Ta ryba ma ciało jak bicz i oczy przystosowane do ciemności. Ewolucja poszła tu w skrajność
Grenadier – ryba z wielkimi oczami i długim ogonem – jest czymś więcej niż tylko „ciekawostką przyrodniczą”. To organizm o fundamentalnym znaczeniu ekologicznym. Przedstawiciele rodziny Macrouridae są dominującymi drapieżnikami morskich głębin, regulującymi populację innych organizmów i odpowiadającymi za ostateczny obieg węgla. To właśnie te ryby zamieniają martwą materię organiczną w żywą tkankę. Jak wyglądają grenadiery? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Różnorodność gatunkowa Anatomia służąca przetrwaniu Systemy sensoryczne Siedliska i zasięg Rodzina buławikowatych stanowi znaczną część fauny głębinowej. W niektórych rejonach Pacyfiku, na głębokościach od 2000 do 6000 metrów, jej przedstawiciele są wręcz dominującą formą życia kręgowego. To niezwykłe ryby są czymś w rodzaju wyspecjalizowanych maszyn biologicznych, które nauczyły się widzieć w ciemności, słyszeć wibracje wody na odległość kilometrów i przetrwać miesiące bez pożywienia, czekając na „mannę z nieba”. Różnorodność gatunkowa Rodzina Macrouridae obejmuje około 400 gatunków, zgrupowanych w 36 rodzajach. Rozpiętość rozmiarów jest znaczna – od niewielkich ryb mierzących kilkanaście centymetrów (np. Hymenogadus gracilis), przez osiągające około 100 cm gatunki średniej wielkości (jak Coryphaenoides rupestris, czyli grenadier czarny, znany też jako buławik czarny), po gigantów przekraczających 2 metry długości (jak Albatrossia pectoralis). Anatomia służąca przetrwaniu Wygląd grenadiera często bywa określany jako pierwotny lub prehistoryczny. Rzeczywiście, gatunki zaliczane do rodziny Macrouridae należą do najbardziej nietypowych mieszkańców mórz. Jednak należy podkreślić, że każda pojedyncza cecha tych ryb jest w istocie przystosowaniem do życia w iście ekstremalnych warunkach. Ciało i ogon Grenadier przypomina nieco kijankę o monstrualnych rozmiarach. Ciało tej ryby charakteryzuje się masywną głową i tułowiem, który gwałtownie zwęża się ku tyłowi, przechodząc w długi, biczowaty ogon. Charakterystyczną cechą jest brak klasycznej płetwy ogonowej, która u większości ryb pelagicznych (jak tuńczyk czy makrela) służy do generowania potężnego napędu. Zamiast tego, ogon grenadiera otoczony jest długimi, połączonymi płetwami – drugą płetwą grzbietową i płetwą odbytową, które zbiegają się w ostry szpic. Ta specyficzna budowa ma swoje uzasadnienie. W strefie bati- i abisopelagicznej pożywienie jest rozproszone. Ryba nie może pozwolić sobie na energetycznie kosztowne pościgi. Zamiast tego, grenadiery stosują strategię powolnego, metodycznego przeszukiwania dna. Długi, falujący ogon pozwala na precyzyjne manewrowanie przy minimalnym wysiłku mięśniowym. Ryba może zawisnąć w prądzie głębinowym, korygując pozycję delikatnymi ruchami płetw, co w środowisku o ograniczonych zasobach tlenu i kalorii jest kluczem do przetrwania. Wielka głowa Głowa grenadiera jest nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. U niektórych gatunków, jak choćby u buławika szorstkiego (Macrourus berglax), może stanowić nawet 25% całkowitej długości ryby. Jest to swoiste centrum sensoryczne, chronione solidnym pancerzem. Wiele gatunków wykształciło kostne listewki i guzki, a pysk często jest wydłużony i spiczasty, wystając ponad otwór gębowy. Taka budowa jest idealna do pobierania pokarmu z dna morskiego. Ryba może dosłownie „orać” pyskiem w miękkim mule, wyszukując ukryte w nim bezkręgowce, nie narażając przy tym oczu na uszkodzenia mechaniczne. Systemy sensoryczne W mroku morskich głębin wzrok przestaje być dominującym zmysłem, ustępując miejsca „systemom” percepcji otoczenia. Grenadiery potrafią sprawnie nawigować, polować i komunikować się w najbardziej ekstremalnych warunkach. Oczy Mimo ciemności, oczy grenadierów nie zanikły. Przeciwnie, u wielu gatunków przeszły niezwykłą ewolucję. Ryby żyjące w górnych partiach stoku kontynentalnego wykształciły ogromne gałki oczne. Ich siatkówka jest gęsto usiana pręcikami, wyspecjalizowanymi w detekcji światła o niskim natężeniu. Są one szczególnie wyczulone na fale niebieskie, które najgłębiej penetrują toń wodną i na bioluminescencję emitowaną przez inne organizmy głębinowe. U gatunków abisalnych, takich jak C. armatus, obserwuje się ciekawe zjawisko. Młode osobniki, żyjące nieco płycej, polegają na wzroku w większym stopniu. Wraz z wiekiem i migracją w głębsze, całkowicie ciemne rejony, rola wzroku maleje na rzecz węchu, choć oczy nigdy nie zanikają całkowicie. Linia boczna Linia boczna grenadierów jest potężnym narzędziem detekcji. Składa się ona z sieci kanałów wypełnionych płynem, biegnących wzdłuż boków ciała i tworzących skomplikowane wzory na głowie. Wewnątrz tych kanałów znajdują się neuromasty – komórki czuciowe wyposażone w rzęski. Akustyka i komunikacja Badania bioakustyczne wykazały, że wiele gatunków z tej rodziny ma zdolność do wytwarzania dźwięków. Mechanizm ten opiera się na mięśniach sonicznych, które są przyczepione do ścian dużego pęcherza pławnego. Szybkie skurcze wprawiają organ w wibracje, generując niskie, dudniące dźwięki, przypominające bębnienie lub warczenie. Samce najprawdopodobniej używają ich do nawoływania samic, ale nie tylko. Dźwięki te mogą służyć także do odstraszania rywali i utrzymywania kontaktu z innymi osobnikami w ławicy. Siedliska i zasięg Grenadiery zasiedlają wszystkie oceany świata, ale ich dystrybucja jest skorelowana z głębokością. Ich królestwo zaczyna się tam, gdzie kończy się światło słoneczne. Gatunki takie jak buławik czarny i szorstki zasiedlają stoki kontynentalne – obszary, gdzie szelf gwałtownie opada w stronę dna oceanicznego. Ich optimum występowania to głębokości od 400 do 1500 metrów, rzadziej do 2000 metrów. W obrębie rodziny nie brakuje też ryb, które zeszły jeszcze niżej. Gatunki takie jak Coryphaenoides armatus czy C. yaquinae żyją na równinach abisalnych i w dolnych partiach stoku, na głębokościach od 2000 do ponad 5000 metrów. Rekordowe obserwacje wskazują na obecność ryb z rodziny Macrouridae nawet na głębokościach dochodzących do 7000 metrów. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Most, który nie służy ludziom ani samochodom. To najdłuższa tego typu budowla w Polsce
Akwedukt w Fojutowie należy do tych zabytków, które zachowały swoją pierwotną funkcję użytkową. Jednocześnie stał się istotnym punktem na mapie turystycznej, udowadniając przy tym, że monumentalna inżynieria, choć inspirowana antycznymi wzorami, może harmonijnie funkcjonować w naturalnym, chronionym krajobrazie. Gdzie znajduje się ta konstrukcja? Kiedy i w jakim celu powstała? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: W otoczeniu Borów Tucholskich Jak powstał akwedukt w Fojutowie? Dzieło hydrotechniki Akwedukt w Fojutowie jako atrakcja turystyczna Obiekt powstał w latach 40. XIX wieku jako strategiczna pruska inwestycja w gospodarkę wodną. To najdłuższa tego typu budowla w Polsce, której trwałość i niezawodność dobitnie świadczą o perfekcyjnej jakości planowania architektonicznego. W otoczeniu Borów Tucholskich Kolonia borowiacka Fojutowo znajduje się w powiecie tucholskim, w gminie Tuchola (województwo kujawsko-pomorskie). Sam akwedukt jest zlokalizowany niedaleko trasy łączącej Tucholę z Czerskiem, ale bezpośredni dojazd wymaga zjechania z głównej drogi – jadąc od strony Tucholi, za wsią Legbąd, należy skręcić w lewo i przejechać około 5 km leśną drogą, by dotrzeć do Fojutowa. Obiekt ten jest głęboko zakorzeniony w krajobrazie Borów Tucholskich i stanowi bramę do Tucholskiego Parku Krajobrazowego. Region ten słynie z wysokich walorów przyrodniczych, jednak akwedukt, będący reliktem pruskiej myśli gospodarczej, harmonijnie wtapia się w tamtejszy krajobraz, jakby był jego naturalnym elementem. Jak powstał akwedukt w Fojutowie? Powstanie Akweduktu w Fojutowie jest nierozerwalnie związane z budową Wielkiego Kanału Brdy – gigantycznym przedsięwzięciem hydrotechnicznym z połowy XIX wieku. Prace realizowane w latach 40. miały strategiczny cel gospodarczy – irygację, czyli doprowadzenie wody do ubogich łąk czerskich. Działanie to miało zwiększyć potencjał rolniczy regionu. Inwestycja ta była częścią szerszej, 30-kilometrowej sieci nawadniającej. To masowe przedsięwzięcie, polegające na budowie sztucznej odnogi rzecznej łączącej różne odcinki Brdy, zostało zrealizowane ręcznie przez żołnierzy pruskich. Akwedukt rozwiązał istotny problem Powstanie samego akweduktu w Fojutowie było podyktowane koniecznością techniczną. Wielki Kanał Brdy, prowadzony w sztucznym korycie, musiał pokonać naturalną przeszkodę terenową – głęboki jar, na którego dnie przepływa Czerska Struga. Akwedukt spełnił rolę mostu, umożliwiając kanałowi prowadzenie wód górą, nad doliną. Projekt inżynierski czerpał inspirację z trwałości i monumentalizmu starożytnej inżynierii. Budowla jest wyraźnie wzorowana na antycznych rzymskich konstrukcjach tego typu. Pierwotnie była wykonana z drewna, co było typowe dla szybkiej fazy budowy. Później, została przebudowana na znacznie trwalszą konstrukcję murowaną, wykorzystującą cegły i lepik , przyjmując ostatecznie formę kamienno-ceglanego tunelu w dolnej partii. Dzieło hydrotechniki Słynny akwedukt to nie tylko zabytek. Ta niezwykła budowla wciąż jest przede wszystkim w pełni funkcjonalną konstrukcją hydrotechniczną, która od ponad 160 lat nieprzerwanie spełnia swoją rolę. Skrzyżowanie wodne Konstrukcyjnie akwedukt jest skrzyżowaniem dwóch cieków wodnych na dwóch różnych poziomach. Sztuczny Wielki Kanał Brdy płynie górą, natomiast naturalna Czerska Struga – dołem, w specjalnie skonstruowanym tunelu. Oba cieki krzyżują się pod niemal prostym kątem. Należy podkreślić, że akwedukt w Fojutowie jest najdłuższym i najmasywniejszym tego typu obiektem w Polsce. Długość konstrukcyjna budowli wynosi 75 metrów. Na Wielkim Kanale Brdy istnieją jeszcze dwa akwedukty, ale te są znacznie mniejsze. Krytycznym parametrem inżynieryjnym jest pionowa różnica poziomów lustra wód między Wielkim Kanałem Brdy a Czerską Strugą, która wynosi dokładnie 9 metrów. Ta wysokość była niezbędna, aby zapewnić grawitacyjne funkcjonowanie systemu nawadniania i zachować odpowiedni spadek wody. W latach 70. XX wieku przeprowadzone zostały prace remontowe, w wyniku których ceglany łuk sklepienia ustąpił miejsca niezbyt urodziwej konstrukcji żelbetowej. Na całe szczęście, w 2002 roku betonowe elementy obłożono płytkami, które przywróciły budowli jej pierwotny wygląd. Akwedukt w Fojutowie jako atrakcja turystyczna Ta wyjątkowa konstrukcja nadal pełni swoją pierwotną funkcję. Należy jednak podkreślić, że akwedukt nie jest wyłącznie „pospolitą” budowlą hydrotechniczną. To popularna atrakcja turystyczna, udostępniona zwiedzającym bezpłatnie, całorocznie i całodobowo. Unikatowe doświadczenie sensoryczne Kluczem do popularności Akweduktu jest trasa zwiedzania, która pozwala na bliski kontakt z konstrukcją i jej mechanicznym działaniem. Turyści mogą spacerować wyznaczoną trasą wzdłuż Wielkiego Kanału Brdy, a następnie zejść dołem. Najbardziej spektakularnym momentem jest przejście pomostem w kamienno-ceglanym tunelu, bezpośrednio nad Czerską Strugą, ale jednocześnie pod korytem Wielkiego Kanału Brdy. Pomost pierwotnie służył straży pilnującej akweduktu i obsłudze konserwatorskiej. Dziś pozwala wszystkim zainteresowanym doświadczyć niezwykłych wrażeń. Pokonując tunel, spaceruje się tuż obok Czerskiej Strugi, podczas gdy nad głową, wartkim nurtem, przepływa Wielki Kanał Brdy. Wrażenie jest ciekawe, poza tym przejście dolnym poziomem daje możliwość fizycznego doświadczenia skali XIX-wiecznej inżynierii pruskiej. Wieża widokowa W sąsiedztwie akweduktu powstała 15-metrowa drewniana wieża widokowa. Konstrukcja zapewnia panoramiczny widok na sam akwedukt, jar Czerskiej Strugi i rozległe obszary Tucholskiego Parku Krajobrazowego. Na miejscu nie zabrakło również niezbędnych udogodnień, w tym miejsc do piknikowania drewnianymi stołami i ławkami. Idealne miejsce na aktywny wypoczynek Niemałą atrakcją jest także sama lokalizacja akweduktu w malowniczych Borach Tucholskich. Okoliczne lasy stwarzają doskonałe warunki do wycieczek rowerowych, a Brda, znana z czystości, jest popularnym szlakiem kajakowym. W pobliżu funkcjonują wypożyczalnie sprzętu, a przy brzegu rzeki zlokalizowany jest mini pomost. Fojutowo może posłużyć za bazę wypadową do odkrywania różnorodnych terenów, sprzyjając turystyce wielodniowej. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Powiedzenie „spać jak suseł” nie wzięło się znikąd. Ten gryzoń przesypia połowę swojego życia
To urocze zwierzątko znane jest przede wszystkim z popularnego powiedzenia. Choć wiele osób o nim słyszało, w naturze pozostaje niemal nieuchwytne. Suseł perełkowany w Polsce jest prawdziwą rzadkością i niewykluczone, że wkrótce całkiem zniknie z naszego krajobrazu.
Spis treści: Krewny „Baśki” Mieszkaniec Europy Wschodniej Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Zagrożenia dla susła perełkowanego Wraz z nadejściem wiosny, otaczający nas świat zmienia się o 180 stopni. Roślinność rozkwita, „eksplodując” przy tym soczystą zielenią i innymi imponującymi kolorami. Do uszu zaczyna docierać melodyjny śpiew ptaków. Zwierzęta stają się aktywniejsze, a niektóre budzą się ze snu zimowego, by przystąpić do godów i uzupełnić zapasy energii. Suseł perełkowany należy właśnie do tej ostatniej grupy. „Spać jak suseł” – chyba każdy słyszał to powiedzenie. Nie wzięło się znikąd. Ten sympatycznie wyglądający gryzoń przesypia połowę swojego życia. Krewny „Baśki” Patrzysz na susła, myślisz – dziwna wiewiórka? To skojarzenie jest jak najbardziej słuszne. Oba gryzonie należą do tej samej rodziny (wiewiórkowatych). Są podobnej wielkości i zbliżone pod względem pokroju. Nie trzeba być jednak wybitnym znawcą przyrody, by już na pierwszy rzut oka dostrzec różnice, występujące między oboma gatunkami. Wymiary i umaszczenie Suseł perełkowany (Spermophilus suslicus) osiąga od ok. 17 do ok. 25 cm długości ciała i masę od 170 do 490 g. Jest trochę większy od wiewiórki pospolitej, ale na pierwszy rzut oka trudno to dostrzec. Ma od niej znacznie krótszy ogon (2,5–5,6 cm vs 17–20 cm), który nie jest porośnięty puszystym futrem, a sztywną, przypominającą szczecinę sierścią. W porównaniu z powszechną w Polsce „Baśką”, suseł perełkowany różni się umaszczeniem. Okrywa tego gryzonia jest żółtawo-szaro-brązowa w części grzbietowej, żółtawo-szara po bokach, szaro-żółta lub szaro-ruda w części brzusznej. Na grzbiecie i po bokach wyraźnie widoczne jest białe nakrapianie, któremu zwierzę zawdzięcza drugi człon polskiej nazwy gatunkowej. Cechy charakterystyczne Wyróżnikiem susła są jego oczy – czarne i znacznie większe niż u wielu innych gryzoni. Przyglądając się im z bliska, można dostrzec żółtawe zabarwienie źrenicy. Charakterystyczne są także uszy. Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że zwierzę jest ich pozbawione. To tylko pozory. Suseł ma uszy, ale te są niewielkie i niemal całkowicie ukryte w sierści. Przednie łapy, zaopatrzone w cztery palce z długimi, płaskimi pazurami, są chwytne. Tylne – silniej zbudowane od przednich – mają po pięć palców. Mieszkaniec Europy Wschodniej Suseł perełkowany jest wschodnioeuropejskim endemitem. Zasięg występowania tego gatunku ogranicza się przede wszystkim do Rosji, Ukrainy i Mołdawii. W niewielkim zakresie występuje też na Białorusi i w południowo-wschodniej Polsce. Suseł w Polsce W granicach naszego kraju przedstawicieli tego gatunku można spotkać wyłącznie na Lubelszczyźnie. W drugiej połowie XIX stulecia stanowiska tych zwierząt znajdowały się w okolicach miast: Zamość, Chełm, Hrubieszów i Szczebrzeszyn. Współcześnie susły zasiedlają obszar między Zamościem, Hrubieszowem i Tomaszowem Lubelskim. Są też obecne w Świdniku. Tamtejsza populacja jest najliczniejsza w Polsce. Obecnie polska populacja tych zwierząt jest całkowicie izolowana. Nie zawsze tak było. Z danych historycznych wynika, że lubelskie susły nie były całkowicie izolowane od głównego zasięgu występowania gatunku. Istniały kolonie na Wołyniu i Podolu, w okolicach Lwowa, Włodzimierza, Sokala, Bełza i Rawy Ruskiej. Siedlisko susłów perełkowanych Suseł perełkowany najlepiej czuje się na terenach otwartych, porośniętych niską roślinnością. Wybiera stepy, pastwiska, miedze, ugory i suche łąki. Takie środowisko – pozbawione naturalnych przeszkód – umożliwia sprawną komunikację między koloniami i ułatwia obserwację okolicy, w celu wypatrzenia potencjalnego niebezpieczeństwa. Jedynie populacje z Besarabii mają odmienne zwyczaje. Tamtejsze susły upodobały sobie kamieniste zbocza jarów i dolin rzecznych. Duże znaczenie dla susłów ma jakość gleby. Wynika to z faktu, że zwierzęta te żyją w kopanych przez siebie norach. Z tego względu, najczęściej wybierają miejsca, gdzie ryzyko zalania jest niewielkie, a ziemia jest sucha i przewiewna. Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Susły perełkowane są zwierzętami stadnymi. Żyją w rodzinnych grupach, które na obszarze wspólnie zamieszkiwanego siedliska łączą się w kolonie. Co warte podkreślenia, nie zamieszkują we wspólnych norach. Każdy suseł kopie indywidualne schronienie. Aktywność susłów Przedstawiciele tego gatunku przejawiają dzienną aktywność. Nocą, zwierząt tych praktycznie nie spotyka się poza norami. Podobnie zresztą jak w deszczowe dni. Gdy świeci słońce, susły opuszczają schronienie o poranku. Po południu zmniejszają swoją aktywność, by ponownie wyjść ze swoich nor po 16.00. Na otwartej przestrzeni pozostają do zmroku. Zwyczaje żywieniowe Jak susły spędzają dzień? Na żerowaniu. Susły to zasadniczo zwierzęta roślinożerne. Zasadniczo, bo lwią część ich diety stanowią zielone części roślin, kłącza, nasiona i bulwy. Susły zajadają się koniczyną białą i łąkową, babką lancetowatą i zwyczajną, mniszkiem pospolitym, krwawnikiem pospolitym i różnymi roślinami pastewnymi. Jednak gdy ich organizm przedstawia większe zapotrzebowanie na białko, do jadłospisu włączają pokarm zwierzęcy. Zdobyczą tych gryzoni padają przede wszystkim bezkręgowce – owady i dżdżownice. Zjadają także małe jaszczurki, jaja ptaków, a czasami nawet padlinę. Rozród susłów perełkowanych Przedstawiciele tego gatunku są zwierzętami jednorujowymi, co oznacza, że rozmnażają się tylko raz w roku. Ruja rozpoczyna się w kwietniu. Gody trwają do 2 dni, a ciąża – do 26 dni. Samica rodzi od 3 do 8 młodych. Te są karmione przez matkę przez 4–5 tygodni. Mniej więcej w trzeciej dekadzie maja opuszczają norę i zaczynają przyjmować stały pokarm. Samodzielne życie rozpoczynają po ok. 10 dniach od pierwszego wyjścia. Roczny cykl życiowy Należy podkreślić, że jak wszyscy przedstawiciele rodzaju Spermophilus, susły perełkowane zapadają w sen zimowy. To pozwala im przetrwać czas ubogi w zasoby pokarmu. Większość populacji już na początku października przestaje opuszczać legowisko. Sen zimowy rozpoczyna się, gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10 stopni Celsjusza i trwa do 7 miesięcy. Okres budzenia nie jest stały. Większość osobników opuszcza norę, gdy temperatura wzrasta powyżej 10 stopni. Przygotowania do hibernacji Przygotowania do hibernacji zaczynają się już na przełomie lipca i sierpnia. Wówczas zwierzęta zaczynają odżywiać się nasionami traw, które zawierają dużo węglowodanów. To pozwala im rozbudować tkankę tłuszczową brunatną, która stanowi rezerwę energetyczną na czas snu. W tym czasie susły przystępują też do budowy zimowych nor i gromadzenia niewielkich zapasów pożywienia w bocznych korytarzach. Sen zimowy susła perełkowanego Susły zimują samotnie, zwijając się w kłębek i chowając głowę i łapy pod tułów. Gdy temperatura otoczenia spada poniżej wartości granicznej, zapadają w stan hibernacji. Dochodzi wówczas do spowolnienia procesów metabolicznych, co skutkuje spadkiem temperatury ciała do 2,8 stopnia Celsjusza. Spadkowi ulega także częstotliwość pracy serca, z 300 do nawet 4 skurczów na minutę. Aktywność płuc zmniejsza się do jednego oddechu na minutę. Stan hibernacji niekiedy jest przerywany krótkimi okresami aktywacji procesów metabolicznych. Należy jednak podkreślić, że w takiej sytuacji, najczęściej nie dochodzi do zwiększenia aktywności ruchowej, a stan ten nie trwa dłużej niż 24 godziny. Wrodzona ostrożność susła perełkowanego O przetrwaniu gatunku decyduje nie tylko dostępność pożywienia. W naturze suseł zajmuje pozycję ofiary. Na te średniej wielkości gryzonie poluje wiele drapieżników. Z natury łagodne zwierzęta są łatwym celem dla ptaków, m.in. dla pustułek, jastrzębi i myszołowów. Także drapieżne ssaki, jak łasica, lis czy gronostaj, ostrzą sobie na nie zęby. Żeby przetrwać, suseł musiał wykształcić szereg mechanizmów obronnych. Wyostrzone zmysły Przed zagrożeniem suseł może ratować się jedynie ucieczką. Ważne jest więc, by odpowiednio wcześnie dostrzegał nadciągające niebezpieczeństwo. Tutaj przydają się wielkie oczy. W pozycji „słupka”, umożliwiającej prowadzenie obserwacji otoczenia, zwierzęta te dostrzegają drapieżnika nawet oddalonego o 150 m. Niewielkie uszy zdają się sugerować kiepski słuch. To pozory. Susły słyszą bardzo dobrze, ale nie reagują gwałtownie na wszystkie dźwięki. Tylko te, które świadczą o obecności naturalnego wroga, są sygnałem do ucieczki. Dźwięki ostrzegawcze Spłoszony, suseł błyskawicznie czmycha do nory. Nie zaniedbuje jednak reszty kolonii. Tak jak świstak tatrzański, suseł perełkowany wydaje alarmujące dźwięki, którymi oznajmia współplemieńcom, że trzeba uciekać, by ratować skórę. W bogatej gamie dźwięków funkcję ostrzegawczą pełni przenikliwy gwizd. Natomiast schwytany suseł wydaje dźwięk przypominający miauczenie. Co ciekawe, osobniki dojrzałe i młode wydają dźwięki o tej samej częstotliwości. U większości gatunków ssaków zachodzi korelacja między masą ciała a częstotliwością i formantem wokalizy, ale nie w tym przypadku. To także mechanizm obronny. W ten sposób zwierzęta maskują obecność młodych w stadzie, które dla drapieżników są znacznie łatwiejszym celem. Zagrożenia dla susła perełkowanego Liczebność susłów w Polsce zaczęła znacząco zmniejszać się już pod koniec XX wieku, ale nie w związku z aktywnością drapieżników. Wymieniając główne przyczyny spadku populacji tych zwierząt, należy wskazać przede wszystkim na utraty siedlisk i zmiany klimatyczne. Tereny obejmujące siedliska susła już od dłuższego czasu są zalesiane lub przeznaczane na cele rolnicze. Z kolei coraz cieplejsze zimy doprowadzają do okresowych wybudzeń tych zwierząt ze snu zimowego. Każdy taki przypadek wiąże się z ogromnym wydatkiem energetycznym, co w wielu przypadkach skutkuje śmiercią z wycieńczenia. W Polsce suseł ma status EN, co oznacza, że jest gatunkiem wysokiego ryzyka. Od 1984 roku podlega ochronie gatunkowej, a jego stanowiska w większości są objęte ochroną rezerwatową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Burza śnieżna sparaliżowała USA. Nie należy mylić tego zjawiska ze zwykłą śnieżycą
Burza śnieżna uderzyła w USA z niespotykaną siłą, paraliżując lotniska i odcinając setki tysięcy mieszkańców od energii elektrycznej. W wielu stanach wprowadzono stan klęski żywiołowej. Wyjaśniamy proces formowania się zimowych piorunów i przyczyny tak gwałtownego ataku białego żywiołu.
W tym artykule: Burza śnieżna – co to jest? Czy burze śnieżne występują w Polsce? Śnieżyca połączona z błyskawicami. Skąd się wzięły burze śnieżne? Jak się zabezpieczyć przed burzami śnieżnymi? Burza śnieżna zachwyca tak samo, jak zawieszony w zimowym powietrzu pył diamentowy. Należy jednak pamiętać, że występujące zimą zjawiska burzowe są tak samo niebezpieczne jak te, których możemy doświadczyć latem. O burzach zwykle mówimy w kontekście pory letniej. Nic dziwnego, bo to właśnie wtedy najczęściej występują intensywne opady z silnymi wyładowaniami atmosferycznymi. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że niebezpieczne zjawiska burzowe występują przez cały rok, także zimą. Burza śnieżna – co to jest? Wiele osób utożsamia burzę śnieżną z intensywnymi opadami śniegu. Mimo że podczas zimowej burzy śnieg rzeczywiście pada obficie, to nie należy mylić tego zjawiska ze zwykłą śnieżycą, która w Polsce jest zjawiskiem dość powszechnym. To był podwieczorek na rekordowo wysokim poziomie. Miejsce przyjęcia: okolice Mount Everest Andrew Hughes i grupa wspinaczy zdobywająca Mount Everest przeszła do historii jeszcze przed atakiem szczytowym. Himalaiści urządzili sobie podwieczorek na ośmiotysięczniku. Żeby można było mówić o wystąpieniu burzy śnieżnej, w zimowej pogodzie muszą wystąpić wyładowania atmosferyczne – doziemne lub chmurowe. Zjawiskom tym towarzyszą intensywne opady śniegu (w niektórych przypadkach pojawia się także grad) i silny wiatr. Mogą rozwijać się jako pojedyncza komórka burzowa, burza wielokomórkowa i linia szkwału. Mówimy tu zatem o specyficznej (ze względu na towarzyszący jej opad atmosferyczny) odmianie burzy adwekcyjnej lub frontowej. Czy burze śnieżne występują w Polsce? W Polsce, burze śnieżne zwykle są traktowane jako anomalia pogodowa. Nic bardziej mylnego. Meteorolodzy podkreślają, że właściwie każdego roku występują u nas warunki dogodne do rozwoju tego zjawiska. Burze śnieżne w Polsce najczęściej można zaobserwować od października do kwietnia. Dane historyczne udowadniają jednak, że ta specyficzna pogoda może wystąpić także w maju. Ci ludzie pracują w lodowym piekle. Sami to wybrali. Nowy serial na National Geographic Channel Poznaj sekrety krainy wiecznego śniegu i zobacz pracę naukowców stacji badawczej na Antaktyce. Rusza nowy serial "Antarktyka: lodowe piekło" Oczywiście w zimnych miesiącach burze występują wyraźnie rzadziej niż w ciepłych. Wynika to z faktu, że panujące zimą warunki atmosferyczne są wyraźnie stabilniejsze. Burze śnieżne nie występują często, nie oznacza to jednak, że wraz z końcem pory letniej możemy zapomnieć o gwałtownych wyładowaniach. Dlaczego więc mówi się o nich tak rzadko? Składa się na to kilka czynników: zjawiska, o których mowa, najczęściej mają charakter pojedynczych wyładowań, zwykle rozwijają się w północnej części kraju (ze względu na tzw. efekt jeziora), towarzyszące burzy wyładowania atmosferyczne są trudne do dostrzeżenia (ze względu na intensywne opady śniegu, które znacząco ograniczają widoczność), grzmoty są wyraźnie bardziej przytłumione niż te, które można usłyszeć w trakcie trwania burzy letniej (ponownie, ze względu na silne opady śniegu, które ograniczają zjawisko dyfuzji dźwięku). Przytaczając przykłady burz śnieżnych w Polsce, należy wskazać na 2011 rok. W lutym ośrodek niskiego ciśnienia nad Białorusią przyczynił się napływu arktycznego powietrza nad Polskę. W rezultacie, w północnej i we wschodniej części kraju rozwinęło się kilka komórek burzowych. W maju, chłodny front atmosferyczny zapewnił burzę śnieżną w północnej części województwa śląskiego. W grudniu, rozległy układ niskiego ciśnienia znad Skandynawii doprowadził do wystąpienia układu konwekcyjnego na północy kraju. Ekstremalna pogoda – skąd się bierze? Gwałtowne zjawiska pogodowe zdają się wpisywać na dobre w polski klimat – tegoroczne burze i nawałnice są tego najlepszym dowodem. Są one przede wszystkim następstwem zmian klimatycznych,... Najintensywniejsze burze śnieżne ostatnich lat można było zaobserwować w grudniu 2013 roku. Polska znalazła się wówczas w zasięgu dużego poziomego gradientu ciśnienia, co doprowadziło do napływu arktycznych mas powietrza. Wówczas silne wyładowania z intensywnymi śnieżycami pojawiały się na północy, w centrum i na południu kraju. Śnieżyca połączona z błyskawicami. Skąd się wzięły burze śnieżne? Burze śnieżne powstają w taki sam sposób jak te, które możemy zaobserwować wiosną i latem. Są następstwem chwiejności termodynamicznej i szybkiego spadku temperatury wraz ze wzrostem wysokości, czyli pionowego gradientu temperatury. Istotnym czynnikiem jest też duży gradient ciśnienia, sprowadzający zimne masy powietrza z zachodniej lub północnej części kontynentu. W takich warunkach rozwijają się wysoko wypiętrzone chmury Cumulonimbus, w których powstają wyładowania atmosferyczne. Jak się zabezpieczyć przed burzami śnieżnymi? W miesiącach zimowych, nasza aktywność na świeżym powietrzu jest ograniczona, częściej spędzamy czas w domu lub w pomieszczeniach. Z tego względu, ryzyko wystąpienia niebezpiecznego wypadku jest niższe w sezonie zimowym niż w letnim. Nie zmienia to jednak faktu, że burza śnieżna stanowi realne zagrożenie dla życia i mienia, nie tylko ze względu na silny wiatr, nagłe pogorszenie widoczności i warunków drogowych. Co robić, gdy rozwinie się to zjawisko? Meteorolodzy wykryli rekordowe „megabłyskawice”. Jedna z nich miała kilkaset kilometrów Naukowcy porównują nowych burzowych rekordzistów do potworów. „Megabłyskawice” rzeczywiście mogą przerazić swoimi rozmiarami. Jeżeli burza śnieżna zastanie nas podczas prowadzenia samochodu, należy niezwłocznie poszukać bezpiecznego miejsca, w którym będziemy mogli zatrzymać pojazd. W trakcie śnieżycy przyczepność kół do nawierzchni gwałtownie spada, a widoczność często nie przekracza 100 m. W takich warunkach kontynuowanie jazdy jest niebezpieczne lub wręcz niemożliwe. Osoby przebywające w domu muszą zadbać o zabezpieczenie zwierząt domowych i gospodarskich oraz luźnych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu budynku, na balkonie lub tarasie. Jeżeli to możliwe, warto zamknąć okiennice lub opuścić rolety. Jeżeli znajdujesz się na zewnątrz, nie dopuść do wychłodzenia ciała i poszukaj schronienia. Zadbaj też o bezpieczeństwo towarzyszących ci zwierząt. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wyszehrad w Zakolu Dunaju to urokliwe miasteczko z bogatą historią. Kiedyś było stolicą Węgier
Wyszehrad, urokliwe miasteczko na prawym brzegu Dunaju, pozornie jest zwykłym, spokojnym ośrodkiem z niewielką populacją. Tylko pozornie bo jego rola w historii Węgier i całej Europy jest nieproporcjonalnie duża do jego dzisiejszej powierzchni.
Spis treści: Miasto w wielkim łuku Dunaju Rzymska strażnica, miasto królów i centrum dyplomacji Jakie atrakcje skrywa Wyszehrad? W odległej przeszłości Wyszehrad był rzymską strażnicą. Wraz z nastaniem średniowiecza stał się twierdzą, która skutecznie opierała się najeźdźcom, a przez pewien czas – także stolicą Królestwa Węgier. Największą sławę miasto zyskał jednak jako arena dyplomatyczna, gdy w XIV stuleciu odbywały się tam kluczowe kongresy królów. Miasto w wielkim łuku Dunaju Wyszehrad, formalnie określany jako miasto zamkowe, znajduje się w komitacie Pest, w powiecie Szentendre, w centralnych Węgrzech. Od Budapesztu jest oddalony o zaledwie 40 km na północ. Miasto wybudowano w miejscu, gdzie Dunaj gwałtownie zmienia kierunek, tworząc wyjątkowo malowniczy krajobraz. Z okolicznego wzgórza, na którym wznosi się cytadela, rozpościera się fantastyczna panorama całego Zakola Dunaju. W przeszłości to właśnie te specyficzne warunki naturalne zadecydowały o wyjątkowych walorach obronnych tego miejsca. Z kolei dziś zapewnia miastu niemała popularność. Wyszehrad stanowi trzeci, kluczowy element szlaku turystycznego Zakola Dunaju, łączącego historyczne trasy z Esztergomem, dawną siedzibą kościelną z monumentalną bazyliką, i z Szentendre, urokliwym miastem artystów. Rzymska strażnica, miasto królów i centrum dyplomacji W swojej długiej historii, Wyszehrad ewoluował od rzymskiego obozu, przez królewską stolicę, aż po kluczowy ośrodek dyplomacji międzynarodowej. Nic dziwnego, że w 1991 roku nazwa miasta została przywołana przez założycieli Grupy Wyszehradzkiej. Pograniczna forteca Rzymian W połowie IV wieku, na terenie dzisiejszego miasta Rzymianie wznieśli obóz wojskowy. Fortyfikacja wybudowana na planie trójkąta strzegła granic Cesarstwa Rzymskiego. W V wieku Rzymianie opuścili obóz. Średniowieczny Wyszehrad Na fundamentach starych umocnień w X i XI stuleciu wzniesiono fortyfikację, która szybko stała się regionalnym centrum nowego państwa węgierskiego. To właśnie wtedy, w 1009 roku, po raz pierwszy pojawiła się nazwa „Visegrád”. W 1242 roku, w trakcie niszczycielskiego najazdu Mongołów, pierwotny zamek został doszczętnie zniszczony. W obawie przed kolejną inwazją, król Bela IV rozkazał wybudować nową potężną cytadelę. Fortyfikację wzniesiono w miejscu, które ze strategicznego punktu widzenia idealnie nadawało się do celów obronnych – na szczycie góry. Król rozkazał dobudować do istniejących umocnień heksagonalną wieżę mieszkalną (od strony Dunaju) i połączyć oba obiekty masywnym murem, zamykającym dolinę. W ten sposób Wyszehrad stał się ogromną twierdzą. Czasy rządów Andegawenów Prawdziwa transformacja miasta nastąpiła, gdy na tronie zasiadł Karol I Robert. W 1323 roku, po zwycięstwie nad możnowładcami i umocnieniu swojej władzy przeniósł swoją siedzibę z Temeszwaru do Wyszehradu. Tym samym niewielka osada szybko przekształciła się w dynamicznie rozwijające się miasto i reprezentacyjne centrum władzy. W Wyszehradzie powstała kancelaria królewska i inne instytucje centralne. Jednocześnie Karol Robert rozpoczął budowę jednego z najbardziej znaczących ośrodków monarszych w regionie – Pałacu Królewskiego u stóp góry. Warto również podkreślić, że Wyszehrad był strategicznym skarbcem – w górnym zamku do 1526 roku przechowywano węgierskie insygnia koronacyjne, kluczowe dla legitymizacji władzy królewskiej. Początek środkowoeuropejskiej dyplomacji Najważniejszym wydarzeniem, które nadało Wyszehradowi międzynarodową sławę, był kongres królów, który odbył się jesienią 1335 roku. Wydarzenie to stało się triumfem dyplomacji – zwieńczeniem trwających niemal dwa lata rokowań polsko-czeskich i polsko-krzyżackich, w których kluczową rolę pośrednika i poręczyciela odegrał węgierski król. To historyczne spotkanie pozwoliło rozwiązywać skomplikowane spory terytorialne i dynastyczne. Głównym tematem był arbitraż w sprawie ziem zajętych przez zakon krzyżacki, ale najważniejsze postanowienia dotyczyły Królestwa Polskiego. Król czeski Jan Luksemburski, wraz z synem Karolem, formalnie zrezygnował ze swoich roszczeń prawnych do tytułu króla Polski. W zamian za to polscy dyplomaci zobowiązali się do zapłaty znacznej rekompensaty finansowej Luksemburgowi, sięgającej 20 tysięcy kop groszy praskich. W trakcie drugiego zjazdu, który odbył się w 1338 lub 1339 roku, Kazimierz Wielki zrezygnował z ziem, których książęta uznawali zwierzchnictwo czeskie. W zamian za to uzyskał deklarację, że Luksemburczyk nie zakwestionuje doprowadzenia Krzyżaków przed sąd papieski. Renesans na Węgrzech Okres największej świetności Wyszehradu rozpoczął się wraz z nastaniem renesansu, kiedy to ambicje królewskie przekształciły średniowieczny pałac w perłę architektoniczną. Choć król Zygmunt Luksemburski przeniósł stolicę do Budy, wciąż dbał o Wyszehrad, rozbudowując pałac i dobudowując trzeci mur kurtynowy (około 1400 roku). Największą przemianę w kompleksie królewskim wykonał jednak Maciej Korwin. Pod koniec XV wieku król powrócił do rezydowania w Wyszehradzie i zlecił gruntowną renowację i przebudowę Pałacu Królewskiego, nadając mu styl wczesnego renesansu. Rezydencja stała się wówczas jedną z najwspanialszych i najnowocześniejszych siedzib królewskich na kontynencie. Upadek Wyszehradu Czas wielkiego splendoru został brutalnie przerwany w XVI wieku. Po dwukrotnym oblężeniu, 1529 i 1543 roku, Wyszehrad wpadł w ręce Imperium Osmańskiego. Mimo krótkiego okresu odzyskania kontroli, miasto pozostawało pod panowaniem tureckim aż do 1685 roku, a zamek uległ poważnym uszkodzeniom i nigdy później nie był już używany. Ostateczny cios zadali jednak nie Turcy, a Habsburgowie. Po zakończeniu okupacji osmańskiej, rezydencja wraz z twierdzą zostały celowo wysadzone w powietrze z rozkazu cesarza Leopolda I. Była to typowo polityczna decyzja, mająca na celu eliminację dawnego centrum niezależnej węgierskiej władzy monarszej. W rezultacie pałac uległ zniszczeniu i został z czasem pogrzebany przez zbocze góry, pod którą został zbudowany. Jego istnienie było tak wątpliwe, że archeolodzy jeszcze kilkadziesiąt lat temu spierali się o jego lokalizację. Jednak dzięki powolnej i metodycznej rekonstrukcji, to niezwykłe miejsce powoli powraca z niebytu zapomnienia. Jakie atrakcje skrywa Wyszehrad? Wyszehrad znajduje się „o rzut kamieniem” od Budapesztu, więc każdy odwiedzający Węgry i ich stolicę może udać się tam na jednodniową wycieczkę. Wizyta w niewielkim miasteczku daje turystom możliwość poznania średniowiecznej i renesansowej historii tego miejsca. Nie można też nie wspomnieć o panoramie okolicy, która zapiera dech w piersiach. Co warto zobaczyć w Wyszehradzie? Górny zamek Cytadela wzniesiona przez Belę IV jest najbardziej rozpoznawalnym obiektem w Wyszehradzie. Dziś funkcjonuje tam muzeum, w którym eksponowane są dawne symbole Królestwa Węgier. Niezależnie od ekspozycji historycznych, głównym magnesem dla odwiedzających jest panoramiczny widok na całe Zakole Dunaju. Wieża Salomona W centralnej części kompleksu wznosi się Wieża Salomona – masywna, heksagonalna budowla mieszkalna z XIII wieku. Swoją nazwę zawdzięcza legendzie, według której więziono tam węgierskiego króla z dynastii Arpadów. Dziś nie ma jednak wątpliwości, że powstała kilka wieków później. W wieży, będącej dziś w pełni odrestaurowanym obiektem, mieści się muzeum. Pałac Królewski Wizyta w Pałacu Królewskim pozwala cofnąć się do czasów dworu Macieja Korwina. Odrestaurowany dwukondygnacyjny dziedziniec, Fontanna Herkulesa dłuta Giovanniego Dalmaty i wykonana z czerwonego marmuru gotycka Lwia Fontanna są kluczowymi punktami programu zwiedzania. Szlaki i rejsy widokowe Średniowieczne i renesansowe obiekty nie są jedynymi atrakcjami Wyszehradu. Nie można zapomnieć o niezwykłych walorach krajobrazowych tego miejsca. Nad Dunajem wytyczono wiele ścieżek pieszych. Spacer wzdłuż promenady pozwala cieszyć się wspaniałym nadrzecznym krajobrazem. Nie można nie wspomnieć, że w obszarze Zakola Dunaju organizowane są też rejsy. Wyszehrad doskonale łączy się też z innymi atrakcjami regionu, takimi jak Esztergom i Szentendre. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ta katedra miała być największa w Europie. Budowano ją przez pokolenia
Santa Maria del Fiore, powszechnie znana jako II Duomo, stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli włoskiego renesansu i gotyku. Historia katedry, sięgająca XIII wieku, odzwierciedla ambicje Florencji jako dumnej i zamożnej republiki miejskiej, która dążyła do ustanowienia swojej duchowej i politycznej dominacji na Półwyspie Apenińskim. Imponująca świątynia, która dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków miasta, powstawała przez kilkaset lat. Jaka jest jej historia? Co można zobaczyć w jej wnętrzach? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Symbol potężnej republiki Pięć dekad przerwy Genialna konstrukcja Brunelleschiego Ewolucja fasady Wnętrza katedry Zwiedzanie katedry Wzniesiona na fundamentach wcześniejszego kościoła, Santa Maria del Fiore miała symbolizować potęgę Florencji. Realizacja tej wizji trwała niemal sześć wieków. W efekcie tak długich prac powstała iście monumentalna świątynia. Santa Maria del Fiore dosłownie uderza tytanicznymi rozmiarami – mierzy 153 m długości i 90 m szerokości w przekroju. Kopuła, która jest najcharakterystyczniejszym elementem kompleksu, osiąga 114,5 m wysokości. Symbol potężnej republiki Do XIII stulecia duchowe potrzeby mieszkańców Florencji były zaspokajane przez kilka niewielkich kościołów i baptysterium San Giovanni. Decyzję o budowie nowej katedry podjęto w 1294 roku. Tamtejsza signoria zadecydowała o wzniesieniu kościoła godnego wspaniałego, potężnego miasta. Swoją skalą i wspaniałością katedra miała prześcignąć świątynie rywalizujących miast-państw, takich jak Siena czy Piza. Budowa rozpoczęła się 8 września 1296 roku, kiedy położono pierwszy kamień pod elewację. Katedra, której nazwa oznacza „Święta Maria od Kwiatu”, symbolicznie odwołuje się do Chrystusa jako „Kwiatu”, wyrastającego z łodygi Marii, wywodzącej się z rodu Dawida. Od samego początku Santa Maria del Fiore była finansowana przez gminę jako „kościół państwowy”, co zatarło tradycyjne granice między sferą sakralną a obywatelską. Pięć dekad przerwy Pierwotny projekt katedry został zatwierdzony w 1294 roku przez radę miejską. Arnolfo di Cambio zaprojektował monumentalny budynek na planie krzyża łacińskiego. Po jego śmierci w 1302 roku, prace zatrzymały się na ponad pięćdziesiąt lat. Wznowiono je dopiero w 1349 roku, pod kierownictwem Francesco Talentiego. Talenti nie tylko kontynuował prace, ale także powiększył ogólny projekt, wprowadzając zmiany w obrębie absydy i bocznych kaplic. Główny korpus katedry, pokryty już kolorowymi marmurami w typowym stylu włoskiego gotyku, został ukończony około 1367 roku. Pomimo ukończenia nawy, dwie najbardziej monumentalne części konstrukcji – fasada i kopuła – pozostawały niekompletne. W 1421 roku nad ołtarzem głównym wzniesiono jedynie ramę, czyli poligonalną podstawę, oczekując na rozwiązanie inżynieryjne, które zmieniło historię architektury. Genialna konstrukcja Brunelleschiego W 1418 roku władze Florencji ogłosiły konkurs, poszukując geniusza zdolnego do zadaszenia absydy. Wyzwanie to podjął Filippo Brunelleschi, złotnik i wynalazca. Początkowo jego pomysły były traktowane z podejrzliwością jako wizjonerskie lub nawet szalone. Nikt nie wierzył, że można zbudować kopułę tej wielkości. Brunelleschi, pomimo braku formalnego wykształcenia architektonicznego, wykazał się dogłębną wiedzą z zakresu mechaniki, geometrii i sztuki antycznej. Aby przekonać sceptyków, zaprojektował model w tej samej skali, co przyszła konstrukcja. Kopuła, ukończona w 1436 roku, pozostaje największą murowaną konstrukcją tego typu, jaką kiedykolwiek zbudowano. Konstrukcja została zaprojektowana jako lekka i smukła, inspirowana oktagonalnym kształtem pobliskiego baptysterium. Jej struktura opiera się na dwóch koncentrycznych powłokach – wewnętrznej, widocznej z wnętrza katedry, i szerszej, zewnętrznej. Wewnętrzna skorupa ma stałą grubość, natomiast zewnętrzna stopniowo staje się cieńsza w kierunku oculusa. Aby skompensować potężne naprężenia obwodowe, czyli siłę wypychającą, która mogłaby spowodować pęknięcie muru na zewnątrz, Brunelleschi zastosował pierścienie napinające, wykonane z drewna, żelaza i kamienia, działające jak obręcze beczki. Dodatkowo rama kopuły składa się z 28 żeber, w tym ośmiu widocznych na zewnątrz. Stabilność konstrukcji jest również warunkowana przez umieszczenie latarni na jej szczycie. Kulę z brązu, spoczywającą na latarni, wykonał Verrocchio w 1472 roku. Rewolucyjne rozwiązanie Najbardziej rewolucyjnym i kluczowym elementem, który pozwolił kopule na utrzymanie się bez wsparcia rusztowań naziemnych, jest technika murarska znana jako spina pesce (wzór jodełkowy). Brunelleschi musiał zastosować innowacyjne metody, aby ponad cztery miliony cegieł mogły się wspierać w trakcie budowy. Technika ta polega na układaniu cegieł w regularnych warstwach, ale w naprzemiennych, ukośnych kierunkach. Ten system tworzy wewnętrzną, „samowspierającą siatkę”, w której poziomo ułożone cegły klinują i utrzymują w kompresji pozostałe cegły ułożone diagonalnie. Takie rozwiązanie zapobiega pęknięciom i ścinaniu oraz pozwala na stabilizację muru, zanim kolejna warstwa zostanie ukończona. Dzięki temu geniuszowi geometrycznemu i inżynieryjnemu, mur stawał się samonośny w miarę wznoszenia, eliminując potrzebę kosztownego tradycyjnego centrowania. Ewolucja fasady Pierwotny projekt fasady, autorstwa Arnolfa di Cambio, pozostał nieukończony i ostatecznie został rozebrany w 1587 roku. Przez wieki katedra funkcjonowała bez pełnej elewacji. Obecna fasada została ukończona dopiero w XIX wieku, w latach 1871–1887, według projektu Emilio De Fabrisa. Utrzymana jest w stylu neogotyckim, jednak celowo nawiązuje do „prawdziwego” gotyku, widocznego w dzwonnicy Campanile di Giotto, aby stworzyć wizualną spójność w kompleksie. W ten sposób udało się utrzymać wrażenie historycznej ciągłości. Wnętrza katedry Wnętrze katedry Santa Maria del Fiore, choć surowe w swojej monumentalności, kryje ikonografię, która łączy wątki religijne, polityczne i obywatelskie. Sąd Ostateczny Najważniejszym elementem artystycznym wnętrza jest monumentalny fresk Giudizio Universale (Sąd Ostateczny), który pokrywa całą wewnętrzną powłokę kopuły. Prace rozpoczął w 1572 roku Giorgio Vasari, a po jego śmierci ukończył Federico Zuccari. Fresk charakteryzuje się bogactwem symboliki, wykraczającej poza standardowe przedstawienie Sądu Ostatecznego. Program ikonograficzny zawiera wyraźne odniesienia do Florencji, co jest typowe dla „kościoła państwowego”. Ikonografia obywatelska Freski wzdłuż dwóch naw bocznych katedry mają na celu uhonorowanie ważnych osób, związanych z historią Florencji. W rezultacie w katedrze powstał charakterystyczny dualizm świecko-sakralny, którego najbardziej znanymi przykładami są dwa freski kondotierów: „Pomnik konny Johna Hawkwooda” autorstwa Paolo Uccello i „Pomnik konny Niccolò da Tolentino” autorstwa Andrea del Castagna. Zegar Paolo Uccello W katedrze znajduje się jedno z najbardziej unikatowych zachowanych dzieł epoki – zegar namalowany przez Paolo Uccello w 1443 roku. Wskazuje on 24 godziny w rzadkim systemie hora italica, w którym doba kończyła się o godzinie 24:00 wraz z zachodem słońca. Tarcza zegara zawiera freskowe portrety czterech proroków lub ewangelistów. Dziedzictwo wczesnego chrześcijaństwa Pod posadzką katedry Santa Maria del Fiore kryje się historia jej poprzedniczki, starożytnej bazyliki Santa Reparata. Badania archeologiczne, prowadzone od 1965 roku, ujawniły złożoną sieć struktur, potwierdzając istnienie dwóch wcześniejszych kościołów na tym samym miejscu, zanim wzniesiono Santa Reparata. Najstarsze warstwy, odpowiadające poziomowi miasta rzymskiego, datowane są na około 780 rok. Jednym z najważniejszych i najbardziej symbolicznym odkryć w krypcie było odnalezienie grobowca Filippo Brunelleschiego. Zwiedzanie katedry Dla zwiedzających udostępniono cały kompleks katedralny, na który, oprócz samej katedry, składają się: baptysterium San Giovanni – funkcjonuje jako niezależny budynek na Piazza San Giovanni; kopuła – można na nią wejść, ale to zadanie dla wytrwałych. Na górą prowadzą 463 stopnie; dzwonnica Campanile Giotta – mierzy 84,7 metra wysokości i stanowi wspaniały punkt widokowy. Na szczyt prowadzi 414 stopni; Museo dell’Opera del Duomo – przechowywane są tam dzieła sztuki, pochodzące z katedry, dzwonnicy i baptysterium; stanowisko archeologiczne – prezentujące pozostałości wcześniejszej bazyliki. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W centrum Warszawy znajduje się przestrzeń pełna symboli. Każdy element ma tu znaczenie
Plac Piłsudskiego w Warszawie to coś więcej niż tylko przestrzeń miejska i teren dla wydarzeń rangi państwowej. To jedno z najważniejszych miejsc pamięci – najbardziej obciążony symbolicznie obszar polskiej państwowości. Jego historia jest czymś w rodzaju archiwum politycznych dziejów państwa, w którym spisano kolejne rozdziały o kontroli, tożsamości i suwerenności. Od czasów dynastii Wettinów, przez symboliczne narzucenie dominacji rosyjskiej w XIX wieku, aż po funkcję państwową II Rzeczypospolitej, zniszczenie wojenne i rewalidację po 1989 roku, obszar ten odzwierciedla ciągłe zmagania narodu o samostanowienie.
Spis treści: Plac w sercu Osi Saskiej Od pałaców, przez gruzy, po miejsce pamięci Monumenty na placu Piłsudskiego Symboliczne domknięcie odbudowy Na przestrzeni wieków monumentalnych rozmiarów tafla betonu i granitu była świadkiem najważniejszych dziejowych wydarzeń. To właśnie tam odbywały się barokowe uczty królów z dynastii saskiej. Tam niósł się tupot butów rosyjskich sołdatów podczas zaborów. Tam w 1918 roku wybuchła euforia, a w 1944 – niemieckie ładunki, które zrównały z ziemią niemal cały Pałac Saski. 35 lat później, zgromadzony w tym miejscu milionowy tłum wstrzymał oddech, słuchając słów papieża Polaka. Plac w sercu Osi Saskiej Plac Piłsudskiego, a dokładnie – plac marsz. Józefa Piłsudskiego, znajduje się w ścisłym Śródmieściu Warszawy, stanowiąc element jednego z najśmielszych założeń urbanistycznych w historii Polski – Osi Saskiej. Na początku XVIII wieku, król August II Mocny, marząc o rezydencji na miarę Wersalu, nakreślił plan, który miał uporządkować chaotyczną zabudowę miasta. Oś Saska to linia prosta, biegnąca od Krakowskiego Przedmieścia na wschodzie, przez dziedziniec pałacowy (dzisiejszy plac), sam Pałac Saski, Ogród Saski, aż po Żelazną Bramę na zachodzie. Dzisiejszy plac, spadkobierca historycznego dziedzińca honorowego, na wschodzie otwiera się na ulicę gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, która łączy go z Krakowskim Przedmieściem. Wzdłuż niej znajdują się m.in. budynki Dowództwa Garnizonu Warszawa i Hotelu Europejskiego. Na zachodzie granicę wyznacza Ogród Saski i relikt Pałacu Saskiego – Grób Nieznanego Żołnierza. Północną pierzeję zamyka ulica Wierzbowa i nowoczesny biurowiec Metropolitan. Granicę południową wyznacza ulica Królewska, jedna z najważniejszych arterii Śródmieścia. Po drugiej stronie znajduje się charakterystyczny budynek hotelu Sofitel Warsaw Victoria. Od pałaców, przez gruzy, po miejsce pamięci Zanim plac stał się placem, był terenem rezydencjonalnym. Pierwotnie w tym miejscu wznosił się dwór Jana Andrzeja Morsztyna – poety i polityka. Jednak prawdziwa rewolucja nadeszła wraz z Sasami. August II Mocny zakupił teren i rozpoczął budowę wielkiego założenia pałacowego. W XVIII wieku plac był zamkniętym dziedzińcem, na którym tętniło życie dworskie. To właśnie tam odbywały się słynne saskie festyny, pokazy sztucznych ogni i musztry gwardii królewskiej. Wówczas plac nie był jeszcze przestrzenią publiczną w dzisiejszym rozumieniu, a raczej „przedpokojem” monarchy. Jego architektura miała onieśmielać poddanych i gości zagranicznych. Pałac Saski, wielokrotnie przebudowywany, wraz z sąsiednim rokokowym Pałacem Brühla (siedzibą ministra Henryka Brühla), stanowił jeden z najwspanialszych zespołów architektonicznych w tej części Europy. Plac demonstracji siły Upadek Rzeczypospolitej przyniósł zmianę funkcji placu. W zaborze rosyjskim stał się on placem Saskim, ale jego rola ewoluowała w kierunku militarnym. Rosjanie wykorzystywali tę ogromną przestrzeń do przeprowadzania wielkich rewii wojskowych. Tysiące żołnierzy carskich maszerowało po bruku, demonstrując siłę imperium, które wymazało Polskę z mapy. W 1837 roku, zniszczony po powstaniu listopadowym Pałac Saski nabył Iwan Skwarcow, rosyjski kupiec. Rok później, rozpoczęła się przebudowa, mająca nadać budowli styl klasycystyczny. Za projekt odpowiadał Adam Idźkowski. To wtedy powstała słynna kolumnada, łącząca dwa skrzydła gmachu. Był to zabieg genialny w swej prostocie – kolumnada nie tylko spinała budynek, ale także otwierała widok z placu na zieleń Ogrodu Saskiego. Paradoksalnie to właśnie ten element rosyjskiej przebudowy stał się później najważniejszym polskim sanktuarium. Serce niepodległego państwa Rok 1918 przyniósł Polsce wolność, a plac Saski (10 lat później przemianowany na plac Marszałka Józefa Piłsudskiego) stał się bijącym sercem II RP. Pałac Saski przejęło Wojsko Polskie, lokując w nim Sztab Generalny. Zapadały tam decyzje kluczowe dla bezpieczeństwa kraju. Warto wspomnieć o epizodzie, który dosłownie zmienił losy świata. W Pałacu Saskim mieściło się Biuro Szyfrów, gdzie polscy matematycy – Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski – złamali kod niemieckiej Enigmy. Plac tętnił życiem. Odbywały się tam nie tylko defilady, ale i wydarzenia kulturalne i sportowe – starty balonów, koncerty, a nawet rajdy samochodowe. W 1925 roku w arkadach Pałacu Saskiego utworzono Grób Nieznanego Żołnierza, co ostatecznie nadało placowi podniosły charakter. Niemiecka destrukcja Niemiecki okupant dwukrotnie zmieniał nazwę tego miejsca. W 1940 roku, plac Piłsudskiego przemianowano na Sachsenplatz, a później – na Adolf-Hitler-Platz. Koniec świetności nasyconej głęboką symboliką przestrzeni nastąpił w 1944 roku, gdy w dniach od 27 do 29 grudnia Niemcy wysadzili w powietrze Pałac Saski i Pałac Brühla. Zniszczenie było niemal całkowite. Z dumnego gmachu pozostała sterta gruzów. Ocalał jedynie środkowy fragment kolumnady, w którym znajdował się Grób Nieznanego Żołnierza. Ruina, stercząca samotnie wśród morza gruzu, stała się jednym z najbardziej przejmujących symboli powojennej Warszawy. Plac w czasach PRL-u W nowej rzeczywistości politycznej, na chwilę przywrócono nazwę nawiązującą do czasów królewskich. W 1946 roku plac Saski stał się placem Zwycięstwa. Komunistyczne władze zdecydowały się nie odbudowywać zniszczonego pałacu. Gruzy uprzątnięto, pozostawiając Grób Nieznanego Żołnierza w formie trwałej ruiny. Sam plac stał się gigantyczną, pustą przestrzenią, idealną do masowych spędów i oficjalnych uroczystości państwowych. Najważniejsze wydarzenie tej epoki miało wymiar duchowy, nie polityczny. 2 czerwca 1979 roku, podczas pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny, na placu stanął wielki ołtarz z krzyżem. Jan Paweł II odprawił tam mszę świętą, w której uczestniczyły rzesze Polaków. Plac w czasach III RP Po 1989 roku placowi przywrócono imię Marszałka Piłsudskiego. Stał się on miejscem demokratycznych uroczystości, ale też polem debaty o pamięci historycznej. Pojawiły się nowe pomniki, powrócił temat odbudowy Pałacu Saskiego, a plac – choć wciąż pusty w sensie architektonicznym – wypełnił się nową symboliką. Monumenty na placu Piłsudskiego Plac Piłsudskiego to swoista galeria rzeźby i architektury pod gołym niebem. Każdy obiekt tutaj ma swoją wagę i symbolikę. Przyjrzyjmy się im nieco bliżej. Grób Nieznanego Żołnierza To najważniejszy punkt na mapie placu. Znajduje się w ocalałym fragmencie kolumnady Pałacu Saskiego. Symboliczny pomnik ma formę antycznej arkady, będącej jednocześnie ruiną. Idea wznoszenia miejsc pochówku bezimiennych bohaterów narodziła się po I wojnie światowej. W Polsce, pierwszy taki monument stanął w Łodzi, 22 marca 1925 roku. Warszawski pomnik, najbardziej znany i najważniejszy, został odsłonięty 2 listopada tego samego roku. Podczas ceremonii w grobie złożono szczątki niezidentyfikowanego obrońcy Lwowa. Na filarach Grobu znajdują się tablice z nazwami miejsc bitew, w których walczyli Polacy. Pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego Pomnik patrona placu jest ustawiony na ulicy Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. Monumentalna rzeźba, ustawiona na granitowym cokole, przedstawia marszałka w pozie stojącej, wspartego na szabli, w charakterystycznej maciejówce. Jego spojrzenie jest skierowane w stronę Grobu Nieznanego Żołnierza. Pomnik Ofiar Tragedii Smoleńskiej Jest zlokalizowany we wschodniej części placu, na trawniku blisko ulicy Królewskiej. Zaprojektowany przez Jerzego Kalinę, ma formę czarnej granitowej bryły, przypominającej schody lub wbity w ziemię statecznik samolotu. Pomnik prezydenta Lecha Kaczyńskiego Jest usytuowany przed budynkiem Dowództwa Garnizonu Warszawa. Realistyczna rzeźba, autorstwa Stanisława Szwechowicza i Jana Raniszewskiego, przedstawia prezydenta w dynamicznej pozie, jakby wchodzącego na plac. Krzyż Papieski Stoi we wschodniej części placu, w pobliżu Hotelu Europejskiego. Upamiętnia ołtarz z historycznej mszy Jana Pawła II w 1979 roku. Symboliczne domknięcie odbudowy W 2021 roku Sejm RP uchwalił ustawę, na mocy której zachodnia pierzeja placu Piłsudskiego – Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla i kamienic na ul. Królewskiej – zostanie odbudowana. Odtworzenie zewnętrznej formy z sierpnia 1939 roku ma być symbolicznym domknięciem odbudowy stolicy po zniszczeniach wojennych. Pierwotnie w nowych gmachach miały mieścić się siedziby Senatu RP (w Pałacu Saskim), MSZ-u (w Pałacu Brühla), Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego i instytucji kultury (w kamienicach na ul. Królewskiej). Teraz rozważane jest stworzenie wielkiego hubu kulturalnego, w którym większą przestrzeń otrzymają instytucje edukacyjne i społeczne, otwarte dla mieszkańców i turystów. Konkurs architektoniczny wygrała pracownia WXCA. Rok 2025 upłynął pod znakiem intensywnych negocjacji i przygotowań do podpisania umowy na opracowanie pełnej dokumentacji budowlanej. W 2027 roku mają rozpocząć się właściwe prace budowlane „nad ziemią”. Zgodnie z planami, oddanie całego kompleksu do użytku ma nastąpić w 2030 roku. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Największy ziemniak świata stoi w Polsce. To duma regionu i symbol lokalnej tożsamości
Dziewięciometrowy Pomnik Ziemniaka w Biesiekierzu to prawdopodobnie największy taki monument na świecie. Choć rzeźba często budzi uśmiech, ma ważne znaczenie symboliczne. Dlaczego ktoś postanowił uhonorować warzywo?
Spis treści: Gdzie znajduje się Pomnik Ziemniaka? Co symbolizuje Pomnik Ziemniaka w Biesiekierzu? Jak wygląda pomnik ziemniaka? Co jeszcze warto zobaczyć w Biesiekierzu? Biesiekierz, niewielka wieś w województwie zachodniopomorskim, nie jest miejscowością turystyczną, a mimo to słyszało o niej wiele osób. To dzięki osobliwemu monumentowi, o którym zrobiło się głośno już w latach 80. XX wieku. Mowa o słynnym pomniku przedstawiającym ziemniaka, pierwszym takim monumencie w Polsce i prawdopodobnie największym na świecie. Osoby, które nie znają historii pomnika, mogą zastanawiać się, dlaczego ktoś postanowił uhonorować warzywo, w dodatku tak pospolite? Zapewniamy, że jest w tym sens. Nie bez powodu mówi się, że Biesiekierz jest polską stolicą ziemniaka. Gdzie znajduje się Pomnik Ziemniaka? Wiele polskich miast jest kojarzonych ze zdobiącymi ich place i ulice monumentami. Pomnik UFO jest główną atrakcją w Emilcinie, a w Krakowie... krakowskie pomniki można wymieniać niemal w nieskończoność. Wystarczy wskazać choćby na słynny Pomnik Tadeusza Kościuszki, Mikołaja Kopernika czy Adama Mickiewicza, a i tak będzie to zaledwie kilka przykładów z długiej listy krakowskich monumentów. Gdy mowa o Pomniku Ziemniaka, wielu osobom może przyjść na myśl stolica Wielkopolski. To akurat błędne skojarzenia. W Poznaniu stoi Pomnik Pyry, a to nie to samo. Monument, o którym mowa w tym artykule, powstał w Biesiekierzu. Ta niewielka miejscowość znajduje się w południowo-zachodniej Polsce – w województwie zachodniopomorskim, w powiecie koszalińskim. Przejeżdżając tamtędy, nie sposób przeoczyć jej główną atrakcję. Pomnik Ziemniaka wznosi się tuż przy drodze wojewódzkiej nr 112, przed zabudowaniami zamkniętej w 1991 roku Stacji Hodowli Roślin. Co symbolizuje Pomnik Ziemniaka w Biesiekierzu? Niektóre pomniki, upamiętniają ważnych ludzi, którzy zapisali swoje nazwiska na kartach historii. Inne są dedykowane wydarzeniom o znaczeniu dziejowym, ale są też takie, które wydają się być osobliwym żartem, jak choćby szczeciński Pomnik Paprykarza albo Pomnik Ziemniaka w Biesiekierzu. Ten pierwszy rzeczywiście jest przede wszystkim atrakcją turystyczną, choć nie można nie wspomnieć, że szczecińska konserwa rybna jest znana nie tylko w Polsce, ale także w 32 krajach świata. Więc być może upamiętnienie w formie pomnika, a właściwie instalacji, jest tu jak najbardziej na miejscu? Takich wątpliwości nie ma w kwestii Pomnika Ziemniaka. Trzeba bowiem wiedzieć, że to właśnie Biesiekierz jest polską stolicą tego warzywa (choć mieszkańcy Poznania mogą mieć inne zdanie na ten temat). W tamtejszej Stacji Hodowli Roślin, utworzonej po II wojnie światowej w majątku rodziny von Kameke, wyhodowano aż dziewięć nowych odmian tego warzywa. W latach 80. XX wieku ówczesny dyrektor instytucji, Mariusz Roeder, postanowił upamiętnić to osiągnięcie. Jak wygląda pomnik ziemniaka? Realizacją jego wizji zajął się artysta rzeźbiarz Wiesław Adamski, którego dzieła były wystawiane między innymi w Berlinie, Paryżu, Madrycie i Waszyngtonie. Spod jego dłuta wyszedł choćby pomnik Józefa Piłsudskiego, który jest ozdobą Szczecinka. Prace trwały niemal rok. Oficjalne odsłonięcie Pomnika Ziemniaka nastąpiło latem 1983 roku. Monument przedstawia bulwę ziemniaczaną, podtrzymywaną przez trzy stalowe ramiona. Warzywo mierzy 395 cm, natomiast podstawa – ponad 500 cm. Pomnik wznosi się na 9 metrów i jak głosi wieść, jest najwyższym monumentem poświęconym ziemniakowi, nie tylko w Polsce, ale i na świecie. Wysokość Pomnika Ziemniaka nie jest przypadkowa. Stanowi nawiązanie do nowych odmian warzywa, które zostały wyhodowane w Biesiekierzu. Nie tylko pomnik O tym, jak duże znaczenie ma dla mieszkańców Biesiekierza ziemniak, niech świadczy fakt, że to warzywo ma swoje miejsce także w herbie gminy. Zainspirowało też Zygmunta Królaka, tamtejszego poetę, do napisania utworu na jego cześć. Czy ktoś jeszcze ma wątpliwości, gdzie w Polsce znajduje się stolica tego warzywa? Co jeszcze warto zobaczyć w Biesiekierzu? Pomnik Ziemniaka bez wątpienia jest największa atrakcją Biesiekierza. Największą, ale nie jedyną. Co jeszcze warto zobaczyć, będąc na miejscu? We wsi znajduje się wybudowany w XIV wieku kościół pod wezwaniem Chrystusa Króla, którego wnętrze zdobią barokowe rzeźby, późnorenesansowy ołtarz, pochodząca z XVII wieku chrzcielnica i gotycki dzwon. Ten urokliwy obiekt z całą pewnością zainteresuje wszystkich miłośników architektury sakralnej. Będąc na miejscu, warto zobaczyć także pochodzący z przełomu XIX i XX stulecia zespół parkowo-pałacowy, rozpościerający się na terenie o powierzchni ponad dwóch hektarów. Tamtejsza aleja dębowa, składająca się z dziewięciu drzew, jest chroniona jako pomnik przyrody. W tym miejscu trzeba jednak wspomnieć, że pałac jest własnością prywatną i nie zawsze można wejść na jego teren. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To nie żart. Ten rekin naprawdę pojawił się w Bałtyku
Lamna śledziowa – gatunek rekina znany z oceanicznych głębin – pojawiła się w Bałtyku. To niecodzienne zjawisko budzi pytania o zmiany klimatyczne i nowe migracje ryb.
Spis treści: Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Choć Morze Bałtyckie nie kojarzy się z rekinami, naukowcy potwierdzili pojawienie się w jego wodach lamny śledziowej. Ten gatunek, spokrewniony z żarłaczem białym, preferuje zimniejsze wody i jest jednym z najszybszych rekinów świata. Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Lamna śledziowa (Lamna nasus), znana też jako rekin śledziowy albo żarłacz śledziowy, to silnie umięśniony przedstawiciel ryb chrzęstnoszkieletowych z rodziny lamnowatych (Lamnidae). Osiąga zwykle do ok. 350 cm długości i masę od 150 do 200 kg, chociaż osobniki z północnego Atlantyku czasem są większe, a największe okazy mogą przekraczać te wartości. Wrzecionowate, torpedo-podobne ciało sprzyja szybkiemu pływaniu, a stożkowaty pysk oraz ostre, wąskie zęby ułatwiają chwytanie pożywienia. Oczy są stosunkowo duże i ciemne. Lamna ma dwie płetwy grzbietowe: pierwsza, wysoka i szeroka, zaczyna się tuż za płetwami piersiowymi, druga jest znacznie mniejsza i znajduje się bliżej ogona. Płetwa ogonowa jest asymetryczna o kształcie półksiężyca, co wraz z silnymi płetwami piersiowymi i obecnością wydatnych listew na koniarze (wąska część ciała ryby, do której przyczepia się ogon) poprawia zdolność szybkiego pływania na długich dystansach i manewrowania. Pod względem ubarwienia lamna śledziowa ma ciemnoszary lub niebieskoszary grzbiet i białą stronę brzuszną, co stanowi klasyczny przykład kontrastowego kamuflażu w wodzie (tzw. kontrastowanie odwrotne). Pierwsza płetwa grzbietowa jest często jasno obrzeżona, co bywa cechą rozpoznawczą wśród innych rekinów. Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Tak duża drapieżna ryba, jaką jest lamna śledziowa, z pewnością dysponuje potencjałem, by zaatakować dużą zdobycz, w tym również człowieka. Z tego względu należy traktować ją jako potencjalnie niebezpieczną, choć w praktyce ryzyko ataku jest znikome. Jak wynika z danych zawartych w „Międzynarodowym rejestrze ataków rekinów” (International Shark Attack File), który jest jedyną naukowo udokumentowaną bazą danych dotyczącą takich incydentów, dotąd odnotowano jedynie dwa niesprowokowane ataki lamny śledziowej na ludzi. Żaden z nich nie zakończył się śmiercią ofiary. W jednym z przypadków rekin zaobserwowany w Morzu Północnym płynął dynamicznie w stronę nurków, co mogło zostać odczytane jako atak pozorowany – zachowanie mające na celu zniechęcenie intruza, a nie realny atak. Możliwe także, że rekin kierował się ciekawością, ponieważ człowiek nie należy do jego naturalnych ofiar, a kontakt z ludźmi w środowisku otwartym zdarza się sporadycznie. Ogólnie rzecz biorąc, lamna śledziowa nie jest agresywna wobec ludzi i przypadki konfrontacji są ekstremalnie rzadkie. Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Lamna śledziowa występuje na obu półkulach i wszystkich oceanach na Ziemi, jednak unika wód tropikalnych. To gatunek antytropikalny i dysjunktywny, co oznacza, że zamieszkuje umiarkowane i zimno-umiarkowane rejony oceanów, unikając równikowych stref. Na półkuli południowej można ją spotkać między 30. a 60. równoleżnikiem, m.in. u wybrzeży Argentyny, RPA, Chile, Australii i Nowej Zelandii. Na północy lamna śledziowa występuje przede wszystkim w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Nowej Fundlandii, Kanady i Stanów Zjednoczonych, aż po zachodnie wybrzeża Europy – w tym wody brytyjskie, francuskie, norweskie oraz Bałtyk i Morze Północne. Obserwacje w Bałtyku są rzadkie, ale zdarzają się nawet przy polskim wybrzeżu, szczególnie latem, gdy woda jest cieplejsza. W przeszłości rekiny te występowały również w Morzu Śródziemnym, jednak obecnie ich status w tym regionie jest niepewny. Zachodnia część Morza Śródziemnego prawdopodobnie już nie jest zasiedlana przez ten gatunek. Zanik obecności lamny śledziowej w tej strefie może mieć związek z przełowieniem, zmianami klimatycznymi oraz presją środowiskową. Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? W Bałtyku występują trzy gatunki rekinów: rekinek psi, koleń pospolity oraz właśnie żarłacz śledziowy (lamna śledziowa). Choć obecność dużych rekinów w naszym morzu może wydawać się zaskakująca, historycznie zamieszkiwały one cały akwen Bałtyku. Obecnie są to jednak goście sporadyczni, widywani przede wszystkim w rejonach o najwyższym zasoleniu. Zdaniem badaczy, regularny zasięg występowania lamny śledziowej w Bałtyku ogranicza się głównie do cieśniny Kattegat, położonej między Półwyspem Jutlandzkim a Skandynawią. To właśnie tam zasolenie i warunki termiczne bardziej przypominają otwarte wody Atlantyku, co sprzyja obecności tego gatunku. Polskie wybrzeże nie jest przyjazne lamnie śledziowej – zasolenie w tej części morza wynosi zaledwie ok. 7 promili, co jest wartością zdecydowanie niższą niż preferowana przez ten gatunek. Teoretycznie rekin mógłby przystosować się do takiego środowiska, ale wymagałoby to ogromnego wysiłku fizjologicznego, związanego z regulacją gospodarki osmotycznej, co czyni takie migracje mało prawdopodobnymi. Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Lamna śledziowa to typowy drapieżnik pelagiczny, doskonale przystosowany do aktywnego polowania w otwartej toni wodnej. Podstawą jej diety są ryby ławicowe, zwłaszcza takie jak śledzie, sardynki, makrele i ostroboki. W chłodniejszych wodach północnego Atlantyku często poluje także na dorsze i łososie. Dzięki szybkiemu pływaniu i wyostrzonej percepcji, lamna potrafi precyzyjnie namierzyć ofiarę i błyskawicznie zaatakować. Nie gardzi również głowonogami, w tym większymi przedstawicielami rodziny kałamarnic, a także niektórymi skorupiakami. Rekin ten ma zęby dostosowane do chwytania i rozszarpywania śliskich, szybko poruszających się ryb, a jego wysoka przemiana materii wymusza regularne dostarczanie kalorycznego pokarmu. To właśnie z tego powodu lamna śledziowa prowadzi aktywny tryb życia i stale przemierza duże odległości w poszukiwaniu pożywienia. Źródło: National Geographic Polska, International Shark Attack File Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Grób nieznanego żołnierza jest uniwersalnym symbolem pamięci o najwyższej ofierze
Grób nieznanego żołnierza to coś więcej niż tylko pomnik. Na całym świecie miejsca pochówku anonimowych bohaterów honorują ogrom ofiary poległych na frontach I wojny światowej, ale nie tylko. Jak narodziła się ta idea? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Od lokalnego krzyża do państwowego kultu Europejsko-amerykański model pamięci narodowej Dwa groby, jedna pamięć Uniwersalna rola anonimowości W wielkiej wojnie, jednym z najkrwawszych konfliktów w dziejach, zginęło około 8,5 miliona żołnierzy. Ze względu na masowe użycie artylerii wielu poległych nigdy nie udało się zidentyfikować. Ta nowa skala anonimowej śmierci stworzyła w powojennych społeczeństwach olbrzymią, niewypełnioną lukę w pamięci narodowej. Rządy stanęły przed wyzwaniem moralnym: jak uhonorować ogrom ofiary, gdy tradycyjny pochówek z imieniem i nazwiskiem stał się niemożliwy dla tak wielu bohaterów? Od lokalnego krzyża do państwowego kultu Geneza idei grobu nieznanego żołnierza ma charakter głęboko osobisty. W 1916 roku kapelan frontowy, wielebny David Railton, podczas służby w Armentières zauważył w ogrodzie prowizoryczny grób z prostym drewnianym krzyżem, na którym ołówkiem wypisano słowa: „An Unknown British Soldier” (Nieznany Żołnierz Brytyjski). To spostrzeżenie, ilustrujące ludzką potrzebę upamiętnienia, stało się impulsem dla symbolu państwowego. W sierpniu 1920 roku Railton przekazał swoją wizję Herbertowi Ryle’owi, dziekanowi Westminsteru. Dzięki energii i zaangażowaniu Ryle’a pomysł ten szybko przekształcono w czyn, skutkując uroczystym pochówkiem w opactwie westminsterskim. To wydarzenie zainicjowało globalny ruch tworzenia tego typu pomników. Stworzenie jednego anonimowego bohatera, który reprezentował miliony, było strategicznym aktem konsolidacji państwa zapewniając, że ofiara wojenna, choć anonimowa, nie została zapomniana. Europejsko-amerykański model pamięci narodowej Ustanowienie grobów nieznanego żołnierza w Paryżu, Londynie i Arlington było niemal synchroniczne, lecz każda z trzech nacji wkomponowała uniwersalny symbol anonimowej ofiary w swoje specyficzne wartości i tradycje państwowe. Grób Nieznanego Żołnierza w Paryżu We Francji pochówek anonimowego bohatera symbolicznie połączył ofiarę wielkiej wojny z tradycją chwały i zwycięstwa. 10 listopada 1920 roku w cytadeli w Verdun wystawiono osiem trumien ze zwłokami niezidentyfikowanych żołnierzy i to właśnie ten dzień powszechnie uznaje się za symboliczny początek tradycji upamiętniania bezimiennych bohaterów, którzy poświęcili się dla ojczyzny. Liczba trumien miała symbolizować osiem odcinków frontu rozlokowanego od morza po Wogezy. Od 28 stycznia 1921 roku Łuk Triumfalny jest domem dla nieznanego żołnierza, który poległ za francuską ojczyznę. To miejsce upamiętnia 1,4 miliona francuskich żołnierzy, którzy zginęli w latach 1914–1918. Grobowiec zdobi płyta z napisem: „Tu spoczywa żołnierz francuski, który poległ za ojczyznę”. Dwa lata po pochówku, 11 listopada 1923 roku, po raz pierwszy zapalono Wieczny Płomień. Od tamtego dnia symbol niegasnącej pamięci jest uroczyście rozpalany każdego wieczoru o godzinie 18:30, przez stowarzyszenia La Flamme sous l’Arc de Triomphe i Flamme de la Nation. Grób Nieznanego Żołnierza w Londynie W Anglii wybór miejsca pochówku był równie doniosły, lecz miał charakter głęboko sakralny. 11 listopada 1920 roku ciało nieznanego żołnierza spoczęło w nawie opactwa westminsterskiego, wśród najznamienitszych w kraju. Akt ten, symbolicznie umieszczający anonimowego szeregowca obok królów i mężów stanu, podkreślał równość ofiary. Grób pokrywa płyta z czarnego marmuru. Ciało spoczywa w dębowej trumnie, na której złożono miecz krzyżowca z XVI wieku. Inskrypcję zdobiącą grób skomponował Herbert Ryle. Główny napis głosi, że w ten sposób upamiętnia się „wiele rzesz, które w czasie wielkiej wojny 1914–1918 dały najwięcej, co człowiek może dać, samo życie, dla Boga, dla króla i kraju, dla ukochanych, domu i Imperium, dla świętej sprawy sprawiedliwości i wolności świata”, Inskrypcja zawiera również słowa: „Pochowali go wśród królów, ponieważ uczynił dobro wobec Boga i wobec jego domu”. Grób Nieznanego Żołnierza w Arlington W Stanach Zjednoczonych grób nieznanego żołnierza jest nie tylko miejscem pamięci o poległych w I wojnie światowej, ale także upamiętnieniem ofiar wszystkich późniejszych konfliktów. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/11cb124149265e9371a3b5f27e93356788c8632a-fc7bd19.png" width="1272" height="986" alt="Ówczesna księżniczka Elżbieta i jej mąż Filip złożyli wieniec przy grobie Nieznanego Żołnierza na Cmentarzu Narodowym w Arlington około 1951 roku. Wróciła tam już jako królowa w 1957 roku. / fot. Willard Culver, Nat Geo Image Collection" title="11cb124149265e9371a3b5f27e93356788c8632a-fc7bd19" /> Pomnik, będący neoklasycznym białym sarkofagiem z marmuru, został ustanowiony w 1921 roku dla nieznanego żołnierza z wielkiej wojny. W kolejnych latach rozszerzono go o nieznanych żołnierzy z II wojny światowej, wojny koreańskiej i wojny w Wietnamie. Ta ewolucja pomnika, włączająca nowe pokolenia bohaterów, pozwala symbolowi rosnąć wraz z historią militarną kraju. Pomnik ten jest symbolicznym grobem dla trzech niezidentyfikowanych żołnierzy, a jego celem jest uhonorowanie wszystkich zaginionych i niezidentyfikowanych amerykańskich wojskowych, aby nigdy nie zostali zapomniani. Na zachodniej ścianie widnieje napis: „Tu spoczywa w zaszczytnej chwale amerykański żołnierz znany tylko Bogu”. Dwa groby, jedna pamięć Polski grób nieznanego żołnierza musiał sprostać innemu wyzwaniu. W przeciwieństwie do państw zachodnich, gdzie symbol skupiał się głównie na ofiarach I wojny światowej, nasz pomnik musiał symbolizować ofiarę złożoną w walce o odzyskanie i utrzymanie niepodległości po 123 latach zaborów. Pierwszy grób nieznanego żołnierza Choć centralnym i najbardziej znanym pomnikiem jest ten w Warszawie, historia polskiej pamięci o bezimiennym bohaterze rozpoczęła się w Łodzi, gdzie 22 marca 1925 roku odsłonięto płytę Grobu Nieznanego Żołnierza. To wydarzenie, które miało miejsce ponad pół roku przed oficjalną ceremonią w stolicy, pokazuje, że potrzeba symbolicznej pamięci miała charakter w dużej mierze oddolny i regionalny, zanim została przejęta i scentralizowana przez najwyższe władze. Płyta Nieznanego Żołnierza w Łodzi została ustawiona na placu przed katedrą św. Stanisława Kostki. Pomnik zaprojektowany przez Stanisława Kazimierza Ostrowskiego składał się z dwóch jasnych bazaltowych płyt (ułożonych w układzie schodkowym), na których umieszczono kolejną płytę – z czerwonego marmuru, z wyrytym napisem: „Nieznanemu żołnierzowi miasto Łódź – rok 1925”. Serce polskiego symbolu narodowego Władze II Rzeczypospolitej szybko zrozumiały, że tak potężny symbol jednoczący naród musi znajdować się w stolicy. Centralizacja pamięci była niezbędna dla budowania tożsamości narodowej i legitymizacji państwowej w odzyskanej niepodległości. Grób Nieznanego Żołnierza został uroczyście odsłonięty 2 listopada 1925 roku, na placu Saskim (obecnie plac Piłsudskiego), pod kolumnadą Pałacu Saskiego w Warszawie. Podczas ceremonii złożono w nim szczątki bezimiennego żołnierza poległego w walce o niepodległość i granice II Rzeczypospolitej Polskiej, sprowadzone z cmentarza Obrońców Lwowa. Pomnik stworzył Stanisław Kazimierz Ostrowski, ten sam artysta, który był autorem łódzkiej płyty. W uroczystości wzięły udział najwyższe władze państwowe, w tym Prezydent RP Stanisław Wojciechowski. Na centralnej płycie widnieje napis: „Tu leży żołnierz polski poległy za Ojczyznę”. Symbol narodowego przetrwania Podczas II wojny światowej Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie przestał być wyłącznie miejscem pamięci. Stał się namacalnym symbolem narodowego przetrwania. W 1944 roku, po upadku powstania warszawskiego, Pałac Saski został zniszczony przez wojska niemieckie. Jedynym fragmentem kolumnady, który ocalał z wojennej destrukcji, był właśnie Grób Nieznanego Żołnierza. Sam pomnik został poważnie uszkodzony, ale już w 1946 roku został odbudowany i ponownie odsłonięty. W przeciwieństwie do grobów w Paryżu (pod pełnym Łukiem Triumfalnym) czy Londynie (w nienaruszonym opactwie), warszawski Grób Nieznanego Żołnierza jest celowo pozostawioną ruiną. Dzięki temu jest silniejszym i autentyczniejszym symbolem niż jakakolwiek kompletna rekonstrukcja. Ruina ta jest namacalnym dowodem na to, że pamięć, tożsamość i ciągłość państwa polskiego przetrwały celową próbę eksterminacji stolicy i jej symboli. To świadectwo, że pamięć może być aktem oporu. Grób, jako jedyny ocalały fragment Pałacu Saskiego, jest symbolicznym pomostem między przedwojenną a współczesną Warszawą. Uniwersalna rola anonimowości Grób nieznanego żołnierza, niezależnie od kraju, z którego pochodzi, odgrywa rolę jednoczącą. Jego anonimowość sprawia, że jest apolityczny i ponadczasowy. Nie reprezentuje żadnej partii, ideologii czy konkretnego dowódcy, a samą ideę ofiary złożonej w imię państwa. Choć poszczególne pomniki różnią się charakterem i rytuałami, ich wspólna wartość pozostaje niezmienna. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zimy stulecia dawały Polakom w kość. Siarczyste mrozy, których nie da się zapomnieć
Zimy stulecia trwale wpisały się w polską pamięć narodową. Siarczyste mrozy i potężne śnieżyce wielokrotnie prowadziły do całkowitego paraliżu infrastruktury, a nawet do ogłoszenia stanu klęski żywiołowej. Przypominamy najmroźniejsze lata w historii naszego kraju.
Spis treści: Zimę 1978/1979 pamięta każdy, kto żył w tamtych czasach Przełom 1928 i 1929 roku w pełni zasłużył na miano zimy stulecia Najmroźniejsza zima wojny, czyli przełom 1939 i 1940 roku Zima 1962/1963 sparaliżowała Polskę Zimy stulecia nawiedzały Polskę nie tylko w XX wieku Określenie „zima stulecia” nie zawsze odnosi się do najostrzejszej zimy w danym stuleciu. Potocznie tym mianem określa się wszystkie przypadki wyjątkowo srogich miesięcy zimowych. A że w poprzednim stuleciu pogoda była bardziej kapryśna, „zim stulecia” było u nas całkiem sporo. Zdarzało się, że panujące wówczas warunki całkowicie paraliżowały kraj i wpływały na codzienne życie. Nie jest więc specjalnie zaskakujące, że w naszej świadomości termin ten wykracza poza suche statystyki meteorologiczne. Zimę 1978/1979 pamięta każdy, kto żył w tamtych czasach Gdy mowa o zimie stulecia w Polsce, najczęściej na myśli ma się przełom roku 1978 i 1979. W nocy z 29 na 30 grudnia nad Polskę napłynęły mroźne masy powietrza z północy, powodując nagły spadek temperatury z wartości dodatnich do kilkunastu stopni poniżej zera. Towarzyszyły temu intensywne opady śniegu. Paraliż kraju rozpoczął się już 31 grudnia. Miejscami temperatury osiągały wartość minus 20, minus 30 stopni Celsjusza lub nawet niższą. W Białymstoku przez 19 dni termometry wskazywały od minus 15 do minus 35 stopni. W ciągu kilku dni w całym kraju powstały ogromne zaspy. Rekordowa pokrywa białego puchu przekroczyła 0,7 m. Pod tym względem najgorsza sytuacja panowała w Suwałkach, gdzie 16 lutego zanotowano rekord opadów. Pokrywa śnieżna sięgnęła 84 cm. Niewiele lepiej było w Łodzi (78 cm, według pomiaru z 2 lutego), Warszawie (70 cm, według pomiaru z 31 stycznia), Chojnicach (60 cm, według pomiaru z 19 lutego) i Szczecinie (53 cm, według pomiaru z 19 lutego). Na skutki tak surowej pogody nie trzeba było długo czekać. Już 31 stycznia kraj zaczął ogarniać paraliż. W wielu miejscach pękały szyny, więc komunikacja kolejowa praktycznie stanęła, podobnie jak miejska. W rezultacie do niektórych elektrociepłowni nie mógł dotrzeć węgiel. W wielu mieszkaniach wyłączono prąd i ogrzewanie. Temperatura w pomieszczeniach spadała do nawet 7 stopni Celsjusza. W wielu regionach władze ogłosiły stan klęski żywiołowej. Wojsko z ciężkim sprzętem, z pomocą cywili, ruszyło do odśnieżania dróg i torów. Zima stulecia miała też tragiczne skutki. 15 lutego 1979 roku warunki pogodowe prawdopodobnie przyczyniły się do wybuchu gazu w Rotundzie PKO w Warszawie. Zginęło wówczas 49 osób. Przełom 1928 i 1929 roku w pełni zasłużył na miano zimy stulecia Określenie „zima stulecia” zazwyczaj odnosi się do przełomu 1978 i 1979 roku, ale to nie wtedy zanotowano rekordy temperatur. Jako najzimniejsza w Polsce w annałach meteorologii zapisała się zima przełomu 1928 i 1929 roku. Najgorzej było w lutym, powszechnie uznanym za najzimniejszy miesiąc w historii pomiarów w Polsce. Średnie wartości w tym miesiącu oscylowały w przedziale od minus 13 do minus 16 stopni Celsjusza. Dziś nawet nie możemy wyobrazić sobie mrozów, jakie wówczas panowały. Oficjalny rekord zanotowano 10 lutego w Żywcu: minus 40,6 stopnia Celsjusza. W wielu innych miastach sytuacja była niemal tak samo zła. W Olkuszu najniższa zanotowana temperatura wyniosła minus 40,4 stopnia Celsjusza, w Siankach na Podkarpaciu: minus 40,1 stopnia Celsjusza. Pojawiły się też liczne nieoficjalne rekordy temperatur: minus 48 st. Celsjusza w Kąclowej koło Grybowa, minus 45 st. Celsjusza w Rabce, minus 44 st. Celsjusza w Kolbuszowej, minus 42 st. Celsjusza w Czarnym Dunajcu, Dubicach i Czechowicach-Dziedzicach. Rekordowa zima była nie tylko ekstremalnie mroźna, ale i śnieżna. Na obszarach podgórskich zaczęło padać już w połowie października. Pozostałą część Polski zasypało na przełomie listopada i grudnia. Stała pokrywa śnieżna utrzymywała się aż do połowy kwietnia. Od stycznia do marca jej grubość oscylowała w przedziale od 20 do 60 cm. Rekord padł 9 kwietnia w rejonie Morskiego Oka – 267 cm. Najmroźniejsza zima wojny, czyli przełom 1939 i 1940 roku W 1939 roku Polska musiała zmierzyć się nie tylko z nieprzyjacielem, ale i ze srogą zimą. Nadeszła w połowie grudnia, ale naprawdę silne mrozy przyniósł dopiero styczeń 1940 roku. Najniższą temperaturę, minus 41 st. Celsjusza, zanotowano w Siedlcach (11 stycznia). Należy jednak wspomnieć, że wiarygodność tego pomiaru bywa kwestionowana. W Warszawie średnia temperatura wyniosła w lutym minus 11,9 st. Celsjusza, więc była znacząco niższa w analogicznym miesiącu w 1979 roku (minus 6,1 st. Celsjusza). Miasto nawiedziły śnieżyce. Zaspy blokowały ruch komunikacji miejskiej. Brakowało węgla, co dodatkowo utrudniało i tak już dramatyczną rzeczywistość. Warunki były wówczas ekstremalne, a mimo to przełom 1939 i 1940 roku nie jest tak powszechnie pamiętany jako zima stulecia. Wynika to z faktu, że podczas wojny priorytetem było przetrwanie. Skala katastrofy pogodowej mogła być mniej nagłaśniana, a przez to słabiej zapisała się w świadomości publicznej. Zima 1962/1963 sparaliżowała Polskę Ekstremalny okres dotknął Polskę także w 1963 roku. Najsurowszymi miesiącami były styczeń i luty. W Jabłonce najniższa zanotowana temperatura wyniosła minus 38 st. Celsjusza. W Rzeszowie temperatura spadła do 35,8 st. Celsjusza poniżej zera, a w Nowym Targu – do minus 35 st. Celsjusza. Opady śniegu były wyjątkowo obfite. W styczniu i lutym przez kraj przeszła fala śnieżyc, doprowadzając w wielu miejscach do całkowitego paraliżu transportu drogowego i kolejowego (zwłaszcza na południu kraju). By ograniczyć zużycie energii i ciepła, w Polsce zamknięto większość placówek kulturalnych – kin, teatrów i muzeów. Na tym nie poprzestano. Zamknięto także wiele szkół. Z powodu braku prądu i paliw, w zakładach przemysłowych ograniczono lub całkowicie wstrzymano produkcję. Zresztą przyczynił się do tego także niedobór pracowników. Ludzie po prostu nie mogli dotrzeć do pracy. Półki w sklepach świeciły pustkami. Było źle, nawet jak na trudne realia Polski Ludowej. Polacy tłumnie oblegali składy opału. Zimy stulecia nawiedzały Polskę nie tylko w XX wieku XX stulecie obfitowało w surowe zimy. Należy jednak wspomnieć, że wcześniej klimat wcale nie był łagodniejszy, choć dane z wcześniejszych lat są raczej fragmentaryczne. 11 grudnia 1788 roku w Warszawie zanotowano minus 31,2 st. Celsjusza. Jeszcze zimniej było 8 lutego 1799 roku, kiedy termometry w stolicy wskazały minus 33,1 st. Celsjusza. Także w XIX wieku temperatura niejednokrotnie spadała do ekstremalnych wartości. Wśród rekordów z tamtego okresu warto wskazać na 30 grudnia 1875 roku, kiedy w Dobrzechowie na Podkarpaciu zanotowano minus 40 st. Celsjusza. 2 stycznia 1888 roku przyniósł w Maniowach mróz sięgający minus 39,2 st. Celsjusza. W Szczawnicy zanotowano wówczas minus 38,5 st. Celsjusza. Wielu rekordów temperatur zapewne nie zanotowano lub dane bezpowrotnie przepadły. O tym, jak ekstremalny był XIX wiek, niech świadczy fakt, że 15 stycznia 1885 roku, w Wierchojańsku w Rosji, mróz osiągnął wartość minus 68 stopni Celsjusza. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jedna z najbardziej jadowitych ryb Europy. Jest niebezpieczna także dla ludzi
Ostrosz cieszy się złą reputacją najbardziej jadowitej ryby wód europejskich. Media nierzadko kreują tę rybę na „morskiego potwora”, który tylko czeka, by ugodzić pływaków swoim kolcem jadowym. Czy rzeczywiście jest się czego bać? Na to i inne pytania dotyczące jednego z najciekawszych drapieżników europejskich mórz odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Ostrosz, znany także jako ostrosz drakon, budzi niemały respekt. Już sama naukowa nazwa tej ryby – Trachinus draco – nasuwa skojarzenia z mityczną bestią. Dodajmy do tego informacje na temat wytwarzanego przez tę rybę niezwykle silnego jadu, a otrzymamy „potwora”, któremu lepiej nie wchodzić w drogę. Faktem jest, że przedstawiciele tego gatunku należą do najbardziej jadowitych przedstawicieli europejskiej ichtiofauny, ale diabeł nie zawsze jest tak straszny, jak go malują. Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Ostrosz charakteryzuje się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, które zwęża się w kierunku ogona. Przedstawiciele tego gatunku mogą osiągać długość 53 cm i masę dochodzącą do 2 kg. Należy jednak podkreślić, że większość spotykanych osobników ma około 25 cm długości. Anatomia ostrosza jest podręcznikowym przykładem ewolucyjnego przystosowania do życia drapieżnika czatującego w ukryciu. Zręczny łowca żyje blisko dna, gdzie zakamuflowany czyha na niespodziewającą się zagrożenia ofiarę. Głowa Najbardziej charakterystyczną cechą ostrosza jest jego duża, spłaszczona głowa z okazałą, skierowaną ukośnie ku górze paszczą. Dolna szczęka jest wyraźnie dłuższa od górnej, co jest typowe dla ryb polujących z dołu na ofiary znajdujące się nad nimi. Oczy, duże i wyłupiaste, umieszczone są wysoko, niemal na samym szczycie głowy. Każda z tych cech świadczy o przystosowaniu ryby do dennego trybu życia. Kiedy ostrosz zagrzebuje się w podłożu, wysoko osadzone oczy pozwalają mu obserwować otoczenie. Charakterystycznie ukształtowany otwór gębowy pozwala na przeprowadzenie błyskawicznego ataku na przepływające nad nim ryby. Kamuflujące ubarwienie Grzbiet ostrosza ma zielonkawo-brązową barwę, a boki są żółtawo-brązowe. Pokrywa je wzór, na który składają się nieregularne, ukośne pręgi w kolorach jasnoniebieskim, żółtym i czarnym. To sprawia, że ryba doskonale zlewa się z piaszczystym, żwirowym lub mulistym dnem, które preferuje jako swoje siedlisko. Płetwy Ostrosz ma dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza – krótka i czarna – jest zaopatrzona w kolce jadowe. Płetwa odbytowa, podobnie jak druga grzbietowa, jest długa. Razem ciągną się przez znaczną część ciała tego drapieżnika. Pęcherz pławny jest uwsteczniony, dzięki czemu ryba może prowadzić denny tryb życia. Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Trachinus draco jest gatunkiem o szerokim zasięgu geograficznym. Występuje we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Norwegii na północy po Maroko i Maderę na południu. Jest również stałym mieszkańcem Morza Śródziemnego, Egejskiego i Czarnego. Dość często można natrafić na informacje, według których ostrosz coraz częściej odwiedza Bałtyk. Te doniesienia są jednak mocno przesadzone. W Morzu Bałtyckim ostrosz jest niezwykle rzadkim gościem. Najczęściej jego obecność stwierdzana jest w zachodniej, bardziej zasolonej części akwenu. W pobliżu polskiego wybrzeża pojawia się sporadycznie. Siedlisko Przedstawiciele tego gatunku preferują miękkie podłoże, w które mogą łatwo się zakopać. Ostrosza można spotkać przy piaszczystym, mulistym lub żwirowym dnie. Sezonowe migracje Należy podkreślić, że dla tej ryby charakterystyczna jest sezonowa migracja głębokościowa. Latem, w trwającym od czerwca do sierpnia okresie tarła, Trachinus draco przebywa na głębokości kilku metrów. Zimą schodzi znacznie głębiej, bo poniżej 30 m. W ten sposób ryby unikają zimnych prądów powierzchniowych. Tryb życia i dieta Ostrosz jest samotnikiem, prowadzącym denny tryb życia. Dni spędza zagrzebany w podłożu, z którego wystają jedynie oczy i najeżona kolcami jadowymi płetwa grzbietowa. W nocy może swobodnie pływać, nawet w toni wodnej. Ta cecha wyraźnie odróżnia tę rybę od innych gatunków dennych. Poluje na niewielką zdobycz. Jego ofiarą padają drobne ryby i skorupiaki. Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Natura wyposażyła ostrosza w niezwykle skuteczne narzędzie obrony. Mowa o aparacie jadowym, którego głównymi elementami są ostre kolce. Ryba ma ich od pięciu do siedmiu w pierwszej (mniejszej) płetwie grzbietowej i po jednym na każdej z pokryw skrzelowych. Ta charakterystyczna broń ma rowkowaną strukturę. W każdym kolcu znajduje się produkująca jad tkanka gruczołowa. Mechanizm aplikowania toksyny ma działanie pasywne. Kolce są pokryte cienką osłonką nabłonkową, która pęka pod wpływem nacisku, gdy wbija się w ciało ofiary. Uwolniony z gruczołów jad spływa do rany. W sytuacji zagrożenia ryba instynktownie stroszy kolce, zwiększając w ten sposób prawdopodobieństwo ukłucia. Toksyczny koktajl Jad ostrosza to złożona mieszanka, której głównym składnikiem jest drakotoksyna. To wielkocząsteczkowe białko wykazuje dwojakie działanie: hemolityczne – doprowadza do rozpadu czerwonych krwinek; depolaryzujące błony komórkowe – toksyna ta zaburza prawidłowe funkcjonowanie błon komórkowych, zwłaszcza w komórkach nerwowych i mięśniowych, co prowadzi do ich depolaryzacji. Następstwem tego jest niezwykle silny, wręcz paraliżujący ból, zaburzenia neurologiczne i skurcze mięśni. Oprócz drakotoksyny jad zawiera również inne substancje, które potęgują jego działanie. Należą do nich 5-hydroksytryptamina, która odpowiada za natychmiastowy, piekący ból, i histamina, wywołująca gwałtowną lokalną reakcję zapalną, obrzęk i zaczerwienienie. Wrażliwość na temperaturę Warto wspomnieć, że ważną cechą jadu ostrosza jest termolabilność. Zawarte w nim białka (zwłaszcza drakotoksyna), wykazują wrażliwość na wysoką temperaturę. Podgrzanie ich do temperatury około 45 stopni Celsjusza powoduje denaturację – nieodwracalną zmianę ich struktury przestrzennej, co prowadzi do utraty toksycznych właściwości. Czy należy bać się spotkania z ostroszem? W wielu publikacjach ostrosz jest przedstawiany jako śmiertelne zagrożenie dla człowieka. Należy jednak podkreślić, że udokumentowano zaledwie kilka przypadków, w których spotkanie z rybą zakończyło się tragicznie. Inna sprawa, że kąpiący się blisko brzegu plażowicze raczej nigdy nie zetkną się z tą rybą. Nawet latem, gdy sezon turystyczny osiąga apogeum, jadowity drapieżnik przebywa na głębokości kilku metrów. Najbardziej narażeni są wędkarze i rybacy, którzy nie zachowują ostrożności, ściągając zdobycz z haczyka i wyciągając połów z sieci. Dość wysokie ryzyko dotyczy także nurków. Objawy ukłucia Jeżeli jednak dojdzie do ukłucia, reakcja na jad jest natychmiastowa i gwałtowna. Pierwszym i dominującym objawem jest kłujący, piekący lub pulsujący ból, wielokrotnie silniejszy od użądlenia pszczoły lub osy. W ciągu 30 minut osiąga maksymalne natężenie. Bez pomocy lekarskiej, może utrzymywać się przez kilka dni. W miejscu ukłucia szybko pojawia się obrzęk, któremu towarzyszy silne zaczerwienienie, czasami także zasinienie. W cięższych przypadkach na skórze występują wypełnione płynem surowiczym pęcherze, a nawet miejscowa martwica tkanek. W większości przypadków reakcja ma charakter miejscowy. U niektórych osób pojawiają się jednak także objawy ogólnoustrojowe. Należą do nich: gorączka, dreszcze, obfite poty, nudności, wymioty, bóle głowy i stawów, kołatanie serca. W skrajnych przypadkach może dojść do poważniejszych komplikacji, takich jak spadek ciśnienia tętniczego, trudności z oddychaniem, a u osób uczulonych – nawet do wstrząsu anafilaktycznego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Choć duży, nie stanowi żadnego zagrożenia. Ten łagodny i płochliwy kolos to częsty gość w naszych domach
Kątnik większy należy do najbardziej imponujących, a przy tym – także do najczęściej spotykanych pająków w synantropijnym krajobrazie Europy Środkowej. Jego obecność w domach, piwnicach i garażach jest powszechna, a dzięki dużym rozmiarom, a zwłaszcza długim odnóżom, budzi wśród ludzi znaczący strach i niepokój. Pomimo tej budzącej respekt prezencji pająk ten jest gatunkiem skrajnie płochliwym, unikającym kontaktu z człowiekiem i niegroźnym. Jak wygląda kątnik większy? Gdzie można go spotkać? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Imponujący kolos Kątnik większy uwielbia ciemne, ciche i wilgotne miejsca Szybki łowca Interakcje z człowiekiem Historycznie, kątnik większy (Eratigena atrica) był przypisywany do rodzaju Tegenaria. W 2013 roku nastąpiła znacząca rewizja taksonomiczna, która przeniosła ten gatunek do nowo utworzonego rodzaju Eratigena, reprezentującego rodzinę pająków tkających sieci z lejkiem mieszkalnym, znaną jako lejkowcowate (Agelenidae). Imponujący kolos Kątnik większy w pełni zasługuje na swoją nazwę. Mówimy tu bowiem o jednym z największych pająków, występujących w Europie Środkowej. Odwłok i tułów mierzą łącznie od 12 do 18 mm u samic, natomiast u samców – od 12 do 15 mm. Znacznie bardziej imponująca jest rozpiętość odnóży, która u osobników żeńskich wynosi około 45 mm, z kolei u męskich – do 95 mm. Nadzwyczajna długość odnóży samców, nieproporcjonalna w kontekście ich stosunkowo niewielkiego ciała, nie jest dziełem przypadku. To kluczowa adaptacja, wynikająca ze strategii reprodukcyjnej i łowieckiej. Długie nogi maksymalizują prędkość poruszania, co jest niezbędne dla pająków, które w okresie rozrodczym muszą szybko przemierzać terytoria w poszukiwaniu partnerek. Ubarwienie kątnika większego Bez względu na płeć, ubarwienie kątnika większego jest przeważnie brązowo-szare. Na odwłoku można dostrzec charakterystyczny żółtawy wzór, składający się z przepaski środkowej i trzech par kropek po bokach. Brzegi karapaksu są przyciemnione, a na części grzbietowej widoczne są symetryczne pasy. Budowa ciała Kątnik dysponuje czterema parami odnóży, które pełnią funkcję kroczną. Te są ciemne, pozbawione obrączkowania. U niektórych osobników występują ciemne kropki w części biodrowej. Nogogłaszczki samców są zaopatrzone w krótki kolec w części grzbietowej goleni i masywny, podwinięty końcowej połowie konduktor. Gruczoły jadowe znajdują się na końcu pazurów szczękoczułkowych. Kątnik większy a kątnik domowy Opisywanego pająka można łatwo pomylić z innym równie pospolitym gatunkiem. Mowa o kątniku domowym, zwanym mniejszym (Tegenaria domestica). Ten drugi, jak wskazuje na to sama nazwa, nie jest tak okazały. W tym przypadku długość ciała samicy zamyka się w przedziale od 7 do 12 mm, natomiast samca – od 6 do 9 mm. Wymiary nie są jednak niezawodną cechą diagnostyczną. Na pierwszy rzut oka, dużego kątnika domowego trudno odróżnić od małego kątnika większego. Na co zatem warto zwrócić uwagę, by odróżnić jeden gatunek od drugiego? Kluczowe różnice morfologiczne dotyczą odnóży. U przedstawicieli gatunku Eratigena atrica te są jednolite, nieprążkowane. Z kolei u reprezentantów Tegenaria domestica na odnóżach doskonale widoczne jest pierścieniowanie, u niektórych osobników zredukowane do zredukowane do ciemnych kropek na biodrach i dosiebnych częściach ud. Rozróżnienie na podstawie prążkowania nóg jest najprostszą i najbardziej praktyczną metodą odróżnienia tych pająków w warunkach domowych. Kątnik większy uwielbia ciemne, ciche i wilgotne miejsca Przedstawiciele tego gatunku mają szeroki zasięg w Europie. Występują też w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, gdzie zostały zawleczone ze Starego Kontynentu. W Polsce należą do najpospolitszych pająków. Synantropijny tryb życia Pająk ten jest klasyfikowany jako gatunek synantropijny. Oznacza to, że doskonale przystosował się do życia w środowisku zmienionym przez człowieka, w jego bliskim sąsiedztwie. W warunkach naturalnych można go spotkać przede wszystkim w jaskiniach, ale w środowisku miejskim ochoczo przenosi się na strychy, do budynków gospodarskich, garaży, piwnic i domów. Kątnik preferuje miejsca, w których może w spokoju zbudować swoją sieć, z dala od zakłóceń. Typowe siedliska to ciemne kąty pomieszczeń, przestrzenie za meblami, między pudłami w piwnicach i szczeliny. W środowisku synantropijnym kątnika większego można spotkać przez cały rok. Należy jednak podkreślić, że pająki te są najbardziej aktywne i najczęściej widywane przez ludzi późnym latem i wczesną jesienią. Jest to okres, kiedy dojrzałe samce opuszczają swoje schronienia, stają się wędrowne i aktywnie poszukują samic, co naturalnie zwiększa prawdopodobieństwo ich pojawienia się w centralnych częściach domów. Kluczowa rola wilgoci Żeby przeżyć, kątnik domowy potrzebuje dwóch czynników środowiskowych: wilgoci i ciemności. To właśnie wilgotne warunki zapewniają mu idealne środowisko do życia i polowania. W nowoczesnym, centralnie ogrzewanym budownictwie, pająki te stają się wyjątkowo wrażliwe na wysuszanie, a to zmusza je do aktywnego poszukiwania źródeł wody. To zachowanie w dużej mierze tłumaczy jego obecność w nieoczekiwanych miejscach. Kątnika nierzadko można spotkać w łazience, często w wannie lub umywalce. Elementy sanitarne, zwłaszcza z wysokimi brzegami, stają się dla niego pułapką. Kątnik nie potrafi wspinać się po gładkich, pionowych powierzchniach i przez to nierzadko staje się ofiarą swojego przymusu biologicznego. Szybki łowca Kątnik buduje płaskie, duże i często „niechlujne” sieci. Kluczowym elementem tej struktury jest lejkowate schronienie, w którym pająk czeka na ofiarę. Należy podkreślić, że sieć tkana przez przedstawicieli tego gatunku nie jest lepka. W tym przypadku pajęczyna nie pełni funkcji pułapki adhezyjnej. Pająk wykorzystuje ją jako platformę do wykrywania wibracji i pułapkę mechaniczną, która ma za zadanie jedynie spowolnić i splątać ofiarę. Jak zatem poluje kątnik większy? Do schwytania zdobyczy używa nadzwyczajnej prędkości, którą zapewniają mu długie odnóża. Ponieważ w sieci nie występują lepkie włókna, pająk musi polegać na błyskawicznym ataku. Gdy tylko ofiara wpadnie w nici i wywoła wibracje, Eratigena atrica, opierając się na czułych receptorach, natychmiast opuszcza schronienie. Obezwładnia ją błyskawicznym atakiem, zanim zdobycz zdoła wyswobodzić się z nielepkiej pułapki. Po unieruchomieniu jadem, kątnik owija ją jedwabiem i zabiera do lejka, gdzie może spożyć posiłek ukryty przed większymi drapieżnikami. Dieta kątnika większego Przedstawiciele tego gatunku polują na bezkręgowce. Jadłospis kątnika składa się przede wszystkim z owadów, takich jak muchy, ćmy i świerszcze. Warto jednak wspomnieć, że nie gardzi też innymi pająkami. Dzięki swoim upodobaniom żywieniowym, w domowym ekosystemie Eratigena atrica pełni nieocenioną, niezwykle pożyteczną rolę naturalnego regulatora populacji nieproszonych gości. Interakcje z człowiekiem Zarówno rozmiary, jak i prędkość kątnika większego budzą respekt, a u niektórych osób – nawet strach. Trzeba jednak z całą stanowczością zaznaczyć, że Eratigena atrica jest jednym z najmniej agresywnych pająków i nie stanowi żadnego zagrożenia, ani dla człowieka, ani dla zwierząt domowych. To wyjątkowo płochliwy gatunek. W obliczu zagrożenia, ucieka i szuka bezpiecznej kryjówki. Kątniki są niechętne do kąsania i konfrontacji. Warto też wspomnieć, że pająki te są aktywne głównie nocą, co dodatkowo ogranicza prawdopodobieństwo kontaktu ludzi z tymi zwierzętami. Jad kątnika Do ukąszenia dochodzi wyłącznie w sytuacji, w której pająk czuje się „przyparty do muru”, np. gdy przypadkowo zostanie przyciśnięty do ciała. Duże, dojrzałe osobniki mogą przebić ludzką skórę, ale jad kątnika domowego nie stanowi zagrożenia dla zdrowia ludzi. Substancja wytwarzana w gruczołach jadowych skutecznie paraliżuje niewielką zdobycz, ale u człowieka może wywołać jedynie łagodne objawy, ograniczone do miejsca ukąszenia. Rezultatem takiego spotkania najczęściej jest niewielkie zaczerwienienie, lekki obrzęk i słabe uczucie bólu. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, gdy ukąszona osoba wykazuje specyficzną alergię na składniki jadu, co jest rzadkie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pył diamentowy to magiczny „taniec” lodu. W Polsce pojawia się podczas siarczystych mrozów
Mroźne poranki bywają tłem dla niezwykłego widowiska zwanego pyłem diamentowym. Drobne igiełki lodu zawieszone w powietrzu lśnią w słońcu niczym diamenty. Jak powstaje to zjawisko i kiedy można je zobaczyć?
W tym artykule: Co to jest pył diamentowy? Jak powstaje pył diamentowy? Pył diamentowy w powietrzu Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Powoli opadające kryształki lodu tworzą niesamowity efekt wizualny, a gdy mroźnej, słonecznej pogodzie towarzyszy lekki wiatr, da się zaobserwować widowiskowy „taniec” lodu w powietrzu. To właśnie pył diamentowy. Opady atmosferyczne to nie tylko pospolity deszcz i śnieg. Czasami pogoda serwuje nam znacznie bardziej spektakularne zjawiska. Niektóre z nich, jak choćby grad, charakteryzują się niszczycielską siłą. Inne, jak burza śnieżna, potrafią wywołać u obserwatorów autentyczne przerażenie. Trzeba jednak podkreślić, że nie każdy opad atmosferyczny jest tak bardzo groźny. Pył diamentowy nie jest niebezpieczny (z wyjątkiem wpływu na warunki drogowe), ale i tak obserwacja tego zjawiska dostarcza wielu niezapomnianych wrażeń. Co to jest pył diamentowy? Wielu osobom polska zima kojarzy się z naprzemiennymi mrozami i roztopami, wszechobecnym błotem pośniegowym i nieprzyjemną wilgocią. Jest w tym sporo racji, nie należy zatem dziwić się, że tylko nieliczni witają ją z nieskrywaną radością. Trzeba jednak wiedzieć, że to właśnie w miesiącach zimowych występują najbardziej spektakularne zjawiska meteorologiczne i towarzyszące im zjawiska optyczne, które definiują niezwykły charakter tej pory roku. Jednym z nich jest pył diamentowy. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Mówiąc o diamentowym pyle (nazywanym też słupkami lodowymi), na myśli trzeba mieć opad atmosferyczny, który występuje wyłącznie w specyficznych sytuacjach. Składa się z kryształków lodu, powstałych w wyniku zamarzania zawartej w powietrzu pary wodnej. Kryształki, o których mowa, mogą mieć kształt sześciokątnych płytek, kwadratów, trójkątów lub igiełek, których wielkość nie przekracza 1 mm. Sprawiają wrażenie zawieszonych w powietrzu słupków, jednak to tylko złudzenie optyczne. W rzeczywistości, kryształki opadają na grunt, ale powoli. Jak powstaje pył diamentowy? Żeby mógł powstać pył diamentowy, muszą wystąpić określone warunki. Czynniki, o których mowa, to: bardzo wysoko zawieszone chmury cirrus lub cirrostratus, temperatura niższa niż minus 10 stopni Celsjusza. Słupki lodowe mogą powstawać w chmurach zawieszonych na tyle wysoko, że pozostają niedostrzegalne. Zdarza się, że to specyficzne zjawisko powstaje też bliżej gruntu. Dzieje się tak na skutek resublimacji pary wodnej, która gromadzi się w atmosferze. Gdy zimne powietrze, które jest cięższe od ciepłego, zaczyna gromadzić się w pobliżu gruntu, ciepła masa „wyślizguje się” powyżej tego poziomu. Wówczas para wodna zmienia stan skupienia z lotnego na ciekły, a skropliny zamarzają i zmieniają się w drobne kryształki lodu. Ze względu na ich niską wagę, opad jest wyjątkowo powolny, co tworzy wrażenie zawieszenia lodu w powietrzu. Pył diamentowy w powietrzu Taki opad występuje wyłącznie w warunkach bezchmurnego nieba. Charakterystyczne słupki lodowe, sprawiające wrażenie zawieszonych w powietrzu, są dość łatwe do zaobserwowania. W promieniach słonecznych lub w księżycowym świetle skrzą się i błyszczą (stąd właśnie wzięła się nazwa „pył diamentowy”). Taki sam efekt mogą stworzyć sztuczne źródła światła. Wygląda to, jakby w powietrzu unosił się brokat. Porozmawiajmy o pogodzie! 6 zaskakujących ciekawostek Polacy mówią „leje jak z cebra”, ale u Anglików z nieba padają psy i koty. Jak dotąd nie udokumentowano nigdzie psiego ani kociego opadu, za to z deszczem spadały już na ziemię ryby, ż... W rzadkich przypadkach, opad pyłu diamentowego jest na tyle gęsty, że tworzy wrażenie zamglenia powietrza. Widoczność nie spada jednak do tak niskiej odległości, jak ma to miejsce w trakcie trwania mgły lodowej. Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Pył diamentowy jest widoczny w powietrzu na skutek załamania promieni świetlnych. Zależnie od zagęszczenia, kształtu kryształków lodu i wysokości, na której występują, pył diamentowy może prowokować kilka spektakularnych zjawisk optycznych. Jednym z najczęstszych jest halo. To określenie dotyczy łuków i okręgów, które pojawiają się na niebie wokół Słońca lub Księżyca. Wygląda to jak tęczowa aureola otaczająca widoczne na niebie ciała niebieskie. Takie zjawisko może wystąpić, gdy na niebie pojawią się pierzasto-warstwowe chmury cirrostratus, wypełnione sześciokątnymi kryształkami lodu. W pewnych warunkach, wokół słońca można też zaobserwować tzw. podsłońca. Pod tym pojęciem kryje się specyficzna odmiana zjawiska halo, w postaci jasnej plamy widocznej pod Słońcem, pod horyzontem. Podłońce powstaje w następstwie odbicia promieni słonecznych od znacznej ilości płaskich kryształków lodu o orientacji poziomej. Mogą mu towarzyszyć podsłońca poboczne, widoczne na tej samej wysokości. Te specyficzne zjawiska najłatwiej obserwuje się z poziomu powyżej chmur. Innym interesującym zjawiskiem jest słup słoneczny. Pojawia się w mroźne poranki lub wieczory, gdy Słońce znajduje się pod horyzontem lub tuż ponad nim. W sprzyjających warunkach, promienie słoneczne zaczynają załamywać się i odbijać od kryształków lodu, które tworzą chmury wysokiego piętra. W niektórych przypadkach, słup osiąga widowiskową wysokość. Może się wówczas wydawać, że sięga zenitu. Znacznie rzadziej tworzą się małe słupy, które unoszą się tuż nad horyzontem. Najrzadszym zjawiskiem są wielokolorowe słupy słoneczne. Taki optyczny spektakl powstaje wyłącznie podczas najbardziej mroźnych poranków i wieczorów, gdy chmury nie występują lub gdy na niebie pojawiają się wyłącznie chmury wysokiego piętra. Czy zastanawialiście się kiedyś, jakie dźwięki wydaje lód? Perito Moreno wszystko mi wyszeptał Głuche westchnienia, pełne mocy pomruki, a może złowieszczy hałas? Takie dźwięki można usłyszeć na lodowcu tylko wtedy, gdy człowiek wyciszy głowę, zamilkną rozmowy i przestanie wiać... W obszarach zurbanizowanych, pył diamentowy może przyczynić się do wystąpienia zjawiska słupów świetlnych. Pojawia się ono w mroźne noce, na terenach oświetlonych. Przypomina pionowe słupy świetlne, a powstaje w ten sam sposób, co słup słoneczny – poprzez załamanie i odbicie światła przez lodowe kryształki. W tym przypadku, charakterystyczna smuga przyjmuje ten sam kolor, jaki ma źródło światła, które ją wywołało. Wraz z słupami świetlnymi, częściowo powstaje też tzw. sztuczne halo. Górna część tych słupów przypomina bowiem łuk styczny. Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Pył diamentowy występuje we wszystkich miejscach na świecie, w których panują warunki sprzyjające powstawaniu tego zjawiska. Najdogodniejsze występują na obszarach arktycznych i na Antarktydzie, gdzie może stanowić główny opad atmosferyczny, trwający nawet kilkadziesiąt dni (zwłaszcza w centralnej części Antarktydy). Wynika to ze specyfiki warunków, które panują na tym obszarze. Nie chodzi tu wyłącznie o niską temperaturę, ale także o minimalną wilgotność powietrza, która nie sprzyja powstawaniu niskich chmur. W Polsce, pył diamentowy jest zjawiskiem dość rzadkim. Może wystąpić każdej zimy i na dowolnym obszarze, ale nie zawsze jest tak skupiony, by możliwe było jego łatwe zaobserwowanie. Teoretycznie, najdogodniejsze warunki panują na Podlasiu. Warto jednak zaznaczyć, że pył diamentowy pojawia się także w województwie warmińsko-mazurskim, śląskim i w każdym innym. Najłatwiej zaobserwować to zjawisko, gdy nad kraj napływają masy arktycznego powietrza. Warto więc regularnie śledzić prognozę pogody. Może się bowiem okazać, że mroźny, słoneczny ranek przywita nas spektakularnym zjawiskiem. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To wzniesienie przez wieki strzegło Gdańska. Dziś oferuje jeden z najlepszych widoków
Góra Gradowa stanowi jeden z najbardziej wyrazistych i strategicznie położonych punktów na mapie Gdańska. To ufortyfikowane wzgórze, wznoszące się na około 50 metrów nad poziomem morza, historycznie pełniło funkcje obronne. Dziś jest dynamicznym centrum edukacyjnym i kulturowym. Należy jednak podkreślić, że obszar obejmujący ponad 20 hektarów zieleni i zabytkowej architektury militarnej oferuje nie tylko lekcje historii i nauki. To także kluczowa przestrzeń rekreacyjna w samym sercu miasta.
Spis treści: Oaza spokoju blisko centrum miasta Pierwszy gród? Redita Napoleońska Rola w XX wieku Wspaniała panorama Jak dostać się na Górę Gradową? Od domniemanego najstarszego grodu, przez kluczowy dla obrony fort Hagelsberg z unikatową Reditą Napoleońską, aż po nowoczesne centrum edukacyjne – nie ulega wątpliwości, że Góra Gradowa to miejsce o wielu warstwach. Dzięki zakrojonym na szeroką skalę pracom rewitalizacyjnym, teren ten zdołał zachować swoją historyczną esencję, jednocześnie stając się dynamicznym ośrodkiem popularyzacji wiedzy. Oaza spokoju blisko centrum miasta Góra Gradowa wyznacza północny kraniec Grodziska, północno-zachodniej części gdańskiego śródmieścia. Z pozostałymi fortami łączy się od południa, a z pozostałych stron ograniczają ją strome skarpy. Wzniesienie osiąga wysokość 46 metrów n.p.m. Mimo bliskości gwarnego śródmieścia, na szczycie gwar cichnie, a miejski zgiełk wydaje się być odległy. Należy jednak podkreślić, że w sezonie letnim bywa tam tłoczno. Pierwszy gród? Historyczna nazwa „Grodzisko” nie jest przypadkowa. Już na początku XVI wieku historycy spekulowali, że to właśnie na tych wzniesieniach znajdował się najstarszy gród gdański, z którego z czasem wyrosło miasto. Chociaż późniejsze prace fortyfikacyjne, najintensywniej prowadzone w XIX wieku, głęboko przekształciły pierwotny teren, tym samym uniemożliwiając jednoznaczną weryfikację tej hipotezy, samo wzgórze od zawsze symbolizowało strategiczną wartość. Kształtowanie obwarowań To właśnie wybitne walory obronne sprawiły, że Góra Gradowa już w odległej przeszłości była wykorzystywana jako punkt strategiczny. Już od połowy XVII wieku na wzgórzu stacjonowały różne formacje wojskowe: gdańskie, pruskie, francuskie, a w późniejszym czasie – niemieckie. Bastion zaprojektował gdański architekt Jan Strakowski. Umocnienia zaczęły powstawać w 1655 roku, a ich zadanie, była ochrona murów miasta w rejonie dzisiejszej ulicy Podwale Grodzkie. Największa rozbudowa i modernizacja nastąpiła w drugiej połowie XIX stulecia. W latach 1867–1874 fort został przebudowany zgodnie z panującymi wówczas trendami inżynierii militarnej, stając się integralnym elementem Twierdzy Gdańsk i przyjmując nazwę fort Hagelsberg. W ramach prac fortyfikacyjnych, obiekt wyposażono w zaawansowane elementy obronne, takie jak kaponiery broniące suchej fosy, liczne podziemne chodniki, stanowiska artyleryjskie i ciąg muru Carnota. Zmodernizowano również istniejące starsze obiekty. Redita Napoleońska Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i historycznie cennych obiektów na wzgórzu jest Redita Napoleońska. Chociaż jej nazwa odwołuje się do epoki napoleońskiej, sam obiekt był później modernizowany przez wojska pruskie. Redita powstała w okresie Wolnego Miasta Gdańska. Pomysłodawcą budowli był generał François Nicolas Benoît Haxo. Specjalizujący się w fortyfikacjach inżynier wojskowy rozkazał zastąpić zniszczony Szaniec Bousmarda ziemną pięcioboczną Lunetą Senarmonra i Reditą Napoleońską, będącą kazamatową baterią artyleryjską. W czasie pokoju kazamaty pełniły rolę zwykłych pomieszczeń użytkowych, osłoniętych dodatkowym przedpiersiem ziemnym. Natomiast podczas działań zbrojnych obiekt obsypywano ziemią, a strzelnice w cienkich ścianach czołowych wyprowadzano drewnianymi tunelami. Obiekt miał kształt nieregularnego pięcioboku. Nad kazamatami znajdował się wał dla lekkiej artylerii i piechoty. Otaczającą go fosę broniły pojedyncze kazamaty połączone galerią bojową, a z samym ośrodkiem obronnym – dwoma przejściami, poprowadzonymi pod fosą. Rola w XX wieku Militarna funkcja wzgórza utrzymywała się niemal do końca II wojny światowej. W 1945 roku, podczas końcowych walk o Gdańsk, Góra Gradowa nadal pełniła funkcję centralnego punktu obrony. Na fort skierowano oddziały artylerii polowej oraz wydzielono oddział gdańskiego Grenzschutz-Ost, a także Freikorps Hagelsberg. Utrzymanie tych jednostek na wzgórzu aż do kapitulacji świadczy o niezmiennej wartości strategicznej fortu Hagelsberg. Nauka w murach obronnych Po latach funkcjonowania jako zamknięty obszar wojskowy, Góra Gradowa przeszła radykalną transformację. Od stycznia 2022 roku w Gdańsku działa Centrum Nauki Hevelianum, nazwane na cześć wybitnego gdańskiego astronoma, Jana Heweliusza. Rewitalizacja i otwarcie 20 hektarów terenu fortu na cele publiczne reprezentuje fundamentalną zmianę funkcjonalną. Historycznie obszar ten był autonomiczną częścią wojskową, ściśle odseparowaną od cywilnej części miasta. Adaptacja ta symbolizuje przejście z przestrzeni zamkniętej, służącej konfliktom, na przestrzeń otwartą, dedykowaną edukacji, relaksowi i pokojowi. Interaktywne wystawy, zlokalizowane w zabudowaniach dawnego fortu, są dedykowane zarówno dzieciom, jak i dorosłym. Adaptacja kluczowych obiektów fortu Nadrzędnym celem rewitalizacji Góry Gradowej było udostępnienie dla celów cywilnych 18 odrestaurowanych obiektów fortecznych. Architektura fortyfikacyjna stała się nie tylko eksponatem, ale także funkcjonalnym tłem dla nowoczesnych działań. Część zabudowań militarnych zyskała nowe, cywilne funkcje. W koszarach schronowych, wzniesionych w 1870 roku, znajduje się dziś recepcja i punkt informacyjny Hevelianum. W wozowni artyleryjskiej, wybudowanej w 1885 roku, w której kiedyś przechowywano lawety armatnie i sprzęt wojskowy, dziś mieszczą się sale konferencyjne i restauracja. W pozostałych zabudowaniach organizowane są wystawy naukowe i prezentowana jest historia gdańskich fortyfikacji. Zaawansowana technologia tworzy niezwykły kontrast z surową scenerią militarną. Wspaniała panorama Nie można nie wspomnieć, że Góra Gradowa to także wspaniały punkt widokowy. Widać stamtąd większość najważniejszych miejsc w mieście i niemal cały Gdańsk. W pogodny dzień uda się zobaczyć nawet Zatokę Gdańską. Tarasu widokowego nie sposób przegapić. Punkt, z którego można podziwiać Gdańsk, wyznacza charakterystyczny wysoki krzyż, będący najbardziej wyeksponowanym elementem wzniesienia. Krzyż Milenijny Mowa o Krzyżu Milenijnym, pomniku o wysokości przekraczającej 16 metrów. Krzyż, zaprojektowany przez rzeźbiarza Jacka Łuczaka, został odsłonięty 3 września 2000 roku. Lokalizacja Krzyża jest symbolicznie istotna: wzniesiono go w miejscu, gdzie podczas II wojny światowej znajdowało się działo przeciwlotnicze. Monument został ustawiony dla upamiętnienia Wielkiego Jubileuszu Roku 2000. Jak dostać się na Górę Gradową? Żeby dotrzeć na wzniesienie, należy kierować się w stronę ulicy 3 Maja, a dalej – na ulicę Generała Henryka Dąbrowskiego i Gradową. W okolicy można znaleźć kilka parkingów, które jednak w dni wolne bywają zatłoczone, zwłaszcza w sezonie letnim. Na górę prowadzi szeroka droga, która jest łatwa do pokonania, nawet dla małych dzieci czy osób starszych. Źródło: VisitGdansk.com Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Te ptaki hoduje się nie dla jaj ani mięsa. Liczy się wygląd i rodowód
Kury ozdobne udowadniają, że dzięki połączeniu pasji hodowlanej z selekcją genetyczną można przekształcić pospolite zwierzę gospodarskie w obiekt czystej estetyki. Cenione przede wszystkim za spektakularne fenotypy – od maleńkich karłów właściwych, po majestatycznych gigantów – już dwa wieki temu wkroczyły do świata sportu wystawowego. Poniżej wymieniamy najciekawsze rasy kur ozdobnych i przybliżamy historię ich hodowli.
Spis treści: Historia hodowli kur wystawowych Od ras miniaturowych, po majestatyczne giganty Rasy kur, czyli wachlarz różnorodności Hodowla drobiu od wieków stanowiła fundament gospodarki rolnej. Jednak w pewnym momencie historycznym kura domowa przestała być zwierzęciem typowo gospodarskim i wkroczyła do świata czystej estetyki. Kury ozdobne przekształciły drób w obiekt hobbystyczny i wystawowy. Tym samym stały się żywym dowodem na potęgę selekcji genetycznej i pasji hodowlanej. Historia hodowli kur wystawowych Kura bankiwa udomowiono około 8000 lat p.n.e. w Azji Południowo-Wschodniej. Początkowo hodowla nie służyła zaspokojeniu celów spożywczych. Pierwotnie ptaki te utrzymywano ze względów religijnych i rytualnych i już wtedy doceniano ich wygląd jako zwierząt „świętych”. Kury trafiły do Europy około 3 tys. lat p.n.e. Najpierw były hodowane na Półwyspie Bałkańskim, gdzie rozpoczęła się ich „wędrówka” na zachód. Ich utrzymywanie służyło zaspokojeniu zapotrzebowania na jaja i mięso, jednak z czasem, w niektórych krajach, tym wydawałoby się pospolitym ptakom nadano nowy status. Tak jak w Azji, w starożytnym Rzymie kury pełniły przede wszystkim funkcję religijną i ozdobną, nierzadko będąc symbolem statusu ich posiadaczy. Należy jednak podkreślić, że na Starym Kontynencie hodowla zaczęła nabierać charakteru ozdobnego i rasowego dopiero w XIX wieku. Właśnie wtedy do Europy sprowadzono obficie opierzone ptaki, które znacząco różniły się od kur gospodarskich. Były to rasy znane wówczas jako „shanghai” lub „cochin-china”, które dziś identyfikujemy jako cochin i brahma. Egzotyczne zwierzęta wzbudziły niemałe zainteresowanie w krajach zachodnich. Hodowla przestała być jedynie elementem gospodarki, a stała się hobby i sportem wystawowym. Ten wzrost popularności doprowadził do formalizacji hodowli i ustanowienia pierwszych standardów rasowych. Już w 1865 roku w Wielkiej Brytanii przygotowano pierwszą edycję standardów wystawowych, co ostatecznie potwierdziło, że cel hodowlany przeniósł się z użytkowej wydajności na walory estetyczne i morfologiczne. Od ras miniaturowych, po majestatyczne giganty Dzięki zaawansowanej selekcji genetycznej i genetycznym mutacjom, udało się wyhodować wiele grup kur ozdobnych, skupiających poszczególne rasy. Do najefektowniejszych należą karły właściwe, które od początku swojego istnienia były hodowane w miniaturowej formie i nie mają dużego odpowiednika. Ich delikatna budowa i nietypowe cechy morfologiczne stawiają je na szczycie hierarchii kur ozdobnych. Hodowla ozdobna z entuzjazmem wykorzystuje mutacje genetyczne wpływające na strukturę piór, pigmentację skóry czy liczbę palców. To tzw. kury zniekształcone, zaliczane do najbardziej unikatowych fenotypów. Są też kury typu ciężkiego – wystawowi giganci, którzy w największej mierze odpowiadają za spopularyzowanie hodowli ozdobnej na starym kontynencie. Rasy kur, czyli wachlarz różnorodności Poniżej wymieniamy i opisujemy najpiękniejsze rasy kur. Sebrytka Sebrytka należy do najbardziej rozpoznawalnych ras karłów właściwych, uznawana za drugą najmniejszą kurę świata. W przypadku samic masa ciała tego ptaka wynosi zaledwie około 500 g. Koguty są cięższe o 100 g. Najbardziej charakterystyczną cechą tej rasy jest jej upierzenie. Ptak ten ma niezwykle dekoracyjny, „łuskowany” wzór, gdzie każde pióro jest otoczone wyraźnym czarnym obramowaniem. Najczęściej spotykane odmiany to srebrzysta i złocista, choć hodowcy stworzyli również warianty takie jak niebieski, cytrynowy czy lawendowy. Fascynującym aspektem sebrytki jest brak typowego dymorfizmu płciowego w upierzeniu kogutów. Samce mają tzw. upierzenie samicze – nie występują u nich długie, ozdobne pióra na szyi, grzbiecie (siodle) i ogonie. W rezultacie osobniki obu płci wydają się upierzone identycznie. Ta unikatowa cecha sprawia, że sebrytki są szeroko wykorzystywane w instytutach naukowych na całym świecie. Wynika to z faktu, że tkanka ich skóry wykazuje zdolność konwertowania wyjątkowo dużych ilości męskich hormonów płciowych w hormony żeńskie. Serama Serama z Malezji, także zaliczana do karłów właściwych, jest uznawana za najmniejszą rasę kur na świecie. Charakteryzuje się ona ekstremalnie pionową postawą i dumnie wypiętą piersią, co nadaje jej królewski, bojowy wygląd. Chabo Kury chabo, nazywane też karzełkami japońskimi, wyróżniają się skrajnie skróconymi nogami. Ptaki te sprawiają wrażenie przysadzistych, a ich skrzydła często opadają niemal do ziemi. Jest to rasa o wyjątkowo orientalnym i delikatnym wyglądzie, idealna do kontrolowanych, mniejszych wolier. Silki Silki, czyli kury jedwabiste, są klasyfikowane jako kury czubate. Swoją nazwę zawdzięcza nietypowemu upierzeniu, które jest puszyste i miękkie w dotyku, przypominające futro lub jedwab. Ten charakterystyczny wygląd wynika z braku haczyków na promieniach piór, co uniemożliwia ich wzajemne spięcie i utworzenie zwartej chorągiewki. Poza wyjątkowym upierzeniem, kury jedwabiste mają także inne rzadkie cechy, które wyróżniają je spośród wszystkich ras drobiu. Należą do nich: czarna skóra i kości (zjawisko fibromelanozy), niebieskie płatki uszu, pięć palców u każdej stopy (w przeciwieństwie do większości ras, silki są polidaktyliczne). Silki są znane z wyjątkowo łagodnego i przyjaznego usposobienia. Ich spokojny temperament sprawia, że nie wykazują dzikości, co czyni je łatwymi w utrzymaniu. Należy jednak podkreślić, że ich kluczowa leży w niezwykłym instynkcie macierzyńskim. Kury jedwabiste są wyjątkowymi kwokami. Ich silny popęd do wysiadywania jaj i opieki nad młodymi kurczętami jest tak ceniony, że są wykorzystywane jako „nianie” do wylęgania jaj od innych, trudniejszych w wychowie ras, a nawet innych gatunków ptaków. Gołoszyjka Rasa gołoszyjka charakteryzuje się brakiem upierzenia na szyi i częściowo na wolu. Ta cecha nadaje jej niecodzienny, wręcz „prehistoryczny” wygląd. Mutacja odpowiedzialna za brak upierzenia, oznaczona genem Na, jest ceniona przede wszystkim za walory estetyczne. Należy jednak podkreślić, że pełni również ważną funkcję adaptacyjną. Brak izolacyjnej warstwy piór na szyi znacznie zwiększa zdolność ptaka do rozpraszania ciepła. W rezultacie gołoszyjka jest rasą doskonale przystosowaną do środowisk o wysokich temperaturach, ponieważ termoregulacja przebiega u niej sprawniej niż u kur w pełni opierzonych. Cochin Cochin to rasa pochodząca z Chin, sprowadzana do Europy w latach 40. i 50. XIX wieku. Jest to duży ptak hodowany głównie w celach wystawowych. Najbardziej charakterystyczną i cenioną cechą tych kur jest ich ekstensywne opierzenie, wyjątkowo gęste i obfite na całym ciele. Co najciekawsze, w całości upierzone są też pokrywa nogi i stopy ptaka. Ten pierzasty, zaokrąglony wygląd nadaje kurze cochin masywną sylwetkę, uwydatniając jej walory ozdobne. Rasa ta występuje w wielu odmianach barwnych, w tym czarnej, białej, kuropatwianej i płowej. Jej przedstawiciele występują zarówno w formie standardowej (kogut 3,6–5,9 kg; kura 3,2–5 kg), jak i w miniaturowej. Mimo imponującego rozmiaru, kura ta cechuje się niezwykle spokojnym, łagodnym i uległym usposobieniem. Brahma Brahma to kolejna rasa o azjatyckich korzeniach, sprowadzona w tym samym okresie, co cochin. Ze względu na swój masywny rozmiar i postawę, w obrębie ras typu ciężkiego jest klasyfikowana jako jeden z tzw. gigantów drobiu. Morfologicznie brahma jest ptakiem potężnym, z masywnym korpusem i obfitym opierzeniem skoków, co jest typowe dla kur pochodzących z Chin. W odróżnieniu od cochin, ma niewielki, groszkowy grzebień, pozbawiony kolca. Oczy tej kury są pomarańczowe, a policzki – gładkie i czerwone. Najczęściej spotykane ubarwienia to biało-czarne, kuropatwiane z podwójną obwódką i srebrne z podwójną obwódką. Choć brahma jest dziś rasą ozdobną, jej budowa ciała i wyjątkowe cechy morfologiczne są niezwykle korzystne z punktu widzenia zootechnicznego. W chłodniejszym klimacie mały grzebień groszkowy jest znacznie mniej podatny na odmrożenia niż duży grzebień pojedynczy. To w połączeniu z masywną budową i obfitym opierzeniem skoków sprawia, że brahma jest wyjątkowo odporna na niskie temperatury. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To tutaj według legendy narodził się Rzym. Cesarze zamienili to wzgórze w dzielnicę władzy
Palatyn jest jak naturalna księga, w której spisano historię Rzymu, od najwcześniejszych protohistorycznych osad, poprzez symboliczną funkcję wczesnego miasta założonego przez Romulusa, aż po przekształcenie w wyłączne centrum władzy cesarskiej. W odległej przeszłości słynne wzgórze stanowiło fizyczne i polityczne jądro Wiecznego Miasta. Dziś jest nie tylko jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych we Włoszech, ale także jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie atrakcje oferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Wzgórze nad Wiecznym Miastem Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Współczesne wzgórze Stwierdzenie, że wzgórze Palatyn jest „punktem zero” cywilizacji rzymskiej, w żadnym wypadku nie jest nadużyciem. To namacalne świadectwo jej narodzin, apogeum władzy cesarskiej i późniejszych przekształceń w erze renesansu. Dla naukowców jest to teren nieustannych odkryć, ukazujący niezwykłą stratygrafię: od protohistorycznych chat, po monumentalne pałace cesarskie. Wzgórze nad Wiecznym Miastem Palatyn jest sercem starożytnego Rzymu, centralnym i najstarszym obszarem osadnictwa, które dało początek Wiecznemu Miastu. Jego lokalizacja miała kluczowe znaczenie, zarówno w kontekście strategicznym, jak i symbolicznym. Naturalny, czworokątny płaskowyż historycznie zajmował najbardziej centralne miejsce wśród siedmiu rzymskich wzgórz. Wznosi się na wysokość 40 metrów nad Forum Romanum, stanowiąc dominujący element krajobrazu. Szczyt Palatynu osiąga 51 metrów n.p.m. Ta naturalna przewaga wysokości zapewniała wzgórzu doskonałe warunki obronne w początkach osadnictwa, a później – niezrównany prestiż dla zamieszkujących go elit. Obwód wzgórza wynosił 1740 metrów. Współcześnie Palatyn jest ceniony za swoje walory widokowe, oferując niezrównane panoramiczne ujęcia na najważniejsze zabytki antycznego Rzymu. Rozpościera się stamtąd malowniczy widok na Forum Romanum, które leży bezpośrednio u jego podnóża, a także na majestatyczne Koloseum i monumentalny Circus Maximus, z którym Palatyn bezpośrednio sąsiaduje. Spacerując po wzgórzu, zwiedzający mogą objąć wzrokiem całe centrum starożytnego życia – ruiny cesarskich rezydencji, miejsca publicznych zgromadzeń i rozrywki. Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Palatyn jest nierozerwalnie związany z mitem o założeniu Rzymu. Jak głosi legenda, to właśnie tutaj Romulus, po sporze z Remusem, założył miasto w 753 roku p.n.e.. Pierwotna osada, nosząca nazwę Roma quadrata, stanowiła centrum wczesnego osadnictwa. Kluczowym elementem mitycznej tożsamości Palatynu jest Luperkal – sanktuarium związane z wilczycą, która miała wykarmić legendarnych bliźniaków. Odkrycie tej groty w styczniu 2007 roku było prawdziwą sensacją. Podziemna budowla, zlokalizowana pod rezydencjami cesarskimi, ma plan centralny o średnicy 6,56 metra i wysokości 7,13 metra. Sklepienie Luperkalu jest bogato dekorowane – pokryte mozaikami, pumeksem i muszlami, a w jego centrum znajduje się wizerunek białego orła, symbolu Imperium Rzymskiego. Lokalizacja Luperkalu, znajdującego się poniżej rezydencji Augusta, jest głęboko symboliczna. Oktawian, zanim przyjął przydomek August, rozważał przyjęcie imienia Romulus. Miało to wskazywać na jego intencję ponownego założenia Rzymu. Budując swoją siedzibę blisko miejsca narodzin miasta, August nie tylko oddał hołd legendzie, ale także gruntował swoją nową władzę imperialną. Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Historia Palatynu sięga daleko poza ramy mityczne. W praktyce mówimy tu o jednym z najstarszych terenów zamieszkanych w regionie Lacjum. Badania archeologiczne potwierdzają obecność zorganizowanych społeczności już w epoce żelaza. Najwcześniejsze osadnictwo jest datowane na X wiek p.n.e. Wzgórze było zamieszkane nieprzerwanie do VII wieku p.n.e. Wykopaliska ujawniły pozostałości protohistorycznych chat – niewielkich domostw z drewna, błota i słomy, a także fragmenty ceramiki i umocnień obronnych. Obecność tych fortyfikacji świadczy, że osady te były dobrze zorganizowane, i wymagały ochrony przed sąsiadującymi plemionami. Model zrekonstruowanej chaty, odkopanej w 1948 roku, jest dziś eksponowany w Muzeum Palatyńskim. Złoty wiek Republiki Rzymskiej Wraz z rozwojem Rzymu i stabilizacją polityczną w okresie Republiki, charakter Palatynu uległ fundamentalnej zmianie. Funkcja obronna, która pierwotnie przyciągała osadników, ustąpiła miejsca funkcji prestiżowej. W tamtym czasie, wzgórze stało się „najlepszym adresem” w mieście. Mieszkali tam najzamożniejsi i najbardziej wpływowi obywatele, w tym wybitne postaci polityczne i przywódcy wojskowi. Na Palatynie powstawały wówczas luksusowe domy i liczne świątynie. Wzgórze cesarskie Palatyn jeszcze bardziej zyskał na znaczeniu w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Wzgórze stało się w wówczas oficjalną siedzibą władzy i faktycznym centrum politycznym imperium. Cesarze przekształcili to miejsce, wznosząc okazałe pałace i struktury. Początek tej transformacji datuje się na czas panowania Oktawiana Augusta, który po zdobyciu pełni władzy zaczął budować tam swoją rezydencję, ustanawiając tym samym Palatyn jako cesarską domenę. Domus Augusti i Domus Livia Oktawian August stał się najpotężniejszym człowiekiem ówczesnego świata, jednak jego oficjalna rezydencja wcale tego nie wyrażała. Przeciwnie, zachowywała pozory republikańskiej skromności, co było przemyślanym działaniem. W ten sposób władca chciał zakomunikować poddanym, że jest człowiekiem skromnym, który troszczy się nie o samego siebie, a o ogół. Domus Augusti, prywatna rezydencja cesarza, został zbudowany na dwóch poziomach. Do dziś zachowały się cenne kolorowe fragmenty fresków, które niegdyś zdobiły jego ściany. Tuż obok, oddzielony wąską alejką, znajdował się Domus Livia. Ta skromnie zbudowana, jak na standardy cesarskie, rezydencja z I wieku p.n.e. jest jednym z najlepiej zachowanych budynków na Palatynie. Przypisanie domu Liwii, żonie Augusta, opiera się na inskrypcji Iulia Augusta, znalezionej na ołowianej rurze i bliskości rezydencji cesarza. Wnętrza Domus Livia, odkryte w XIX wieku, są wyjątkowe dzięki zachowanym malowidłom ściennym, datowanym na około 30 rok p.n.e. Stanowią one dojrzałą fazę II stylu pompejańskiego. Apogeum monumentalizmu Szczyt rozwoju architektonicznego Palatynu nastąpił za panowania cesarza Domicjana. Jego Pałac Flawiuszów, ukończony w 92 r. n.e., był archeologicznym symbolem autokratycznej władzy. Choć Domicjan był ostatnim Flawiuszem, miejsce to służyło kolejnym cesarzom, z niewielkimi modyfikacjami, aż do upadku imperium. Kompleks składał się z dwóch ściśle połączonych skrzydeł: Domus Flavia – północno-zachodnia część pałacu, pełniąca publiczne, ceremonialne funkcje, a także przeznaczona na rozrywkę i oficjalne spotkania. Było to skrzydło publiczne, w którym skoncentrowano duże pomieszczenia; Domus Augustana – dwupoziomowa sekcja południowo-wschodnia, stanowiąca prywatną, mieszkalną część kompleksu. Formalne rozdzielenie funkcji obu części jest jednoznacznym dowodem, potwierdzającym formalizację autokracji i dystansu między władcą a poddanymi w czasach panowania ostatniego Flawiusza. W przeciwieństwie do Augusta, który starał się zachować pozory republikańskiej dostępności, Domicjan zbudował prawdziwą „twierdzę władzy”, gdzie ogrom i majestat części publicznej miał przytłaczać gości, a życie prywatne cesarza było ściśle odseparowane i chronione. Kryptoportyk Nerona Ważnym elementem architektury cesarskiej był Kryptoportyk Nerona. Jest to iście niezwykły zabytek – podziemne przejście o długości 130 metrów, które Neron kazał wykopać, aby połączyć pałace. Korytarz ten umożliwiał bezpieczne i dyskretne poruszanie się pomiędzy rezydencjami Tyberiusza, Augusta i Kaliguli, a jego własnym domem – Domus Aurea. To podziemne połączenie jest świadectwem ciągłego rozbudowywania i integrowania imperialnej domeny na wzgórzu. Stadion Palatyński Oprócz rezydencji cesarskich, na Palatynie mieszczą się również budowle związane z rekreacją. W południowo-wschodniej części Domus Augustana, za czasów Domicjana, zbudowano duży stadion. Budowla ma wydłużony, prostokątny kształt i mierzy około 160 metrów długości i 48 metrów szerokości. Mimo rozmiarów i kształtu przypominającego cyrk, Stadion Palatyński był za mały na wyścigi rydwanów. Większość historyków i archeologów wyraża przekonanie, że obiekt ten był przede wszystkim miejscem do jazdy konnej lub zawodów biegowych dla dworu cesarskiego. Architektura stadionu była imponująca. Z trzech stron otaczał go dwupoziomowy portyk, wsparty na kolumnach z kolorowego marmuru, co zapewniało spektakularny widok na arenę. W jego otoczeniu znaleziono liczne rzeźby, z których wiele eksponowanych jest obecnie w Muzeum Palatyńskim. Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Gdy Cesarstwo Zachodniorzymskie upadło, Palatyn został porzucony i zaczął popadać w ruinę. Miejsce, które było symbolem cesarskiej potęgi, zostało przeznaczone na cele religijne. Z czasem na wzgórzu wzniesiono kościoły, a wraz z nastaniem średniowiecza – twierdzę. W XVI stuleciu znaczna część Palatynu została podzielona pomiędzy dwa możne rody: Farnese i Barberini. Ci pierwsi założyli rozległe ogrody na pozostałościach wspaniałego niegdyś pałacu Tyberiusza. Drudzy zbudowali tarasy ogrodowe i winnice. Współczesne wzgórze Dziś Wzgórze Palatyn jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata, oferującym odwiedzającym zarówno głęboką lekcję historii, jak i spektakularne widoki. Muzeum Palatyńskie Obowiązkowym punktem dla wszystkich, którzy odwiedzają to miejsce, jest wizyta w Muzeum Palatyńskim. Do obecnej lokalizacji zostało przeniesione w 1930 roku. Eksponowane są tam kluczowe artefakty archeologiczne, rzeźby i fragmenty architektoniczne, odkryte w toku wykopalisk prowadzonych w cesarskich rezydencjach. Na parterze przedstawione zostały dzieje cywilizacji rzymskiej, od jej początków (z uwzględnieniem artefaktów z epoki żelaza), do okresu republikańskiego. Z kolei na piętrze prezentowane są kolekcje z okresu cesarskiego, w tym cenne fragmenty dekoracji i rzeźby znalezione w okolicach Stadionu Palatyńskiego. Muzeum przechowuje jedno z najciekawszych wczesnochrześcijańskich znalezisk, tzw. Graffiti Aleksamenosa. Jest to kamienna rzeźba z III wieku n.e., przedstawiająca satyryczną scenę człowieka oddającego cześć ukrzyżowanej postaci z głową osła. Jakie zabytki można zobaczyć na Palatynie? Wiele starożytnych budowli nie przetrwało do naszych czasów. Jednak na Palatynie zachowało się sporo ruin, potwierdzających dawną świetność tego miejsca. Należą do nich: Acqua Claudia, czyli Akwedukt Klaudiusza, Domus Severiana i Terme Severiane, Stadion Palatyński, Pałac Flawiuszy, renesansowa Loggia Mattei, świątynia Apollina, rezydencja Oktawiana Augusta i Liwii, świątynia Magna Mater, Domus Transitoria, Dom Romulusa, Kryptoportyk Nerona, Ogrody Farnese. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jedno z najbardziej rozpoznawalnych muzeów świata. Nauka stała się tu widowiskiem
Muzeum Historii Naturalnej w Londynie to coś więcej niż tylko popularna atrakcja turystyczna i zbiór prehistorycznych skamieniałości i minerałów. Imponujący gmach i zgromadzone tam zbiory są w istocie świadectwem nieustającej misji dokumentowania i ochrony życia na Ziemi. Stając przed gotycką, neoromańską fasadą na Cromwell Road, tak naprawdę staje się przed katedrą nauki.
Spis treści: Lokalizacja w South Kensington Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Podwójna rola muzeum Cztery strefy tematyczne Pałac Westminster i Big Ben, opactwo Westminster, Tower of London, Muzeum Brytyjskie, Muzeum Wiktorii i Alberta, Galeria Narodowa i oczywiście Muzeum Historii Naturalnej. Londyn ma wiele do zaoferowania, ale to właśnie ostatnia z wymienionych atrakcji bije rekordy popularności. Według statystyk, w 2024 roku słynna instytucja gościła 6,3 miliona zwiedzających, co uczyniło ją drugą najczęściej odwiedzaną atrakcją w Wielkiej Brytanii. Trudno się temu dziwić. Tamtejsze zbiory są doprawdy imponujące, a gmach sam w sobie stanowi arcydzieło architektury. Należy jednak podkreślić, że londyńskie Muzeum Historii Naturalnej jest także jedną z największych potęg badawczych i edukacyjnym gigantem. Lokalizacja w South Kensington Muzeum Historii Naturalnej zajmuje miejsce w prestiżowej dzielnicy South Kensington, będącej sercem tzw. Albertopolis – kulturalnego i edukacyjnego kompleksu w zachodnim Londynie. Gmach zlokalizowany na Cromwell Road sąsiaduje z innymi ikonami nauki i kultury, takimi jak Muzeum Nauki i Muzeum Wiktorii i Alberta. Wizja Owena, czyli historia wspaniałego muzeum Historia Muzeum Historii Naturalnej w Londynie jest bezpośrednio związana z kryzysem przestrzennym w Muzeum Brytyjskim, gdzie pierwotnie przechowywano zbiory historii naturalnej. Kolekcje te, w tym eksponaty zgromadzone przez sir Hansa Sloane’a, rosły w niekontrolowanym tempie, przekraczając zdolności magazynowe i wystawowe instytucji. Priorytetową kwestią stało się wybudowanie dla nich dedykowanego „domu”. Kluczową postacią w narodzinach Muzeum Historii Naturalnej był sir Richard Owen, wybitny przyrodnik. W 1856 roku objął on stanowisko kuratora zbiorów historii naturalnej i natychmiast rozpoczął kampanię na rzecz oddzielenia tych zasobów od Muzeum Brytyjskiego. Owen przekonywał zarząd, że dla ich dalszego rozwoju i ekspozycji niezbędny jest odrębny budynek. W 1863 roku uzyskał aprobatę dla swojej wizji. Katedra dla natury Owen nie widział jednak nowego obiektu jako zwykłego magazynu. Wyobrażał sobie go jako „katedrę dla natury” – miejsce, które nie tylko pomieści rosnący katalog świata naturalnego, ale także będzie hołdem dla jego bogactwa i obfitości. W jego wyobrażeniu, nowe muzeum miało być miejscem inspirującym zarówno naukowców, jak i szeroką publiczność. Dzieło Waterhouse’a Wykonaniem projektu budynku zajął się Francis Fowke, jednak po jego nagłej śmierci w 1865 roku, zadanie to przydzielono Alfredowi Waterhouse’owi. Architekt znany ze swojego wkładu w neogotyk wiktoriański i wczesny neoromański, podjął się realizacji niezwykłej wizji. Pod kierownictwem Owena, zaprojektował budynek, który odzwierciedlał ówczesną praktykę muzealną i naukową, zgodnie z którą działy geologii i paleontologii miały być fizycznie oddzielone od działów zoologii i botaniki. Ta wiktoriańska systematyka została nie tylko zachowana w wewnętrznym układzie galerii, ale także wkomponowana w sam budynek. Detale gmachu i ich symbolika Muzeum Historii Naturalnej wyróżniają wszechobecne, misternie wykonane zdobienia z terakoty. Waterhouse zdecydował się na ten materiał, ponieważ był on tańszy, a jednocześnie znacznie bardziej odporny na zanieczyszczenia i smog, „plagę” wiktoriańskiego Londynu, niż tradycyjny kamień. W rezultacie udało mu się uzyskać efekt, który można przyrównać do trójwymiarowego traktatu naukowego. Terakotowe zdobienia pięknie odwzorowują florę i faunę. Jednak genialność tego projektu polegała na ukrytej zasadzie klasyfikacyjnej. Waterhouse i Owen postanowili, że na fasadzie od strony zachodniej i wschodniej umieszczone zostaną rzeźby przedstawiające okazy wymarłe, natomiast wewnątrz muzeum, zwłaszcza na kapitelach kolumn i wewnętrznych galeriach, przedstawione zostaną okazy żyjące. Prace budowlane zakończyły się w 1880 roku. 18 kwietnia 1881 roku nastąpiło oficjalne otwarcie placówki. Podwójna rola muzeum Przez osoby niezwiązane z nauką, słynna instytucja jest kojarzona przede wszystkim jako jedna z najciekawszych atrakcji Londynu. Należy jednak podkreślić, że Muzeum Historii Naturalnej to także globalne centrum badawcze. Muzeum jest domem dla około 80 milionów obiektów, które tworzą najważniejszą kolekcję historii naturalnej na świecie. Zbiory te są aktywnie wykorzystywane przez międzynarodową społeczność naukową do prowadzenia badań. Służą one do znajdowania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące przeszłości, teraźniejszości i przyszłości życia na Ziemi, geologii naszej planety i Układu Słonecznego. Cztery strefy tematyczne Imponujący gmach został podzielony na cztery strefy, które organizują ekspozycje wokół kluczowych tematów naukowych i ułatwiają nawigację. Są to: strefa czerwona (poświęcona Ziemi), strefa niebieska (dedykowana różnorodności życia), strefa zielona (skoncentrowana na historii życia), strefa pomarańczowa (pełniąca funkcję archiwum). Centralną częścią gmachu i wizytówką placówki jest natomiast Hintze Hall. Hintze Hall To właśnie tam, od 2017 roku, gości wita 25-metrowy szkielet płetwala błękitnego, nazwany Hope. Szkielet ten pochodzi od wieloryba, który osiadł na mieliźnie w Wexford w Irlandii 126 lat temu. Przejście od znalezienia do zawieszenia wymagało trzyletniego, skomplikowanego procesu konserwacji. Dziś Hope jest symbolem nadziei na przetrwanie dla gatunków zagrożonych, a jego obecność służy edukowaniu. Przed Hope, od 1979 do 2017 roku, salę główną zdobił Dippy – gipsowy odlew szkieletu diplodoka. Zmiana głównego eksponatu – z Dippy’ego, symbolu wymarłej, dalekiej przeszłości, na Hope, symbol zagrożonej, ale wciąż żyjącej przyszłości – była strategicznym posunięciem kuratorskim. Muzeum, zamiast koncentrować się wyłącznie na geologicznej historii, przekształciło się w ośrodek aktywizmu i dialogu na temat stanu planety. Strefa czerwona Strefa czerwona to przestrzeń poświęcona dynamicznej naturze naszej planety i procesom, które ukształtowały życie. Kluczową atrakcją tej strefy jest Earth Hall, gdzie zwiedzających wita 6-metrowy szkielet stegozaura – jeden z najbardziej kompletnych okazów tego dinozaura, jaki kiedykolwiek odkryto. Inne galerie w tej strefie eksponują między innymi skały, także pochodzenia wulkanicznego. Strefa niebieska Strefa zlokalizowana na lewo od Hintze Hall bada różnorodność życia na Ziemi, od najwcześniejszych organizmów, po współczesną megafaunę. Jest to najbardziej popularna część muzeum. To właśnie tam mieści się Galeria Dinozaurów. Poza szkieletami, olbrzymią atrakcją tego miejsca jest ruchomy model tyranozaura. W tej strefie znajduje się także Sala Dużych Ssaków, gdzie można podziwiać imponujący model płetwala błękitnego i wystawy poświęcone innym gigantom, od wymarłych mamutów, po jelenie olbrzymie. Prezentowana jest również bogata różnorodność fauny w galeriach ryb, płazów i gadów, a także szczegółowa ekspozycja poświęcona współczesnym ssakom, od niedźwiedzi polarnych po ryjówki. Strefa zielona Strefa zielona koncentruje się na historii życia, geologii Wielkiej Brytanii i pierwotnych zbiorach muzeum. Jedną z największych tamtejszych atrakcji jest Galeria Minerałów. Zbiory są prezentowane w oryginalnych dębowych gablotach z 1881 roku, umożliwiając zwiedzającym spojrzenie na muzeum tak, jak wyglądało w epoce wiktoriańskiej. Strefa pomarańczowa Trzonem strefy pomarańczowej jest Centrum Darwina – nowoczesne skrzydło, które w praktyce jest zaawansowanym kompleksem badawczym. Przechowuje się tam ważne i wrażliwe eksponaty, w tym 23 miliony okazów zoologicznych zakonserwowanych w alkoholu. Znajduje się tam także większość zbiorów entomologicznych i botanicznych. Warto wspomnieć o niezwykłym Wildlife Garden. W ogrodzie czynnym od marca do listopada można podziwiać nie tylko liczne gatunki roślin, ale także wspaniałe okazy ptaków i płazów. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pamięć przestrzenna tego ptaka zadziwia naukowców. Bez niego wiele drzew nie miałoby szans
Orzechówka – ptak zwany zwyczajnym, który z całą pewnością nie jest zwyczajny, wbrew temu, co sugeruje jego nazwa. Trzeba bowiem podkreślić, że to właśnie przedstawiciele tego gatunku są kluczowymi „architektami” borów borealnych i górskich, co jest efektem ubocznym ich strategii przetrwania. Jak wygląda orzechówka zwyczajna? Gdzie występuje i jak wpływa na środowisko? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Mieszkaniec Palearktyki Wyspecjalizowana dieta orzechówki Ekologiczna rola orzechówki Tryb życia orzechówki Na pierwszy rzut oka, orzechówka zwyczajna (Nucifraga caryocatactes) przypomina nieco szpaka. Charakterystyczne nakrapiane upierzenie wprowadza jednak błędną sugestię. Mimo że nie jest czarna jak smoła ani czarno-biała, ten piękny, a w Polsce – także rzadki ptak reprezentuje rodzinę krukowatych, tę samą, do której zalicza się kruk, sroka czy wrona. Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Pod względem pokroju i wielkości, orzechówka zwyczajna przypomina nieco gołębia, z tą różnicą, że jej głowa jest większa i masywniejsza. Średnia długość ciała tego ptaka waha się w przedziale od 30 do 34 cm, a rozpiętość skrzydeł może sięgać od 52 do 58 cm. Dorosły osobnik waży do 220 g. Najcharakterystyczniejszą cechą tego ptaka jest upierzenie. Na piórach orzechówki maluje się czekoladowobrązowe tło, obficie nakrapiane białymi plamkami w kształcie kropel. Skrzydła są czarnobrązowe, z charakterystycznym metalicznym połyskiem o zielonkawym kolorze, natomiast kuper i pokrywy podogonowe – białe. Z krukowatymi najwyraźniej łączą ją dwie cechy. Pierwszą jest masywny dziób, będący niczym innym, jak przystosowaniem do wyspecjalizowanej diety. Druga to brak dymorfizmu płciowego – samce i samice są ubarwione tak samo. Mieszkaniec Palearktyki Orzechówka zwyczajna zajmuje szeroki zasięg palearktyczny, obejmujący lasy iglaste i mieszane. Można ją spotkać od Norwegii na zachodzie, przez znaczne obszary Europy, w tym populacje wyspowe w Alpach i na Bałkanach, aż po wschód Syberii, Chiny, Japonię i Koreę. W Polsce orzechówka jest nielicznym ptakiem lęgowym. Można spotkać ją przede wszystkim w Karpatach, a także na Pojezierzu Mazurskim, Podlasiu i Pomorzu, gdzie zasiedla duże kompleksy leśne. Rozproszone stanowiska tych ptaków występują także na Ziemi Kieleckiej i Lubelszczyźnie. Najłatwiej spotkać ją jesienią, gdy intensywnie żeruje. Wraz z nastaniem okresu lęgowego staje się skryta. Wówczas znacznie trudniej o obserwację. W kontekście siedliskowym, ptak ten preferuje rozległe bory iglaste i lasy mieszane, pod warunkiem obecności drzew obradzających w kaloryczne nasiona. Orzechówki są zdolne do zasiedlania terenów o zróżnicowanej wysokości, od poziomu morza do nawet 4000 m n.p.m. Populacje tych ptaków zasiedlają Alpy, Karpaty, Sudety i Ural. Zdolność do życia na tak dużych wysokościach jest możliwa dzięki górskim gatunkom sosen. Drzewa takie jak limba wytwarzają nasiona o wyjątkowo wysokiej zawartości tłuszczu. Składnik ten jest niezbędny do przetrwania w surowym klimacie. Podgatunki orzechówki W obrębie rozległego zasięgu geograficznego wyróżnia się cztery główne podgatunki, zróżnicowane morfologicznie i ekologicznie. Należą do nich: c. caryocatactes (podgatunek nominalny, występujący w Europie), c. macrorhynchos (zamieszkujący obszar od Uralu, po wschodnią Syberię i północno-wschodnie Chiny), c. rothschildi (występuje na obszarze od Kazachstanu, po północno-zachodnie Chiny), c. japonica (zamieszkuje Wyspy Kurylskie i północną Japonię). Wyspecjalizowana dieta orzechówki Tak jak pozostałe krukowate, orzechówka jest ptakiem wszystkożernym. Należy jednak podkreślić, że w jej przypadku specjalizacja pokarmowa jest znacznie wyraźniej zarysowana niż u innych przedstawicieli tej rodziny. Głównym elementem diety tego ptaka jest wysokoenergetyczny pokarm roślinny, przede wszystkim nasiona sosen, a także orzechy i żołędzie. Latem i wiosną, zwłaszcza w okresie karmienia młodych, jadłospis jest uzupełniany o białko zwierzęce, pochodzące z owadów, larw i innych bezkręgowców. W diecie orzechówki znajdują się także mięsiste owoce. Magazynowanie nasion Najbardziej złożonym, a jednocześnie – najistotniejszym pod względem ekologicznym zwyczajem żywieniowym orzechówki jest behawior magazynowania nasion. Jesienią ptaki te zaczynają gromadzić zapasy, które umożliwią im przetrwanie zimy i wczesne rozpoczęcie lęgów. Orzechówki ukrywają nasiona w strategicznie wybranych miejscach, zarówno w gruncie, jak i w dziuplach drzew. Skala tego zjawiska jest zdumiewająca. Badania wykazały, że w ciągu jednego sezonu jeden ptak może stworzyć nawet do 20 tys. kryjówek, zawierających łącznie do 100 tys. nasion o masie 50 kg. Sam proces transportu przebiega niezwykle efektywnie. Stwierdzono, że jedna orzechówka jest w stanie przenieść średnio około 140 nasion w trakcie jednego kursu, a maksymalnie – do 210. Wybór skrytek Co ciekawe, orzechówki nie wybierają miejsc magazynowania zapasów w sposób przypadkowy. Ptaki te preferują lokalizacje charakteryzujące się niską wilgotnością gleby i dużym zacienieniem. Wynika z tego, że główną motywacją orzechówki nie jest ograniczenie ryzyka kradzieży zgromadzonych zapasów przez inne zwierzęta, a maksymalizacja trwałości przechowywanego pokarmu. Ukrywanie nasion w suchym i zacienionym miejscu spowalnia procesy gnicia i przedwczesnego kiełkowania, umożliwiając spożycie niepsujących się zapasów przez długie miesiące, nawet do rozpoczęcia sezonu lęgowego. Ekologiczna rola orzechówki Behawior magazynowania nasion służy przetrwaniu, jednak nie można nie wspomnieć o nieuniknionym i pozytywnym efekcie ubocznym, jaki ta strategia wywiera na ekosystem. Część zgromadzonych skrytek zostaje zapomniana lub niewyczerpana, a pozostawione w ziemi nasiona w sprzyjających warunkach kiełkują. Mechanizm ten jest szczególnie ważny dla sosen iglastych (limby, sosny syberyjskiej), których ciężkie nasiona nie mogą być rozsiewane przez wiatr. Kształtowanie struktury leśnej Analizy ekosystemów, w których występuje ten ptak, jasno potwierdzają jej dominującą pozycję w rozsiewaniu nasion. Badania dotyczące sosny karłowatej na Hokkaido w Japonii wykazały, że orzechówka zwyczajna była odpowiedzialna za przeniesienie aż 96% wszystkich nasion transportowanych z drzew. Fakt, że orzechówka ukrywa nasiona w klastrach (średnio 12 nasion w skrytce) prowadzi do specyficznego, kępkowego wzrostu siewek limby. Znajdowanie siewek rosnących w skupiskach jest bezpośrednim dowodem na pochodzenie z magazynów tych ptaków. Ten klastrowy wzrost ułatwia im wzajemną ochronę i zwiększa szanse na przetrwanie w trudnych warunkach klimatycznych i glebowych. Tryb życia orzechówki Jedną z najniezwyklejszych cech przedstawicieli tego gatunku jest wyjątkowo wczesny termin lęgów. Składanie jaj rozpoczyna się już w marcu, często w czasie, gdy w środowisku leśnym nadal występują warunki zimowe i mrozy. Ta strategia jest krytyczną adaptacją do środowisk borealnych, możliwą tylko dzięki zgromadzonym rezerwom pokarmowym. Gniazda, zazwyczaj umieszczone przy pniu wysokiego świerku (w rozwidleniu gałęzi), są stosunkowo nieduże. Mają natomiast grube, izolujące ścianki. Ta solidna konstrukcja jest niezbędna do zapewnienia ochrony termicznej dla lęgu w chłodnych warunkach wczesnej wiosny. Samica zwykle składa od 2 do 4 jaj, które są bladozielonkawe i pokryte ciemnymi plamkami. Inkubacja trwa około 20 dni i jest prowadzona głównie przez matkę. Opieka nad młodymi Pisklęta opuszczają gniazdo po około 25 dniach. Należy jednak wspomnieć, że opieka rodzicielska nie kończy się po wylocie. Przez kolejne kilka tygodni młode ptaki pozostają pod opieką rodziców, którzy nadal je dokarmiają. Skąd bierze się tak długi okres opieki? W środowisku, gdzie sukces młodego ptaka zależy od zdolności do zlokalizowania tysięcy ukrytych skrytek i stworzenia własnej spiżarni, rodzice muszą przekazać potomstwu zaawansowaną wiedzę przestrzenną i umiejętność oceny mikrośrodowiska. Wczesne lęgi w marcu maksymalizują czas dostępny dla młodych na rozwinięcie tych krytycznych umiejętności przed nadejściem następnej jesieni, co stanowi warunek ich samodzielnego życia. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gorąca wyspa bez lotniska i kurortów. Tu rosną jedne z najlepszych pistacji na świecie
Egina, perła Zatoki Sarońskiej, od wieków stanowi kluczowy punkt komunikacyjny i strategiczny na szlaku morskim łączącym Peloponez z Attyką. Jej geograficzne położenie, bliskie stolicy Grecji, definiuje zarówno jej historię, jak i współczesny charakter. Jakie atrakcje oferuje Egina? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Podmiejska strefa wypoczynkowa Aten Egina w mitologii Egina w historii Współczesna Egina Najważniejsze atrakcje wyspy Wyspa ma bogatą historię, zakorzenioną w greckiej mitologii. Dzięki dogodnej lokalizacji, dziś pełni funkcję łatwo dostępnej enklawy spokoju. Od imponujących ruin świątyń po unikatową kulturę uprawy pistacji – Egina ma do zaoferowania coś dla każdego. Podmiejska strefa wypoczynkowa Aten Egina, druga największa wyspa archipelagu Wysp Sarońskich, znajduje się w administracji zdecentralizowanej Attyka, w regionie o tej samej nazwie i jednostce regionalnej Wyspy. Wyspa jest oddalona od greckiej stolicy o zaledwie 30 km. Z portu w Pireusie można tam dopłynąć w zaledwie 40 minut. To sprawia, że w sezonie turystycznym Egina staje się czymś w rodzaju podmiejskiej strefy wypoczynkowej Aten. Egina w mitologii Egina, jak większość greckich miejsc o głębokiej historii, jest mocno zakorzeniona w mitologii. Według legendy, nazwa wyspy pochodzi od imienia nimfy Aiginy, córki Asoposa. Zeus, władca bogów, porwał Aiginę i sprowadził ją na tę wyspę, aby ukryć się przed zazdrosną żoną, Herą. Z tego połowicznie boskiego związku narodził się Ajakos, który później stał się jedną z najważniejszych postaci mitologii greckiej, pełniąc po śmierci funkcję sędziego świata podziemi. Opowieść o Myrmidonach Opowieść o Ajakosie niesie ze sobą głębszy wymiar dotyczący genezy mieszkańców wyspy. Jak głosi legenda, gdy syn Zeusa i nimfy Aiginy powrócił na wyspę, zasmucił się tym, że teren był pustynny i bezludny. Poprosił ojca o stworzenie ludzi, którzy zaludnią te ziemie. Zeus, w akcie boskiej interwencji, przemienił miejscowe mrówki w istoty ludzkie. W ten sposób narodził się waleczny lud Myrmidonów. Egina w historii Na przestrzeni wieków rola Eginy ulegała znaczącym zmianom. Z morskiej potęg, wyspa stała się obiektem zakusów piratów. W historii nowożytnej, przez krótki czas pełniła rolę centrum odrodzenia greckiej państwowości. Morska potęga W starożytności Egina była jednym z wiodących ośrodków handlowych i potęg morskich w Zatoce Sarońskiej, konkurując o dominację z dynamicznie rozwijającymi się Atenami. Do dziś świadczą o tym imponujące ruiny. W Kolonie, zaledwie kilkaset metrów od głównego portu, znajdują się pozostałości starożytnego portu i świątyni. Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest ostatnia stojąca kolumna doryckiej świątyni Apollina. Jednak ewolucja wyspy zaczęła podążać w innym kierunku w okresie bizantyjskim i średniowiecznym. W tamtym czasie zagrożenie ze strony piratów (w tym Saracenów) stało się tak poważne, że ludność musiała porzucić bezpieczne porty i schronić się w głębi lądu. Ufortyfikowane sanktuarium na wzgórzu Bezpieczeństwo zapewniła Paleochora, osada zbudowana na górskim zboczu, funkcjonująca jako ufortyfikowany zamek i schronienie przed najazdami. Opuszczenie wybrzeża i przeniesienie centrum życia do fortecy oznaczało historyczną decyzję o przedłożeniu przetrwania nad handel i dobrobyt. Założona około 896 roku Paleochora stanowi namacalny dowód na cykl historyczny wyspy – od morskiej otwartości do lądowej izolacji i obrony. Paleochora dziś jest wymarłą osadą, a przy tym – także niezwykle ważnym zabytkiem. Zachowało się tam wiele ruin bizantyjskich kościołów. Krótki sen o stolicy Najbardziej doniosły, choć krótki epizod w nowożytnej historii Eginy, nastąpił po wywalczeniu niepodległości. Po rewolucji 1821 roku i przed ostatecznym ustanowieniem Nauplionu jako stałej stolicy, Egina pełniła funkcję tymczasowej, strategicznej siedziby rządu (w latach 1827–1829). Prezydent Ioannis Kapodistrias wybrał wyspę jako pierwsze centrum administracyjne rodzącego się państwa. Za tym wyborem przemawiało kilka kluczowych czynników: bezpieczeństwo – wyspa oferowała naturalną ochronę przed osmańskimi wojskami lądowymi, które wciąż kontrolowały znaczną część kontynentalnej Grecji; położenie morskie – bliskość kluczowych ośrodków w Zatoce Sarońskiej pozwalała na szybką komunikację z flotą i sojusznikami; infrastruktura – mimo zniszczeń wojennych Egina dysponowała portem i zapleczem, które pozwoliło na szybkie zorganizowanie administracji. Kruche dziedzictwo Kapodistriasa Wizja Kapodistriasa dotyczyła nie tylko administracji, ale przede wszystkim odbudowy społeczeństwa. Z jego rozkazu zbudowano sierociniec, który przeszedł do historii jako pierwszy grecki budynek użyteczności publicznej w niepodległym państwie. Został on zaprojektowany, by zapewnić schronienie, wyżywienie i edukację dla około 600 sierot, ofiar wojny. Co istotne, do budowy wykorzystano kamienie pochodzące ze starożytnych ruin i fortyfikacji Eginy, co symbolizowało budowę nowej Grecji na fundamencie antycznej spuścizny. Sierociniec był odzwierciedleniem oświeceniowej wizji Kapodistriasa. Oprócz szkół i warsztatów (stolarskich i kowalskich), kompleks ten mieścił także Publiczną Bibliotekę Narodową, Narodowe Muzeum Archeologiczne i Narodową Drukarnię. Celem było stworzenie nowej, wykształconej elity dla młodego narodu. Niestety, po zabójstwie Kapodistriasa i wewnętrznych konfliktach, ta wzniosła wizja załamała się. Sierociniec przestał działać, a od 1880 roku, na prawie stulecie, został przekształcony w więzienie dla więźniów kryminalnych i politycznych. Szybka transformacja centrum wiedzy w symbol ucisku stała się bolesną metaforą niestabilności politycznej Grecji w XIX wieku. Współczesna Egina Współczesna Egina, mimo że musi mierzyć się z wyzwaniami wynikającymi z intensywnej urbanizacji i turystyki sezonowej, zbudowała swoją tożsamość ekonomiczną wokół jednej, wyjątkowej uprawy. Podczas gdy tradycyjne rzemiosło ustąpiło miejsca usługom, wyspa odnalazła nowy motor napędowy – pistacje. Złoto wyspy Intensywna uprawa pistacji rozpoczęła się tam w XIX wieku. Lokalna gleba i klimat okazały się idealne do tego celu, dzięki czemu pistacje z Eginy (Fistikia Aeginis) zyskały międzynarodową renomę. Choć drzewo wydaje pierwsze owoce po czterech latach, a zbiory trwają od sierpnia do połowy września, to wydajność jest znacząca, osiągając od 500 do 700 ton rocznie. Kluczowym elementem w strategii marki Eginy było uzyskanie w 1993 roku statusu Chronionej Nazwy Pochodzenia dla Fistikia Aeginis. Najważniejsze atrakcje wyspy Egina oferuje turystom bogactwo atrakcji, wśród których na pierwszy plan wysuwają się antyczne ruiny. Należy jednak podkreślić, że wyspa ma do zaoferowania coś więcej. Odbywa się tam słynny festiwal, a przyjezdnych zachwycają także obiekty kulturalne i miejsca kultu. Świątynia Afai Egina może poszczycić się jednym z najważniejszych i najlepiej zachowanych zabytków starożytnej Grecji – świątynią Afai. Zlokalizowana na wzgórzu porośniętym lasem piniowym, powstała około 500 roku p.n.e., stanowiąc doskonały przykład architektury doryckiej, wzniesiony na długo przed sławą ateńskiego Partenonu. Architektura świątyni jest najlepszym dowodem na to, jak dobrze starożytni projektanci rozumieli optykę. Podobnie jak w przypadku innych wielkich budowli doryckich, zastosowano tam subtelne korekty wizualne – kolumny narożne są nieco szersze niż pozostałe, aby na tle jasnego nieba nie sprawiały wrażenia zbyt cienkich. Należy podkreślić, że dzisiejsze białe ruiny nie oddają pierwotnego wyglądu sanktuarium. Antyczne posągi na przyczółkach były kolorowe, a detale, jak włosy czy trzymane w dłoniach włócznie i łuki, wykonane były z metalu. Te elementy nadawały rzeźbom dynamiczny charakter, który zaginął w wyniku upływu czasu. Aegina Fistiki Fest Od 2008 roku, corocznie we wrześniu odbywa się Aegina Fistiki Fest, najważniejsze wydarzenie festiwalowe w Zatoce Sarońskiej. Festiwal ten przyciąga ponad 20 tysięcy odwiedzających. Wydarzenie jest syntezą handlu i kultury. Promenada portowa ożywa dzięki komercyjnej wystawie, na której około 60 straganów oferuje pistacje i produkty pochodne – od prażonych przysmaków, po słodycze. Program kulturalny, odbywający się pod hasłem „Ziemia, Światło, Smak, Kultura”, obejmuje seminaria gastronomiczne prowadzone przez sławnych szefów kuchni, wystawy rękodzieła (biżuteria, ceramika) inspirowanego pistacjami i edukacyjne pokazy tkania tradycyjnych koronek kopaneli. Pozostałe atrakcje wyspy Wśród innych ciekawych miejsc na Eginie należy wyróżnić: Klasztor Agios Nektarios, popularne miejsce pielgrzymkowe, zabytki historyczne, takie jak Wieża Markellosa oraz Dom Nikosa Kazantzakisa, sławnego greckiego pisarza. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gruba Kaśka to popis polskiej myśli inżynieryjnej. Od 60 lat stoi na straży czystości wody w Warszawie
Gruba Kaśka jest dziś czymś więcej niż tylko ujęciem wody. To funkcjonalny pomnik polskiej myśli inżynieryjnej, który po 60 latach pracy nadal skutecznie realizuje swoją kluczową funkcję. Fakt, że tak istotny element infrastruktury komunalnej Warszawy, zaprojektowany w połowie XX wieku, nadal jest filarem zaopatrzenia w wodę i jest modernizowany, a nie zastępowany, stanowi najlepszy dowód na ponadczasową solidność oryginalnej koncepcji inżynierów Skoraszewskiego i Wojnarowicza.
Spis treści: Lokalizacja nie została wybrana przypadkowo Historia inżynieryjnej innowacji Jak działa Gruba Kaśka? Od drenażu do SUW „Praga” Gruba Kaśka w kulturze Dla wielu Gruba Kaśka jest jedynie cylindryczną budowlą, zakotwiczoną pośrodku Wisły. Należy jednak podkreślić, że ten charakterystyczny obiekt stanowi jeden z najważniejszych elementów Stacji Uzdatniania Wody „Praga”. To inżynieryjna wizytówka stolicy, której rola w zapewnieniu mieszkańcom czystej wody pitnej pozostaje nieoceniona, pomimo upływu sześciu dekad od jej uruchomienia. Lokalizacja nie została wybrana przypadkowo Ujęcie wody i budynek studni miejskiej, który został posadowiony na 509. kilometrze szlaku żeglownego Wisły, w odległości 186 metrów od brzegu, pomiędzy Czerniakowem a Saską Kępą. Obiekt ten, ze względu na swoją masywną, kolumnową formę, wyraźnie dominuje nad odcinkiem rzeki. Studnia ma imponującą wysokość, przekraczającą 49 metrów, a jej obwód to niemal 44 metry. Umiejscowienie w samym nurcie rzeki jest kluczowe dla technicznego działania Grubej Kaśki i stanowi o jej unikatowości. Lokalizacja głęboko w rzecznym korycie umożliwia maksymalne wykorzystanie zasobów infiltracyjnych Wisły przy jednoczesnym zachowaniu bezpiecznego dystansu od potencjalnych źródeł zanieczyszczeń miejskich na brzegach. Mówimy to o największej studni infiltracyjnej w Europie i jedynej, która została usadowiona bezpośrednio w nurcie rzeki. Ta wyjątkowa konstrukcja codziennie pobiera średnio 65000 metrów sześciennych wody, zaspokajając tym samym potrzeby wodociągowe blisko jednej trzeciej mieszkańców Warszawy. Historia inżynieryjnej innowacji Inwestycja rozpoczęła się w 1953 roku. 11 lat później, Gruba Kaśka – konstrukcja efektem nowatorskiego podejścia do problemu pozyskiwania czystej wody dla rozwijającej się stolicy – została uruchomiona. Rozruch ujęcia nastąpił 22 września 1964 roku. Rewolucyjna koncepcja infiltracji Koncepcja ujęcia, znana jako „ujęcie warszawskie”, była niemałym przełomem. Do tamtej pory obiekty filtracyjne budowano co do zasady na lądzie. Autorami tej wizji byli inżynierowie Włodzimierz Skoraszewski i Stanisław Wojnarowicz, który pełnił wówczas funkcję dyrektora Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji (MPWiK). Postanowili oni wykorzystać naturalną filtrację, umieszczając ujęcie bezpośrednio pod dnem rzeki. Kluczem do czystości wody jest sama Wisła, a dokładnie – jej piaszczyste dno, które pełni funkcję gigantycznego, naturalnego filtra. Polski inżynier wpadł na pomysł, by wodę pobierać nie z powierzchni rzeki, a z promieniście ułożonych drenów, które leżą na głębokości około 6 do 7 metrów poniżej dna. Przesiąkając przez warstwy piasku i żwiru, woda ulega naturalnemu mechanicznemu i częściowo biologicznemu oczyszczeniu, zanim trafi do rurociągów studni. Ta metoda zapewniła niezwykle stabilne i ekologiczne źródło wody, znacznie zmniejszając pierwotne obciążenie zanieczyszczeniami dla naziemnych stacji uzdatniania. System ten, bazujący na 15 promieniach drenów, okazał się inżynieryjnym majstersztykiem. Jak działa Gruba Kaśka? Od drenażu do SUW „Praga” Po ujęciu wody przez system drenów i jej naturalnej filtracji, studnia pompuje wodę rurociągiem na ląd. Docelowo woda ta trafia do Stacji Uzdatniania Wody „Praga”, zlokalizowanej na Saskiej Kępie. Dzienna produkcja tego obiektu, zasilanego z Wisły, wynosi średnio 65 tysięcy metrów sześciennych. System wodociągowy Warszawy jest jednak zaprojektowany z myślą o elastyczności i redundancji. W przypadku zwiększonych potrzeb operacyjnych lub innych wymogów, nadmiar ujętej wody może zostać przekierowany na drugą stronę Wisły, do Stacji Uzdatniania Wody „Filtry”. Podziemna komunikacja i konserwacja Jednym z kluczowych elementów infrastruktury Grubej Kaśki jest mierzący 311 metrów podwodny tunel. Ten rurociąg umieszczony jest pod dnem rzeki. Nie tylko transportuje wodę do stacji, ale także umożliwia obsłudze dotarcie do wnętrza budowli bezpośrednio z praskiego brzegu. Takie rozwiązanie zapewnia nieprzerwany dostęp techniczny, niezależnie od panujących warunków na rzece. Mimo swojej trwałości, naturalne złoże filtracyjne wymaga aktywnej troski. Niezbędna jest regularna regeneracja drenów oraz utrzymanie odpowiedniego stanu złoża, aby zachować wysoką jakość uzyskiwanej wody. O czystość dna dbają specjalistyczne pogłębiarki, tzw. Chude Wojtki. Ich rola jest krytyczna. Usuwają nadmiar osadów, które mogłyby zmniejszyć przepuszczalność piaszczystego złoża i zamulić dreny. Bez tego Gruba Kaśka stopniowo straciłaby swoją efektywność infiltracyjną. Biomonitoring i ochrona ujęcia Naturalny filtr Wisły sprawdza się od ponad 60 lat, jednak bezpieczeństwo wody pitnej zawsze pozostaje kwestią priorytetową. Na straży stoją nie tylko nie tylko najnowocześniejsze technologie chemiczne i analityczne, ale także unikatowy naturalny system ostrzegawczy. Biologiczny system alarmowy w Grubej Kaśce Wewnątrz studni wydzielono specjalne pomieszczenie, w którym znajduje się niewielkie akwarium, a w nim – słodkowodne małże. Osiem okazów mięczaków z gatunku skójka zaostrzona, które w praktyce są niezwykle wyczulone na jakość wody, non stop działa jako czuły, biologiczny detektor czystości. Ich naturalny instynkt nakazuje natychmiastowe zamknięcie muszli w przypadku wykrycia w wodzie toksycznych substancji niebezpiecznych także dla człowieka. Protokół bezpieczeństwa jest precyzyjny: jeśli jednocześnie zamkną się trzy małże, uruchamiany jest natychmiastowy alarm. Małże pełnią dyżur przez trzy miesiące. Po tym czasie są zastępowane młodszymi osobnikami. Gruba Kaśka w kulturze Pękata studnia pozostaje jednym z najcharakterystyczniejszych obiektów warszawskiej infrastruktury. Nic więc dziwnego, że słynna Gruba Kaśka stała się „bohaterką” kina. W 1966 roku Tadeusz Chmielewski wyreżyserował komedię satyryczno-sytuacyjną, zatytułowaną „Pieczone gołąbki”. Film wyszydzający cwaniactwo i kombinatorstwo przedstawia perypetie Leopolda Górskiego (w tę rolę wcielił się Krzysztof Litwin) i reszty załogi stacji pomp. Górski, z zamiłowania poeta i piosenkarz, zostaje zatrudniony, by swoimi piosenkami zmotywować pracowników do efektywniejszej pracy i nie pozwolić im zasnąć przy szumie pracujących pomp. Dzięki niemu brygada bumelantów przekształca się we wzorową ekipę. Gruba Kaśka ponownie zagościła na ekranie w 2018 roku, w filmie Julii Pełki zatytułowanym po prostu „Gruba Kaśka”. Produkcja ukazująca zależność człowieka od natury uwypukla unikatowość warszawskiego systemu monitorowania jakości wody, którego rdzeniem są wspomniane wcześniej małże. I to właśnie poławiacz małż, który odpowiada za selekcję odpowiednich okazów, jest jednym z bohaterów filmu. Na ekranie pojawiają się też inne postaci, między innymi Barbara, mieszkanka stolicy, która od kilkudziesięciu lat opala się na cyplu obok monumentalnej studni. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Mieszka tu 180 tysięcy osób, choć warunki są nieludzkie. To jedno z najgorszych miejsc do życia
Norylsk to jedno z najdalej wysuniętych na północ miast świata. Życie toczy się tu w cieniu toksycznego dymu i ekstremalnego mrozu. Mieszkańcy tego zamkniętego ośrodka żyją średnio o 10 lat krócej niż reszta obywateli Rosji.
Spis treści: Gdzie znajduje się Norylsk? Przemysł w Norylsku Warunki życia w Norylsku Historia Norylska Wyobraź sobie miasto, w którym roślinność praktycznie nie występuje, a powietrze jest tak bardzo zanieczyszczone, że „można je kroić”. Gdzie ludzie żyją średnio o 10 lat krócej. Gdzie zimą dwucyfrowe temperatury poniżej zera nie są wyjątkiem, a normą. Gdzie przez około 270 dni w roku na ulicach zalegają hałdy śniegu, a przez 44 dni nie wschodzi Słońce. To właśnie Norylsk. Gdzie znajduje się Norylsk? Norylsk to miasto w azjatyckiej części Rosji. Znajduje się w Kraju Krasnojarskim, w Tajmyrskim Dołgano-Nienieckim rajonie. Od Moskwy dzieli je ok. 2 tys. km. To jedno z najdalej wysuniętych na północ miast i najdalej wysunięte o tak dużym zaludnieniu. Obecnie mieszka tam ok. 180 tys. osób, a w czasach ZSRR populacja Norylska była kilkukrotnie większa. Całkowita izolacja Mimo że Norylsk znajduje się na kontynencie, można poczuć się tam jak na wyspie. Miasto ze wszystkich stron otoczone jest morzem bezkresnej tundry. Nie docierają tam prawie żadne drogi, prowadzące do innych rosyjskich miast. Tylko jedna wychodzi poza Norylsk i wiedzie do położonego 100 km dalej lotniska i miasta portowego Dudinka nad Jenisejem. Linia kolejowa? Jest, ale kursują nią wyłącznie pociągi towarowe. Z odleglejszych zakątków, do Norylska dostać się można wyłącznie drogą lotniczą lub wodną. O ile wcześniej uzyska się zezwolenie od Federalnej Służby Bezpieczeństwa, bo Norylsk funkcjonuje na zasadach miasta zamkniętego. W latach 90. XX wieku organizowano wycieczki turystyczne do Norylska, ale teraz obcokrajowcy właściwie nie mają tam czego szukać, zwłaszcza mieszkańcy Zachodu. Tylko wybrani przedsiębiorcy z Białorusi mogą dostać się do miasta, a pozwolenie na zamieszkanie i pracę, poza Rosjanami, otrzymują właściwie tylko mieszkańcy bliskich krajów azjatyckich: Kazachowie, Tadżykowie i Uzbecy. Dlaczego rosyjskie władze wprowadziły tam ograniczenia w zakresie przemieszczania się i zamieszkania, skoro obszar ten nie należy do strategicznych punktów militarnych ani nie rozwija się tam technologii nuklearnych? Przemysł w Norylsku Ze względu na istniejącą tam infrastrukturę przemysłową. Norylsk jest jednym z kluczowych ośrodków metalurgicznych w Rosji. Funkcjonujący tam kombinat niklowy generuje ok. 2 proc. rosyjskiego PKB. Roczne wydobycie różnych kopalin utrzymuje się tam na poziomie ok. 1,8 mld ton. Skarbem norylskiej ziemi jest przede wszystkim nikiel, ale także miedź, kobalt, platyna i węgiel kamienny. Mieści się tam największy na świecie zakład wytopu metali ciężkich. Należący do spółki Nornikiel gigant każdego roku produkuje ok. pół miliona ton niklu i pół miliona ton miedzi. Towarzyszy temu ogromna emisja dwutlenku siarki, sięgająca 2 milionów ton. Skoro o emisji mowa, wypada wspomnieć, że Norylsk odpowiada za 1 proc. całkowitej ziemskiej emisji dwutlenku węgla, a mówimy tu przecież tylko o jednym mieście! Warunki życia w Norylsku Panorama miasta jest wyjątkowo przygnębiająca. Na tle socjalistycznych blokowisk, w tym tworzących widmowe osiedla opuszczonych ruin, wyrastają kominy zakładów przemysłowych. Pomiędzy blokami wiją się węzły rur, których nie można było zakopać w ziemi. Mieszkańcy robią, co tylko w ich mocy, żeby uczynić swoje życie nieco bardziej znośnym. Każdego roku, wraz z nastaniem lata, rozpoczynają się tam akcje społeczne. W tym czasie ludzie zamiatają chodniki, odmalowują ławki i czyszczą tynki. Nie zmienia to jednak zbyt wiele, bo depresyjny krajobraz nie jest ich największym problemem. Zakłady przemysłowe funkcjonują tam 24 godziny na dobę, przez 7 dni w tygodniu. Z kominów wydobywa się gęsty dym, który przy dobrej pogodzie ogranicza widoczność do 150 metrów, a przy złej – do zaledwie 15 metrów. W powietrzu unosi się gęsty smog. Na języku czuć metaliczny posmak, a do nosa dociera ostra woń siarki. Tak jest tam przez cały czas. Nic dziwnego, że średnia długość życia w Norylsku jest o ok. 10 lat krótsza niż w pozostałych miastach Rosji. Notuje się tam najwięcej zachorowań na nowotwory i schorzenia układu oddechowego. Dane Federalnej Służby Statystyki Państwowej wskazują, że Norylsk jest najbardziej zanieczyszczonym miastem w Rosji. W tym kontekście przestaje dziwić, że padający tam śnieg jest zabarwiony na czarno. Pogoda w Norylsku A trzeba wspomnieć, że śniegu jest tam pod dostatkiem. Pada przez ok. 270 dni w roku, a burze śnieżne nie należą tam do rzadkości. Zimą termometry wskazują temperaturę 30–40 stopni Celsjusza poniżej zera. Najniższa zarejestrowana wyniosła minus 53,1 stopnia Celsjusza. Lato w Norylsku różni się od europejskiego lata. Temperatura wzrasta wówczas najwyżej do kilkunastu stopni Celsjusza. Taka pogoda nie utrzymuje się zbyt długo, bo zaledwie od czerwca do sierpnia. Jednak zanim mieszkańcy Norylska poczują na skórze odrobinę ciepła, muszą zmierzyć się z trwającą 44 dni kalendarzowe nocą polarną. W tym czasie Słońce nie wschodzi nawet na chwilę. Praca i zarobki w Norylsku Dlaczego ludzie decydują się na życie w takim miejscu? Cóż, wielu prawdopodobnie nie ma innego wyjścia. W porównaniu z pozostałymi miastami w Rosji, bezrobocie jest tam niskie. Około 75 proc. mieszkańców pracuje w przemyśle górniczo-hutniczym. Zarobki są tam wyraźnie wyższe niż w pozostałych częściach kraju. Ten trend został zapoczątkowany w ZSRR, kiedy pobory rosły wraz ze wzrostem odległości na północ, i utrzymuje się do dziś. Nie znaczy to jednak, że warunki pracy są dobre. Niemal wszystkie firmy w mieście są własnością spółki Nornikiel. Oznacza to, że pracownik zwolniony w jednym zakładzie nie ma szans na znalezienie pracy w innym. To sprawia, że chcąc utrzymać zatrudnienie, ludzie muszą godzić się w zasadzie na wszystko. Historia Norylska Dla Europejczyków Norylsk wydaje się miastem nierealnym. A jednak to miejsce istnieje. Jego historia rozpoczęła się w latach 20. XX wieku, kiedy na półwysep Tajmyr wyruszyła pierwsza ekspedycja. Badacze mieli za zadanie odnaleźć złoża węgla kamiennego. Wkrótce wyruszyły tam kolejne ekspedycje. Odkryto wówczas bogate rudy miedzi i niklu z dużą zawartością platyny. Pierwszy dom wybudowano tam w 1921 roku. Zamieszkał w nim dr Mikołaj Mikołajewicz Urwancew wraz z rodziną. Jednak masowa eksploatacja tamtejszych złóż rozpoczęła się dopiero w następnej dekadzie. Miejsce katorżniczej pracy Sowiecka władza postanowiła sięgnąć po najtańszą siłę roboczą. W latach 30. XX wieku rozpoczęły się masowe transporty więźniów. W 1935 roku powstał tam obóz przymusowej pracy poprawczej. Przymusowi robotnicy mieszkali w nieludzkich warunkach. Nie mieli żadnej odzieży ochronnej. Otrzymywali proste narzędzia, a niektórzy musieli pracować gołymi rękoma. Otrzymywali tylko jedną rację żywnościową dziennie. Do 1953 roku liczba więźniów stale rosła. W tym czasie wszystkie zabudowania i drogi w Norylsku zostały wybudowane ich rękoma. Osadzeni byli też zmuszani do pracy w kombinacie niklowym. Najtrudniejsze warunki panowały w tzw. Obozie specjalnym nr. 2, w którym osadzani byli więźniowie polityczni. Jednostka istniała w latach 1948–1953. Łagier zlikwidowano dopiero po śmierci Stalina i wybuchu powstania więźniów. Nowe miasto na mapie Rosji W 1953 roku Norylsk otrzymał prawa miejskie. Zamieszkiwało je wówczas 70 tys. osób. Do dziś nie wiadomo, ilu ludzi oddało życie, by mógł powstać przemysłowy kolos. Oficjalnie mówi się, że w tamtejszych łagrach zginęło około 500 tys. osób, ale prawdopodobnie dane te są niedoszacowane. Na tzw. Norylskiej Golgocie do dziś wznoszą się pomniki poświęcone pamięci Rosjan, Żydów i przedstawicieli innych narodów, którzy pracowali tam i umierali w nieludzkich warunkach. Jeden z nich, przedstawiający wyłożone krzyżami tory prowadzące do nieba, poświęcony jest Polakom. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wyglądają jak pradawny fenomen geologiczny. Powstały stosunkowo niedawno pod Skarżyskiem-Kamieną
Oczy Ziemi to nieoczywista, za to niezwykle interesująca atrakcja województwa świętokrzyskiego. Mówimy tu o miejscu, które łączy w sobie walory historyczne, naukowe i krajobrazowe. Jego fenomen opiera się na unikatowej symbiozie procesów geologicznych zachodzących przed milionami lat, brutalnej historii XX-wiecznej eksploatacji i nowoczesnego zarządzania leśnego, które przekształciło zapomniany kamieniołom w regionalną perłę turystyki. Gdzie znajdują się Oczy Ziemi? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niezwykłe miejsce między dwoma miastami Atrakcja, która powstała dzięki niszczycielskiej działalności Tajemnica „oczu” Walory Oczu Ziemi Oczy Ziemi jako nowoczesna atrakcja turystyczna Jak dotrzeć do Oczu Ziemi? Turystyka coraz częściej ewoluuje w kierunku poszukiwania miejsc nieoczywistych, a co za tym idzie – niezbyt zatłoczonych. Doskonałą propozycją na jednodniową wycieczkę są Oczy Ziemi. Miejsce to, choć bywa tak opisywane, nie jest rezerwatem geologicznym pod względem formalno-prawnym. Mówimy tu raczej o udostępnionym turystycznie stanowisku. Nic nie szkodzi, bo walory krajobrazowe Oczu Ziemi są ogromne, bez względu na to, jak klasyfikowana jest ta atrakcja. Niezwykłe miejsce między dwoma miastami Oczy Ziemi znajdują się w północnej części województwa świętokrzyskiego, między Suchedniowem a Skarżyskiem-Kamienną. Pod względem administracyjnym obiekt ten leży w granicach powiatu skarżyskiego, w gminie Suchedniów. W kontekście geograficznym, ta wyjątkowa atrakcja wpisuje się w mezoregion Wyżyny Kieleckiej, będącej częścią Wyżyny Małopolskiej. Teren ten charakteryzuje się specyficzną rzeźbą terenu, ukształtowaną przez ruchy górotwórcze oraz procesy erozyjne, które odsłoniły starożytne warstwy skalne. Pod względem przyrodniczym obiekt znajduje się w otoczeniu Lasów Suchedniowskich, które są częścią dawnej Puszczy Świętokrzyskiej. Dominują tam drzewostany jodłowo-bukowe z domieszką sosny, co nadaje okolicy walory estetyczne typowe dla regla dolnego. Otoczenie z licznymi wzniesieniami i dolinami potoków sprzyja różnorodności biologicznej, a co za tym idzie – także atrakcyjności pieszych wędrówek. Atrakcja, która powstała dzięki niszczycielskiej działalności Miejsce, które dziś zachwyca swoją estetyką, przez dziesięciolecia było polem intensywnej działalności przemysłowej. Oczy Ziemi powstały na obszarze, gdzie wcześniej funkcjonował kamieniołom Gębury. Historia eksploatacji surowca w tym miejscu jest nierozerwalnie związana z rozwojem infrastruktury komunikacyjnej Polski w XX wieku. Wydobycie piaskowca w kamieniołomie Gębury rozpoczęło się na większą skalę prawdopodobnie w okresie międzywojennym, jednak to lata II wojny światowej stanowiły czas najbardziej intensywnej i dramatycznej eksploatacji. Wówczas to niemieckie władze okupacyjne wykorzystywały zasoby kamieniołomu do budowy strategicznych dróg i linii kolejowych. Po zakończeniu działań wojennych, kamieniołom nadal pełnił funkcję źródła surowca skalnego. Piaskowiec z Gębur, ze względu na swoje właściwości techniczne, był idealnym materiałem do tworzenia nasypów kolejowych i podbudowy dróg. Eksploatacja prowadzona była metodami odkrywkowymi, co doprowadziło do powstania głębokiego wyrobiska z wysokimi ścianami skalnymi. Po zaprzestaniu wydobycia, co nastąpiło w drugiej połowie XX wieku, obiekt został pozostawiony naturze. Nowy pomysł na nieczynny kamieniołom W 2019 roku Nadleśnictwo Suchedniów postanowiło uporządkować i zagospodarować ten obszar. W ramach prac wybudowano drewnianą bramę, altanę ze stołami, pomost nad zbiornikiem wodnym oraz wytyczono ścieżki dojściowe. To właśnie wtedy nazwa „Oczy Ziemi”, wcześniej funkcjonująca raczej w obiegu lokalnym i nawiązująca do specyficznych otworów w ścianie skalnej, stała się oficjalną marką turystyczną. Tajemnica „oczu” Ludzki mózg wykazuje skłonność do rozpoznawania znajomych kształtów w przypadkowych strukturach. To właśnie to zjawisko sprawia, że w owalnych otworach w pionowej ścianie skalnej widzimy ludzkie oczy. Te są rezultatem działania naturalnych procesów geologicznych i eksploatacji mechanicznej. Piaskowiec nie jest skałą jednorodną. W toku osadzania piasku powstają w nim strefy o mniejszej odporności mechanicznej. Pod wpływem działania wiatru, wody i zmian temperatury, słabsze partie skały uległy szybszemu wykruszeniu, pozostawiając charakterystyczne zagłębienia, a prace strzałowe i wydobywcze w kamieniołomie odsłoniły przekrój pionowy warstw. Walory Oczu Ziemi Słynne oczy w pionowej skale są największą atrakcją tego miejsca. Największą, ale nie jedyną. Dawny kamieniołom urzeka kontrastem między surowością skalnych ścian a taflą jeziora powstałego na dnie wyrobiska. Zbiornik ten jest efektem przecięcia zwierciadła wód podziemnych w trakcie prac wydobywczych. Woda w jeziorze charakteryzuje się niezwykłą przejrzystością oraz specyficznym, turkusowym odcieniem. Za ten efekt odpowiada fizyka rozpraszania światła i chemia roztworów wodnych. Wody nasycone krzemionką lub drobnymi cząstkami węglanu wapnia selektywnie rozpraszają krótkie fale światła (niebieskie i zielone), pochłaniając jednocześnie fale długie (czerwone). Dodatkowo brak intensywnego falowania oraz osłonięcie zbiornika przez ściany kamieniołomu sprzyja sedymentacji drobnych zawiesin, co potęguje wrażenie krystalicznej czystości. Na brzegach zbiornika i w skalnych szczelinach pojawia się roślinność pionierska. Można tam zaobserwować różne gatunki mchów, porostów i krzewów, które powoli „odzyskują” teren dla natury. Las otaczający wyrobisko stanowi naturalną barierę biologiczną, chroniącą czystość wody i zapewniającą spokój bytującym tam zwierzętom. Oczy Ziemi jako nowoczesna atrakcja turystyczna Obiekt ten jest doskonałym przykładem przemyślanego zagospodarowania terenów leśnych. Na całą infrastrukturę składają się obiekty takie jak: brama wejściowa – wykonana z masywnych bali drewnianych, stanowi wyraźny sygnał początku ścieżki dydaktycznej i turystycznej; wiata turystyczna – duża, zadaszona konstrukcja z ławami i stołami, idealna na odpoczynek nawet podczas niepogody; palenisko – wyznaczone miejsce na ognisko, które pozwala na bezpieczną integrację; pomost i kładka – drewniana konstrukcja wchodząca w głąb zbiornika wodnego, umożliwiająca bliski kontakt z taflą wody bez niszczenia brzegów; oznakowanie – tabliczki kierunkowe oraz tablice informacyjne przybliżające historię „Oczu Ziemi” oraz projektu „Okoliczne Skały”. Projekt „Okoliczne Skały” Interesującą ciekawostką jest projekt turystyczny o nazwie „Suchedniów – Okoliczne Skały”. To forma gry terenowej o prostych zasadach. W czterech wyznaczonych miejscach znajdują się skrzynki z pieczątkami. Turyści zbierają je na specjalnych kartach lub w notesach. Po zebraniu kompletu czterech pieczątek można odebrać pamiątkową odznakę. W skład projektu wchodzą cztery lokalizacje: Oczy Ziemi, Brama Piekielna, Piekło Dalejowskie, Kamień Michniowski. Jak dotrzeć do Oczu Ziemi? Dojazd do Oczu Ziemi i samo dojście na miejsce nie stanowią większego problemu. Żeby dotrzeć na miejsce, trzeba odbyć niezbyt długi spacer leśnymi szlakami. Trasa z Suchedniowa Ścieżka rozpoczyna się na ulicy Szerokiej, gdzie można zostawić samochód na leśnym parkingu. Stamtąd do przejścia pozostaje około 3 km malowniczej, płaskiej drogi leśnej, co zajmie około 45 minut. Szlak zielony (Skarżysko-Wykus) Trasa rozpoczyna się przy stacji kolejowej Suchedniów Północny. Mierzy około 2,5 km. Odbicie od głównego szlaku do kamieniołomu jest wyraźnie oznakowane. Trasa z Mostek Droga mierząca około 4 km prowadzi przez głębokie lasy. To idealna propozycja dla wszystkich, którzy chcą rozkoszować się pięknem natury i absolutną ciszą. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To jedyne w Polsce objawienia oficjalnie zatwierdzone przez Watykan. Ich echo trwa do dziś
Gietrzwałd zachwyca nie tylko wspaniałą przyrodą i krajobrazami Zielonych Płuc Polski. W niewielkiej wsi na terenie województwa warmińsko-mazurskiego znajduje się niezwykłe sanktuarium, poświęcone Matce Boskiej Gietrzwałdzkiej. Jego lokalizacja nie jest przypadkowa. To właśnie tam, w XIX wieku, miało dojść do objawień maryjnych, jedynych w pełni uznanych przez Kościół katolicki.
Spis treści: Krajobraz warmiński w pełnej krasie Historia Gietrzwałdu Objawienia w Gietrzwałdzie Sanktuarium w Gietrzwałdzie Inne atrakcje Gietrzwałdu Na mapie światowych sanktuariów maryjnych istnieją miejsca-symbole, których nazwy rezonują w świadomości milionów katolików: Lourdes, Fatima, La Salette. Należy podkreślić, że na tej liście znajduje się też Gietrzwałd – niewielka warmińska wieś, usytuowana między Ostródą a Olsztynem. To właśnie tam, w trudnym czasie zaborów, miały rozegrać się wydarzenia, które na zawsze wpisały się w historię polskiej duchowości. Krajobraz warmiński w pełnej krasie Niewielki, bo zamieszkany przez około 570 osób Gietrzwałd, jest zlokalizowany w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie olsztyńskim. Obszar wsi rozciąga się mniej więcej w połowie drogi między stolicą regionu, Olsztynem, a historyczną Ostródą. W ujęciu geograficznym, wieś jest osadzona w centralnej części Pojezierza Olsztyńskiego, w samym sercu historycznej Warmii. Od zachodniej granicy z historycznymi Prusami Górnymi jest oddalona o zaledwie 3 km. Tamtejszy krajobraz, ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie, cechuje się urozmaiconą, pofałdowaną rzeźbą terenu z wzniesieniami sięgającymi ponad 175 m n.p.m. i dolinami położonymi na wysokości około 95–110 m n.p.m. Tym, co najbardziej definiuje ten region, jest niezwykłe bogactwo przyrody. Lasy, będące pozostałością po historycznej Wielkiej Puszczy, pokrywają ponad 49% powierzchni gminy. Sama wieś rozciąga się nad Giławką, dopływem Pasłęki. W granicach gminy znajduje się 12 jezior, które wraz z gęstymi kompleksami leśnymi tworzą niezwykle urokliwy pejzaż. Historia Gietrzwałdu Wieś została założona w 1352 roku przez kapitułę warmińską na prawie chełmińskim. Pierwotnie nosiła niemiecką nazwę Dietrichswald. Jej wczesna historia była burzliwa – w XV wieku została zniszczona podczas wojny trzynastoletniej między Polską a zakonem krzyżackim. Po pokoju toruńskim w 1466 roku, który przyłączył Warmię do Korony Polskiej, na tych terenach zaczęły osiedlać się polskie rodziny, co na wieki ugruntowało polski charakter tej ziemi. Trudny czas zaboru pruskiego W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, wieś znalazła się w granicach Królestwa Prus, w prowincji Prusy Wschodnie. Rozpoczął się wówczas długi i trudny okres systematycznego wykorzeniania polskości. Władze pruskie narzuciły język niemiecki w szkołach i urzędach. Jednak mimo nacisków Gietrzwałd wciąż pozostawał ostoją rodzimej mowy i tradycji. Spisy z lat 80. XIX wieku wykazały, że licząca około 1000 mieszkańców wieś była niemal w całości polskojęzyczna. Na straży polskiego słowa W tej epoce oporu niezwykle istotną rolę odegrał Andrzej Samulowski, poeta ludowy, działacz i księgarz. W 1878 roku założył w Gietrzwałdzie pierwszą na Warmii polską księgarnię katolicką. Jego dom stał się centrum polskiego życia kulturalnego. To właśnie tam przygotowano próbny numer „Gazety Olsztyńskiej”, najważniejszego polskiego czasopisma w regionie. Działalność Samulowskiego była bezpośrednim wyzwaniem rzuconym polityce zaborcy i uczyniła z Gietrzwałdu ważny ośrodek obrony polskiej tożsamości. Objawienia w Gietrzwałdzie Należy podkreślić, że w tamtym czasie Gietrzwałd stał się także najważniejszym punktem na duchowej mapie Polski. Zadecydowały o tym wydarzenia, do których miało dojść latem 1877 roku, w samym środku Kulturkampfu – bezwzględnej walki państwa pruskiego z Kościołem katolickim i polskością. Przebieg wydarzeń Objawienia trwały od 27 czerwca do 16 września 1877 roku. Ich głównymi adresatkami były dwie dziewczynki z ubogich polskich rodzin: trzynastoletnia Justyna Szafryńska i dwunastoletnia Barbara Samulowska. Matka Boża ukazywała im się na klonie rosnącym w pobliżu kościoła parafialnego. Na pytanie dziewczynek: „Kto Ty Jesteś?”, odpowiedziała: „Jestem Najświętsza Panna Maryja Niepokalanie Poczęta!”. Jej główne przesłanie było proste i uniwersalne: „Życzę sobie, abyście codziennie odmawiali różaniec!”. Maryja obiecała również, że jeśli ludzie będą się gorliwie modlić, prześladowany Kościół w Królestwie Polskim zostanie oswobodzony, a osierocone parafie na Warmii otrzymają kapłanów. 8 września dziewczynki opowiedziały, że Maryja pobłogosławiła pobliskie źródełko. Wizjonerki twierdziły, że Matka Boża przemówiła do nich po polsku, w lokalnym dialekcie warmińskim. W kontekście brutalnej polityki wykorzeniania polskości był to akt o niewyobrażalnej wręcz wadze. Dla uciskanego ludu warmińskiego był to znak, że Bóg stoi po stronie polskiej sprawy. Droga do uznania Miejscowy proboszcz, ks. Augustyn Weichsel, skrupulatnie dokumentował wszystkie wydarzenia, a władze diecezjalne, po przeprowadzeniu dochodzenia, nie znalazły podstaw do oskarżeń o oszustwo. Ostateczne oficjalne zatwierdzenie nadeszło jednak dopiero sto lat później. W dekrecie z 11 września 1977 roku biskup warmiński Józef Drzazga zatwierdził kult objawień jako „nie sprzeciwiający się wierze i moralności chrześcijańskiej, który został oparty na wiarygodnych faktach, mających charakter nadprzyrodzony”. Sanktuarium w Gietrzwałdzie Rozbudowany kompleks sanktuaryjny stanowi centrum duchowego życia Gietrzwałdu. Obiekt przez lata ewoluował, by mógł sprostać potrzebom milionów pielgrzymów, odwiedzających to niezwykłe miejsce. Dziś jest to przemyślanie zaprojektowana przestrzeń, która prowadzi odwiedzających przez kolejne etapy duchowego doświadczenia. Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Sercem sanktuarium jest majestatyczna bazylika, której korzenie sięgają XV stulecia. Wzniesiono tam wówczas pierwszy, gotycki kościół murowany, konsekrowany w 1500 roku. Po objawieniach, w latach 1878-1884, świątynia została gruntownie rozbudowana w stylu neogotyckim, uzyskując obecny kształt krzyża łacińskiego. Jej strzelista wieża dominuje nad okolicą, stanowiąc charakterystyczny punkt orientacyjny. Miejsce modlitwy i kontemplacji Struktura sanktuarium została starannie zaplanowana, by stworzyć swoistą „ścieżkę wiary”. Pielgrzymka często rozpoczyna się od wizyty w Kaplicy Objawień, usytuowanej w miejscu klonu, na którym miała ukazać się Matka Boża. Następnie aleja prowadzi do Błogosławionego Źródełka, które według przekazów zostało pobłogosławione przez Maryję 8 września 1877 roku. Wierni czerpią z niego wodę, wierząc w jej uzdrawiającą moc. Drogę kontemplacji dopełniają Aleja Różańcowa z kapliczkami oraz monumentalna Kalwaria Gietrzwałdzka. Inne atrakcje Gietrzwałdu Nie ulega wątpliwości, że sanktuarium jest sercem Gietrzwałdu. Należy jednak podkreślić, że niewielka wieś i jej okolice skrywają znacznie więcej atrakcji, zarówno historycznych, jak i kulturalnych i przyrodniczych. Do najważniejszych należą: księgarnia Andrzeja Samulowskiego, deskale, czyli trzy wielkoformatowe murale autorstwa Arkadiusza Andrejkowa, gotycki kościół w Sząbruku, barokowy kościół ewangelicko-augsburski z amfiteatralnym układem ławek w Łęgutach, pałace w Łajsach i Grazymach, Warmińska Droga Krajobrazowa, czyli dwukilometrowy odcinek drogi między Gietrzwałdem a Worytami, który jako pierwszy w Polsce zyskał status parku kulturowego w celu ochrony zabytkowej alei przydrożnych drzew. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tygrzyk paskowany jest w Polsce gatunkiem pospolitym. Wygląda niebezpiecznie, ale nie stanowi zagrożenia
Tygrzyk paskowany jest żywym wskaźnikiem zmian, jakie zachodzą w naszym środowisku. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu gatunek ten był uważany w Polsce za wielką rzadkość. Dziś jest powszechnie występującym przedstawicielem swojego rzędu – stałym elementem krajobrazu łąk, muraw i nieużytków. Jak wygląda tygrzyk paskowany? Gdzie można go spotkać? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Pająk, którego nie można pomylić z żadnym innym Wędrówka na północ Gdzie szukać tygrzyka? Sieć tygrzyka to dzieło pajęczej inżynierii Dieta tygrzyka paskowanego Czy tygrzyk paskowany jest niebezpieczny? Obecność tygrzyka paskowanego w Polsce stwierdzono już w XIX wieku. Przez długi czas ten ciepłolubny gatunek był w naszym kraju jedynie ciekawostką. Z czasem zaczął poszerzać swój zasięg, by w końcu opanować cały kraj, od Podkarpacia, aż do Pomorza. Swój sukces zawdzięcza nie tylko postępującym zmianom klimatycznym, ale także wyjątkowym zdolnościom adaptacyjnym. Pająk, którego nie można pomylić z żadnym innym Pająk tygrysi (Argiope bruennichi), przedstawiciel rodziny krzyżakowatych (tej samej, do której zalicza się krzyżak), należy do najcharakterystyczniejszych przedstawicieli swojego rzędu. Już sama nazwa wskazuje na jego najbardziej zauważalny atrybut – tygrysi wzór, który od razu rzuca się w oczy. Należy jednak podkreślić, że ta cecha jest typowa wyłącznie dla samicy. Dwa różne gatunki? Otóż nie W obszarze gatunku Argiope bruennichi dymorfizm płciowy jest szczególnie silnie zarysowany. Samica jawi się jako prawdziwa „królowa pajęczyny”. Osiąga do 25 mm długości. Jej głowotułów, gęsto pokryty krótkimi, srebrzystobiałymi włoskami, mieni się metalicznym blaskiem. Na dużym, owalnym odwłoku o jaskrawym, żółtym lub złocistym ubarwieniu, malują się charakterystyczne czarne pasy, pomiędzy którymi często pojawiają się węższe białe prążki. Jej odnóża są długie i silne, zazwyczaj jasnożółte lub brązowe, z wyraźnymi ciemnymi pierścieniami. Samiec prezentuje się znacznie skromniej. Osiąga od 4 do 7 mm długości. Zamiast jaskrawych barw, przybiera stonowane odcienie. Jego ciało jest zazwyczaj jasnobrązowe, żółtawe lub szarawe. Smukły odwłok jest pozbawiony wyrazistych pasów. Zamiast nich widoczna jest jedynie niepozorna szara plamka. Kluczową cechą identyfikacyjną samca są jego nogogłaszczki. U osobników męskich ich końcowe segmenty są przekształcone w skomplikowane narządy kopulacyjne, przez co wyglądają na bulwiaste i zgrubiałe. U samic nogogłaszczki są smukłe i proste. Skąd te różnice? Tak ekstremalne różnice między płciami nie są dziełem przypadku, a wynikiem działania odmiennych presji selekcyjnych. Dla samicy nadrzędnym celem jest maksymalizacja sukcesu reprodukcyjnego, co jest bezpośrednio związane z jej zdolnością do zdobywania zasobów i produkcji jak największej liczby jaj. Z kolei dla samca priorytetem jest coś zupełnie innego – przetrwać wystarczająco długo, by odnaleźć partnerkę i przekazać jej swoje geny, unikając przy tym zjedzenia. W świecie, gdzie samica jest wielokrotnie większym drapieżnikiem, widoczność jest śmiertelnym zagrożeniem. Dlatego selekcja faworyzowała samce małe, lekkie i niepozornie ubarwione. Funkcja „tygrysiego wzoru” Przez lata naukowcy debatowali nad przydatnością charakterystycznych pasów na odwłoku samicy. Obecnie dominuje hipoteza tzw. wizualnego wabika. Badania wykazały, że jaskrawe, żółte pasy na odwłoku skutecznie przyciągają owady, zwłaszcza zapylacze, które mylą wzór pająka z barwami kwiatów. W eksperymencie, w którym zamalowano pająkom jaskrawe pasy na czarno, ich sukces łowiecki spadł ponad dwukrotnie w porównaniu do osobników o naturalnym ubarwieniu. Oznacza to, że ubarwienie samicy nie służy do kamuflażu czy odstraszania. Jest aktywnym narzędziem łowieckim, zwiększającym jej szanse na zdobycie pożywienia. Wędrówka na północ Pierwotny zasięg występowania Argiope bruennichi obejmował cieplejsze obszary Eurazji. Jest to gatunek pontyjsko-śródziemnomorski, co oznacza, że jego ewolucyjne korzenie tkwią w basenie Morza Śródziemnego i okolicach Morza Czarnego. Przez wieki jego północna granica występowania była ograniczona przez surowsze warunki klimatyczne, w tym niskie temperatury i krótkie lata, które uniemożliwiały mu pomyślne zakończenie cyklu rozrodczego. Uważa się, że jego pierwotnym, naturalnym siedliskiem były tereny nadmorskie. Tygrzyk paskowany w Polsce Pierwsze udokumentowane stwierdzenie tego gatunku na ziemiach polskich pochodzi z 1874 roku, z Galicji. Przez następne sto lat tygrzyk paskowany pozostawał arachnologiczną ciekawostką, gatunkiem niezwykle rzadkim, znanym zaledwie z kilku odizolowanych stanowisk, głównie na południu kraju. Zmieniło się to pod koniec XX wieku. Dane gromadzone przez naukowców i przyrodników-amatorów zaczęły ukazywać lawinowy wzrost liczebności nowych stanowisk. Gatunek zaczął pojawiać się w centralnej Polsce, w województwach łódzkim i mazowieckim, gdzie wcześniej nigdy go nie obserwowano. Dziś tygrzyk paskowany jest gatunkiem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym na terenie całej Polski. Można go spotkać od Podkarpacia na południu, przez Wielkopolskę i Mazowsze w centrum, aż po wybrzeże Bałtyku i wschodnie rubieże kraju. Gdzie szukać tygrzyka? Sukces tego pająka wynika nie tylko ze zmieniającego się klimatu, ale również z jego dużej zdolności do adaptacji do różnorodnych siedlisk. Preferuje on jednak miejsca o specyficznych cechach: otwarte, ciepłe i silnie nasłonecznione. Miejsca, w których można spotkać tygrzyka paskowanego, to przede wszystkim: łąki i murawy – zarówno wilgotne, jak i suche, porośnięte wysoką trawą, która stanowi idealną podporę dla jego dużych sieci; nieużytki i tereny ruderalne – opuszczone pola, przydroża i inne tereny przekształcone przez człowieka, gdzie roślinność zielna ma swobodę wzrostu; skraje lasów i młodniki – miejsca, gdzie światło słoneczne dociera do podłoża, stwarzając odpowiednie warunki termiczne; siedliska antropogeniczne – coraz częściej tygrzyk kolonizuje środowiska bliskie człowiekowi, takie jak ogrody, sady, a nawet pola uprawne (np. łany zbóż). Szczególnie upodobał sobie krzewy owocowe. To właśnie zdolność do zasiedlania szerokiego spektrum środowisk, od naturalnych po te silnie zmienione przez człowieka, jest jednym z kluczowych czynników jego imponującej ekspansji. Sieć tygrzyka to dzieło pajęczej inżynierii Tygrzyk to pająk sieciowy. Podobnie jak inni przedstawiciele rodziny krzyżakowatych, Argiope bruennichi buduje dużą, płaską, kolistą sieć łowną. Jest ona zazwyczaj zawieszona pionowo, nisko nad ziemią, na wysokości 20–30 cm. Pająk buduje ją między źdźbłami traw lub gałązkami niskich roślin. Jej średnica może dochodzić do 50 cm. Budowa tak skomplikowanej konstrukcji zajmuje pająkowi od 40 do 50 minut. Najczęściej odbywa się o świcie lub o zmierzchu, kiedy aktywność potencjalnych drapieżników jest mniejsza. Zygzakowaty splot Promienista sieć tygrzyka jest podobna do pajęczyn wielu innych gatunków. Wyróżnia ją jednak jeden element – charakterystyczne zygzakowate pasmo jedwabiu, biegnące pionowo przez środek konstrukcji. Ta struktura nosi naukową nazwę stabilimentum. Funkcja tej niezwykłej ozdoby przez długi czas była przedmiotem intensywnych badań i spekulacji. Wysunięto kilka hipotez, które próbowały wyjaśnić jej przeznaczenie. Jedna z najwcześniejszych zakładała, że stabilimentum to po prostu wzmocnienie, które usztywnia sieć i pozwala jej wytrzymać uderzenia dużej, silnej zdobyczy, takiej jak pasikoniki czy ważki. Inne sugerowały, że zygzakowaty wzór może maskować sylwetkę pająka czyhającego w centrum na zdobycz. Obecnie najbardziej poparta dowodami i powszechnie akceptowana jest hipoteza „wabika na ofiary”. Naukowcy dowiedli, że jedwab użyty do budowy stabilimentum odbija promienie UV silniej niż reszta nici. Ta cecha sprawia, że w pajęczynę tygrzyka łapie się znacznie więcej owadów wrażliwych na promieniowanie ultrafioletowe. Dieta tygrzyka paskowanego Tygrzyk paskowany jest pająkiem o aktywności dziennej. Większość dnia spędza nieruchomo w centralnym punkcie swojej sieci, zawieszony głową w dół. W tej pozycji jest w stanie natychmiast wyczuć najdrobniejsze wibracje nici, sygnalizujące, że w pułapkę wpadła ofiara. Po wyczuciu wibracji, pająk od razu podbiega do zdobyczy. Natychmiast owija ją jedwabna nicią, a gdy ofiara jest już unieruchomiona, myśliwy zadaje paraliżujące ukąszenie. Tygrzyk poluje na stosunkowo dużą zdobycz. W jego pajęczynę łapią się świerszcze, pasikoniki, koniki polne, ważki, motyle, muchy, a także owady żądlące, w tym pszczoły i osy. Czy tygrzyk paskowany jest niebezpieczny? Tak jak większość pająków, tygrzyk paskowany wytwarza jad. Należy jednak podkreślić, że nie jest niebezpieczny dla człowieka (z wyjątkiem osób uczulonych). Jego reakcją na zagrożenie jest ucieczka, nie atak. Do ukąszenia dochodzi niezwykle rzadko i wyłącznie w sytuacji bezpośredniej obrony, np. gdy pająk zostanie przyciśnięty do skóry. Następstwem tego jest miejscowy stan zapalny, objawiający się swędzeniem i zaczerwienieniem. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.