pas wybrzeża o długości około 60 kilometrów oferuje zróżnicowane formacje geologiczne. Na zachodzie dominuje półwysep Akrotiri (brytyjskie terytorium zamorskie), na którym znajduje się największe na wyspie słone jezioro. Od antycznych królestw do nowoczesnej metropolii Historia Limassolu sięga antyku. Należy jednak podkreślić, że w tym przypadku nie można mówić o ciągłości jednego ośrodka miejskiego. Przez długi czas miasto funkcjonowało jako przestrzeń pomiędzy dwoma potężnymi królestwami antycznymi: Amathusem na wschodzie i Kourionem na zachodzie. Same fundamenty dzisiejszego Limassolu zostały położone znacznie później, prawdopodobnie po upadku Amathusu w okresie bizantyjskim. Antyczne i bizantyjskie fundamenty Pierwsze ślady ludzkiej aktywności w regionie datowane są na okres neolitu, jednak to epoka brązu przyniosła rozwój złożonych społeczeństw handlowych. Dowody archeologiczne sugerują, że już w VIII wieku p.n.e. istniała tam niewielka osada. Według zapisów z Soboru Chalcedońskiego (451 rok n.e.), miasto było znane jako Theodosiana lub Neapolis. W VII wieku n.e., biskup Leontios z Neapolis był znaczącym pisarzem kościelnym, co świadczy o rosnącej randze religijnej ośrodka. Era Ryszarda Lwie Serce i rządy krzyżowców Najbardziej brzemienne w skutkach wydarzenie w historii miasta jest datowane na rok 1191. Podczas III wyprawy krzyżowej, zmierzający do Ziemi Świętej angielski król Ryszard Lwie Serce został zmuszony do lądowania w Limassolu po tym, jak statek, na pokładzie którego znajdowały się jego siostra Joanna i narzeczona Berengaria z Nawarry, natrafił na sztorm i został zagrożony przez bizantyjskiego gubernatora Izaaka Komnena. Ryszard nie tylko pokonał Komnena, kładąc kres panowaniu uzurpatora na wyspie, ale także w kaplicy zamku w Limassolu poślubił Berengarię, koronując ją na królową Anglii. W 1192 roku wyspa została sprzedana templariuszom, którzy narzucili wysokie podatki, co doprowadziło do buntu ludności. Ostatecznie Cypr przeszedł pod rządy rodu Lusignan, co zainicjowało okres trzech wieków prosperity dla Limassolu. Tamtejszy port stał się wówczas kluczowym centrum transportu i handlu, obsługującym kupców z całego basenu Morza Śródziemnego. Okresy stagnacji i odrodzenia Przejście wyspy pod panowanie Wenecjan w 1489 roku nie przyniosło Limassolowi dalszego rozwoju. Nowi władcy skupili się przede wszystkim na fortyfikacji Famagusty i Nikozji. Prawdziwy regres nastąpił jednak w 1570 roku, po inwazji osmańskiej. Miasto zostało spalone i zdewastowane, a z opisów podróżników z tego okresu wynika, że przypominało małą wioskę, której mieszkańcy budowali niskie domy, aby zapobiec wjeżdżaniu do nich Turków na koniach. Odrodzenie przyniosła administracja brytyjska, która przejęła kontrolę nad wyspą w 1878 roku. Pierwszy brytyjski komisarz Limassolu, pułkownik Falkland Warren, zainicjował ambitne projekty infrastrukturalne, osuszając bagna, budując nowe drogi i modernizując port, co położyło fundamenty pod dzisiejszą nowoczesną metropolię. Współczesne Limassol to przede wszystkim gospodarcze centrum wyspy. Po tragicznych wydarzeniach z 1974 roku i utracie Famagusty, miasto przejęło rolę głównego portu handlowego kraju. Ta zmiana wymusiła gwałtowną modernizację i przyciągnęła ogromny kapitał zagraniczny, szczególnie z sektora żeglugowego i finansowego. Atrakcje Limassolu W ostatniej dekadzie drugie największe miasto Cypru przeszło ogromną metamorfozę, stając się miejscem realizacji najambitniejszych projektów architektonicznych w regionie śródziemnomorskim. Krajobraz wybrzeża zdominowały wieżowce, jednak należy podkreślić, że turystów przyciągają tam nie tylko luksusowe nieruchomości. Miasto charakteryzuje się kosmopolityczną atmosferą, która łączy w sobie dyskretny spokój śródziemnomorskiej prowincji z gwarem globalnego kurortu. Jako destynacja turystyczna Limassol wydaje się być miejscem kompletnym. Można tam znaleźć wysokiej klasy hotele, z którymi kontrastują obiekty o ogromnej wartości historycznej. Stare miasto Historyczne stare miasto to jedna z najbardziej nastrojowych i autentycznych części miasta. W tamtejszej zabudowie do dziś widoczne są tureckie wpływy. Najciekawiej prezentują się dwie ulice: Loutron i Zik Zak. Pierwsza z wymienionych jest jedną z najstarszych uliczek w mieście. Przetrwała tam wyjątkowa kamienna zabudowa z charakterystycznymi drewnianymi drzwiami. Z kolei Zik Zak (nazwa wskazuje na ukształtowanie arterii) to gwarna ulica, wzdłuż której wznosi się kilka ciekawych obiektów. Najcharakterystyczniejszym jest XVI-wieczny Wielki Meczet, powstały na fundamentach bizantyjskiego kościoła. Zamek w Limassolu i Muzeum Średniowiecza Jedną z najbardziej znanych i najczęściej odwiedzanych atrakcji miasta jest tamtejszy zamek. Historycznie, obiekt ten służył obronie starego miasta i portu. Twierdza została wzniesiona w czasach bizantyjskich, jednak należy podkreślić, że jej współczesny wygląd jest rezultatem przebudowy wykonanej w czasach osmańskich. Pierwszą budowlę, datowaną prawdopodobnie na X lub XI stulecie, wzniesiono na miejscu wczesnochrześcijańskiej bazyliki. To właśnie tam król Ryszard Lwie Serce miał poślubić Berengarię. Tam też jego wybranka została koronowana na królową Anglii. Obecnie mieści się tam Cypryjskie Muzeum Średniowiecza. W zamkowych murach eksponowane są artefakty z różnych okresów w dziejach wyspy, od czasów wczesnochrześcijańskich, aż po okres osmańskiego panowania. Stary Port i przystań jachtowa Bizantyjski port nie pełni już funkcji komercyjnej. Obszar ten został przekształcony w turystyczne centrum miasta, z licznymi restauracjami, kawiarniami i innymi miejscami, które przyciągają przyjezdnych. Nieopodal wybudowano nowoczesną marinę, gdzie wznoszą się luksusowe wille, wykwintne restauracje, luksusowe butiki i gdzie cumują najdroższe jachty. Promenada Molos Za starym portem rozciąga się długi na kilka kilometrów nadmorski park z licznymi pomostami wchodzącymi w głąb morza i ścieżkami pieszymi i rowerowymi. Ciekawostką jest ekspozycja sztuki nowoczesnej, obejmująca kilkanaście rzeźb. Archeologiczne skarby regionu Okolice Limassolu to prawdziwa skarbnica artefaktów. Region posiada jedne z najlepiej zachowanych i najbardziej malowniczo położonych stanowisk archeologicznych na świecie: Kourion – to pozostałości położonego na klifie miasta. Najważniejszym punktem jest odrestaurowany teatr rzymski z II wieku p.n.e., który do dziś służy jako scena dla prestiżowych wydarzeń kulturalnych. Odwiedzający mogą również podziwiać mozaiki w Domu Eustoliosa czy pozostałości wczesnochrześcijańskiej bazyliki; sanktuarium Apollina Hylatesa – zlokalizowane niedaleko Kourionu, było jednym z najważniejszych centrów religijnych antycznego Cypru, poświęconym bogu lasów; zamek Kolossi – potężna trójkondygnacyjna wieża obronna, wzniesiona w XIII wieku. Zamek otoczony był niegdyś plantacjami trzciny cukrowej i winnicami, co przyczyniło się do jego bogactwa; starożytne Amathus – legendarne miejsce narodzin Adonisa i centrum kultu Afrodyty. Choć w dużej mierze zrujnowane przez Ryszarda Lwie Serce, wciąż oferuje wgląd w monumentalne schody świątyni i pozostałości agory. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Gamla stan zachowało ducha średniowiecza. To jedna z najbardziej niezwykłych dzielnic Europy
Gamla stan to coś więcej niż tylko historyczna dzielnica Sztokholmu. To miejsce, gdzie na przestrzeni czterech niewielkich wysp zapisała się historia siedmiu wieków społecznej i politycznej ewolucji. Dziś kojarzy się przede wszystkim z ochrowymi fasadami kamienic. Jednak nie można zapomnieć, że sztokholmskie Stare Miasto przeszło długą drogę, zanim stało się symbolem szwedzkiej demokracji i jedną z największych atrakcji stolicy kraju.
Spis treści: Dzielnica na czterech wyspach Od Birgera Jarla do monarchii konstytucyjnej Atrakcje Starego Miasta Sztokholm to specyficzne miasto, gdzie nowoczesne technologie i trendy w designie spotykają się ze średniowieczną historią. Gamla stan, czyli Stare Miasto, zajmuje pozycję w samym centrum tego mariażu, rozciągając się na czterech wyspach. Dzielnica na czterech wyspach Główna i największa część dzielnicy jest zlokalizowana na Stadsholmen i to właśnie z tym skrawkiem lądu Stare Miasto jest najczęściej kojarzone. Należy jednak podkreślić, że jego obszar obejmuje także trzy mniejsze wyspy: Riddarholmen, Strömsborg i Helgeandsholmen. Historycznie lokalizacja między Bałtykiem a jeziorem Mälaren pozwalała kontrolować handel i prowadzące w głąb Szwecji szlaki wodne, a zarazem wzmacniała obronność miasta. Od Birgera Jarla do monarchii konstytucyjnej Badania naukowe dowodzą, że ludzie żyli na tym obszarze już w latach 970–1020, jednak za oficjalną datę założenia Sztokholmu (w tym miejscu trzeba wspomnieć, że obszar dzisiejszego Starego Miasta odpowiadał całej szwedzkiej stolicy) przyjmuje się rok 1252. To właśnie wtedy Birger Jarl, szwedzki mąż stanu, dostrzegł militarną i ekonomiczną konieczność ufortyfikowania Stadsholmen. Wpływy Hanzy W tamtym czasie wyspa była poprzecinana gęstą drewnianą zabudową i w dużym stopniu pozostawała zależna od wpływów niemieckich kupców z Hanzy, głównie z Lubeki. To właśnie oni wprowadzili do miasta ceglaną architekturę gotycką i ukształtowali model miejskiego zarządzania. Ich pozycja była tak silna, że w pewnym momencie wprowadzono prawo ograniczające liczbę Niemców w radzie miejskiej, aby Szwedzi nie stracili kontroli nad własną stolicą. Przyszła dzielnica rozwijała się wokół najwyższego punktu wyspy, gdzie obecnie znajduje się plac Stortorget. Ulice Västerlånggatan i Österlånggatan, będące dziś głównymi arteriami turystycznymi, pierwotnie przebiegały wzdłuż murów miejskich, co wciąż jest widoczne w zauważalnych różnicach poziomów terenu. Krwawa łaźnia i jej skutki Najciemniejszą kartą w historii Stortorget jest listopad 1520 roku. Po długim oblężeniu, duński król Chrystian II koronował się na króla Szwecji w katedrze Storkyrkan. Mimo obietnicy amnestii, cztery dni po ceremonii brama zamkowa została zamknięta, a oponentów politycznych oskarżono o herezję. W ciągu trzech dni na rynku Stortorget stracono niemal 100 osób – biskupów, szlachtę i mieszczan. To wydarzenie, zamiast złamać szwedzki opór, stało się bezpośrednią przyczyną buntu pod wodzą Gustawa Wazy. Trzy lata później przywódca powstania, 6 czerwca 1523 roku wybrany królem, triumfalnie wjechał do Sztokholmu, kładąc fundamenty pod nowoczesną Szwecję i kończąc epokę unii kalmarskiej. Barokowa transformacja XVII wiek przyniósł temu miejscu ogromne bogactwo i prestiż. Po sukcesach w wojnie trzydziestoletniej Sztokholm musiał stać się stolicą godną mocarstwa. Stare drewniane domy ustępowały miejsca murowanym rezydencjom arystokracji i bogatych kupców. W 1697 roku doszło do kolejnego zwrotnego punktu – pożaru twierdzy Tre Kronor. Ta katastrofa umożliwiła budowę obecnego Pałacu Królewskiego, dzieła Nicodemusa Tessina młodszego. Szwedzki architekt zaprojektował gmach w stylu rzymskiego baroku, odchodząc od średniowiecznej asymetrii na rzecz imperialnego porządku. Upadek i modernizacja W XIX i na początku XX wieku Gamla stan straciło swoją pozycję. Elity przeniosły się do nowszych dzielnic, a Stare Miasto stało się przeludnioną siedzibą nędzy z fatalnymi warunkami sanitarnymi. W latach 30. i 40. XX wieku poważnie rozważano wyburzenie znacznej części dzielnicy, aby zrobić miejsce dla szerokich dróg i nowoczesnej zabudowy. Jednak dzięki determinacji historyków i konserwatorów udało się uratować to dziedzictwo. Atrakcje Starego Miasta Dziś Stare Miasto jest najczęściej odwiedzaną dzielnicą Sztokholmu. Trudno się temu dziwić. Panuje tam wyjątkowa atmosfera, która bardziej niż z mroźną Skandynawią kojarzy się z południową Europą. Jakie atrakcje skrywa? Pałac Królewski Pałac Królewski w Sztokholmie to jeden z największych tego typu obiektów w Europie, który wciąż pełni swoją pierwotną funkcję jako oficjalna rezydencja monarchy. Choć obecny król Karol XVI Gustaw mieszka w pałacu Drottningholm, to właśnie tam koncentrują się najważniejsze funkcje polityczne, reprezentacyjne i ceremonialne szwedzkiej monarchii. Dla zwiedzających udostępniono kilka kluczowych sekcji: apartamenty królewskie – używane do oficjalnych przyjęć na cześć laureatów Nagrody Nobla. W tej części szczególnie wyróżnia się Galeria Karola XI; skarbiec – przechowuje regalia koronne, w tym koronę Eryka XIV z 1561 roku, berła i królewskie ordery; muzeum Tre Kronor – zlokalizowane w fundamentach dawnego zamku, pozwala zobaczyć autentyczne średniowieczne mury obronne o grubości dochodzącej do kilku metrów, które przetrwały pożar z 1697 roku; zbrojownię – skrywa wspaniałą kolekcję kostiumów koronacyjnych, zbroi i broni. Niezwykłym „spektaklem”, który przyciąga tłumy na pałacowy dziedziniec, jest ceremonia zmiany warty. Trwa około 40 minut i jest odprawiana codziennie, przez cały rok. W sezonie letnim paradzie towarzyszy orkiestra wojskowa, a konie i błękitne mundury żołnierzy tworzą scenografię jak z dawnych rycin. Warto wspomnieć, że uroczystości towarzyszy komentarz wygłaszany w języku szwedzkim i angielskim, co ułatwia turystom zrozumienie symboliki poszczególnych ruchów. Trzy wieże nad miastem W krajobrazie Starego Miasta wyraźnie zarysowują się sylwetki trzech historycznych kościołów, z których każdy reprezentuje inny aspekt szwedzkiej tożsamości. Najstarszą świątynią w Sztokholmie, wzmiankowaną już w 1279 roku, jest kościół św. Mikołaja, znany jako Storkyrkan. To miejsce koronacji, królewskich ślubów i pogrzebów. Najważniejszym artefaktem wewnątrz jest pochodząca z 1489 roku rzeźba św. Jerzego ze smokiem, przypisywana Berntowi Notkemu. Monumentalny, wykonany z dębu posąg jest nie tylko dziełem sztuki, ale i symbolem politycznym: św. Jerzy uosabia szwedzkiego regenta Stena Sture starszego, smok to duński najeźdźca, a ocalona księżniczka to miasto Sztokholm. Kościół św. Gertrudy stanowi historyczny symbol potęgi niemieckich kupców. Jego wieża, sięgająca 96 metrów, jest najwyższym punktem na wyspie Stadsholmen. Wnętrze świątyni olśniewa barokowym przepychem, szczególnie zaprojektowaną przez Nicodemusa Tessina starszego pozłacaną Galerią Królewską. Kurant kościoła dzwoni cztery razy dziennie, wypełniając wąskie uliczki Gamla Stan dźwiękiem tradycyjnych hymnów. Z kolei świątynia zlokalizowana na Riddarholmen to dawny kościół klasztorny franciszkanów. Od XVII wieku służy jako nekropolia królewska. Spoczywają tam niemal wszyscy monarchowie Szwecji, od Gustawa II Adolfa do Gustawa V. Świątynia nie pełni już funkcji parafialnej i jest udostępniana wyłącznie jako muzeum. Unikatowym elementem są herby kawalerów Orderu Serafinów, zawieszone na ścianach naw bocznych. Gdy umiera kawaler tego odznaczenia, jego herb jest uroczyście przenoszony do kościoła przy biciu dzwonów. Stortorget i Muzeum Nagrody Nobla Stortorget to najstarszy plac w Sztokholmie – miejsce handlu i straceń, które dziś jest kulturalnym centrum dzielnicy. Północną pierzeję zajmuje budynek dawnej Giełdy Papierów Wartościowych, w którym od 2001 roku mieści się Muzeum Nagrody Nobla. To niezwykłe miejsce oferuje fascynującą podróż przez wieki kreatywności. Zamiast tablic z faktami, zwiedzający mogą odkryć osobiste przedmioty laureatów i obejrzeć filmy przybliżające procesy odkrywcze, które doprowadziły do przełomów w nauce, literaturze i walce o pokój. Järnpojken i najwęższy zaułek Na niewielkim dziedzińcu za Kościołem Fińskim można zobaczyć najmniejszą rzeźbę w mieście. Patrzący na księżyc Żelazny Chłopiec (Järnpojken) ma zaledwie 15 cm wysokości. Lokalni mieszkańcy opiekują się nim z niezwykłą czułością – zimą dostaje ręcznie robione czapeczki i szaliki. Mårten Trotzigs Gränd to oficjalnie najwęższa ulica w Sztokholmie, mierząca w najciaśniejszym miejscu tylko 90 centymetrów szerokości. Składa się z 36 lub 37 kamiennych schodów łączących Västerlånggatan z Prästgatan. Zaułek był zamknięty przez sto lat. Otwarty ponownie w 1945 roku, stał się jednym z najczęściej fotografowanych miejsc na wyspie. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Galeria Borghese zachwyca przepychem, ale za kolekcją stoją intrygi i grabieże
Galeria Borghese, wspaniała barokowa willa w Rzymie, to nie tylko jedno z najświetniejszych muzeów we Włoszech, ale także jedno z najbardziej kontrowersyjnych. Jako repozytorium dzieł sztuki stanowi „teatr geniuszu”, na scenie którego rzeźba i malarstwo przenikają się z architekturą i naturą, tworząc kompletne doświadczenie estetyczne. Nie można jednak nie wspomnieć, że wiele z tamtejszych zbiorów zostało zagarniętych drogą jawnego naginania lub wręcz łamania prawa.
Spis treści: Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki Dziedzictwo Borghese w Luwrze Arcydzieła rzeźby Sześć twarzy geniuszu i realizmu Dzieła renesansu Dawna rezydencja rodu Borghese jest miejscem absolutnie unikatowym, gdzie dzieła sztuki nie są tylko wyizolowanymi z kontekstu eksponatami. Tamtejsza ekspozycja tworzy spójną i przejmującą narrację, idealnie komponując się przy tym z architekturą. Mimo upływu czterech stuleci, willa kardynała Scipione nadal realizuje jego pierwotny cel – zachowuje, prowokuje i ukazuje potęgę ludzkiego geniuszu. Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana Na początku XVII wieku kardynał Scipione Borghese, siostrzeniec papieża Pawła V, postanowił przekształcić rodową winnicę na wzgórzu Pincio w luksusową willę podmiejską. Budowa rozpoczęła się w 1607 roku, a jej głównym celem od samego początku było stworzenie przestrzeni godnej eksponowania rosnącej w zawrotnym tempie kolekcji antyków i dzieł współczesnych. Za wizję budynku odpowiedzialny był Flaminio Ponzio, który opracował projekt oparty na szkicach samego kardynała. Jako główny architekt tej ambitnej inwestycji, dążył do stworzenia struktury, która harmonijnie łączyłaby funkcję mieszkalną z galeryjną, wykorzystując obszerne sale i obfitość naturalnego światła. To właśnie ten czynnik miał kluczowe znaczenie dla optymalnej prezentacji rzeźb. Po śmierci Ponziego w 1613 roku, prace kontynuował jego asystent, Giovanni Vasanzio, który nadał fasadzie jej ostateczny bogato zdobiony kształt, integrując w jej strukturze liczne nisze, popiersia i płaskorzeźby. Przestrzeń dla duchowego odpoczynku Willa nie była pomyślana jako pałac miejski do stałego zamieszkania, a jako miejsce intelektualnej rekreacji. Każda z sal ekspozycyjnych została zaprojektowana jako odrębna scena, gdzie dekoracje sufitowe, inkrustacje podłogowe i obramowania okienne korespondują tematycznie z umieszczonymi w nich dziełami. Pod koniec XVIII wieku książę Marcantonio IV Borghese zainicjował szeroko zakrojoną renowację pod kierunkiem Antonia Asprucciego, która nadała wnętrzom ich obecny neoklasycystyczny blask, nie naruszając jednak barokowego fundamentu ideowego. To właśnie wtedy w strukturę budynku włączono cenne antyczne mozaiki podłogowe, które do dziś stanowią jeden z najbardziej unikatowych elementów dekoracyjnych galerii. Upublicznienie kolekcji Borghese W 1902 roku państwo włoskie zakupiło willę wraz z parkiem i znaczną częścią kolekcji, kładąc kres prywatnemu władaniu rodu Borghese nad tym terenem i udostępniając te skarby szerokiej publiczności. Ostatnia wielka renowacja, zakończona w 1997 roku, przywróciła pierwotną kolorystykę tynków i zabezpieczyła bezcenne freski, pozwalając na odbiór architektury w formie niemal identycznej z tą, jaką podziwiali goście kardynała Scipione. Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki Jako krewny papieża, Scipione Borghese dysponował niemal nieograniczoną władzą polityczną i finansową, którą z pasją i bezwzględnością wykorzystywał do gromadzenia piękna. Jego mecenat nie opierał się wyłącznie na wspieraniu artystów. Nierzadko był to proces balansujący na granicy prawa lub otwarcie je łamiący. Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów metod kardynała była konfiskata kolekcji Giuseppe Cesariego, znanego jako Cavalier d’Arpino. W 1607 roku, pod pretekstem niezapłaconych podatków i nielegalnego posiadania broni przez malarza, papież Paweł V nakazał przejęcie 107 obrazów z jego pracowni i natychmiastowe przekazanie ich swojemu siostrzeńcowi. W ten sposób do kolekcji Borghese trafiły wczesne arcydzieła Caravaggia, takie jak „Chory Bachus” czy „Chłopiec z koszem owoców”. Jeszcze bardziej kontrowersyjna była historia obrazu „Złożenie do grobu” pędzla Rafaela. Dzieło to, zamówione przez Atalantę Baglioni dla kościoła w Perugii, było dla mieszkańców miasta obiektem niemal świętym. W 1608 roku, na zlecenie Scipiona, obraz został nocą wykradziony z ołtarza i wywieziony do Rzymu. Kiedy oburzony lud Perugii zagroził buntem, papież wydał dekret sankcjonujący kradzież, uznając obraz za „dar” dla kardynała, a miastu, w ramach rekompensaty, wysłano jedynie kopię dzieła. Patron geniusza Nie można jednak nie wspomnieć, że Scipione był również wizjonerem, który jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz młodego Gian Lorenzo Berniniego. Kardynał zapewniał artyście środki i prestiżowe zamówienia, a ten dostarczał rzeźb, które definiowały nową epokę. To dzięki tej współpracy powstały słynne grupy rzeźbiarskie, które do dziś stanowią serce galerii i są eksponowane w miejscach, dla których zostały pierwotnie zaprojektowane. Dziedzictwo Borghese w Luwrze Kolekcja, która przez dwa stulecia uchodziła za nienaruszalną, w epoce napoleońskiej przeżyła prawdziwy wstrząs. Książę Camillo Borghese, poślubiwszy siostrę Napoleona, Paulinę, znalazł się w trudnej sytuacji politycznej i finansowej. W 1807 roku Napoleon Bonaparte, pragnąc wzbogacić zbiory Luwru, zmusił swojego szwagra do sprzedaży znacznej części antycznej kolekcji rzeźb po cenie znacznie niższej od rynkowej. W następstwie tej transakcji do Paryża wywieziono kilkaset obiektów – posągów, popiersi i płaskorzeźb. Wśród utraconych skarbów znalazł się słynny „Szermierz Borghese”, uznawany od XVII wieku za ideał męskiej anatomii w rzeźbie. Do Luwru trafiły także dzieła takie jak „Waza Borghese” i „Hermafrodyta Borghese”. Chociaż po kongresie wiedeńskim część dzieł zwrócono Włochom, większość rzymskich zabytków z tej sprzedaży do dziś stanowi trzon działu starożytności w paryskim muzeum. Camillo Borghese, pragnąc zrekompensować straty i wypełnić puste miejsca w willi, zainicjował nowe wykopaliska archeologiczne w rodzinnych posiadłościach, co doprowadziło m.in. do odkrycia słynnych mozaik gladiatorów. Dzięki tym działaniom, mimo ogromnej straty na rzecz Francji, galeria pod koniec XIX wieku wciąż uchodziła za jedną z najbogatszych i najlepiej zbalansowanych kolekcji prywatnych na świecie. Arcydzieła rzeźby Rzeźba w Galerii Borghese nadaje ton całej narracji muzeum. Dzieła zgromadzone w tym miejscu reprezentują ewolucję formy, od dynamicznego i emocjonalnego baroku, po chłodną i idealistyczną estetykę neoklasycyzmu. Gian Lorenzo Bernini W swoich wczesnych pracach dla kardynała Scipione, Bernini zdawał się zacierać granicę między kamieniem a żywą materią. Każda z jego wielkich grup rzeźbiarskich w galerii jest studium ruchu i psychologii. Największe dzieła włoskiego artysty, które są eksponowane w Galerii Borghese, to: „Apollo i Dafne”, „Pluton i Prozerpina”, „Dawid”, „Eneasz, Anchizes i Askaniusz”, „Prawda odsłonięta przez czas”. Antonio Canova W 1805 roku Antonio Canova, jeden z czołowych rzeźbiarzy neoklasycyzmu, otrzymał zamówienie na portret Pauliny Bonaparte Borghese. Rezultat, „Paulina Borghese jako Venus Victrix”, do dziś budzi emocje. Przedstawienie siostry cesarza jako nagiej bogini zwyciężczyni, spoczywającej na marmurowym szezlongu, było w ówczesnym Rzymie aktem odwagi obyczajowej. Canova wykazał się niezwykłym kunsztem w oddaniu miękkości materaca i poduszek, które wykonane z marmuru z Carrary, wydają się uginać pod ciężarem ciała modelki. Nic dziwnego, że ta wyjątkowa rzeźba stała się ikoną galerii. Sześć twarzy geniuszu i realizmu Galleria Borghese posiada unikatowy zbiór sześciu obrazów Caravaggia. Dzieła te pozwalają na prześledzenie dramatycznej ewolucji jego stylu – od świetlistych, manierystycznych początków, po mroczny, głęboko psychologiczny tenebryzm: „Chory Bachus” – blada skóra i sine usta boga wina są świadectwem realizmu Caravaggia; „Chłopiec z koszem owoców” – stanowi wczesną manifestację zainteresowania artysty ulotnością piękna i życia; „Święty Hieronim piszący” – jest klasycznym przykładem barokowego memento mori; „Madonna z Dzieciątkiem i św. Anną” – to monumentalne dzieło, pierwotnie przeznaczone dla bazyliki św. Piotra, zostało odrzucone przez zleceniodawców z powodu zbyt „ludzkiego” przedstawienia świętej rodziny. Realistyczne postaci Marii i małego Jezusa depczących węża i obecność św. Anny o twarzy prostej kobiety były dla ówczesnego Kościoła zbyt radykalne; „Jan Chrzciciel” – Caravaggio przedstawia Jana Chrzciciela nie jako ascetycznego świętego, a jako melancholijnego młodzieńca, co nadaje tradycyjnemu tematowi religijnemu niemal świecki wymiar; „Dawid z głową Goliata” – to jedno z najbardziej przejmujących dzieł w historii sztuki. Dawid nie patrzy na swoje zwycięstwo z triumfem, a ze smutkiem i litością. Najbardziej poruszający jest fakt, że odcięta głowa Goliata nosi rysy twarzy samego Caravaggia. Obraz ten, namalowany pod koniec życia artysty, gdy był ścigany za morderstwo, uznaje się za jego wizualną prośbę o łaskę i przejmujący wyraz wewnętrznej męki. Dzieła renesansu Mimo barokowej dominacji, Galleria Borghese przechowuje dzieła renesansu, które stanowią o jej światowej randze: Rafael Santi i „Dama z jednorożcem”, Tycjan i „Miłość niebiańska i miłość ziemska”, Correggio i „Danae”. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tuwa pozostaje na uboczu świata. Duch koczowników wciąż jest tam żywy
Tuwa jest jednym z najmniej poznanych regionów Federacji Rosyjskiej. Zlokalizowana w geograficznym sercu Azji, jawi się jako kraina głębokich kontrastów przyrodniczych i kulturowych. Odizolowana od głównych centrów cywilizacyjnych przez potężne łańcuchy górskie, zachowała unikatowy charakter, w którym tradycje koczownicze, szamanizm i buddyzm tybetański splatają się z burzliwą historią polityczną.
Spis treści: Geograficzne ramy Tuwy Od dynastii Qing do aneksji radzieckiej Kultura Tuwy Atrakcje turystyczne i dziedzictwo archeologiczne Z perspektywy poszukiwaczy autentyczności i nienaruszonej przyrody, Republika Tuwy jest regionem o ogromnym potencjale. Nie można jednak zapomnieć, że to niezwykłe miejsce, od zawsze tkwiące w izolacji geograficznej, zmaga się z poważnymi problemami. Ubóstwo, izolacja transportowa czy odpływ ludności – to tylko niektóre z nich. Tuwa pozostaje jednak miejscem, gdzie w ciszy stepu wciąż można poczuć ducha dawnych koczowników, co czyni ją jednym z najbardziej fascynujących punktów na mapie współczesnego świata. Geograficzne ramy Tuwy Tuwa zajmuje obszar około 170 427 kilometrów kwadratowych. Jej terytorium jest więc porównywalne pod względem wielkości z Tunezją. Granice republiki mają w przeważającej mierze charakter naturalny, wyznaczony przez wysokie łańcuchy Sajanów i gór Tannu-Oła, które historycznie pełniły rolę barier chroniących lokalną ludność przed wpływami zewnętrznymi, ale jednocześnie utrudniały rozwój nowoczesnej infrastruktury. Region graniczy z mongolskimi prowincjami Bayan-Ölgii, Khövsgöl, Uvs i Zavkhan na południu, tworząc międzynarodową granicę o długości 1305 kilometrów. Wewnątrz Federacji Rosyjskiej Tuwa sąsiaduje z Republiką Ałtaju, Buriacją, Chakasją, Krajem Krasnojarskim i Republiką Buriacji. Krajobraz Tuwy jest w większości górzysty, co determinuje niemal każdy aspekt życia w republice: od klimatu, po sposoby gospodarowania ziemią. Najwyższym punktem regionu jest masyw Mongun-Tajga, osiągający wysokość 3970 metrów n.p.m. Systemy górskie Sajanów Zachodnich i Wschodnich dominują na północy, podczas gdy na południu rozciąga się pasmo Tannu-Oła. Pomiędzy tymi łańcuchami znajdują się rozległe kotliny, które są siedliskiem unikatowej flory i fauny. Węzeł hydrologiczny Tuwy jest jednym z najważniejszych w Azji. To właśnie tam, w Kyzyle, stolicy republiki, zbiegają się rzeki Bij-Chiem (Wielki Jenisej) i Kaa-Chiem (Mały Jenisej), dając początek Jenisejowi, jednej z najdłuższych rzek świata. Od dynastii Qing do aneksji radzieckiej Region ten od starożytności był kontrolowany przez koczownicze imperia, takie jak Xiongnu (209 p.n.e. – 93 n.e.), państwo Xianbei, a później kaganaty ludów tureckich i Kirgizów Jenisejskich. W XIII wieku Tuwa została włączona do Imperium Mongolskiego Czyngis-chana, co na trwałe odcisnęło piętno na strukturze społecznej i kulturze ludności urianchajskiej. Panowanie mandżurskie i rosyjski protektorat Od 1758 roku, po upadku Chanatu Dżungarskiego, Tuwa przeszła pod władzę mandżurskiej dynastii Qing jako region Tannu Urianchaj. W kontekście administracyjnym podlegała Mongolii Zewnętrznej, a jej mieszkańcy musieli płacić daninę cesarzowi w Pekinie. Jednak w XIX wieku, wraz z osłabieniem Chin i ekspansją Imperium Rosyjskiego na Syberię, rosyjscy kupcy i osadnicy zaczęli przenikać przez Sajany, budując pierwsze osady w dolinie Jeniseju. Rewolucja Xinhai w Chinach (1911) doprowadziła do upadku dynastii Qing i ogłoszenia niepodległości przez Mongolię. Także w Tuwie powstały ruchy separatystyczne. Jedne dążyły do zjednoczenia z Mongolią, inne do niepodległości, jeszcze inne szukały ochrony u cara. Ostatecznie w 1914 roku Mikołaj II ogłosił ustanowienie rosyjskiego protektoratu nad regionem, nadając mu nazwę Kraj Urianchajski. W tym czasie założono osadę Biełocarsk (dzisiejszy Kyzyl), która miała stać się centrum administracyjnym rosyjskiej władzy. Niepodległa Tannu-Tuwa Upadek caratu i rosyjska wojna domowa pogrążyły Tuwę w chaosie. Region był okupowany kolejno przez wojska „białych Rosjan”, oddziały chińskie i mongolskie, aż do ostatecznego zwycięstwa bolszewików. 14 sierpnia 1921 roku, przy wsparciu Rosji Radzieckiej, proklamowano niepodległość Tuwińskiej Republiki Ludowej (Tannu-Tuwa). Okres ten był czasem gwałtownych przemian. Pierwszy lider republiki, Donduk Kuular, próbował stworzyć państwo oparte na wartościach buddyjskich i tradycjach narodowych, co nie spotkało się z aprobatą ze strony Stalina. W 1929 roku Moskwa zainspirowała pucz, w wyniku którego władzę przejęła grupa młodych tuwińskich komunistów. Kluczową rolę odegrał Salczak Toka, który z pozycji sekretarza generalnego Tuwińskiej Ludowej Partii Rewolucyjnej zarządzał krajem twardą ręką aż do lat 70. XX wieku. Tuwa w tym okresie była formalnie suwerennym państwem – emitowała własną walutę, miała własną armię i wydawała unikatowe, trójkątne i rombowe, znaczki pocztowe. W praktyce pozostawała jednak satelitą ZSRR. Wejście w skład ZSRR i czasy współczesne W 1944 roku, w obliczu zbliżającego się końca II wojny światowej, w której Tuwa brała czynny udział po stronie aliantów, parlament republiki zwrócił się z prośbą o przyjęcie w skład Związku Radzieckiego. 11 października 1944 roku prośba została spełniona, a Tuwa stała się obwodem autonomicznym w ramach Rosyjskiej FSRR. Decyzja ta do dziś budzi kontrowersje, gdyż odbyła się bez przeprowadzenia referendum. Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku Tuwa stała się republiką wchodzącą w skład Federacji Rosyjskiej. W latach 90. w regionie dochodziło do napięć na tle etnicznym i silnych ruchów niepodległościowych. Jednak ostatecznie zwyciężyła opcja pozostania w strukturach Rosji przy zachowaniu szerokiej autonomii kulturowej. Kultura Tuwy Najbardziej rozpoznawalnym elementem kultury tuwińskiej jest bez wątpienia chöömej (khoomei) – sztuka śpiewu gardłowego. Jest to technika, w której jeden wykonawca wydobywa jednocześnie dwa lub więcej tonów, tworząc nad niskim, burdonowym dźwiękiem podstawowym wysoką, fletową melodię alikwotową. Równie specyficzne są instrumenty towarzyszące śpiewowi. Najważniejszym jest igil – dwustrunowe gęśle zakończone wyrzeźbioną głową konia, na których gra się smyczkiem. Szamanizm i buddyzm tybetański Tuwa jest miejscem, gdzie dwie wielkie tradycje duchowe współistnieją w pełnej symbiozie. Szamanizm, będący pierwotnym systemem wierzeń ludów Syberii, opiera się na kulcie duchów natury i przodków. Szamani pełnią rolę pośredników między ludźmi a duchami, zajmując się leczeniem, wróżeniem i odprawianiem rytuałów ochronnych. Buddyzm tybetański (szkoła Gelug) dotarł do Tuwy z Mongolii w XVIII wieku i stał się dominującą religią zinstytucjonalizowaną. Choć w czasach radzieckich klasztory zostały zniszczone, a lamowie represjonowani, po 1990 roku nastąpiło gwałtowne odrodzenie wiary. Atrakcje turystyczne i dziedzictwo archeologiczne Tuwa nie należy do łatwo dostępnych miejsc. Warto jednak podjąć trud, bo republika ta oferuje doświadczenia, których nie sposób znaleźć w innych częściach Rosji. Kyzyl Choć stolica Tuwy cechuje się typowo radziecką zabudową, kryje w sobie kilka niezwykłych miejsc. Na nabrzeżu Jeniseju stoi majestatyczny obelisk „Centrum Azji”. Choć dokładny środek kontynentu jest kwestią sporów geograficznych, to właśnie tam postawiono w 2014 roku nowy, bogato zdobiony monument autorstwa Dasziego Namdakowa, przedstawiający trzy lwy trzymające kulę ziemską, zwieńczoną iglicą ze słonecznym jeleniem. Największą dumą miasta jest Muzeum Narodowe im. Ałdan-Maadyr. W jego pilnie strzeżonym skarbcu spoczywa słynne „złoto Scytów” z kurhanu Arżan-2. Kolekcja ta zawiera tysiące misternie wykonanych złotych przedmiotów, w tym nakrycia głowy, biżuterię i ozdoby ubrań, które dowodzą, że już 2700 lat temu na tych terenach istniało wysoko rozwinięte społeczeństwo koczownicze. Dolina Królów i jezioro Azas W dolinie rzeki Uyuk znajduje się tzw. tuwińska Dolina Królów, gdzie wzdłuż stepów ciągną się łańcuchy potężnych kurhanów. Wykopaliska w kurhanach Arżan-1 i Arżan-2 wniosły istotny wkład do światowej archeologii, przesuwając kolebkę kultury scytyjskiej daleko na wschód. Dla miłośników natury obowiązkowym punktem jest jezioro Azas w północno-wschodniej części republiki (rejon Todża). Jest to jedno z najczystszych jezior Syberii, otoczone dziewiczą tajgą, gdzie latem zakwitają białe lilie wodne. To również kraina tuwińskich hodowców reniferów – Todżynów. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Gullfoss zachwyca potęgą natury. Woda i skały tworzą niezwykły spektakl
Nie ulega wątpliwości, że Gullfoss jest jednym z najwspanialszych wodospadów na mapie Islandii. Jego dwustopniowa kaskada, zasilana przez wody lodowca Langjökull, stanowi doskonały przykład procesów erozyjnych, które od najdawniejszych czasów kształtują oblicze wyspy. Nie można jednak nie wspomnieć, że ten zachwycający twór natury jest także symbolem triumfu idei ochrony przyrody. Dzięki determinacji Sigríður Tómasdóttir „Złoty Wodospad” nie stał się kolejną elektrownią, a pozostał dobrem dostępnym dla każdego, kto chce poczuć majestat islandzkiej natury.
Spis treści: Wodospad na trasie Złotego Kręgu Dwustopniowa kaskada Batalia o ocalenie Gullfoss jako atrakcja turystyczna Islandia to nie tylko „kraina ognia i lodu”, ale także wodospadów. Powierzchnia niewielkiej wyspy jest poprzecinana tysiącami wodnych progów. Najbardziej znanym i najczęściej odwiedzanym przez turystów jest Gullfoss. Trudno się temu dziwić. Natura stworzyła niezwykły spektakl na rzece Hvítá, który na długo zapada w pamięć. Wodospad na trasie Złotego Kręgu Wodospad Gullfoss znajduje się w regionie Suðurland, w obrębie gminy Bláskógabyggð, która jest jedną z najbogatszych w atrakcje przyrodnicze jednostek administracyjnych kraju. Obszar ten, charakteryzujący się niską gęstością zaludnienia, stanowi doskonały przykład islandzkiego krajobrazu wyżynnego, gdzie działalność człowieka ogranicza się do zrównoważonej turystyki i tradycyjnej hodowli owiec. Wodospad jest zlokalizowany w odległości ponad 100 km na północny wschód od Reykjavíku. Z geograficznego punktu widzenia, Gullfoss znajduje się na styku relatywnie łagodnych nizin południowych i surowych, bezludnych wyżyn Interioru. Z perspektywy turysty, kluczowe znaczenie ma przynależność wodospadu do trasy Golden Circle, gdzie występuje on w ścisłej korelacji z Parkiem Narodowym Þingvellir i obszarem geotermalnym Geysir. Odległości między tymi punktami są relatywnie niewielkie, dzięki czemu każdy z nich można zobaczyć podczas jednego dnia podróży. Hvítá i jej lodowcowe źródło Gullfoss znajduje się na rzece Hvítá („Biała Rzeka”). Jej nazwa odnosi się do mlecznego, niemal białego koloru wody, który jest typowy dla cieków zasilanych przez lodowce. Nurt niesie spore ilości drobno zmielonego materiału skalnego, zwanego „mąką lodowcową”, która powstaje w wyniku tarcia mas lodu o podłoże skalne. Głównym źródłem rzeki jest Langjökull, drugi co do wielkości lodowiec Islandii, zlokalizowany na północ od wodospadu. Langjökull, którego nazwa oznacza „Długi Lodowiec”, jest kluczowym elementem systemu hydrologicznego południowej części wyspy. Jego topnienie zasila nie tylko Białą Rzekę, ale również systemy wód gruntowych, które po setkach lat filtracji wypływają w szczelinie Silfra w Þingvellir lub są podgrzewane przez magmę, tworząc erupcje gejzera Strokkur. Dwustopniowa kaskada Gullfoss składa się z dwóch odrębnych stopni, które tworzą schodkowy układ. Górna kaskada ma wysokość 11 metrów i charakteryzuje się szerokim, niemal wachlarzowym rozpięciem. Drugi stopień jest umiejscowiony pod kątem względem pierwszego. Woda spada z wysokości 21 metrów prosto do wąskiej szczeliny. Łączna wysokość spadku wynosi 32 metry. Tym, co wyróżnia Gullfoss na tle innych wodospadów, jest kąt, pod jakim rzeka zmienia swój bieg. Pomiędzy pierwszym a drugim stopniem Hvítá skręca gwałtownie o niemal 90 stopni, co potęguje turbulencje i tworzy spektakularne pióropusze mgły wodnej. Złota poświata i tęczowe spektakle Nazwa „Gullfoss”, oznaczająca „Złoty Wodospad”, nie wzięła się znikąd. Zdarza się, że na tym odcinku rzeki woda przyjmuje złocisto-brązową barwę. Istnieje proste wyjaśnienie tego zjawiska. W pogodne popołudnia, gdy słońce znajduje się nisko nad horyzontem, jego promienie padają na wodę nasyconą lodowcowym osadem pod kątem, który nadaje kaskadzie charakterystyczny odcień. Warto wspomnieć o tęczach, które niemal permanentnie unoszą się nad kanionem w słoneczne dni. Gęsta mgła, generowana przez uderzenie średnio 140 metrów sześciennych wody na sekundę, działa jak gigantyczny pryzmat. Zjawisko to jest tak intensywne, że tęcze są widoczne nawet z dużej odległości, zanim jeszcze podróżny ujrzy samą rzekę. Batalia o ocalenie Status wodospadu jako pomnika przyrody nie zawsze był czymś oczywistym. Na początku XX wieku wodospad stał się centralnym punktem jednego z pierwszych i najważniejszych konfliktów ekologicznych w historii Islandii. W 1907 roku brytyjski inwestor Howell’s Syndicate Ltd. podjął próbę okiełznania potęgi rzeki Hvítá w celu budowy zapory i elektrowni wodnej, co doprowadziłoby do zalania kaskady. Ówczesny właściciel terenu, rolnik Tómas Tómasson, odrzucił wprawdzie lukratywną ofertę sprzedaży za astronomiczną wówczas kwotę 50 tysięcy koron, jednak ostatecznie uległ naciskom i wydzierżawił wodospad zagranicznemu kapitałowi. Wtedy do walki wkroczyła jego córka, Sigríður Tómasdóttir. Kobieta wykazała się niezwykłym uporem. Za własne oszczędności wynajęła prawnika (Sveinna Björnssona, późniejszego pierwszego prezydenta Islandii) i wielokrotnie przemierzała pieszo 120-kilometrową, usianą przeszkodami drogę do Reykjavíku, by osobiście interweniować u władz. Kiedy batalia prawna wydawała się przegrana, Sigríður zagroziła ostatecznym protestem – rzuceniem się w odmęty wodospadu, jeśli prace budowlane ruszą. Ten dramatyczny gest i bezkompromisowa postawa zyskały ogromny rozgłos. Choć procesy sądowe formalnie zakończyły się przegraną rodziny z Brattholt, wywołany opór i ciągłe opóźnienia doprowadziły inwestorów do finansowego impasu. W 1929 roku umowa dzierżawy została ostatecznie anulowana z powodu zaległości w opłatach. Gullfoss jako atrakcja turystyczna Gullfoss jest jednym z najlepiej przygotowanych do obsługi ruchu turystycznego miejsc na Islandii. Odwiedzający mogą podziwiać wodospad z kilku różnych perspektyw: poziom górny – ścieżki prowadzące bezpośrednio z górnego parkingu oferują panoramiczny widok na całą kaskadę i wijący się poniżej kanion; poziom dolny – schody prowadzą w dół do skalnej półki położonej tuż nad drugą kaskadą. Jest to najbardziej spektakularne miejsce, w którym można poczuć potęgę kaskady na własnej skórze; wschodni brzeg – dla osób poszukujących spokoju i perspektywy rzadziej spotykanej na zdjęciach, istnieje możliwość dotarcia na przeciwległy brzeg rzeki drogą nr 349. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ten ptak to najpiękniejszy skutek ocieplenia. Właśnie podbija Polskę
Jest tak kolorowa, że wydaje się egzotycznym przybyszem. I trochę tak jest – żołna naturalnie występuje na południu Europy, w Afryce i Azji. Jednak dzięki ocieplającemu się klimatowi, od lat 90 poprzedniego wieku kolonizuje Polskę. Do naszego kraju zalatuje tylko na kilka miesięcy, później rusza w podróż do swoich zimowisk. Kiedy wypatrywać żołny?
Spis treści: Żołny nie sposób pomylić z innym ptakiem Ptak ciepłolubny Kiedy można zaobserwować żołnę? Towarzyski lotnik i pogromca owadów Jeszcze nie tak dawno temu żołna była prawdziwą rzadkością w Polsce. Obecnie tego pięknie upierzonego ptaka można spotkać w wielu miejscach w naszym kraju. To jedna z nielicznych pozytywnych konsekwencji postępujących zmian klimatycznych. Żołny nie sposób pomylić z innym ptakiem Nie trzeba być ornitologiem, by łatwo rozpoznać opisywany gatunek. Żołna to jeden z najbardziej kolorowych ptaków występujących w Polsce. Na głowie jest brązowożółta, podobnie jak na pokrywach skrzydłowych i lotkach drugorzędowych. Pióra w części brzusznej są błękitnozielone, a w okolicach policzków i podgardla – jaskrawożółte. Kolejnymi wyróżnikami tego gatunku są czarna „maska”, biegnąca od dzioba, przez oczy, do uszu i białe czoło. Kuper jest oliwkowozielony. Doprawdy, żołna prezentuje imponującą paletę barw. Wróćmy na chwilę do dzioba, przez który przebiega wspomniana „maska”. Ten jest cienki, długi i łukowato zagięty ku dołowi. Jak duża jest żołna? Dorosłe osobniki osiągają do 25 cm długości i ważą około 60 g. Rozpiętość skrzydeł zamyka się w przedziale od 48 do 50 cm. Ptak ciepłolubny Gdzie występuje żołna? Ten ptak osiedla się na obszarach rolniczych, łąkach i pastwiskach. Upodobał sobie otwarte tereny, na których nie występuje zbyt wiele drzew i krzewów. Najczęściej wybiera miejsca znajdujące się blisko obszarów podmokłych i cieków. To ptaki wędrowne, zaliczane do ciepłolubnych. Pierwotny zasięg ich występowania obejmował środkową część Azji, północno-zachodnią i południową Afrykę i południową Europę. Nieśmiałą ekspansję na północ rozpoczęły już w XVIII wieku. W XX stuleciu wciąż występowały nielicznie na terenach zlokalizowanych na północ od Alp i Karpat, ale po 2001 roku zaczęły pojawiać się w coraz większej reprezentacji. Powód ekspansji? Ocieplenie klimatu. Wzrost temperatury znacząco tego gatunku. Żołna w Polsce W naszym kraju tego pięknego ptaka po raz pierwszy zaobserwowano w XVIII wieku, w pobliżu Oławy. W 1887 roku pojawiło się doniesienie o lęgu w okolicach Szczytna. W 1950 roku żołny zaobserwowano pod Krasiczynem, 13 lat później w Buszkowicach. Po 1965 roku obserwowano je regularnie w naszym kraju, ale wciąż nielicznie i na ograniczonym obszarze. W latach 80. ich liczebność szacowano na 10–30 par. Najwięcej stanowisk lęgowych znajdowało się na ziemi przemyskiej i Zamojszczyźnie. W innych regionach pojawiały się sporadycznie. Ekspansję rozpoczęły już w latach 90. XX wieku, a w XXI stuleciu zaczęły pojawiać się na Dolnym Śląsku, Górnym Śląsku, Kielecczyźnie, Podlasiu, Mazowszu, w Wielkopolsce, Małopolsce, na Pomorzu i ziemi lubuskiej. W 2015 roku liczebność tych ptaków oceniono na 130–210 par lęgowych. Kiedy można zaobserwować żołnę? Żołna pojawia się w naszym kraju nieco później niż pozostałe ptaki przylatujące na wiosnę. Pierwsze osobniki pojawiają się w Polsce w połowie maja, a ich obecnością możemy cieszyć się przez około trzy miesiące. W tym czasie ptaki odbywają gody, wyprowadzają lęg i wychowują potomstwo. Wraz z nastaniem drugiej połowy sierpnia żołny zaczynają odlatywać na zimowisko. Dokąd? Te barwne ptaki odbywają długą podróż do Afryki. Zimują na południe od Sahary. W tym trudnym klimacie spędzają większą część roku. Jednak zanim żołny udadzą się na swoje zimowe stanowiska, zapewniają masę atrakcji każdemu obserwatorowi przyrody. Pracowity przybysz Niemal od razu po powrocie z Afryki, ptasie pary zaczynają przygotowywać schronienie dla swoich młodych. Żołny gniazdują w głębokich na około 100 cm norkach, które samodzielnie kopią na lessowych i piaszczystych skarpach. W tym czasie samce popisują się przed samicami swoimi zdolnościami lotniczymi i łowieckimi, więc to świetny moment, by zaobserwować sprawnego lotnika w pełnej krasie. Łatwo też dostrzec pary, które przycupnęły na gałęziach i krzakach. W połowie czerwca samica składa od 5 do 6 jaj. Wyprowadzany jest tylko jeden lęg w roku. Przez około 20 dni wysiaduje je na zmianę z partnerem, choć należy podkreślić, że samce wykonują mniejszą pracę w tym zakresie. Po 30 dniach od wyklucia pisklęta są gotowe, by opuścić gniazdo. Towarzyski lotnik i pogromca owadów W Polsce żołny gniazdują w koloniach, najczęściej składających się z dziesięciu osobników. Żywią się chwytanymi w locie owadami. Ich ofiarą padają chrząszcze, motyle, muchówki, ważki i prostoskrzydłe, jednak prawdziwym przysmakiem tych ptaków są błonkówki. Żołny z apetytem zjadają pszczoły, osy i inne jadowite owady. Co ciekawe, potrafią je bezbłędnie rozpoznać. Zanim ptak pożre niebezpieczną zdobycz, najpierw upewnia się, że jest martwa i nie może mu nic zrobić. W tym celu wykonuje kilka energicznych kłapnięć dziobem. W ten sposób chroni się przed użądleniem w przewodzie pokarmowym, które mogłoby mieć opłakane skutki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dalmacja Południowa zachwyca bogactwem kulturowym. Ten wyjątkowy region łączy historię z pięknem przyrody
Dalmacja Południowa stanowi najspecyficzniejszy pod względem geopolitycznym i krajobrazowym fragment chorwackiego wybrzeża Adriatyku. Jego wyjątkowość wynika nie tylko z usytuowania na południowym krańcu państwa, ale przede wszystkim z historycznej spuścizny niezależnej Republiki Ragusy i współczesnych przekształceń. Jakie skarby skrywa ten region? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Charakterystyka geograficzna i administracyjna Dziedzictwo wolności i potęgi morskiej Atrakcje Dalmacji Południowej Połączenie monumentalnej architektury Dubrownika, surowego piękna winnic Pelješaca i dzikiej przyrody Mljetu czyni Dalmację Południową miejscem absolutnie unikatowym. Dla podróżnych szukających autentyczności i głębokiego zakorzenienia w kulturze region ten pozostaje jednym z najatrakcyjniejszych kierunków, oferującym znacznie więcej niż tylko wypoczynek nad morzem. Charakterystyka geograficzna i administracyjna Dalmacja Południowa obejmuje pas wybrzeża od doliny rzeki Neretwy na północy, aż po przylądek Oštro na półwyspie Prevlaka (przy granicy z Czarnogórą) na południu. Jest to region o wybitnie wydłużonym kształcie, zdominowany przez góry schodzące do morza i rozległy archipelag wysp. Centrum administracyjnym jest Dubrownik, pełniący funkcję stolicy żupanii dubrownicko-neretwiańskiej, która zarządza tym obszarem. W geografii Dalmacji Południowej wyraźnie widoczny jest kontrast między surowością krasowych pasm górskich a żyznością delty Neretwy i błękitem głębokiego Adriatyku. Półwysep Pelješac, będący drugim co do wielkości półwyspem w Chorwacji (po Istrii), stanowi oś regionu, łącząc stały ląd z systemem zewnętrznych wysp, takich jak Korčula, Mljet czy Lastovo. Dziedzictwo wolności i potęgi morskiej Pierwszymi znanymi mieszkańcami regionu byli Ilirowie. Pozostałości ich grodzisk obronnych można odnaleźć na wzgórzach Pelješaca i wyspy Mljet. Grecy, przybywający tam w IV wieku p.n.e., założyli kolonie takie jak Korkyra Melaina (Korčula) i Melita (Mljet), wprowadzając uprawę winorośli i oliwek, która do dziś dominuje w regionie. W okresie rzymskim Dalmacja stała się ważną prowincją imperium, a głównym ośrodkiem była Salona, usytuowana dalej na północ. Należy jednak wspomnieć, że mniejsze osady w okolicach dzisiejszego Cavtatu (Epidaurum) także odgrywały ważną rolę, będąc nadmorskimi ośrodkami handlu. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego i fali wędrówek ludów uchodźcy z Epidaurum założyli osadę Ragusa na skalistej wysepce Laus. Z czasem, po zasypaniu kanału oddzielającego wyspę od stałego lądu (dzisiejsza ulica Stradun), osada połączyła się ze słowiańską Dubravą, tworząc fundament pod przyszłą potęgę Dubrownika. Republika Ragusy W latach 1358–1808 Republika Ragusy zachowywała szeroką autonomię, formalnie uznając zwierzchnictwo kolejno korony węgiersko-chorwackiej, a następnie Imperium Osmańskiego (płacąc daniny w zamian za swobodę handlu). Było to państwo nowoczesne, oparte na praworządności i innowacyjnych rozwiązaniach społecznych. Już w XIV wieku w Dubrowniku funkcjonowała kwarantanna, a w 1416 roku, jako jedno z pierwszych państw na świecie, zakazała handlu niewolnikami. Strategia przetrwania Republiki opierała się na sprawnej dyplomacji. Najlepszym tego przykładem jest przekazanie fragmentu terytorium (Neum) Imperium Osmańskiemu w 1699 roku. Ruch ten miał na celu fizyczne oddzielenie granic Ragusy od terytoriów kontrolowanych przez wrogą Republikę Wenecką, co na długie stulecia ukształtowało przebieg granic państwowych na Bałkanach. Bogactwo kraju wynikało z handlu solą (wydobywaną w Stonie) i potężnej floty handlowej, która docierała do najdalszych zakątków świata. Kres świetności położyło katastrofalne trzęsienie ziemi w 1667 roku, które zniszczyło większość renesansowej zabudowy miasta. Choć Dubrownik został odbudowany, jego znaczenie polityczne słabło, co ostatecznie wykorzystał Napoleon, wkraczając tam w 1806 roku i rozwiązując republikę dwa lata później. Atrakcje Dalmacji Południowej Region oferuje zróżnicowane atrakcje – od monumentalnej architektury miejskiej, przez historyczne systemy obronne, po dziką przyrodę wyspiarską. Dubrownik Stare Miasto w Dubrowniku, wpisane na listę UNESCO w 1979 roku, stanowi kwintesencję dalmatyńskiego baroku i renesansu. Do najważniejszych tamtejszych zabytków należą mury miejskie o długości ok. 2 km, które nigdy nie zostały zdobyte siłą. Ich wysokość, dochodząca do 25 m, oferuje wyjątkową perspektywę na czerwone dachy domów i turkusowy Adriatyk. Kluczowe obiekty wewnątrz murów to: Stradun – główna arteria miasta, wyłożona wyślizganym wapieniem, będąca centrum życia towarzyskiego; Pałac Rektorów – dawna siedziba najwyższych władz Republiki, dziś muzeum historyczne; Wielka Fontanna Onufrego – XV-wieczna budowla dostarczająca wodę z odległego o 12 km źródła; klasztor franciszkanów – miejsce, gdzie znajduje się jedna z najstarszych działających aptek w Europie (od 1317 roku). Ston i Pelješac Miasteczko Ston na półwyspie Pelješac słynie z najdłuższych murów obronnych w Europie (ok. 5,5 km), które w przeszłości chroniły saliny – źródła bogactwa Ragusy. Salina Ston funkcjonuje do dziś, produkując około 500 ton soli rocznie metodami naturalnymi, co czyni ją jednym z najstarszych wciąż działających tego typu obiektów na świecie. Zatoka Małostońska to z kolei europejskie centrum hodowli ostryg i muli. Unikatowy skład wody sprawia, że tamtejsze ostrygi (Ostrea edulis) mają wyjątkowy smak, doceniany przez smakoszy na całym świecie. Na farmach odbywają się degustacje, co stanowi jedną z najpopularniejszych atrakcji gastronomicznych regionu. W głębi półwyspu dominują winnice szczepu plavac mali. Najsłynniejsze lokalizacje to Dingač i Postup, gdzie winorośl rośnie na ekstremalnie stromych zboczach. Korčula Miasto Korčula jest często nazywane „małym Dubrownikiem” ze względu na swoje potężne mury obronne i wieże. Unikatowy układ urbanistyczny w kształcie szkieletu ryby zapewnia przyjemny powiew wiatrów morskich. Wyspa jest silnie związana z legendą o Marco Polo, którego domniemany dom narodzin znajduje się na starówce. Najważniejszą atrakcją kulturalną wyspy jest moreška – rycerski taniec z mieczami, który upamiętnia walkę chrześcijan z Maurami. Występy odbywają się regularnie w sezonie letnim i stanowią dynamiczne widowisko łączące choreografię walki z tradycyjną muzyką. Mljet Wyspa Mljet to propozycja dla turystów szukających kontaktu z naturą. Większość jej zachodniej części zajmuje park narodowy o tej samej nazwie z dwoma słonymi jeziorami (Veliko i Malo jezero). Na wysepce na środku Wielkiego Jeziora wznosi się XII-wieczny klasztor benedyktynów. Mljet jest również znany z Jaskini Odyseusza, gdzie według legendy grecki bohater spędził siedem lat u boku nimfy Kalipso. Grota, dostępna od strony morza, zachwyca intensywnym błękitem wody. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Klimatyczne Bonn przyciąga miłośników historii i muzyki klasycznej
Bonn to miejsce, które z powodzeniem łączy powagę historycznego miasta federalnego z urokiem nadreńskiego ośrodka akademickiego. Mimo utraty statusu stolicy ośrodek ten zdołał nie tylko utrzymać swoje znaczenie polityczne, ale także przekształcić się w dynamiczne centrum turystyczne, naukowe i międzynarodowe. Jakie atrakcje skrywa Bonn? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Bonn na mapie Niemiec Od granic imperium do centrum demokracji Atrakcje turystyczne Bonn Znaczenie Bonn ukształtowała jego wyjątkowa lokalizacja. Pierwotnie wybrana przez Rzymian na potężną fortecę, z czasem stała się siedzibą elektorów Kolonii, aż w końcu – stolicą RFN. Bonn na mapie Niemiec Miasto rozpościera się w południowej części regionu Ren-Ruhr, będącego największym obszarem metropolitalnym w Niemczech, skupiającym ponad 11 milionów mieszkańców. Jego granice obejmują obszar na obu brzegach Renu, przy czym historyczne centrum i reprezentacyjne dzielnice są usytuowane po lewej stronie, natomiast dzielnica Beuel zajmuje brzeg prawy. Geograficznie Bonn znajduje się w odległości około 24 km na południe od Kolonii, co czyni je integralną częścią Nadrenii Północnej-Westfalii. Najbardziej wyjątkowym aspektem statusu prawnego Bonn jest tytuł miasta federalnego, przyznany w 1994 roku na mocy ustawy Berlin-Bonn. Status ten nie ma jedynie znaczenia honorowego. Oznacza, że Bonn pozostaje drugim ośrodkiem władzy w Niemczech, pozostającym siedzibą części struktur sześciu ministerstw federalnych i licznych agencji rządowych. Bonn usytuowane jest w miejscu, gdzie dolina Renu rozszerza się w Nizinę Kolońską, co wpływa na wyjątkowo łagodny klimat, zaliczany do najcieplejszych w Niemczech. Od południa miasto otaczają wzgórza Siebengebirge, co tworzy naturalną barierę chroniącą przed silnymi wiatrami i sprzyja uprawie winorośli w pobliskiej dolinie Ahr. Od granic imperium do centrum demokracji Początki zorganizowanego osadnictwa na terenie dzisiejszego Bonn sięgają I wieku p.n.e. W tym czasie rzymscy legioniści pod dowództwem Juliusza Cezara zidentyfikowali dogodne przejście przez Ren w miejscu zamieszkanym przez germańskie plemię Ubii. Około 10 roku n.e. Rzymianie wznieśli tam Castra Bonnensia – potężną fortecę wojskową, która stała się jednym z kluczowych punktów obronnych prowincji Germania Inferior. Twierdza, wielokrotnie przebudowywana (pierwotnie drewniana, od 70 r. n.e. kamienna), służyła rzymskim legionom, w tym słynnemu Legio I Minervia, przez ponad trzysta lat. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego osada nie przestała istnieć, a przeszła ewolucję w cywilne centrum handlowe i religijne. W IX wieku Bonn stało się frankońskim grodem o nazwie Bonnburg. Kluczowym momentem dla średniowiecznego rozwoju miasta była bitwa pod Worringen w 1288 roku. Po klęsce arcybiskupów Kolonii w starciu z mieszczanami, hierarchowie kościelni przenieśli swoją rezydencję właśnie do Bonn, czyniąc z niego stolicę elektoratu. Barokowy splendor i panowanie pruskie Od 1597 roku Bonn oficjalnie pełniło funkcję stolicy Elektoratu Kolonii i stałej rezydencji elektorów. To właśnie w tym okresie, zwłaszcza w XVII i XVIII wieku, miasto zyskało swoją barokową oprawę. Powstały wówczas monumentalne budowle, takie jak Pałac Elektorski (dziś główny gmach uniwersytetu) czy Pałac Poppelsdorf, które nadały Bonn charakter godny książęcej rezydencji. Złoty wiek baroku zakończył się gwałtownie w 1794 roku, kiedy miasto zostało zajęte przez francuskie wojska rewolucyjne. Okupacja napoleońska przyniosła ze sobą sekularyzację dóbr kościelnych i wprowadzenie kodeksu cywilnego, ale także znaczny spadek liczby ludności. Po kongresie wiedeńskim Bonn przeszło pod panowanie Prus. W 1818 roku powstał tam uniwersytet, który szybko stał się jedną z najważniejszych uczelni w Europie, kształcąc takie osobistości, jak Heinrich Heine czy Karl Marx. Tymczasowa stolica Najbardziej doniosły rozdział w nowoczesnej historii Bonn rozpoczął się po klęsce III Rzeszy. W 1948 roku miasto zostało wybrane na miejsce obrad Rady Parlamentarnej, która w gmachu Muzeum Koenig opracowała ustawę zasadniczą – nową konstytucję demokratycznych Niemiec. 10 maja 1949 roku Bonn zostało proklamowane tymczasową stolicą RFN. Decyzja o wyborze niewielkiego miasta nad Renem zamiast Frankfurtu nad Menem była podyktowana chęcią podkreślenia „tymczasowości” nowej państwowości i nadzieją na szybki powrót do Berlina. Atrakcje turystyczne Bonn Turystyka w Bonn opiera się na trzech głównych filarach: dziedzictwie muzycznym Beethovena, koncentracji muzeów i walorach przyrodniczych doliny Renu. Świątynie muzyki Centralnym punktem tożsamości miasta jest osoba Ludwiga van Beethovena, wielkiego kompozytora, który urodził się w Bonn w 1770 roku. Przy Bonngasse 20 znajduje się jedyny zachowany dom rodziny Beethovenów, który obecnie pełni funkcję muzeum. Tamtejsza kolekcja obejmuje setki oryginalnych eksponatów, w tym fortepian kompozytora wykonany przez Conrada Grafa, jego słynne trąbki słuchowe i rękopisy dzieł, między innymi „Sonaty Księżycowej”. Na centralnym placu miasta stoi imponujący brązowy posąg kompozytora, ufundowany m.in. przez Franza Liszta w 1845 roku. Monument stał się symbolem bońskiej dumy z muzycznego dziedzictwa. Dopełnienie stanowi Beethovenhalle – wspaniała sala koncertowa, będąca centrum życia muzycznego i główną sceną festiwalu Beethovenfest. Mila Muzeów Ciąg pięciu muzeów usytuowanych wzdłuż Willy-Brandt-Allee i Helmut-Kohl-Allee stanowi unikatowy w skali kraju kompleks edukacyjny. Na Milę Muzeów składają się: Dom Historii – jedno z najpopularniejszych muzeów w Niemczech, oferujące bezpłatny wgląd w powojenne losy kraju. Na powierzchni 4000 metrów kwadratowych zgromadzono ok. 7000 eksponatów, w tym służbowego mercedesa Konrada Adenauera, salonkę kolejową dawnych kanclerzy RFN, a także fragmenty muru berlińskiego; Hala Sztuki i Wystaw – obiekt o niezwykłej architekturze, nieposiadający własnych zbiorów, ale goszczący wystawy o światowej randze: od skarbów Watykanu, po retrospektywy wielkich mistrzów malarstwa; Muzeum Sztuki w Bonn – koncentruje się na sztuce nowoczesnej, dysponując jedną z najważniejszych kolekcji ekspresjonizmu nadreńskiego i niemieckiej sztuki powojennej; Muzeum Aleksandra Koeniga – zoologiczne muzeum badawcze, które fascynuje wystawą „Nasza Błękitna Planeta”, prezentującą różne ekosystemy, od afrykańskiej sawanny, po polarną tundrę. Historycznie gmach ten odegrał kluczową rolę jako miejsce narodzin niemieckiej demokracji w 1948 roku; Muzeum Niemieckie w Bonn – filia monachijskiej placówki, która w 2025 roku skupia się na sztucznej inteligencji. Wystawa „Mission AI” pozwala odwiedzającym interaktywnie poznawać zasady uczenia maszynowego i etyczne dylematy nowoczesnych technologii. Zielone oblicze Bonn Bonn jest miastem niezwykle zielonym, co w połączeniu z bliskością Renu stwarza idealne warunki do aktywnego wypoczynku. Wśród najciekawszych miejsc należy wymienić: Freizeitpark Rheinaue – ogromny park (160 ha) powstały na potrzeby Federalnej Wystawy Ogrodowej w 1979 roku. Znajduje się tam jezioro rekreacyjne, ogród japoński oraz liczne ścieżki rowerowe; Promenadę nad Renem – ciągnąca się kilometrami wzdłuż rzeki, oferuje doskonałe widoki na Siebengebirge. To popularne miejsce do joggingu, jazdy na rolkach i wizyt w ogródkach piwnych; Ogród Botaniczny przy pałacu Poppelsdorf – zarządzany przez uniwersytet, skrywa tysiące gatunków roślin, w tym słynne olbrzymie lilie wodne i egzotyczne okazy w szklarniach. Barokowy pałac w tle stanowi jedną z najpiękniejszych scenerii architektonicznych w mieście. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Maramuresz to świat ukryty w Karpatach. Ta kraina wciąż pozostaje enklawą dawnych społeczności
Maramuresz stanowi jedną z najniezwyklejszych i najlepiej zachowanych enklaw kulturowych w Europie Środkowo-Wschodniej. Ta historyczna kraina już wiele wieków temu funkcjonowała jako naturalna forteca, odizolowana od głównych szlaków migracyjnych przez potężne łańcuchy Karpat. To właśnie ten czynnik pozwolił na przetrwanie unikatowej „cywilizacji drewna”, w której niemal każdy aspekt życia – od narodzin w kołyskach ze świerku, przez modlitwę w strzelistych cerkwiach, aż po spoczynek pod rzeźbionymi krzyżami – jest nierozerwalnie związany z surowcem leśnym.
Spis treści: Naturalna izolacja jako gwarant trwania Od wolnych Daków po nowożytne podziały Architektura drewniana Miejsce, gdzie śmierć wywołuje uśmiech Solne jeziora i dziedzictwo Hucułów Maramuresz to kraina, która uczy pokory wobec czasu i tradycji. Choć współczesność puka do drzwi regionu pod postacią wznoszonych przez emigrantów zarobkowych nowoczesnych domów, serce tej krainy wciąż bije zgodnie z rytmem uderzeń siekiery w dębowe bale i turkotu kół parowozu w dolinie Wazeru. To jedno z ostatnich miejsc w Europie, gdzie „tradycja” nie jest słowem marketingowym, a codzienną praktyką życia. Naturalna izolacja jako gwarant trwania Region Maramuresz, rozległa depresja śródgórska w dorzeczu górnej Cisy, zajmuje obszar około 10 000 kilometrów kwadratowych, rozciągając się na terenach północnej Rumunii i południowo-zachodniej Ukrainy. Od północy krainę tę zamykają Góry Marmaroskie, od południa – pasma Rodniańskie i Țibleș, a od zachodu – góry Oaș i Gutâi. Ta naturalna bariera, z najwyższymi szczytami przekraczającymi 2300 metrów n.p.m., przez stulecia determinowała hermetyczność regionu. Tamtejszy krajobraz jest zdominowany przez góry i głęboko wcięte doliny rzeczne. Trzy główne doliny – Vișeu, Iza i Mara – stanowią główną oś osadniczą Maramureszu. Centralna depresja, zwana Kotliną Marmaroską, jest odwadniana przez Cisę, która stanowi obecnie naturalną granicę między Rumunią a Ukrainą. Od wolnych Daków po nowożytne podziały Pierwsze ślady osadnictwa ludzkiego sięgają górnego paleolitu, co potwierdzają znaleziska archeologiczne w dolinie Izy, w pobliżu miejscowości Nănești. Już w neolicie (ok. 6000 lat p.n.e.) region był aktywnie zamieszkany przez społeczności, które wykorzystywały bogate złoża soli w Ocna Slatina. Czasy antyczne W okresie antycznym Maramuresz stanowił domenę plemion geto-dackich. Kluczowym momentem była konfrontacja z Celtami w III–II wieku p.n.e. Lud ten przyniósł ze sobą zaawansowaną technologię obróbki metali, tworząc w pobliżu Maramureszu jeden z ważniejszych ośrodków metalurgicznych w tej części Europy. W I wieku p.n.e. król Burebista zjednoczył lokalne plemiona i wyparł celtyckich migrantów, umacniając dackie panowanie w regionie. Najważniejszym aspektem historycznym tego okresu jest fakt, że po podboju Dacji przez cesarza Trajana w 107 roku Maramuresz pozostał poza formalnymi granicami rzymskiej prowincji Dacia Superior. Mieszkańców tych terenów określa się w historiografii mianem wolnych Daków. Choć nie podlegali oni rzymskiej administracji, handlowali z imperium, o czym świadczą liczne znaleziska rzymskich monet. Po wycofaniu się Rzymian z Dacji w 271 roku rzymskie wpływy kulturowe i językowe przetrwały w Maramureszu dzięki kontaktom z romanizowaną ludnością, co położyło podwaliny pod uformowanie się dacko-romańskiej tożsamości językowej i etnicznej. Średniowieczna klasa nămeși W średniowieczu Maramuresz wypracował unikatową strukturę społeczną, która odróżniała go od reszty Siedmiogrodu. Wiele górskich wiosek zamieszkiwali tzw. nămeși – wolni chłopi posiadający ziemię na własność i szczycący się szlacheckim pochodzeniem. To właśnie ta grupa społeczna i towarzyszące jej poczucie wolności stały się zarzewiem przyszłej potęgi politycznej. W XIV wieku maramurescy szlachcice odegrali istotną rolę w powstaniu Hospodarstwa Mołdawskiego. Bogdan z Cuhea, maramureski wojewoda, zbuntował się przeciwko władzy królów węgierskich i w 1359 roku przeszedł przez Karpaty, zakładając niezależne państwo mołdawskie. To wydarzenie na długie lata związało losy Maramureszu z mołdawską sferą wpływów kulturowych i religijnych. Republika Huculska i podział regionu w XX wieku Upadek Austro-Węgier po I wojnie światowej przyniósł regionowi okres niepewności i prób samostanowienia. Niezwykle istotnym epizodem było powstanie Republiki Huculskiej ze stolicą w Jasini. Proklamowana 8 stycznia 1919 roku przez huculskich górali, dążyła do zjednoczenia z Ukrainą. Na jej czele stanął Stepan Klochurak. Państwo to dysponowało własną armią liczącą ok. 1000 żołnierzy, która stoczyła krwawe walki o Sygiet Marmaroski z wojskami rumuńskimi. Republika przestała istnieć 11 czerwca 1919 roku, kiedy została ostatecznie zajęta przez armię rumuńską, a jej terytorium włączono później do Czechosłowacji. Ostateczny podział Maramureszu nastąpił po II wojnie światowej: Maramuresz Południowy – przypadł Rumunii (dzisiejszy județ Maramureș ze stolicą w Baia Mare); Maramuresz Północny (Marmaroszczyzna) – włączony do ZSRR (Ukraińskiej SRR), obecnie stanowi część obwodu zakarpackiego niepodległej Ukrainy. Ten podział, przebiegający wzdłuż koryta Cisy, rozerwał historyczne więzi społeczne, tworząc dwie odrębne ścieżki rozwoju dla tej samej krainy. Architektura drewniana Najbardziej rozpoznawalnym symbolem Maramureszu jest unikatowa sakralna architektura drewniana. Powstanie tych niezwykłych konstrukcji było paradoksalnie wynikiem religijnej i politycznej opresji. Katolickie władze austro-węgierskie zakazały prawosławnym i grekokatolickim wspólnotom budowania trwałych świątyń z kamienia. Lokalni budowniczowie, dysponując jedynie drewnem dębowym i świerkowym, stworzyli styl określany mianem „maramureskiego gotyku”. Tradycyjne cerkwie wznoszono z minimalnym wykorzystaniem metalowych gwoździ. Wykorzystywano zaawansowane techniki łączenia, które pozwalały drewnianej konstrukcji zachować elastyczność i trwałość przez stulecia. Ściany budowano z grubych bali, a dachy kryto tysiącami ręcznie łupanych gontów, które układano w charakterystyczne dwupoziomowe struktury. Osiem pereł UNESCO W 1999 roku osiem cerkwi w regionie zostało wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO: cerkiew w Bârsanie z 1720 roku, cerkiew w Budești Josani z 1643 roku, cerkiew w Desești z 1770 roku, cerkiew w Ieud Deal z 1620 roku, cerkiew w Poienile Izei z 1604 roku, cerkiew w Șurdești z 1721 roku, cerkiew w Plopiș z 1796 roku, cerkiew w Rogoz z 1663 roku. Miejsce, gdzie śmierć wywołuje uśmiech We wiosce Săpânța, zlokalizowanej tuż przy granicy z Ukrainą, znajduje się niezwykłe miejsce – Wesoły Cmentarz. Jest to nekropolia, na której śmierć nie jest traktowana jako smutny koniec, a jako moment podsumowania ludzkiego życia z dużą dawką ironii i humoru. Twórcą tego fenomenu był lokalny artysta Stan Ioan Pătraś, który w 1935 roku wyrzeźbił pierwszy kolorowy krzyż dębowy z rymowanym epitafium. Pătraś, a po nim jego uczniowie, stworzyli ich ponad 800, a każdy jest małym dziełem sztuki naiwnej. Krzyże składają się z dwóch części – obrazkowej (płaskorzeźba przedstawiająca zmarłego przy pracy, hobby lub w momencie śmierci) i tekstowej (rymowane epitafium pisane w pierwszej osobie). Napisy nie stronią od prawdy o zmarłych. Wspominają o nałogach, cudzołóstwie czy rodzinnych waśniach. Solne jeziora i dziedzictwo Hucułów Północna część Maramureszu, leżąca w obwodzie zakarpackim Ukrainy, oferuje nieco inne, ale równie ciekawe atrakcje. Region ten, choć bardziej przekształcony przez przemysł w okresie radzieckim, zachował unikatowy charakter pogranicza. Sołotwyno Miejscowość Sołotwyno to historyczne centrum wydobycia soli. Po zamknięciu kopalń w latach 90. XX wieku, na skutek zapadlisk i zalania wyrobisk powstały słone jeziora. Zasolenie jest tak wysokie, że pozwala na swobodne unoszenie się na powierzchni wody. Jasinia i dziedzictwo huculskie Jasinia, dawna stolica Republiki Huculskiej, jest bramą do świata Hucułów – ukraińskich górali słynących z barwnego folkloru, muzyki trembit i niezwykłej niezależności. Znajduje się tu drewniana cerkiew Strukivska, wybudowana według legendy przez pasterza Struka w podzięce za cudowne ocalenie stada owiec podczas nagłej śnieżycy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Stadion Realu Madryt zachwyca rozmachem. To jedna z ikon współczesnej stolicy Hiszpanii
Stadion Realu Madryt to obecnie nie tylko „dom Królewskich”, ale także wielofunkcyjny obiekt rozrywkowo-sportowy. Dzięki połączeniu innowacyjnej inżynierii z luksusową ofertą komercyjną powstała jedna z największych atrakcji turystycznych współczesnego Madrytu. Najsłynniejsza ze wszystkich hiszpańskich aren zmagań piłkarskich przyciąga przyjezdnych z całego świata, nie tylko fanów sportu, ale także miłośników muzyki i wielkich widowisk, pasjonatów architektury i poszukiwaczy ciekawych miejsc.
Spis treści: Strategiczna lokalizacja w dystrykcie Chamartín Od skromnych początków do nowoczesnej areny Przebudowa 2019–2024 Bernabéu jako atrakcja turystyczna Stadion, na którym Real Madryt rozgrywa domowe mecze, już w XX wieku należał do największych atrakcji turystycznych stolicy Hiszpanii. Dzięki spektakularnej przebudowie, zrealizowanej w latach 2019–2024, „mekka futbolu” zaczęła generować rekordowe przychody, deklasując pod tym względem wiele słynnych obiektów o wyjątkowej wartości historycznej i kulturowej. Strategiczna lokalizacja w dystrykcie Chamartín Stadion Realu Madryt zajmuje kluczowy kwartał w dzielnicy Chamartín, ograniczony od zachodu przez Paseo de la Castellana – najważniejszą arterię komunikacyjną miasta – a z pozostałych stron, przez ulice Concha Espina, Padre Damián i Rafael Salgado. Wybór tego miejsca w latach 40. XX wieku, gdy Madryt dopiero zaczynał swoją ekspansję na północ, był ruchem wizjonerskim, który pozwolił klubowi stać się integralną częścią nowoczesnego centrum biznesowego stolicy. Chamartín charakteryzuje się unikatowym połączeniem luksusowych stref mieszkalnych, biurowców klasy premium i placówek dyplomatycznych. Obecność stadionu w tym otoczeniu stymuluje lokalną gospodarkę, tworząc symbiotyczną relację między sportem a biznesem. Od skromnych początków do nowoczesnej areny Historia obecności Realu Madryt w Chamartín sięga 1924 roku, kiedy klub przeniósł się na Campo de Chamartín, mogący pomieścić 15 000 widzów (w tamtym czasie Chamartín de la Rosa było jeszcze samodzielną gminą). Obiekt ten, niemal zniszczony podczas hiszpańskiej wojny domowej, przestał wystarczać ambicjom Santiago Bernabéu, który objął prezesurę w 1943 roku. Dostrzegając potencjał w powiększającej się populacji Madrytu, prezes sformułował wizję budowy gigantycznego stadionu, który miał stać się fundamentem finansowej potęgi klubu poprzez wpływy z biletów. W 1944 roku klub zakupił 5 hektarów ziemi przylegającej do starego obiektu. Budowa, prowadzona przez firmę Huarte y Compañía, trwała trzy lata i wiązała się z ogromnymi wyzwaniami finansowymi, rozwiązanymi m.in. poprzez emisję obligacji zabezpieczonych hipotecznie. Inauguracja Nuevo Estadio Chamartín nastąpiła 14 grudnia 1947 roku meczem przeciwko portugalskiemu Os Belenenses (zwycięstwo 3:1). Pierwszą historyczną bramkę zdobył Sabino Barinaga. W momencie otwarcia stadion dysponował nowatorskimi na owe czasy udogodnieniami: ambulatorium z salą operacyjną, sześciołóżkową salą chorych i specjalnym pomieszczeniem dla zatrzymanych przez służby porządkowe. W 1955 roku zgromadzenie członków klubu (socios) zdecydowało o zmianie nazwy na Estadio Santiago Bernabéu, honorując prezesa, który w ciągu dekady uczynił z Realu Madryt europejskiego giganta. Już wtedy rozpoczęła się pierwsza faza rozbudowy, zmierzająca do zwiększenia pojemności do niebotycznego poziomu 125 000 widzów, co uczyniło madrycki stadion największą areną powstającego wówczas Pucharu Europy. Kluczowe modernizacje Ewolucja stadionu dotyczyła przede wszystkim zwiększenia pojemności i dostosowania obiektu do zmieniających się wymogów bezpieczeństwa: 1954 rok – dobudowano drugi i trzeci amfiteatr od strony wschodniej; 1982 rok – stadion został zmodernizowany na potrzeby mistrzostw świata. Kosztem 700 milionów peset dodano zadaszenie trybun i pierwsze telebimy. Zainstalowano system oświetlenia i przebudowano strefy prasowe i szatnie; 1992–1994 – aby uniknąć zmniejszenia pojemności przy przejściu na miejsca siedzące, dobudowano trzeci i czwarty poziom trybun od strony zachodniej i na łukach. Wzniesiono wówczas cztery charakterystyczne wieże narożne; 2001–2006 – skupiono się na domknięciu struktury stadionu od strony wschodniej, modernizacji lóż VIP i instalacji ogrzewania trybun, co pozwoliło UEFA przyznać obiektowi status stadionu „Elite” w 2007 roku. Przebudowa 2019–2024 Najnowsza rekonstrukcja stadionu, zakończona oficjalnie w 2024 roku, pochłonęła niemal 2 miliardy euro. Prace miały na celu nie tylko odświeżenie estetyki, ale przede wszystkim wprowadzenie multifunkcjonalności. Zespół architektów z L35 Architects, gmp Architekten i Ribas & Ribas stworzył projekt, który ukrywa betonowy brutalizm lat 40. pod nowoczesną metalową powłoką. Innowacje inżynieryjne Fundamentem nowej koncepcji Bernabéu jest system chowanej murawy o nazwie Hypogea. Boisko zostało podzielone na sześć podłużnych segmentów, każda o masie 1500 ton, które mogą zostać przesunięte i schowane w pionowym szybie o głębokości ok. 25 metrów pod trybuną zachodnią. Wewnątrz tego podziemnego kompleksu trawa jest poddawana ciągłej pielęgnacji przy użyciu oświetlenia LED, systemów nawadniania i precyzyjnej klimatyzacji. Cały proces transformacji stadionu z trybu meczowego na eventowy trwa mniej niż 5 godzin. Drugim filarem modernizacji jest chowany dach, wykonany z nowoczesnej membrany PTFE. Konstrukcja ta pozwala na pełne domknięcie obiektu w czasie 15–20 minut. W połączeniu z nową fasadą, złożoną z 7500 stalowych listew w kształcie litery V, stadion zyskał wyjątkową właściwość – może być wentylowany naturalnie, a jednocześnie służyć jako gigantyczna powierzchnia do projekcji multimedialnych. Bernabéu jako atrakcja turystyczna Zwiedzanie stadionu, który w 2025 roku przyjął skróconą nazwę „Bernabéu”, odbywa się zazwyczaj w trybie samodzielnym, co pozwala turystom na spędzenie dowolnej ilości czasu w najważniejszych sekcjach. Do głównych przystanków trasy należą: punkt widokowy – z 10. piętra można objąć wzrokiem całą geometrię trybun i ogrom konstrukcji dachu; muzeum i sala trofeów – znajdują się repliki wszystkich pucharów Ligi Mistrzów, trofea krajowe i nagrody indywidualne piłkarzy. Wystawa obejmuje także historyczny sprzęt z lat 50. i interaktywne statystyki obecnych zawodników; strefa szatni i tunel – na Bernabéu turyści mają rzadką okazję zajrzenia do szatni gospodarzy, gdzie szafki są oznaczone nazwiskami gwiazd, a następnie przejścia tunelem bezpośrednio w stronę murawy; ławki rezerwowych i murawa – można zejść na poziom murawy i zajęcia miejsca na fotelach technicznych. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Dalmacja Północna zachwyca kontrastami. To miejsce, gdzie historia spotyka naturę
Dalmacja Północna – strefa styku surowej krasowej natury i antycznego dziedzictwa – stanowi jeden z najbardziej interesujących obszarów basenu Morza Adriatyckiego. Obszar ten definiuje charakter wybrzeża Chorwacji, łącząc zabytkową architekturę obronną i sakralną z innowacyjnymi instalacjami przestrzennymi. Jakie atrakcje skrywa ten region? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Charakterystyka geograficzna i administracyjna Od plemion iliryjskich do nowoczesnej państwowości Miasto tradycji i nowoczesności Miasto kamiennej architektury Przyroda Dalmacji Północnej Nie ulega wątpliwości, że dzięki śladom burzliwej historii i spektakularnym krajobrazom Dalmacja Północna jest jednym z najbardziej interesujących punktów na mapie chorwackiego wybrzeża. Coś dla siebie znajdą tam zarówno osoby szukające ciszy i kontaktu z naturą, jak i miłośnicy miejskiego zgiełku. Charakterystyka geograficzna i administracyjna Pod względem fizycznogeograficznym Dalmacja Północna obejmuje około 200 km linii brzegowej lądu i rozległy archipelag wysp. Nad północną częścią regionu dominuje masyw Velebitu, który nie tylko stanowi barierę klimatyczną, ale także determinuje estetykę krajobrazu, nadając mu surowy, monumentalny charakter. W strukturze lądowej dominuje rzeźba krasowa, z licznymi jaskiniami, kanionami i formacjami wapiennymi. Twory te stanowią fundament dla lokalnych systemów hydrologicznych, w tym rzek Krka i Čikola. Administracyjnie region jest podzielony na dwie główne jednostki – żupanię zadarską ze stolicą w Zadarze i żupanię szybenicko-knińską ze stolicą w Szybeniku. Druga z wymienionych zajmuje powierzchnię 2994 kilometrów kwadratowych i należy do najsłabiej zaludnionych regionów nadmorskiej Chorwacji, co sprzyja zachowaniu dziewiczych terenów przyrodniczych. Od plemion iliryjskich do nowoczesnej państwowości Historię Dalmacji Północnej ukształtowała rywalizacja mocarstw o kontrolę nad szlakami handlowymi Adriatyku. Nazwa regionu pochodzi od iliryjskiego plemienia Dalmatów, które od II wieku p.n.e. stawiało opór rzymskiej ekspansji. Rzymianie ostatecznie podbili te tereny, tworząc prowincję Iliricum, a następnie samodzielną prowincję Dalmatia, czyniąc z Zadaru (Jadera) i Ninu (Aenona) kluczowe ośrodki miejskie. W średniowieczu region stał się kolebką chorwackiej tożsamości. To właśnie w Ninie znajdowała się siedziba pierwszych biskupów chorwackich i rezydencja królów, co czyni to miasto symbolem narodowym. Z kolei Szybenik, w przeciwieństwie do Zadaru o antycznych korzeniach, powstał jako nowa fundacja słowiańska, co podkreśla jego wyjątkowość jako najstarszego miasta założonego przez Chorwatów nad Adriatykiem. Dominacja wenecka, trwająca od XV wieku, odcisnęła trwałe piętno na architekturze miast – od portali domów po potężne systemy fortyfikacyjne mające chronić przed ekspansją Imperium Osmańskiego. Miasto tradycji i nowoczesności Zadar, pełniący funkcję bramy do regionu, jest miastem o rzadko spotykanej ciągłości urbanistycznej. Jego starówka, położona na półwyspie, stanowi koncentrację antycznych zabytków i współczesnych instalacji, które stały się nowymi ikonami turystycznymi Chorwacji. Antyczne fundamenty i dziedzictwo sakralne Centralnym punktem Zadaru jest rzymskie forum, wytyczone w I wieku p.n.e. Bezpośrednio na starożytnych ruinach wzniesiono tam, w IX wieku, kościół św. Donata – rotundę o architekturze przedromańskiej, do budowy której wykorzystano fragmenty rzymskich kolumn i elementów architektonicznych. Inne ważne obiekty sakralne i architektoniczne Zadaru to między innymi: katedra św. Anastazji – największa katedra w Dalmacji, będąca przykładem dojrzałego romanizmu; kościół św. Symeona – miejsce przechowywania relikwii świętego w srebrno-złotej skrzyni, fundacji królowej Elżbiety Bośniaczki; plac Pięciu Studni – zbudowany w XVI wieku przez Wenecjan, stanowił system zaopatrzenia miasta w wodę podczas oblężeń; Brama Lądowa – budowla Michele Sanmicheliego z 1543 roku, ozdobiona lwem św. Marka, będąca jednym z najwybitniejszych dzieł renesansu w regionie. Nowoczesne instalacje Nikoli Bašicia Zadar zyskał niemały rozgłos dzięki dwóm instalacjom na nadmorskiej promenadzie, które wykorzystują energię natury do tworzenia doznań sensorycznych. Są to: Morskie Organy – system 35 rur o różnej długości i średnicy, wbudowanych w kamienne schody nabrzeża. Ruch fal wtłacza powietrze do instalacji, generując harmonijne dźwięki, których tonacja zmienia się w zależności od siły i prędkości wody; Pozdrowienie Słońca – instalacja o średnicy 22 metrów, złożona z 300 wielowarstwowych szklanych płyt z wbudowanymi modułami fotowoltaicznymi. System ten nie tylko generuje zasilającą oświetlenie nabrzeża, ale po zachodzie słońca tworzy spektakularną grę świateł, będącą wizualną interpretacją rytmu kosmosu. Tradycja Maraschino Zadar jest ojczyzną likieru Maraschino, którego historia sięga XVI-wiecznych receptur mnichów dominikańskich. Trunek ten, produkowany z destylatu wiśni odmiany maraska wraz z ich pestkami, liśćmi i łodygami, charakteryzuje się specyficznym migdałowym aromatem. Do dziś butelkowany jest w ręcznie oplatanych słomą butelkach. Miasto kamiennej architektury Szybenik jest miastem kaskadowo opadającym ku ujściu rzeki Krka. Jego znaczenie podkreślają dwa obiekty, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO – katedra św. Jakuba i twierdza św. Mikołaja. Katedra św. Jakuba Ze względu na unikatową metodę budowy, świątynia ta jest uznawana za jedną z najważniejszych w Chorwacji. Cała katedra została wzniesiona wyłącznie z kamiennych bloków, które są ze sobą połączone bez użycia drewna czy tradycyjnej zaprawy. Największymi walorami tego miejsca są: fryz z 71 głowami – zewnętrzna część absydy jest ozdobiona portretami mieszkańców Szybenika z XV wieku, wykonanymi z niezwykłym realizmem przez Juraja Dalmatinca; Brama Lwów – gotycki portal z rzeźbami Adama i Ewy, osadzonymi na grzbietach lwów; kopuła i sklepienia – system nachodzących na siebie kamiennych płyt, które tworzą szczelną i wytrzymałą strukturę dachową. Fortyfikacje Strategiczne znaczenie Szybenika jako portu u ujścia rzeki Krka wymusiło budowę potężnego systemu obronnego, składającego się z czterech głównych twierdz: twierdzy św. Michała, twierdzy Barone, twierdzy św. Jana, twierdzy św. Mikołaja. Ostatnia z wymienionych, zlokalizowana na wyspie Ljuljevac, jest wybitnym przykładem weneckiej architektury obronnej typu alla moderna. Przyroda Dalmacji Północnej <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/09/park-narodowy-krka-jest-jedna-z-najwiekszych-atrakcji-chorwacji-zachwyca-nie-tylko-wspaniala-przyroda-fot-shutterstock-7c7eb3b.jpg" width="1000" height="750" alt="Park Narodowy Krka jest jedną z największych atrakcji Chorwacji. Zachwyca nie tylko wspaniałą przyrodą (fot. Shutterstock)" title="Park Narodowy Krka jest jedną z największych atrakcji Chorwacji. Zachwyca nie tylko wspaniałą przyrodą (fot. Shutterstock)" /> Region charakteryzuje się największym w Chorwacji zagęszczeniem parków narodowych, co czyni go priorytetowym kierunkiem dla turystyki przyrodniczej. Najpiękniejsze atrakcje przyrodnicze to: Park Narodowy Krka, Park Narodowy Kornati, Park Narodowy Paklenica i góry Velebit, wyspa Pag. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Peenemünde skrywa mroczną przeszłość. Nad Bałtykiem wciąż widać jej ślady
Peenemünde, niewielka gmina na północno-zachodnim cyplu wyspy Uznam, stanowi jeden z najbardziej paradoksalnych punktów na mapie Europy. Z jednej strony kojarzy się z sielskim krajobrazem bałtyckich plaż i sosnowych lasów, zaś z drugiej – jest miejscem, w którym narodziła się jedna z najbardziej niszczycielskich technologii XX wieku. To właśnie tam, w warunkach ścisłej tajemnicy, niemieccy inżynierowie nie tylko położyli fundamenty pod współczesną astronautykę, ale także stworzyli narzędzia terroru, które pochłonęły tysiące istnień.
Spis treści: Niewielka miejscowość na wyspie Uznam Od rybackiej osady do centrum technologii Niegdyś poligon, dziś atrakcja turystyczna Peenemünde to miejsce obarczone ogromnym ciężarem historycznym. Miejscowość ta dziś zachwyca nadmorską przyrodą. Kilkadziesiąt lat temu naukowcy wykonali tam obliczenia, które stały się fundamentem dla misji Apollo i pokojowej eksploracji kosmosu. Nie można jednak zapomnieć, że te same dane i technologie umożliwiły rakietom V-2 niszczenie europejskich miast. Można zatem powiedzieć, że miejsce to oferuje bezcenną lekcję o dwoistości postępu technologicznego. Niewielka miejscowość na wyspie Uznam Peenemünde zajmuje strategiczne położenie u ujścia rzeki Peene (Piana) do Bałtyku, w północnej części wyspy Uznam, należącej do kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie. Gmina graniczy bezpośrednio z popularnym kurortem Karlshagen. Pod względem administracyjnym, jest częścią urzędu Usedom-Nord, którego siedziba znajduje się w Zinnowitz, i przynależy do powiatu Vorpommern-Greifswald. Powierzchnia gminy obejmuje obszar 25,54 kilometra kwadratowego, a gęstość zaludnienia jest wyjątkowo niska (ok. 18 osób na kilometr kwadratowy). Wynika to z militarnej przeszłości terenu, który przez dekady pozostawał zamknięty dla osadnictwa cywilnego. Tamtejszy krajobraz jest zdominowany przez lasy iglaste, piaszczyste wydmy i pozostałości ogromnej infrastruktury przemysłowej, która po wojnie została częściowo odzyskana przez naturę. Uznam, znany jako najbardziej nasłoneczniona wyspa Niemiec, oferuje Peenemünde specyficzny mikroklimat, sprzyjający zarówno turystyce pieszej, jak i rowerowej. Od rybackiej osady do centrum technologii Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1282 roku, kiedy to książę pomorski Bogusław IV przekazał wieś miastu Wolgast. Przez stulecia Peenemünde funkcjonowało jako skromna osada rybacka, której mieszkańcy zmagali się z siłami natury, w tym z niszczycielskimi powodziami sztormowymi w latach 1872, 1904 i 1913. Epoka nowożytna i znaczenie militarne Strategiczne znaczenie ujścia rzeki Peene zostało dostrzeżone już podczas wojny trzydziestoletniej. 26 czerwca 1630 roku król szwedzki Gustaw II Adolf wylądował w Peenemünde z armią liczącą 15000 żołnierzy, co zapoczątkowało okres szwedzkiej dominacji na tych terenach. Po pokoju westfalskim w 1648 roku, miejscowość stała się częścią Pomorza Szwedzkiego, a dopiero w 1720 roku, w wyniku traktatu sztokholmskiego, przeszła pod pruskie panowanie. W XVIII i XIX wieku budowano tam liczne szańce i umocnienia, mające chronić dostęp do ujścia rzeki, co zapowiadało późniejszą całkowitą militaryzację regionu. Utworzenie HVP Decyzja o przekształceniu Peenemünde w serce niemieckiego programu rakietowego zapadła w 1935 roku. Dotychczasowy poligon w Kummersdorfie był niewielki, co utrudniało przeprowadzanie testów rakiet o dużym zasięgu, a gęsta zabudowa wokół Berlina uniemożliwiała zachowanie tajemnicy. Peenemünde oferowało idealne warunki. Bezludne tereny wzdłuż wybrzeża Bałtyku pozwalały na bezpieczne kierowanie lotów rakiet nad morzem, gdzie mogły być one śledzone przez systemy pomiarowe rozlokowane na wyspach Oie i Ruden. W latach 1936–1937 utworzono ośrodek badawczy Heeresversuchsanstalt Peenemünde (HVP), w którym połączono siły armii lądowej (Peenemünde-Ost) i lotnictwa Luftwaffe (Peenemünde-West). Dyrektorem technicznym mianowano Wernhera von Brauna, młodego inżyniera. Rozwój technologiczny i przełomowe wynalazki Podczas II wojny światowej Peenemünde stało się jednym z najnowocześniejszych ośrodków technologicznych świata. To właśnie tam opracowano rakietę Aggregat 4 (A4), znaną później jako V-2, która była pierwszym w historii pociskiem balistycznym napędzanym paliwem ciekłym. 3 października 1942 roku prototyp A4 wzbił się na wysokość ok. 80–85 km i zbliżył się do granicy przestrzeni kosmicznej. Wśród innych innowacji opracowanych w Peenemünde należy wymienić: Fieseler Fi 103 (V-1), pierwszy system telewizji przemysłowej, naddźwiękowy tunel aerodynamiczny, zaawansowany system żyroskopowy i automatyczny układ sterowania lotem. Praca przymusowa Od 1943 roku produkcja rakiet i rozbudowa ośrodka opierały się na pracy tysięcy więźniów z obozów koncentracyjnych i robotników przymusowych. W Karlshagen utworzono dwa podobozy KZ-Arbeitslager Karlshagen I i II, w których panowały tragiczne warunki bytowe. Więźniowie byli zmuszani do pracy przy produkcji seryjnej i rozładunku materiałów niebezpiecznych, często stając się ofiarami wypadków lub egzekucji. Operacja Hydra Informacje o znaczeniu Peenemünde dotarły do aliantów m.in. dzięki polskiemu wywiadowi i austriackiej grupie oporu skupionej wokół księdza Heinricha Maiera. W nocy z 17 na 18 sierpnia 1943 roku brytyjski RAF przeprowadził zmasowany nalot w ramach Operacji Hydra. Prawie 600 bombowców zrzuciło blisko 1800 ton bomb, celując głównie w osiedla mieszkaniowe naukowców i hale produkcyjne. Atak, choć nie zniszczył całkowicie potencjału badawczego, wymusił na Niemcach przeniesienie seryjnej produkcji rakiet do podziemnej fabryki Mittelwerk w górach Harz, co ostatecznie opóźniło program „broni odwetowej” o kilka kluczowych miesięcy. W lutym i marcu 1945 roku, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, ośrodek został ewakuowany, a wiele instalacji wysadzono w powietrze. 5 maja 1945 roku Peenemünde zostało zajęte przez wojska radzieckie. Peenemünde w czasach NRD Po wojnie większość ocalałych urządzeń została zdemontowana i wywieziona do Związku Radzieckiego. Naukowcy z zespołu von Brauna, w ramach operacji Paperclip, zostali sprowadzeni do Stanów Zjednoczonych, gdzie stali się ojcami amerykańskiego programu kosmicznego. W samym Peenemünde nastała era militaryzacji radzieckiej, a następnie wschodnioniemieckiej. Od 1952 roku stacjonowały tam jednostki marynarki wojennej NRD, a w 1956 roku utworzono dowództwo 1. Flotylli. Cały teren północnego Uznamu stał się strefą zamkniętą, co paradoksalnie przyczyniło się do zachowania wielu ruin w stanie nienaruszonym. Dopiero zjednoczenie Niemiec w 1990 roku umożliwiło zainicjowanie procesu przekształcenia dawnego poligonu w miejsce pamięci. Niegdyś poligon, dziś atrakcja turystyczna Współczesne Peenemünde jest przykładem adaptacji terenu o skomplikowanej przeszłości na cele turystyczne. Nie jest to typowy kurort nadmorski, a miejsce refleksji, które każdego roku przyciąga tysiące odwiedzających z całego świata. Muzeum Historyczno-Techniczne Mieści się w budynku dawnej elektrowni węglowej. Obiekt ten, wybudowany w latach 1939–1942 przy użyciu pracy przymusowej, sam w sobie jest fascynującym eksponatem. Elektrownia produkowała 30 MW energii, która zasilała m.in. fabrykę ciekłego tlenu niezbędnego do startów rakiet V-2. Wystawa stała dokumentuje historię technologii rakietowej, od wizji pierwszych pionierów, przez tragiczny okres nazistowski, aż po lądowanie na Księżycu i zimnowojenny wyścig zbrojeń. Radziecki okręt podwodny U-461 Cumujący w porcie okręt U-461 to jedna z najbardziej spektakularnych atrakcji marynistycznych w Niemczech. Jest to jednostka projektu 651, będąca jednym z największych konwencjonalnych okrętów podwodnych świata. Służył w latach 1965–1991, patrolując wody Północnego Atlantyku z czterema pociskami manewrującymi zdolnymi do przenoszenia głowic nuklearnych. Interaktywne Centrum Nauki Zlokalizowane w dawnym hangarze lotniczym, centrum Phänomenta oferuje ponad 300 stanowisk doświadczalnych na powierzchni 3000 m². Jest to idealna przeciwwaga dla merytorycznego i ciężkiego emocjonalnie muzeum HTM, oferująca rozrywkę intelektualną dla dzieci i dorosłych. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wyspa Sobieszewska zachwyca dziką przyrodą. To idealne miejsce na spokojny odpoczynek
Wyspa Sobieszewska, gdzie siły natury spotykają się z monumentalną inżynierią wodną XIX wieku, to jeden z najbardziej wyjątkowych punktów na mapie polskiego wybrzeża. Usytuowana na styku wód słodkich i słonych stanowi unikatową enklawę ekologiczną, co zostało potwierdzone w 1994 roku statusem „wyspy ekologicznej”. Jakie atrakcje skrywa jedna z największych i najbardziej wyjątkowych dzielnic Gdańska? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niski krajobraz deltowy Dwuetapowe narodziny wyspy System rezerwatów Zabytki techniki i inżynierii wodnej Ślady historii i kultury Wyspa Sobieszewska jest miejscem o dwóch obliczach. Z jednej strony, stanowi integralną część Gdańska, zaś z drugiej – jest dzikim azylem, gdzie schronienie znajdują migrujące ptaki. Jej krajobraz, ukształtowany przez wydarzenia XIX wieku, do dziś nosi ślady wielkiej inżynierii i tragicznej historii, które współistnieją z nowoczesną infrastrukturą turystyczną. Niski krajobraz deltowy Wyjątkowy krajobraz Wyspy Sobieszewskiej jest determinowany przez jej usytuowanie na styku Mierzei Wiślanej i delty Wisły. Jako wschodnia rubież Gdańska, ten niewielki fragment lądu oddzielony jest od reszty miasta korytem Martwej Wisły, co przez dziesięciolecia wymuszało stosowanie specyficznych rozwiązań komunikacyjnych. Do takich należą choćby mosty pontonowe, z których ostatni został zastąpiony nowoczesną konstrukcją zwodzoną dopiero w 2018 roku. Krajobraz, charakteryzujący się niskim położeniem nad poziomem morza, jest typowy dla osadów deltowych i mierzejowych. Najwyższymi naturalnymi punktami są pasy wydm nadmorskich. Wnętrze wyspy to w dużej mierze tereny nizinne, często depresyjne, poprzecinane siecią rowów melioracyjnych i kanałów, co jest charakterystyczne dla sąsiadujących z nią Żuław Gdańskich. Wyspa Sobieszewska mierzy około 11 kilometrów długości wzdłuż linii brzegowej Bałtyku, a jej plaże, osiągające szerokość do 70 metrów, należą do najbardziej urokliwych i najmniej zatłoczonych odcinków polskiego wybrzeża. To właśnie ta przestrzeń, wypełniona drobnym, jasnym piaskiem i otoczona pasem boru sosnowego, stanowi o sile przyciągania turystycznego Sobieszewa. Dwuetapowe narodziny wyspy Jeszcze w XIX wieku Wyspa Sobieszewska była integralną częścią lądu, a rzeka Wisła uchodziła do morza zupełnie innymi drogami. Jej „narodziny” były procesem dwuetapowym, w którym pierwszoplanową rolę odegrała natura, a drugoplanową – myśl techniczna pruskich inżynierów. Kataklizm z 1840 roku Zima roku 1840 zapisała się w kronikach regionu jako wyjątkowo sroga. Ekstremalnie niskie temperatury doprowadziły do powstania potężnych zatorów lodowych w delcie Wisły, co zablokowało naturalny spływ wód w kierunku Gdańska. W nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1840 roku, spiętrzona masa wody przebiła się przez pas wydm w okolicach wsi Górki. Siła żywiołu była tak niszczycielska, że rzeka wyżłobiła nowe ujście do Bałtyku, dzieląc przy tym miejscowość Górki na dwie części, które odtąd funkcjonują jako Górki Zachodnie i Górki Wschodnie. Wydarzenie to miało ogromne znaczenie, nie tylko hydrologiczne, ale i kulturowe. W następstwie działania sił natury powstał półwysep. Wincenty Pol, wybitny poeta, geograf i żołnierz, który wizytował nowo powstałe ujście, nadał mu nazwę Wisła Śmiała, podziwiając brawurę nurtu, który sam wytyczył sobie drogę do morza. Przełom ten doprowadził również do powstania jeziora Ptasi Raj, które z czasem stało się jednym z najcenniejszych przyrodniczo miejsc na wyspie. Przekop Wisły Choć Wisła Śmiała zmieniła geografię regionu, ostateczne uformowanie się wyspy było wynikiem planowanej działalności człowieka. Powtarzające się katastrofalne powodzie na Żuławach, w tym ta z 1888 roku, która zniszczyła kilometry wałów obronnych, wymusiły na parlamencie pruskim podjęcie decyzji o skróceniu biegu rzeki. Projekt zakładał stworzenie sztucznego kanału, który odprowadzałby wody wiślane bezpośrednio do Zatoki Gdańskiej, omijając meandrujące odnogi. Prace nad Przekopem Wisły były gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Kanał o długości około 7 kilometrów musiał zostać wykopany w pasie Mierzei Wiślanej między dzisiejszym Świbnem a Mikoszewem. Codziennie na budowie pracowało ponad tysiąc robotników, wykorzystujących 40 maszyn parowych, w tym innowacyjne pogłębiarki. W celu zabezpieczenia brzegów i stabilizacji konstrukcji zużyto 240 000 okrągłych pali o długości 2,5 metra każdy. Finał prac nastąpił 31 marca 1895 roku. Na telegraficzny sygnał cesarza Wilhelma II, nadprezydent Prus Zachodnich Gustav von Gossler własnoręcznie przerwał ostatnią piaszczystą groblę, pozwalając wodom Wisły wpłynąć do przygotowanego koryta. W tym samym momencie, dawne ramię Wisły płynące przez Gdańsk zostało odcięte w miejscowości Błotnik, tworząc Martwą Wisłę. Tak powstała Wyspa Sobieszewska – obszar niemal 36 kilometrów kwadratowych ziemi całkowicie otoczonej wodami. System rezerwatów Wyspa Sobieszewska jest unikatowa w skali europejskiej dzięki współistnieniu na jej terenie dwóch rezerwatów przyrody. Mają skrajnie różny charakter ekologiczny, ale wspólny cel – ochrony bioróżnorodności u ujścia największej polskiej rzeki. Rezerwat Ptasi Raj Utworzony w 1959 roku w północno-zachodniej części wyspy, rezerwat Ptasi Raj obejmuje 188 hektarów terenu bezpośrednio przylegającego do Wisły Śmiałej. Jest to mozaika dwóch przybrzeżnych jezior (Karaś i Ptasi Raj), rozległych trzcinowisk i boru sosnowego. Jezioro Ptasi Raj oddzielone jest od rzeki historyczną kamienną groblą z 1888 roku, która niegdyś służyła do regulacji ujścia, a dziś stanowi jeden z najbardziej malowniczych punktów spacerowych, choć jej dostępność dla turystów jest okresowo ograniczana ze względu na ochronę lęgów. Obszar ten jest kluczowym punktem na mapie migracji ptaków. Szacuje się, że można tam zaobserwować ponad 200 gatunków ptactwa wodnego i błotnego, z czego około 45 zakłada gniazda na terenie rezerwatu. Do najbardziej charakterystycznych mieszkańców należą bieliki, żurawie, sieweczki obrożne i liczne gatunki kaczek i gęsi, których liczebność w okresach przelotów dochodzi do 20 000 osobników. Rezerwat Mewia Łacha Na wschodnim krańcu wyspy, u ujścia Przekopu Wisły, znajduje się rezerwat Mewia Łacha, powołany w 1991 roku. Choć na samej wyspie zajmuje on tylko 19 hektarów, jego oddziaływanie obejmuje również piaszczyste łachy po drugiej stronie rzeki. Największą atrakcją rezerwatu jest stała obecność fok szarych i pospolitych. To jedyne miejsce w Polsce, gdzie można zaobserwować stada liczące nierzadko kilkaset osobników, wylegujących się na piaszczystych wyspach pośrodku nurtu rzeki. Mewia Łacha to także ostoja dla rybitw czubatych, rzecznych i białoczelnych, a zimowe koncentracje mew i kaczek mogą tam przekraczać 100 000 osobników. Zabytki techniki i inżynierii wodnej Wyspa Sobieszewska to nie tylko natura, ale również fascynująca historia technologii, która pozwoliła na okiełznanie Wisły i rozwój transportu w tym trudnym terenie. Węzeł wodny Przegalina Śluza w Przegalinie to kluczowy element systemu ochrony przeciwpowodziowej Gdańska i Żuław. Węzeł ten tworzą dwie konstrukcje: śluza północna (zabytkowa) i śluza południowa (czynna). Zabytkowa śluza z 1895 roku jest unikatem na skalę światową ze względu na swój napęd hydrauliczny wykorzystujący wodę zamiast oleju. Zbiornik wody Kazimierz Zbudowany w 2015 roku zbiornik wieżowy Kazimierz to przykład nowoczesnej architektury technicznej. Obiekt o wysokości 30 metrów (taras widokowy znajduje się na wysokości 45 m n.p.m.) pełni funkcję wieży ciśnień, stabilizując dostawy wody dla mieszkańców wyspy. Ślady historii i kultury Wyspa Sobieszewska skrywa w swoich lasach i osadach ślady historii XX wieku, od pionierskich lotów hydroplanów, po czasy II wojny światowej. Mało znanym faktem z historii wyspy jest istnienie portu dla hydroplanów w Górkach Wschodnich. W okresie Wolnego Miasta Gdańska lądowały tam potężne maszyny linii Lufthansa, obsługujące połączenia ze Skandynawią. Do dziś zachowały się tam budynki dawnej bazy, obecnie zajmowane przez Stację Biologiczną Uniwersytetu Gdańskiego. W osadzie Orle znajduje się obiekt o trudnej historii – rezydencja Alberta Forstera, nazistowskiego namiestnika Gdańska. Modrzewiowy dworek myśliwski, wybudowany w 1933 roku na polecenie Adolfa Hitlera, był miejscem spotkań wysokich dygnitarzy III Rzeszy, w tym Heinricha Himmlera. To tam miały zapadać kluczowe decyzje dotyczące ataku na Westerplatte oraz eksterminacji lokalnej inteligencji. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Augsburg pamięta czasy cesarzy. Dziś łączy renesans i nowoczesność
Augsburg, miasto o ponad dwutysiącletniej historii, to bez wątpienia jeden z najciekawszych punktów na mapie współczesnej Bawarii. Dzięki strategicznej lokalizacji, miasto to już na początku naszej ery stanowiło ważny ośrodek, zarówno w kontekście politycznym, jak i gospodarczym. Obecnie z powodzeniem łączy status nowoczesnego centrum przemysłowo-naukowego z bogatą ofertą turystyczną, docenioną przez UNESCO.
Spis treści: Strategiczna lokalizacja na przedgórzu alpejskim Od Augusta Vindelicorum do miasta pokoju religijnego Miejski system gospodarki wodnej Perły augsburskiej architektury Antyczne świadectwo rzymskiej potęgi, renesansowe centrum świata finansów i pionier zrównoważonej gospodarki wodnej – Augsburg to miasto o niezwykle bogatej historii. To właśnie tam narodził się wczesny kapitalizm, a idee religijnego pokoju i społecznej odpowiedzialności są pielęgnowane do dziś. Tamtejszy system wodny stanowi namacalny dowód na to, że mieszkańcy Augsburga już pięćset lat temu potrafili zarządzać zasobami naturalnymi w sposób, który do dziś budzi podziw. Strategiczna lokalizacja na przedgórzu alpejskim Augsburg, stolica rejencji Szwabia, znajduje się w południowo-zachodniej Bawarii. To trzeci pod względem liczby ludności ośrodek w regionie, ustępujący jedynie Monachium i Norymberdze. Miasto usytuowane u podnóża Alp (na przedgórzu alpejskim na wysokości 494 m n.p.m.), rozpościera się w widłach rzek Lech i Wertach. W praktyce są one czymś więcej niż tylko elementami krajobrazu. Mówimy tu o fundamentach, na których zbudowano dobrobyt całego ośrodka. Od Augusta Vindelicorum do miasta pokoju religijnego Miasto, jako rzymski obóz wojskowy, zostało założone w 15 roku p.n.e., przez Druzusa i Tyberiusza, pasierbów cesarza Oktawiana Augusta, z polecenia samego władcy. Nazwa Augusta Vindelicorum oddawała cześć imperatorowi i odnosiła się do lokalnego plemienia Windelików. Strategiczne położenie przy ujściu rzek alpejskich sprawiło, że już w II wieku n.e. osada stała się stolicą rzymskiej prowincji Recja. Dziedzictwo antyczne jest w mieście wciąż żywe, a fontanna z figurą cesarza Augusta na centralnym placu przypomina o imperialnych początkach. Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego Augsburg nie stracił na znaczeniu. W VI stuleciu stał się siedzibą biskupstwa, co uczyniło go kluczowym ośrodkiem religijnym w państwie Franków. Rok 955 zapisał się w historii bitwą nad rzeką Lech, gdzie król Otton I pokonał koczowniczych Węgrów, kładąc kres ich najazdom na Europę Zachodnią i torując drogę do powstania Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Proces usamodzielniania się miasta postępował szybko. W 1156 roku cesarz Fryderyk I Barbarossa nadał mu prawa miejskie, a w 1276 roku Augsburg stał się wolnym miastem Rzeszy. Status ten oznaczał bezpośrednią podległość cesarzowi i ogromną autonomię polityczną, co pozwoliło na rozwój potężnego patrycjatu. Dominacja Fuggerów i Welserów W XVI wieku Augsburg stał się jednym z najważniejszych europejskich ośrodków finansowych. Było to możliwe dzięki dwóm potężnym rodom kupieckim – Fuggerom i Welserom. Jakub Fugger, zwany „Bogatym”, zrewolucjonizował ówczesną bankowość, tworząc sieć handlową rozciągającą się od kopalni w Tyrolu, po rynki w Wenecji. To właśnie kapitał z Augsburga sfinansował wybór Karola V na cesarza – Jakub Fugger przeznaczył na ten cel ponad 540 tysięcy guldenów, co stanowiło lwią część całkowitej sumy łapówek dla elektorów. Fuggerowie nie tylko finansowali wojny i politykę cesarską, ale również wprowadzali nowoczesne narzędzia finansowe. Przykładem jest choćby podwójna księgowość, której Jakub uczył się w weneckim Fondaco dei Tedeschi. Równolegle ród Welserów dominował w handlu oceanicznym, uzyskując od cesarza koncesję na kolonizację Wenezueli, co czyniło z Augsburga miasto o globalnym zasięgu. Ten okres dobrobytu pozostawił po sobie niezwykłe dziedzictwo architektoniczne, w tym pałace przy Maximilianstraße i kościół św. Anny z najstarszą renesansową kaplicą w Niemczech. Kolebka reformacji Augsburg odegrał istotną rolę w wydarzeniach reformacji. To właśnie tam, w 1518 roku, Marcin Luter był przesłuchiwany przez kardynała Kajetana w pałacu Fuggerów, odmawiając odwołania swoich tez. 12 lat później, podczas sejmu Rzeszy, luteranie przedstawili cesarzowi konfesję augsburską, dokument definiujący podstawy wiary protestanckiej. Napięcia między katolickim patrycjatem a w większości protestancką ludnością rzemieślniczą doprowadziły do wypracowania kompromisu. Pokój Augsburski z 1555 roku wprowadził zasadę „cuius regio, eius religio”, ale w miastach takich jak Augsburg ustanowił parytet – prawnie chronioną równowagę między katolikami a protestantami. Miasto stało się modelem współistnienia wyznaniowego, co celebrowane jest do dziś podczas Augsburskiego Festiwalu Pokoju (8 sierpnia). To jedyne w Niemczech święto o charakterze lokalnym, które ma status dnia wolnego od pracy, przypominając o wartości tolerancji wypracowanej przez wieki konfliktów. Miejski system gospodarki wodnej W 2019 roku system zarządzania wodą w Augsburgu został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Składa się z 22 elementów, które dokumentują rozwój miasta: od średniowiecza, aż po rewolucję przemysłową. Wyjątkowość Augsburga w tym zakresie polegała na wczesnym rozdzieleniu wody pitnej od technologicznej. Nastąpiło to już w 1545 roku. Infrastruktura obejmuje skomplikowaną sieć kanałów zasilanych przez rzekę Lech, wieże ciśnień, monumentalne fontanny i historyczne elektrownie wodne. Wodociągi przy Czerwonej Bramie są najstarszym tego typu zespołem w Niemczech. Pompowały wodę już w XV wieku, przy użyciu wówczas innowacyjnych pomp tłokowych, napędzanych kołami wodnymi. System ten nie tylko zaopatrywał mieszkańców w wodę, ale napędzał młyny, warsztaty złotników i tkalnie, budując fundamenty potęgi rzemieślniczej miasta. Ciekawostka: w Augsburgu, przez który przepływa ponad 150 kanałów, znajduje się więcej mostów niż w Wenecji (530 vs 435). Perły augsburskiej architektury Mimo zniszczeń z okresu II wojny światowej, stolica Szwabii do dziś zachwyca estetyczną spójnością swojego historycznego centrum. Symbolem odrodzenia i potęgi miasta jest ratusz, wzniesiony w latach 1615–1620 przez Eliasza Holla. Mówimy tu o jednej z najważniejszych świeckich budowli niemieckiego renesansu. Okazała budowla charakteryzuje się monumentalną fasadą z wizerunkiem cesarskiego orła. Wnętrze skrywa Złotą Salę, wybitne dzieło dekoratorstwa renesansowego, którego nazwa pochodzi od bogato złoconego, drewnianego sufitu. Pomieszczenie o powierzchni ponad 560 metrów kwadratowych miało za zadanie olśniewać gości wolnego miasta Rzeszy. Tuż obok ratusza wznosi się Perlachturm, wieża o wysokości 70 metrów, oferująca najlepszą panoramę starego miasta i widok na Alpy. Kolejnym punktem obowiązkowym jest Fuggerei – najstarsze na świecie osiedle socjalne, które funkcjonuje nieprzerwanie od 1521 roku. To „miasto w mieście” składa się z 67 domów, w których do dziś mieszkają potrzebujący mieszkańcy Augsburga, płacąc symboliczny czynsz w wysokości 88 eurocentów rocznie i zobowiązując się do trzech codziennych modlitw za fundatorów. Najważniejsze zabytki sakralne Augsburg może poszczycić się bogatym dziedzictwem religijnym, znajdującym odzwierciedlenie w architekturze tamtejszych kościołów. Do najważniejszych należą: katedra Najświętszej Marii Panny – powstała w XI wieku na fundamentach karolińskich, szczyci się najstarszym na świecie cyklem witraży figuralnych z 1065 roku. Jej wnętrze skrywa cenną kryptę oraz dzieła Hansa Holbeina starszego; bazylika św. Ulryka i św. Afry – późnogotycka świątynia z charakterystyczną wieżą, zwieńczoną „cebulastym” hełmem, który stał się wzorcem dla barokowej architektury kościelnej w całej Bawarii. Miejsce to jest symbolem katolickiego oporu w czasach reformacji; kościół św. Anny – dawny klasztor karmelitów, w którym zatrzymał się Marcin Luter. Znajduje się tam kaplica Fuggerów, pierwsza renesansowa budowla na ziemiach niemieckich, wzniesiona na wzór włoski. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.