Grał według zasad systemu – i ocalił ponad tysiąc istnień. Historia Oscara Schindlera nie jest oczywista
Oskar Schindler – bawidamek, ryzykant i agent niemieckiego wywiadu, przy okazji był człowiekiem, który zaryzykował cały swój majątek i życie, by wyrwać z rąk machiny zagłady 1200 istnień. Mówimy tu o jednej z najbardziej niejednoznacznych postaci historycznych. Heroizm nie zawsze ma czyste ręce. Jednak czy w kontekście czynów, których dokonał, ma to jakiekolwiek znaczenie?
Spis treści: Jak Schindler został „gaunerem”? Małżeństwo z Emilie Pelzl Szpiegostwo i Abwehra Krakowskie imperium Oskara Schindlera Ewolucja postawy Lista Schindlera Od bohatera do bankruta Historia Oskara Schindlera nie jest czarno-biała, jak mogłoby się wydawać. Pozornie niemiecki przedsiębiorca wydaje się być postacią nieskazitelną. Nie można jednak nie wspomnieć, że w tym przypadku najwyższe poświęcenie przeplata się z egoizmem, a „narzędziem zbawienia” jest oportunizm. Nie zmienia to jednak faktu, że gdyby nie on, lista ofiar Holocaustu byłaby dłuższa. Jak Schindler został „gaunerem”? Oskar Schindler urodził się 28 kwietnia 1908 roku w Svitavach (Zwittau), przemysłowym mieście na Morawach, które w tamtym czasie były częścią Austro-Węgier. Był to wówczas wielokulturowy region, gdzie Morawianie koegzystowali z Niemcami sudeckimi i Żydami. Rodzina Schindlerów reprezentowała lokalną klasę wyższą. Ojciec Oskara, Johann, pracował w branży ubezpieczeniowej, ale bez większych sukcesów. Los odwrócił się, gdy zaczął sprzedawać generatory prądu dla rolnictwa i przemysłu. Matka, Francisca z domu Luserová, nazywana w rodzinie Fanny, była opisywana jako kobieta elegancka, ale borykająca się z nieustannymi problemami zdrowotnymi. Zmarła w 1935 roku, w wieku 53 lat. Edukacja i pierwsze skandale W szkole Schindler nie odnosił spektakularnych sukcesów. Co więcej, już wtedy ujawnił drzemiącą w nim skłonność do sięgania po nieszablonowe, a przy tym – także moralnie wątpliwe rozwiązania. Po ukończeniu szkoły podstawowej, uczęszczał do gimnazjum technicznego. Jego edukacja zakończyła się jednak już w 1924 roku. Młody Oskar został wydalony z placówki za fałszowanie dokumentów szkolnych. To właśnie wtedy wśród lokalnej społeczności zyskał przydomek „Schindler-gauner”, czyli krętacz, oszust. Poprawa nie przyszła z postępującym wiekiem. Uwielbiał luksusowy, wystawny i hulaszczy tryb życia, co nierzadko sprowadzało na niego problemy. Dwukrotnie został aresztowany za pijaństwo, najpierw w 1930, później w 1932 roku. Małżeństwo z Emilie Pelzl 8 marca 1928 roku Schindler ożenił się z córką majętnego rolnika ze Starego Maletína, Emilie Pelzl. Młoda para nie miała lekkiego startu. Rodzice wybranki Oskara nie widzieli w nim dobrego kandydata na męża dla swojej córki. Postrzegali go raczej jako człowieka nieodpowiedzialnego, a ich podejrzenia nie były bezpodstawne. Schindler szybko roztrwonił cały posag, jaki wniosła Emilie, a nie była to mała suma. 100000 koron czeskich wydał na swoje pasje i kochanki. Ich małżeństwo było dalekie od ideału, ale Pelzl trwała przy swoim mężu przez cały okres wojenny. Historycznie odegrała niezwykle ważną rolę. To właśnie ona sprawowała opiekę nad więźniami. Szpiegostwo i Abwehra W latach 30. Oskar Schindler podejmował próby prowadzenia własnego biznesu, ale wszystkie kończyły się fiaskiem. Tkwił w trudnej sytuacji finansowej, ale brak pieniędzy nie skłonił go do porzucenia wystawnego życia. To właśnie te czynniki pchnęły go w objęcia Abwehry, czyli niemieckiego wywiadu wojskowego. Od 1935 roku działał jako agent. Miał za zadanie zbierać informacje o czeskich instalacjach wojskowych, ruchach wojsk i infrastrukturze kolejowej. Był to wybór czysto oportunistyczny, choć ułatwiony przez rosnące nastroje narodowosocjalistyczne wśród Niemców sudeckich, skupionych wokół Partii Niemców Sudeckich Konrada Henleina, do której Schindler wstąpił w 1935 roku. 18 lipca 1938 roku został aresztowany przez czechosłowacki kontrwywiad w hotelu Ungar w Svitavach. Schindler został oskarżony o zdradę stanu, za co trafił do więzienia w Brnie. Paradoksalnie, moment, który mógł być końcem jego historii, okazał się początkiem zupełnie nowej drogi. Po układzie monachijskim został zwolniony na mocy ogólnej amnestii w październiku 1938 roku. Szybko wstąpił do NSDAP, stając się pełnoprawnym członkiem partii, co miało mu otworzyć drzwi do kariery w okupowanej Polsce. Krakowskie imperium Oskara Schindlera W 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Schindler dostrzegł w globalnym kryzysie szansę dla siebie. W październiku 1939 roku przybył do Krakowa. Przyświecał mu jasny cel – wzbogacić się na wojennej koniunkturze. Przejęcie fabryki „Rekord” Kluczowym elementem jego planu było przejęcie zakładu produkcyjnego. Wybór padł na upadłą fabrykę „Rekord” na ulicy Lipowej 4 na Zabłociu, która przed wojną produkowała naczynia emaliowane. 15 stycznia 1940 roku oficjalnie uruchomił Deutsche Emailwarenfabrik (DEF), potocznie zwaną „Emalią”. Schindler od początku wykazywał się niezwykłym zmysłem biznesowym. Wykorzystał fakt, że żydowska siła robocza była najtańsza. Wynagrodzenia płacone SS za więźniów były ułamkiem stawek rynkowych dla Polaków. Ekonomiczne wyrachowanie? Tak, jednak to właśnie chciwość Oskara stała się fundamentem systemu, który później pozwolił na ocalenie setek ludzi. Pod koniec 1942 roku, fabryka uzyskała status zakładu zbrojeniowego, co czyniło jej pracowników „niezbędnymi dla wysiłku wojennego” i chroniło ich przed natychmiastową wywózką do obozów zagłady. Rola Itzhaka Sterna i Abrahama Bankiera Nie można nie wspomnieć o wpływie, jaki na Schindlera wywarli jego żydowscy współpracownicy. Itzhak Stern stał się nie tylko mózgiem operacyjnym firmy, ale także „moralnym katalizatorem dla Oskara”. To właśnie on uświadomił Schindlerowi skalę niemieckich zbrodni i przekonał go, że fabryka może stać się azylem. Z kolei Abraham Bankier, bankrutujący właściciel „Rekordu”, pomógł mu poruszać się w zawiłościach czarnego rynku i finansowania przedsięwzięć w warunkach okupacyjnych. Dzięki nim Schindler zrozumiał, że w systemie totalitarnym pieniądze i łapówki są jedynym sposobem na obejście nieludzkiego prawa. Ewolucja postawy W 1943 roku przeprowadzona została likwidacja krakowskiego getta. Był to moment zwrotny w życiu Schindlera. Widok brutalnych egzekucji i bezmyślnego okrucieństwa SS wywołał u niego głęboki wstrząs. To wtedy egoistyczny cel pomnażania majątku ustąpił miejsca obsesyjnej wręcz chęci ratowania Żydów. Relacje z Amonem Göthem Żeby móc zrealizować swój plan, Oskar musiał nawiązać stosunki towarzyskie z Amonem Göthem. Wspólne libacje, dostawy luksusowych towarów z czarnego rynku i gigantyczne łapówki pozwoliły Oskarowi na wynegocjowanie zgody na budowę własnego podobozu na terenie fabryki DEF. Dzięki temu więźniowie pracujący dla Schindlera nie musieli znosić nieludzkich warunków obozu w Płaszowie i codziennie narażać się na śmierć z ręki sadystycznego i nieobliczalnego komendanta. W podobozie na Zabłociu panowały o wiele lepsze warunki. Lista Schindlera W 1944 roku Niemcy przegrywali na froncie wschodnim. Rozpoczęli wówczas likwidację obozów i zakładów przemysłowych w Polsce, by zatrzeć ślady swych zbrodniczych działań. Schindler podjął wówczas najbardziej brawurową decyzję w swoim życiu: postanowił przenieść fabrykę wraz z pracownikami do Brünnlitz w swoim rodzinnym Kraju Sudetów. Tworzenie listy ocalenia Dzięki wpływom i posiadanym funduszom udało mu się przekupić urzędników w Inspektoracie Uzbrojenia i uzyskać zgodę na relokację zakładu. Kluczową postacią w tworzeniu listy był Mieczysław Pemper, który jako osobisty sekretarz Götha miał dostęp do tajnych raportów o planowanej likwidacji fabryk. Pemper, we współpracy z Itzhakiem Sternem i przy użyciu nazwisk dostarczonych przez Marcela Goldberga, przygotował spis około 1200 osób. Transporty rozpoczęły się w październiku 1944 roku. Jednak nie wszystko szło zgodnie z planem. Transport z 300 kobietami omyłkowo trafił do Auschwitz-Birkenau. Schindler, wykazując się niebywałą determinacją, wysłał swoją sekretarkę z łapówkami (m.in. diamentami i obietnicą wypłaty 7 marek dziennie za pracownicę), co doprowadziło do jedynego znanego przypadku, gdy tak duża grupa ludzi żywa opuściła komory gazowe fabryki śmierci. Ratunek więźniów z Goleszowa W styczniu 1945 roku, w samym środku mroźnej zimy, pod bramę fabryki w Brünnlitz podstawiono dwa zaplombowane wagony z 120 więźniami z Goleszowa. Emilie Schindler odegrała tu kluczową rolę – powstrzymała komendanta SS przed odesłaniem transportu, a Oskar przekonał go, że więźniowie są mu niezbędni do pracy. Od bohatera do bankruta Po 9 maja 1945 roku, jako nazista i były szpieg, Schindler musiał uciekać przed Armią Czerwoną. Schronił się w Niemczech, gdzie kilka lat spędził w nędzy, do której nie przywykł. W 1949 roku wyemigrował do Argentyny, gdzie starał się odbudować finansową potęgę. Wszystkie przedsięwzięcia, których się podejmował, kończyły się jednak fiaskiem. W obliczu osobistej porażki, zdecydował się na powrót do Niemiec, zostawiając Emilie w Argentynie bez środków do życia. Tam podejmował kolejne próby biznesowe, ponownie z marnym skutkiem. Oskar Schindler, niegdyś potężny przemysłowiec, spędził ostatnie lata życia w skromnym mieszkaniu, utrzymując się głównie z darów i emerytury wypłacanej przez Schindlerjuden i organizacje żydowskie. Zmarł 9 października 1974 roku. Zgodnie z jego ostatnią wolą, ciało Oskara przewieziono do Izraela. Spoczął na katolickim cmentarzu, na Górze Synaj w Jerozolimie. Do dziś jego grób jest miejscem pielgrzymek ocalonych i ich rodzin, którzy kładą tam kamienie w geście żydowskiej tradycji pamięci. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Operacja „Dunaj” złamała ideały. To tragedia Praskiej Wiosny i plama na polskim honorze
Rok 1968 zajmuje szczególne miejsce w kalendarium Europy Środkowej. To właśnie wtedy przeprowadzona została operacja „Dunaj”, czyli zbrojna interwencja państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Nie była to jednak zwykła misja militarna, a wydarzenie, podczas którego polski mundur, wbrew narodowej tradycji walki „za wolność waszą i naszą”, stał się narzędziem opresji. Mówimy tu o jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów w historii Ludowego Wojska Polskiego, niosącym za sobą konsekwencje odczuwalne przez kolejne dekady.
Spis treści: Herezja z ludzką twarzą Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Polska armia w gotowości Noc inwazji Plama na honorze armii Następstwa inwazji Historia niejednokrotnie udowadniała, że w starciu z ideologią poczucie obowiązku wojskowego jest skazane na porażkę. Wbrew narodowej tradycji, pchnięte do roli agresora Wojsko Polskie przez około dwa miesiące pełniło funkcje okupacyjne na terenie Czechosłowacji. Dla komunistycznych władz operacja „Dunaj” okazała się wielkim sukcesem logistycznym i dowodem sprawności armii. Dla zwykłego żołnierza stanowiła źródło wstydu, a dla każdego mieszkańca najechanego kraju oznaczała tragedię, która pogrzebała marzenia o normalności. Herezja z ludzką twarzą Haniebna operacja „Dunaj” była następstwem marzeń o naprawie systemu, który okazał się całkowicie niereformowalny. W latach 60. XX wieku Czechosłowacka Republika Socjalistyczna tkwiła w głębokim marazmie gospodarczym i politycznym. Rządy Antonína Novotnego, stalinowskiego dogmatyka, doprowadziły do skrajnego usztywnienia struktur państwowych i dławienia wszelkiej inicjatywy intelektualnej. W kraju wrzało, nie tylko w kręgach inteligencji, ale także wewnątrz samej Komunistycznej Partii Czechosłowackiej. Przełom nastąpił w styczniu 1968 roku, wraz ze zmianą na stanowisku I sekretarza KPCz. Aleksander Dubček stał się symbolem przemian znanych jako Praska Wiosna. Obalenie socjalizmu nie było jego celem. Dubček chciał po prostu go uczynić znośnym dla obywateli, wprowadzając koncepcję „socjalizmu z ludzką twarzą”. Program ten zakładał zniesienie cenzury, przywrócenie wolności słowa, liberalizację gospodarki poprzez ograniczone urynkowienie oraz federalizację państwa, co miało zapewnić równouprawnienie Słowakom. Dla Moskwy i pozostałych liderów bloku wschodniego reformy te brzmiały jak wypowiedzenie posłuszeństwa. Breżniew widział w Praskiej Wiośnie niebezpieczny precedens, który mógł wywołać efekt domina w całym bloku. Szczególną rolę w podgrzewaniu atmosfery wokół Czechosłowacji odegrał Władysław Gomułka, I sekretarz KC PZPR. Sam borykający się z kryzysem po wydarzeniach marca 1968 roku, obawiał się, że czechosłowacka „zaraza wolności” przeniesie się na polskie uniwersytety i do zakładów pracy. Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Zanim czołgi przekroczyły granicę, doszło do serii spotkań, które miały zmusić Dubčeka do wycofania się z reform. Już w marcu 1968 roku w Dreźnie radzieccy i polscy liderzy otwarcie zaatakowali kierownictwo KPCz, oskarżając je o dopuszczenie do głosu sił kontrrewolucyjnych. Podczas tego spotkania Breżniew miał sugerować, że obecność generałów na naradzie nie jest przypadkowa i oznacza gotowość do udzielenia „natychmiastowej pomocy”. Kluczowym elementem przygotowań do inwazji były manewry wojskowe o kryptonimie „Szumawa”, które odbyły się w czerwcu i lipcu 1968 roku na czechosłowackim terytorium. W ten sposób siły Układu Warszawskiego zyskały okazję do dokładnego rozpoznania terenu, dróg i rozmieszczenia jednostek Armii Czechosłowackiej. W ćwiczeniach uczestniczyły polskie sztaby, w tym dowództwo 10. Dywizji Pancernej, co de facto stało się fundamentem późniejszego sprawnego ataku. Ostatnią próbą dyplomatyczną były rozmowy w Ciernej nad Cisą, które odbyły się na przełomie lipca i sierpnia. Radzieccy politycy starali się wywrzeć presję na Dubčeku, jednak mimo osiągnięcia pozornego porozumienia w Moskwie już wcześniej zapadła decyzja o użyciu siły. 15 lipca 1968 roku w Warszawie sformułowano list pięciu partii komunistycznych, który de facto stanowił ultimatum – bezpieczeństwo Czechosłowacji uznano za wspólną sprawę całego obozu socjalistycznego, co później stało się podstawą doktryny Breżniewa. Polska armia w gotowości Udział Polski w inwazji był planowany z ogromnym rozmachem. Na polecenie generała Wojciecha Jaruzelskiego, ówczesnego ministra obrony narodowej, pod koniec lipca sformowano 2. Armię Wojska Polskiego. Był to związek operacyjny, utworzony głównie na bazie Śląskiego Okręgu Wojskowego i wzmocniony dodatkowymi jednostkami z Warszawy i Krakowa. Dowództwo nad 2. Armią objął generał brygady Florian Siwicki, wówczas szef sztabu Śląskiego Okręgu Wojskowego. Była to nominacja kluczowa. Siwicki, postrzegany jako sprawny, lojalny oficer, cieszył się dużym zaufaniem radzieckich dowódców. Całość sił interwencyjnych podlegała marszałkowi Iwanowi Jakubowskiemu, natomiast polskie jednostki operowały w ramach 1. Grupy Wojsk „Północ”, którą dowodził radziecki generał Iwan Pawłowski. W skład grupy weszły także: Gwardyjska Armia Pancerna, Gwardyjska Armia Pancerna. Polskie zadania operacyjne koncentrowały się na zajęciu obszaru północnych i wschodnich Czech. Chodziło o odcięcie strategicznych połączeń kolejowych i drogowych oraz zneutralizowanie stacjonujących tam jednostek czechosłowackich. Noc inwazji Operacja „Dunaj” rozpoczęła się w nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku, o godzinie 23:00. Była to jedna z największych operacji powietrzno-lądowych w powojennej Europie. Już o 22:00 radzieccy żołnierze z 11. Dywizji Powietrznodesantowej wylądowali na lotnisku Ruzyně w Pradze, przejmując kontrolę nad ruchem lotniczym i otwierając drogę dla kolejnych transportowców z ciężkim sprzętem. Polskie oddziały ruszyły niemal jednocześnie. Główne kolumny 11. Dywizji Pancernej i 4. Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej przekroczyły granicę w okolicach Lubawki i Mieroszowa. O północy w czechosłowackim radiu zamiast hymnu czy komunikatów rządowych rozbrzmiał popularny polski hit zespołu No To Co – „Po co mi ten kwiat czerwony”. Był to sygnał, że kontrola nad sferą informacyjną została przejęta przez siły interwencyjne. Do rana 22 sierpnia większość wyznaczonych celów w polskiej strefie operacyjnej została osiągnięta. Wojsko Polskie obsadziło kluczowe miasta: Hradec Králové, Pardubice, Trutnov i Šumperk. Armia najechanego kraju była w zasadzie bezsilna. Zgodnie z rozkazem prezydenta Ludvíka Svobody, żołnierze nie stawiali oporu zbrojnego, choć w wielu miejscach dochodziło do napiętych incydentów. Polscy oficerowie wspominali później, że czuli „moralnego kaca”, widząc zdziwienie i pogardę w oczach czeskich kolegów, z którymi jeszcze kilka tygodni wcześniej ramię w ramię uczestniczyli w manewrach. Plama na honorze armii W zamyśle strategicznym interwencja była bezkrwawa. Należy jednak podkreślić, że okupacyjna rzeczywistość miała też tragiczne skutki. Najmroczniejszym symbolem polskiej obecności w Czechosłowacji stała się zbrodnia w Jiczynie, dokonana 7 września 1968 roku. Nie mówimy tu o zaplanowanej operacji wojskowej, a o rezultacie całkowitego rozprężenia dyscypliny i demoralizacji żołnierzy, stacjonujących w nieprzyjaznym środowisku. Wieczorem pięciu żołnierzy stacjonujących w Úlibicach spożywało alkohol. Po wypiciu znacznej ilości mocnego trunku szeregowy Stefan Dorna oraz starszy szeregowy Zygmunt Zapasa wyruszyli do centrum Jiczyna. Tam doszło do sprzeczki z grupą czeskich cywilów. Pijany i agresywny Drona odbezpieczył karabin i otworzył ogień do przypadkowych ludzi i żołnierzy, którzy próbowali go powstrzymać. Zginęło dwoje cywilów, Jaroslav Veselý i Zdenka Klimešová. Siedem osób zostało rannych, w tym dwaj polscy żołnierze, których napastnik postrzelił, gdy próbowali go obezwładnić. Okrucieństwo polskiego żołnierza było porażające. Rannego dobił serią strzałów w głowę. Jedną z przypadkowych kobiet pobił, a drugą – próbował zgwałcić. Po zatrzymaniu został skazany przez sąd w Kłodzku na karę śmierci, którą później zamieniono na 25 lat więzienia. Krzyk w obronie honoru narodu Polskie społeczeństwo nie przyglądało się biernie tym wydarzeniom. W wielu miastach na murach pojawiały się hasła potępiające inwazję. Polska sekcja czechosłowackiego radia w Ostrawie i redakcja „Głosu Ludu” otwarcie potępiły „braterską pomoc”. Najgłośniejszą i najtragiczniejszą formę przybrał jednak protest Ryszarda Siwca. 8 września 1968 roku, podczas ogólnokrajowych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie ten 59-letni filozof i były żołnierz Armii Krajowej dokonał aktu samospalenia. Na trybunach zasiadali najwyżsi dygnitarze z Gomułką i Cyrankiewiczem na czele, a wokół znajdowało się 100 tysięcy widzów. O 12:15, gdy na murawę wbiegła młodzież tańcząca poloneza, Siwiec rozrzucił ulotki o treści: „Za naszą i waszą wolność! Honor i Ojczyzna!”, oblał się benzyną i podpalił. Płonąc, nie pozwalał się ugasić, krzycząc: „Protestuję przeciwko agresji na bratnią Czechosłowację!” i „Usłyszcie mój krzyk!”. Następstwa inwazji Ostatnie polskie jednostki opuściły terytorium Czechosłowacji 12 listopada 1968 roku o 7:00. Skutki polityczne interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji były katastrofalne. Rozpoczął się proces „normalizacji”, który oznaczał całkowite odejście od reform Praskiej Wiosny. Aleksander Dubček został zmuszony do ustąpienia, a jego miejsce zajął Gustáv Husák. W sferze międzynarodowej inwazja została „zalegalizowana” przez Doktrynę Breżniewa, która głosiła, że suwerenność państw socjalistycznych jest ograniczona interesem całego bloku. Zasada ta stała się ideologicznym fundamentem radzieckiej dominacji w Europie Środkowej aż do końca lat 80. Mówiąc o następstwach operacji „Dunaj”, nie można przemilczeć jej wpływu na relacje polsko-czeskie. Dla Czechów i Słowaków Polacy na długo przestali być „bratnim narodem”, a stali się częścią okupacyjnej machiny, która zdławiła ich najpiękniejszy zryw demokratyczny. Za udział w tym haniebnym czynie polska strona przeprosiła dopiero po upadku komunizmu. Rany w końcu zaczęły się zabliźniać, jednak cień 1968 roku powracał wielokrotnie w dyskusjach o wspólnej historii. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To jedna z najmroczniejszych postaci XX wieku. „Rzeźnik z Lyonu” przez lata unikał kary dzięki współpracy z USA
Klaus Barbie z okrutną precyzją realizował politykę Trzeciej Rzeszy. Przez swoją lojalność wobec zbrodniczego systemu i czyny, których dopuścił się podczas wojny, stał się jednym z najbardziej poszukiwanych przestępców wojennych na świecie. Pełen cynizmu, nawet po upadku III Rzeszy czuł się nietykalny. Został współpracownikiem USA, ale sprawiedliwość w końcu zatriumfowała, a Barbie dokonał żywota w celi więziennej, w tym samym mieście, które niegdyś terroryzował.
Spis treści: Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Biurokrata zagłady Terror w Lyonie Barbie w służbie USA Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem Pułapka de Hoyosa Proces w Lyonie Szacuje się, że zbrodniarz noszący przydomek „Rzeźnik z Lyonu” osobiście doprowadził do śmierci ponad 4000 osób i wysłał do obozów zagłady 7500 Żydów, z których większość zakończyła życie w komorze gazowej obozu Auschwitz-Birkenau. Nie oszczędzał nikogo. Miał na sumieniu nawet dzieci. Do końca uważał się za nazistę, a okrutne czyny, których się dopuścił, przepełniały go dumą. Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Nikolaus „Klaus” Barbie przyszedł na świat 25 października 1913 roku w Bad Godesberg, malowniczo położonym miasteczku w pobliżu Bonn. Urodził się jako nieślubne dziecko. Jego ojciec, również Nikolaus, był nauczycielem, ale to nie pedagogika ,a trauma wojenna definiowała jego postawę. Jako weteran walk pod Verdun, ranny w szyję i zgorzkniały, stał się człowiekiem surowym, skłonnym do nadużywania alkoholu i brutalnej dyscypliny wobec syna. W 1933 roku, w tym samym, w którym Hitler doszedł do władzy, zmarł ojciec Klausa. To wydarzenie zamknęło przed nim drogę do studiów teologicznych. Osierocony, nie mógł sobie pozwolić na kontynuowanie nauki, więc zamiast służyć Bogu, młody Klaus zdecydował się poświęcić nowemu bożkowi Niemiec – Führerowi. Dzięki zaangażowaniu w Hitlerjugend i wolontariacie w obozie pracy w Szlezwiku-Holsztynie, drzwi do kariery w SS stanęły przed nim otworem. Do zbrodniczej organizacji wstąpił 26 września 1935 roku. Biurokrata zagłady Barbie nie trafił na front jako zwykły żołnierz. Dzięki swojemu nieprzeciętnemu intelektowi i wręcz fanatycznemu oddaniu sprawie, wstąpił do Sicherheitsdienst, czyli wywiadu SS. To właśnie tam przeszedł intensywne szkolenie w kwaterze głównej na Alexanderplatz w Berlinie, gdzie uczył się metod przesłuchań i inwigilacji. Praca w oddziale obyczajowym, polegająca na tropieniu prostytutek, homoseksualistów i Żydów, zradykalizowała go i pozbawiła resztek empatii. W 1940 roku III Rzesza podbiła Holandię. Dla Barbiego była to szansa na „wykazanie się w terenie”. Skierowany do Amsterdamu, do Centralnego Biura Emigracji Żydowskiej (Zentralstelle für jüdische Auswanderung), stał się prawą ręką Willy’ego Lagesa. To tam Barbie nauczył się, że ludobójstwo to przede wszystkim logistyka i skrupulatne listy nazwisk. W 1941 roku odegrał istotną rolę w tłumieniu strajku w Amsterdamie. Tym samym udowodnił, że nawet w walce z cywilami nie cofnie się przed użyciem najbrutalniejszych środków. Szybko awansował, otrzymując stopień SS-Untersturmführera i Krzyż Żelazny II klasy w uznaniu jego „gorliwości”. Terror w Lyonie W 1942 roku został wysłany do Francji. Po krótkim pobycie w Dijonie, awansował na szefa Gestapo Lyonie. Nie trafił tam przypadkiem. Lyon stanowił serce francuskiego ruchu oporu, a labirynt ulic i korytarzy był idealnym miejscem dla partyzanckich działań. Zadaniem Barbiego było zmiażdżenie tego oporu za wszelką cenę. Siedziba Gestapo w hotelu Terminus stała się synonimem piekła na ziemi. To właśnie tam Barbie osobiście nadzorował i przeprowadzał okrutne tortury. Ofiary opisywały go jako człowieka, który podczas bicia czy topienia więźnia w lodowatej wodzie z amoniakiem potrafił zachować zimny spokój, a nawet głaskać kota siedzącego mu na kolanach. Do najtragiczniejszych wydarzeń, związanych z pobytem Barbiego w Lyonie, zalicza się aresztowanie Jeana Moulina. Człowiek, który zjednoczył francuskie podziemie przez 21 dni był poddawany niewyobrażalnie okrutnym praktykom. Gestapowcy łamali mu kości i przypalali skórę. Mimo bólu, którego nie można sobie nawet wyobrazić, Moulin nie ugiął się i nie wydał nikogo. Zbrodnią, która najbardziej wstrząsnęła opinią publiczną, był najazd na Izieu. 6 kwietnia 1944 roku Barbie wydał rozkaz aresztowania dzieci ukrywających się w tamtejszym sierocińcu. W telegrafie do Paryża meldował o „oczyszczeniu” placówki, a dzieci nazywał wprost „towarem” do wysyłki na wschód. Barbie w służbie USA W 1945 roku III Rzesza upadła. Niektórzy naziści postanowili zakończyć życie na własnych zasadach, a wielu znalazło schronienie w Ameryce Południowej. Klaus Barbie postanowił ukryć się w Niemczech. Wiedział jednak, że nie uda mu się pozostać niezauważonym. W związku z tym, postanowił zrobić to, co potrafił najlepiej – zaczął manipulować, tym razem nie swoimi ofiarami, a nowymi panami sytuacji. Już w 1946 roku rozpoczął współpracę z amerykańskim CIC – Counter Intelligence Corps. To jeden z najbardziej kontrowersyjnych momentów w powojennej historii. Amerykanie, choć początkowo udawali nieświadomość, doskonale wiedzieli, z kim mają do czynienia. Jednak uznali „Rzeźnika z Lyonu” za zbyt cenny nabytek, by oddać go Francuzom. Dla oficerów CIC Barbie był „wybitnym ekspertem od komunistów”. W realiach rodzącej się zimnej wojny, jego wiedza o francuskich strukturach lewicowych i rozbudowana sieć informatorów, którą dysponował, były dla Amerykanów ważniejsze od sprawiedliwości. Przez kilka lat Barbie żył pod ochroną USA jako opłacany agent, mimo że francuskie sądy dwukrotnie skazywały go zaocznie na karę śmierci. Ekstradycja nie wchodziła w grę Kiedy presja Francji na ekstradycję stała się nie do zniesienia, CIC nie wydało Barbiego przed oblicze sądu. Zamiast tego w 1951 roku zorganizowano jego ucieczkę tzw. „szczurzym szlakiem”. Wykorzystując kontakty z chorwackim księdzem Krunoslavem Draganoviciem, Barbie wraz z żoną i dwójką dzieci wyjechał do Boliwii pod nowym nazwiskiem – Klaus Altmann. Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem W boliwijskich realiach nazistowski zbrodniarz zaczął rozkwitać. Klaus Altmann stał się wpływową postacią w La Paz i Cochabambie. Jego umiejętności z okresu Gestapo okazały się niezwykle przydatne dla boliwijskich dyktatorów. Barbie doradzał im w kwestiach bezpieczeństwa wewnętrznego, szkoląc boliwijskie służby w technikach tortur i tłumienia opozycji politycznej. Jako współzałożyciel firmy Transmaritima Boliviana, zajmował się handlem bronią na wielką skalę. Paradoksalne było to, że firma żeglugowa działała w kraju niemającym dostępu do morza, co dobitnie świadczyło, że była jedynie przykrywką dla brudnych interesów. Barbie otrzymał nawet stopień podpułkownika w boliwijskiej armii i paszport dyplomatyczny, który pozwalał mu na swobodne wizyty w Europie i USA. W latach 70. i 80. Barbie stał się kluczowym graczem w raczkującym jeszcze handlu kokainą na ogromną skalę. Współpracował z Roberto Suárezem Gómezem, a nawet spotkał się z samym Pablo Escobarem, by oferować ochronę transportów narkotyków w zamian za fundusze na walkę z komunizmem. Pułapka de Hoyosa Wydawało się, że „Rzeźnik z Lyonu” uniknie sprawiedliwości. Jednak w 1971 roku na jego trop wpadli Beate i Serge Klarsfeldowie, słynni łowcy nazistów. Dzięki ich determinacji świat dowiedział się, że Klaus Altmann to w rzeczywistości Klaus Barbie. Przełomem był rok 1972, kiedy francuski dziennikarz Ladislas de Hoyos namówił Barbiego na wywiad. Altmann twierdził, że nie mówi po francusku, więc rozmowa odbywała się w języku niemieckim. Jednak w kluczowym momencie de Hoyos zadał mu pytanie po francusku, a ten odruchowo odpowiedział. Mało tego, dał się nabrać na prostą sztuczkę, biorąc do ręki przedmioty, które podawał mu dziennikarz. Na wszystkich pozostawił swoje odciski palców i tym samym ostatecznie rozwiał wszelkie wątpliwości. Proces w Lyonie Klaus Barbie został aresztowany i wydany Francji dopiero w 1983 roku, gdy do władzy w Boliwii doszedł rząd demokratyczny. Jego proces, który rozpoczął się w maju 1987 roku, stał się wydarzeniem o skali globalnej. Obroną Barbiego zajął się Jacques Vergès, znany jako „adwokat diabła”. Obrońca przyjął dość nietypową strategię. Zamiast bronić klienta przed zarzutami, atakował francuski system kolonialny, oskarżając Francję o podobne zbrodnie. Ta cyniczna linia obrony miała na celu relatywizację winy, ale w obliczu zeznań ocalałych okazała się nieskuteczna. 4 lipca 1987 roku sąd przysięgły w Lyonie uznał Barbiego za winnego wszystkich zarzucanych mu zbrodni przeciwko ludzkości i skazał go na dożywotnie więzienie. 25 września 1991 roku zbrodniarz zmarł na białaczkę w więzieniu Saint-Joseph w Lyonie. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Pogoda wpływa na organizm bardziej, niż myślisz. Może zmieniać samopoczucie i zdrowie
Biometeo, czyli dyscyplina integrująca wiedzę z pogranicza fizyki, biologii i medycyny, jest najlepszym dowodem na to, że w nauce jest miejsce na coś więcej niż tylko hermetyczne podziały. Definiowana jako interdyscyplinarna dziedzina wiedzy, koncentruje się na badaniu wielopłaszczyznowych zależności, zachodzących między procesami atmosferycznymi a organizmami żywymi – ludźmi, zwierzętami i roślinami. Choć intuicyjne poczucie wpływu pogody na samopoczucie towarzyszyło ludzkości od zarania dziejów, dopiero druga połowa XX wieku przyniosła metodologiczną dojrzałość, pozwalając na precyzyjne wyrażanie zjawisk, które wcześniej opisywano jedynie w kategoriach subiektywnych odczuć.
Spis treści: Fundamenty teoretyczne i systematyka bodźców meteorologicznych Działy biometeorologii Fizjologia i psychologia nadwrażliwości pogodowej Wskaźniki biometeo Dziedzina ta została ukształtowana na przekonaniu, że atmosfera nie stanowi jedynie tła dla procesów życiowych. W biometeo jest postrzegana jako aktywne środowisko, które poprzez nieustanną wymianę energii i materii kształtuje fizjologię, zachowanie, a nawet ewolucję gatunków. W przypadku człowieka badania te wykraczają poza prostą i oczywistą analizę komfortu termicznego, a dotykają kwestii adaptacji, aklimatyzacji i patofizjologii chorób meteotropowych. Biometeorologia nie traktuje pogody jako bezpośredniej przyczyny schorzeń – postrzega ją jako potężny czynnik modyfikujący, który może nasilać istniejące dolegliwości lub wyzwalać reakcje w organizmach o obniżonej sprawności mechanizmów adaptacyjnych. Fundamenty teoretyczne i systematyka bodźców meteorologicznych Analiza biometeorologiczna opiera się na zrozumieniu mechanizmu, przetwarzania zawartej w atmosferze energii na sygnały biologiczne wewnątrz organizmu. Tak jak każda istota stałocieplna, człowiek dąży do zachowania homeostazy, czyli stanu dynamicznej równowagi wewnętrznej, co wymaga ciągłego monitorowania parametrów zewnętrznych i uruchamiania procesów kompensacyjnych. Pomiędzy organizmem a środowiskiem zachodzi nieustanna wymiana energii, która ostatecznie przyjmuje postać energii cieplnej, a jej bilans decyduje o obciążeniu fizjologicznym jednostki. Atmosfera wpływa na organizmy żywe poprzez tzw. meteoropresję, określaną również mianem biotropii pogody. Pod tym pojęciem kryje się całokształt oddziaływań, który można skategoryzować według rodzaju energii przenoszonej przez konkretne czynniki pogodowe. Systematyka ta pozwala naukowcom na precyzyjne badanie, które elementy aury odpowiadają za konkretne reakcje fizjologiczne. Czynniki, o których mowa, to: bodźce radiacyjne – natężenie promieniowania słonecznego, UV, promieniowanie cieplne; bodźce termiczno-wilgotnościowe – temperatura powietrza, wilgotność względna, prężność pary wodnej; bodźce mechaniczne – prędkość i porywistość wiatru, ciśnienie atmosferyczne, pionowe ruchy powietrza; bodźce elektryczne – jonizacja powietrza, pole elektryczne, wyładowania atmosferyczne; bodźce akustyczne – szum wiatru, grzmoty, infradźwięki generowane przez turbulencje. Ich interakcja najczęściej ma charakter synergiczny. Przykładowo wiatr, czyli bodziec mechaniczny, drastycznie modyfikuje oddziaływanie bodźca termicznego poprzez zwiększenie wymiany ciepła przez konwekcję, co prowadzi do spadku temperatury odczuwalnej znacznie poniżej wskazań termometru. Podobnie wysoka wilgotność w dni upalne blokuje parowanie potu, co jest głównym mechanizmem obronnym organizmu przed przegrzaniem, prowadząc do gwałtownego wzrostu temperatury wewnętrznej i obciążenia serca. Działy biometeorologii Ze względu na charakter interdyscyplinarny, biometeorologię należy dzielić na wyspecjalizowane subdyscypliny, z których każda skupia się na innym aspekcie świata ożywionego. Ten podział pozwala na bardziej precyzyjne modelowanie zjawisk, które pozostają specyficzne dla danej grupy organizmów. Biometeorologia człowieka Zwana także lekarską. To najbardziej rozbudowany dział, koncentrujący się na wpływie klimatu i pogody na zdrowie, profilaktykę i terapię chorób ludzkich. W jej obrębie kluczowe miejsce zajmuje meteoropatologia, zajmująca się badaniem nadwrażliwości na bodźce pogodowe, czyli meteoropatii. W Polsce znaczna część populacji wykazuje cechy meteoropatii, co czyni ją jednym z najpowszechniejszych wyzwań współczesnej medycyny środowiskowej. Zoobiometeorologia Ten dział bada wpływ aury na zwierzęta, ze szczególnym uwzględnieniem gatunków hodowlanych. Kluczowym zagadnieniem jest tutaj stres cieplny, który w rolnictwie przekłada się na konkretne straty ekonomiczne. W obrębie tej subdyscypliny wyróżnia się między innymi biometeorologię entomologiczną, gdzie przedmiotem badań jest wpływ czynników atmosferycznych na owady, ze szczególnym uwzględnieniem insektów. Fitobiometeorologia Ta dziedzina skupia się na relacjach zachodzących między klimatem a światem roślin, często wchodząc w kompetencje agroklimatologii. Jej głównym narzędziem jest fenologia, czyli nauka badająca występowanie okresowych zjawisk w cyklu życiowym roślin, takich jak listnienie, kwitnienie czy owocowanie. Fizjologia i psychologia nadwrażliwości pogodowej Meteoropatia to nie tylko potoczne narzekanie na aurę, ale realny problem zdrowotny, wynikający z zaburzeń regulacji układu autonomicznego i hormonalnego. Choć pogoda nie jest bezpośrednią przyczyną chorób, to gwałtowne zmiany parametrów atmosferycznych wywołują stres biologiczny, który u osób wrażliwych manifestuje się szeregiem dolegliwości meteorotropowych. Objawy meteotropowe Symptomy wywoływane przez niekorzystny „biomet” można podzielić na sferę fizyczną i psychiczną, przy czym często występują one jednocześnie, tworząc obraz ogólnego rozbicia: dolegliwości bólowe – najczęstszym objawem są pulsujące bóle głowy i migreny, często związane z gwałtownymi zmianami ciśnienia lub nadejściem wiatrów typu fenowego. Często pojawiają się również bóle w miejscach dawnych urazów, złamań czy blizn pooperacyjnych, co wynika ze zmian ciśnienia wewnątrz tkanek; reakcje układu krążenia – nagłe ochłodzenie powoduje wzrost lepkości krwi i skurcz naczyń, co może prowadzić do skoków ciśnienia, kołatania serca i zwiększonego ryzyka incydentów wieńcowych; sfera neuropsychiczna – meteoropaci skarżą się na drażliwość, niepokój, trudności z koncentracją, wydłużenie czasu reakcji oraz nasilenie stanów lękowych i depresyjnych. W skrajnych sytuacjach, zwykle podczas wiejącego w górach halnego, obserwuje się wzrost aktów agresji i odebrania sobie życia. Wskaźniki biometeo Aby biometeorologia mogła dostarczać wiarygodnych prognoz, konieczne było stworzenie wskaźników, które syntetyzują wiele parametrów fizycznych w jedną, łatwą do zinterpretowania wartość. Jednym z nich jest universal thermal climate index (UTCI). Wskaźnik ten jest definiowany jako ekwiwalentna temperatura powietrza, przy której w warunkach referencyjnych parametry fizjologiczne organizmu (takie jak temperatura skóry czy wydzielanie potu) przyjmują takie same wartości, jak w warunkach rzeczywistych. Do jego obliczenia stosuje się skomplikowany model regresyjny oparty na wielomianie 6. stopnia, uwzględniający cztery główne zmienne: temperaturę powietrza, prężność pary wodnej, prędkość wiatru na wysokości 10 m, różnicę między średnią temperaturą promieniowania a temperaturą powietrza. Skala UTCI pozwala na precyzyjne określenie stopnia obciążenia termicznego organizmu, co jest kluczowe dla profilaktyki zdrowotnej w sytuacjach ekstremalnych: 4 – oznacza ekstremalne obciążenie gorącem, mające przełożenie na ryzyko wystąpienia udaru cieplnego; 3 – oznacza bardzo silne obciążenie gorącem, czego skutkiem jest intensywne pocenie i wzrost temperatury wewnętrznej ciała po 30-minutowej ekspozycji; 2 – oznacza silne obciążenie gorącem, powodujące nasilenie pocenia i wzrost temperatury wewnętrznej ciała po 2-godzinnej ekspozycji; 1 – oznacza umiarkowane obciążenie gorącem, skutkujące wilgotnieniem skóry; 0 – oznacza komfort cieplny, czyli optymalne warunki dla organizmu, które nie skutkują koniecznością uruchamiania silnych reakcji obronnych; -1 – oznacza niewielkie obciążenie zimnem, prowadzące do marznięcia rąk; -2 – oznacza umiarkowane obciążenie zimnem, wywołujące dreszcze i uczucie szczypania w policzki po 2-godzinnej ekspozycji; -3 – oznacza silne obciążenie zimnem, skutkujące dreszczami i uczuciem szczypania w policzki po 30-minutowej ekspozycji; -4 – oznacza bardzo silne obciążenie zimnem – którego następstwem są dreszcze oraz ból i drętwienie w obszarze skóry twarzy po 30-minutowej ekspozycji; -5 – oznacza ekstremalne obciążenie zimnem, skutkujące prawdopodobieństwem wystąpienia odmrożeń po 30 minutach ekspozycji. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Najdłuższy serial na świecie nadawano przez 72 lata. „Moda na sukces" to przy nim pikuś
Najdłuższy serial na świecie towarzyszył kilku pokoleniom widzów, gromadząc na koncie niewiarygodną liczbę odcinków. Jaka produkcja zyskała miano niezniszczalnej legendy i dlaczego do dziś nikt nie pobił jej wyniku?
Spis treści: Jaki jest najdłuższy serial telewizyjny na świecie? Jaki jest najdłuższy nadal produkowany serial? W dobie platform steamingowych, na których non stop pojawiają się nowe produkcje, wiele seriali nie wychodzi poza pierwszy sezon. Piąty jest już prawdziwym sukcesem, a dziesiąty – wyczynem niemal niemożliwym. Produkcje telewizyjne wydają się wykazywać większą odporność na zmieniające się trendy. Weźmy choćby „Modę na sukces” – amerykańską operę mydlaną, która jest nadawana nieprzerwanie (stan na marzec 2026 roku) od 1987 roku. Należy jednak podkreślić, że ta „niekończąca się opowieść” nawet nie zbliża się do rekordu liczby odcinków. Mało tego, jest poza pierwszą dziesiątką najdłuższych seriali telewizyjnych świata. Jaki jest najdłuższy serial telewizyjny na świecie? Skoro nie „Moda na sukces”, to która produkcja dzierży rekord w tej kategorii? Serialem, który liczy sobie najwięcej wyemitowanych odcinków, jest amerykańska opera mydlana „Guiding Light”. Początek emisji W styczniu 1937 roku na ekrany polskich kin wchodziła komedia „Pani minister tańczy”. W angielskim Leeds odbyła się pierwsza konwencja science fiction, a Kaczor Donald otrzymał swoją pierwszą główną rolę. W Stanach Zjednoczonych’ ukazało się pierwsze wydanie magazynu „LOOK”. W tym samym miesiącu rozpoczęła się także emisja serialu, który zyskał status najdłużej nadawanego. Telewizja znajdowała się wówczas jeszcze w powijakach, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Wystarczy powiedzieć, że przed wojną telewizor posiadało zaledwie kilkuset mieszkańców USA. Odbiorniki telewizyjne miały trafić pod strzechy dopiero po II wojnie światowej. Dla milionów ludzi podstawowym medium, dostarczającym nie tylko informacji, ale także rozrywki, było radio. 25 stycznia amerykańska stacja radiowa NBC nadała pierwszy odcinek serialu zatytułowanego „The Guiding Light”. Twórczynią serialu była Irna Phillips, która w historii srebrnego ekranu zapisała się jako „matka amerykańskich oper mydlanych”. Fabuła serialu Akcja jednej z pionierskich amerykańskich oper mydlanych toczyła się w fikcyjnym miasteczku Springfield. We wczesnych latach, scenarzyści koncentrowali się na losach Bauerów, przedstawicieli amerykańskiej klasy średniej. Ci przez wiele lat byli trzonem serialu. Później fabuła coraz bardziej koncentrowała się na zamożniejszych rodzinach Lewisów, Chamberlainów i Spauldingów, ale Bauerowie nadal mieli swoje miejsce w tej produkcji. Rewolucyjne zmiany Stacja NBC wyemitowała około 2500 radiowych odcinków „The Guding Light”. Serial towarzyszył Amerykanom podczas wielu trudnych wydarzeń. Wystarczy tu wskazać choćby strajk okupacyjny w fabrykach General Motors, wybuch gazu w szkole w New London czy przystąpienie Stanów do II wojny światowej ze wszystkimi tego konsekwencjami. W 1947 roku prawa do emisji serialu zyskała stacja CBS. Był to czas, kiedy radio zaczynało tracić swoją pozycję na rzecz telewizji. W połowie XX wieku telewizor stał w ponad 8 mln amerykańskich gospodarstw domowych. Nic dziwnego, że 30 czerwca 1952 roku „The Guiding Light” zadebiutował na telewizyjnej antenie tej samej stacji. Zarząd CBS nie postawił jednak wszystkiego na jedną kartę. Mimo rozpoczęcia emisji telewizyjnej, radio nadal nadawało te same treści. Trwało to przez cztery lata, które były czymś w rodzaju okresu przejściowego. 29 czerwca 1956 roku zakończyła się emisja radiowa. Wówczas jeden z ulubionych seriali Amerykanów stał się produkcji stricte telewizyjną. Mimo że pierwszy kolorowy odbiornik skonstruowano już w 1928 roku, przez długi czas świat musiał zadowalać się monochromatycznym obrazem. Pierwszy odcinek w kolorze nadano 13 marca 1967 roku. Wówczas telewizor stał już w co drugim amerykańskim domu. Tytuł serialu Przez wiele lat serial był nadawany jako „The Guiding Light”. Tytuł odnosił się do lampy, która stała w gabinecie doktora Johna Ruthledge’a, jednego z pierwszoplanowych bohaterów produkcji. Owa lampa miała wskazywać ludziom właściwą drogę. Przedrostek „the” usunięto w 1975 roku. Ważne wątki Romanse, zdrady, intrygi, knowania – czy w operach mydlanych jest w ogóle miejsce na istotne wątki społeczne? Cóż, w „Guiding Light” dominują przede wszystkim tematy obyczajowe i fantastyczne (w tym klonowanie i podróż w czasie), ale twórcy przemycili też kilka ważniejszych treści. W tym miejscu należy wskazać choćby na niełatwy temat depresji i rozwodu. Spadek zainteresowania i zakończenie emisji Początkowo najdłuższy serial na świecie sukcesywnie zwiększał swój zasięg. W 1956 roku wybił się na pierwsze miejsce i stał się najpopularniejszą operą mydlaną z pasma daytime. Taki status nie jest jednak dawany na zawsze. Z czasem wskaźnik oglądalności „Guiding Light” zaczął wyraźnie pikować. W latach 90. XX wieku ustępowały mu tylko opery mydlane z elementami fantasy. Gdy w 2003 roku z anteny zdjęto jedną z ostatnich takich produkcji, „”Guiding Light spadł na przedostatnią pozycję w rankingu oglądalności. Niżej znajdował się tylko serial „Passions”, który przetrwał do sierpnia 2008 roku. Spadające wskaźniki nie pozostawiały wątpliwości w kwestii przyszłości produkcji. Kontrakt z CBS wygasał we wrześniu 2008 roku, jednak stacja postanowiła przedłużyć go o dwanaście miesięcy. Dyskutowano na temat kolejnego roku na antenie, ale finalnie nie zdecydowano się na ten krok. 1 kwietnia 2009 roku ogłoszono zakończenie produkcji najdłuższego serialu świata. Zdjęcia zakończono 11 sierpnia, a 18 września wyemitowano ostatni odcinek. Jak długo nadawano najdłuższy serial telewizyjny świata? „Guiding Light” nadawano przez ponad 72 lata, od 25 stycznia 1937 roku do 18 września 2009 roku. Radiowa emisja pionierskiej opery mydlanej trwała 19 lat, natomiast telewizyjna – 57 lat, przy czym warto przypomnieć, że od 1952 do 1956 roku serial był obecny na obu antenach. Bilans odcinków zamknęła liczba 18 262. Jaki jest najdłuższy nadal produkowany serial? Która produkcja ma szansę strącić „Guiding Light” z tronu? Najdłużej nieprzerwanie emitowanym serialem jest brytyjska opera mydlana „Coronation Street”, jedna ze sztandarowych produkcji sieci ITV1. Pierwszy odcinek serialu wyemitowano 9 grudnia 1960 roku o godzinie 19.00. Reakcje recenzentów nie były przesadnie entuzjastyczne. Ken Irwin, felietonista publikujący na łamach „Daily Mirror”, był przekonany, że produkcja zostanie wstrzymana maksymalnie po trzech tygodniach. Mamy rok 2025, a „Coronation Street” wciąż nie schodzi z anteny. Do 1 marca wyemitowano 11 506 odcinków tej produkcji. Do rekordu ustanowionego przez najdłuższy serial świata sporo brakuje, ale kto wie, co przyniesie przyszłość? „Coronation Street” cieszy się niemałą popularnością w Wielkiej Brytanii i mimo typowo brytyjskiego charakteru (objawiającego się specyficznym humorem i wyraźnie zaznaczonym u niektórych postaci północnoangielskim akcentem), ma wiernych fanów także w innych krajach. Fabuła najdłuższego wciąż emitowanego serialu Akcja serialu rozgrywa się w Weatherfield, fikcyjnej dzielnicy Manchesteru, na tytułowej ulicy. Jak przystało na rasową operę mydlaną, fabuła „Coronation Street” skupia się na tragediach, romansach, problemach i radościach kilku rodzin, między innymi Barlowów, Plattów, McDonaldów czy Websterów, a perypetie kolejnych pokoleń niezmiennie stanowią oś fabularną produkcji. Poza miłosnymi intrygami i rodzinnymi dramatami, twórcy serialu poruszają w nim także istotne wątki społeczne. Do takich należą choćby kwestie związane z uzależnieniem, przemocą domową i problemami doświadczanymi przez społeczność LGBTQ+. Jednocześnie w serialu nie brakuje humoru typowego dla brytyjskich produkcji. Serial pobił rekord Guinnessa Serial „Coronation Street” po raz pierwszy trafił do „Księgi rekordów Guinnessa” w 2010 roku, gdy anulowano amerykański serial „As the World Turns”. Wówczas brytyjska produkcja stała się najdłużej emitowaną operą mydlaną na świecie. Dziesięć lat później wyróżnienie zostało zaktualizowane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Samolot zniknął z radarów na dziesięciolecia. Gdy pojawił się ponownie, historia brzmiała jak science fiction
Lot 914 pozostaje jedną z najbardziej udanych medialnych mistyfikacji. Nie dlatego, że legenda przedstawiona przez amerykański tabloid była trudna do zweryfikowania. Po prostu wyssana z palca opowieść oferowała wizję świata, w którym granice fizyki są płynne, a przeszłość może nagle zapukać do drzwi teraźniejszości. Co rzekomo stało się z samolotem linii Pan American World Airways, który w 1955 roku miał wystartować z lotniska w Nowym Jorku? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Twór fabryki sensacji Co miało wydarzyć się w Caracas? Lot 914 to czysta fikcja Legenda wciąż żyje Fikcja literacka może łatwo przeobrazić się w legendę miejską o globalnym zasięgu, a opowieść o samolocie, który wystartował w 1955 roku, by wylądować trzy dekady później, jest tego najlepszym przykładem. W tym przypadku,granice kulturowe i językowe nie mają żadnego znaczenia. Ta „sensacja” wciąż żyje własnym życiem, mimo że od jej ogłoszenia minęło ponad 40 lat. Twór fabryki sensacji Legenda lotu 914 nie narodziła się w archiwach lotniczych, a na łamach amerykańskiego tabloidu „Weekly World News”, znanego z najbardziej ekscentrycznych nagłówków w historii amerykańskiego dziennikarstwa. Gazeta ukazywała się od 1979 do 2007 roku. Specjalizowała się w treściach, które dziś określamy mianem fake news, choć w tamtym czasie funkcjonowały one raczej jako specyficzna forma rozrywki. Redakcja WWN była odpowiedzialna za stworzenie takich ikon popkultury, jak choćby „Bat Boy”. Na łamach pisma pojawiały się też doniesienia o spotkaniach światowych przywódców z istotami pozaziemskimi. Wydanie z 1985 roku przedstawiło historię samolotu Douglas DC-4 linii Pan American World Airways, który rzekomo zniknął z radarów 2 lipca 1955 roku, podczas rutynowego lotu z Nowego Jorku do Miami. W pierwotnej wersji, maszyna z 57 pasażerami i 6 członkami załogi na pokładzie miała niespodziewanie pojawić się w Caracas w Wenezueli 9 marca 1985 roku. Co istotne, tabloid nie poprzestał na jednej publikacji. Widząc ogromne zainteresowanie tematem, redakcja zdecydowała się na ponowną publikację tej samej historii w 1993 roku i jeszcze raz w 1999 roku. Aby zachować pozory aktualności, w późniejszych wersjach samolot lądował w Caracas nie w 1985, a 21 maja 1992 roku. Co miało wydarzyć się w Caracas? W oczach opinii publicznej opowieść prezentowała się wiarygodnie przede wszystkim dzięki narracji. Opierała się ona na dramatycznej wymianie komunikatów między wieżą kontrolną a pilotem, który wydawał się kompletnie zdezorientowany nową rzeczywistością. Kluczową postacią, przedstawioną w artykule, był rzekomy świadek – Juan de la Corte, przedstawiony jako kontroler ruchu lotniczego na lotnisku w Caracas. Według legendy, de la Corte zauważył na radarze obiekt, który nie powinien się tam znaleźć – przestarzały samolot śmigłowy, który nie zgłaszał podejścia i nie figurował w żadnych planach lotów. W tej opowieści zdezorientowany pilot miał nawiązać kontakt radiowy, pytając: „Gdzie jesteśmy?”. Gdy kontroler odpowiedział, że znajdują się w Caracas i jest rok 1985 (lub 1992, zależnie od wersji), mężczyzna miał zareagować przerażeniem, krzycząc: „O mój Boże!”, po czym dodał, że jego lot powinien wylądować w Miami o godzinie 9:55, 2 lipca 1955 roku. Redakcja w niezwykle sugestywny sposób opisała reakcję pilotów na widok nowoczesnych maszyn na płycie lotniska. Obsługa naziemna miała widzieć przyciśnięte do szyb, zdumione i przestraszone twarze pasażerów. W pełnym dramatyzmu finale, zanim służby bezpieczeństwa mogły zabezpieczyć samolot, kapitan miał gwałtownie wystartować, ignorując nakazy wieży. Jako jedyny fizyczny dowód na to zdarzenie przytacza się mały kieszonkowy kalendarz z 1955 roku, który rzekomo wypadł z okna kokpitu podczas pośpiesznego odlotu. Lot 914 to czysta fikcja Kalendarz miał zostać skonfiskowany przez służby rządu Stanów Zjednoczonych i Wenezueli, podobnie zresztą jak nagrania z wieży kontrolnej. Takie tłumaczenie jest niezwykle wygodne. Doskonale wyjaśnia bowiem brak jakichkolwiek dowodów fizycznej obecności samolotu Douglas DC-4 na lotnisku w Caracas, a w oczach zwolenników teorii spiskowych dodatkowo uwiarygadnia opowieść. Podobnie zresztą jak brak natychmiastowego reakcji na tę informację ze strony oficjalnych źródeł, które tak wtedy, jak dziś, najczęściej ignorują oczywiste bzdury i nie dementują takich doniesień. Należy jednak podkreślić, że legenda o locie 914 jest łatwa do zweryfikowania, a wynik śledztwa daje jednoznaczny werdykt – nigdy nie doszło do takiego zdarzenia. Weryfikacja „faktów” Najbardziej wymownym dowodem, że nic takiego nigdy nie miało miejsca, jest brak jakichkolwiek śladów w oficjalnych dokumentach z epoki. W 1955 roku organem odpowiedzialnym za badanie wypadków lotniczych w Stanach Zjednoczonych był Civil Aeronautics Board, poprzednik National Transportation Safety Board. Przegląd kompletnych raportów CAB z lipca 1955 roku nie wykazuje zaginięcia samolotu linii Pan Am o numerze lotu 914, a należy podkreślić, że statystyki wypadków lotniczych z tego okresu są dobrze udokumentowane. Ponadto istnieje pełna lista produkcyjna wszystkich 1244 egzemplarzy samolotu Douglas DC-4. Żadna z tych maszyn, w tym te należące do Pan Am, nie brała udziału w incydencie odpowiadającym opisowi legendy. Opowieść zawiera także szereg oczywistych błędów, w tym takie, które dyskwalifikują ją jako relację: nazewnictwo lotnisk – w niektórych wersjach, samolot wystartował z Międzynarodowego Portu Lotniczego im. Johna F. Kennedy’ego. W 1955 roku, główne lotnisko Nowego Jorku nosiło nazwę Idlewild Airport. Zostało przemianowane dopiero w 1963 roku, po tragicznej śmierci prezydenta; identyfikacja wizualna – fotografie ilustrujące artykuł o locie 914 w rzeczywistości przedstawiają maszynę linii Trans World Airlines. To powszechnie dostępne zdjęcie stockowe samolotu DC-4. Ponadto, w artykułach z 1985, 1993 i 1999 roku zamieszczono zdjęcia rzekomego kontrolera ruchu lotniczego, na których widnieją inne osoby; operacyjność radaru – twierdzenie, że samolot był „niewidzialny dla radaru” w Caracas, dopóki nie zbliżył się do lotniska, jest całkowicie nielogiczne z punktu widzenia fizyki. Nawet jeżeli transponder samolotu nie działał lub był przestarzały (w końcu moment startu i podejścia do lądowania dzieliło 30 lat), metalowa konstrukcja o rozpiętości skrzydeł wynoszącej niemal 36 metrów byłaby doskonale widoczna dla urządzeń namierzających. Legenda wciąż żyje Od publikacji pierwszej wersji artykułu minęło ponad 40 lat, a opowieść o samolocie, który zniknął z radarów i wpadł w tunel czasoprzestrzenny wciąż rozbudza wyobraźnię i ma wielu zwolenników, którzy bronią jej rzekomej autentyczności. Jak to możliwe? W epoce przedinternetowej opowieści z tabloidów były traktowane z przymrużeniem oka, jako forma rozrywki dla osób znudzonych monotonną codziennością. Jednak po przeniesieniu do przestrzeni cyfrowej te same treści straciły swój kontekst satyryczny. Dodatkowo za autentycznością sensacyjnych doniesień przemawia także tzw. efekt autorytetu. Na platformach społecznościowych prezentowane są profesjonalnie wyglądające filmy, wspierane budującym napięcie głosem lektora. To sprawia, że mózg odbiorcy podwyższa próg krytycyzmu. I choć twórcy takich treści najczęściej dodają, że opowieść jest fikcyjna, zwykle robią to na końcu, dodając kluczowe: „prawdopodobnie”. A to pozostawia duże pole do własnej interpretacji przedstawionych zdarzeń. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zapomniane imperium. Chazaria była jedną z największych potęg Europy
Od VII do IX wieku Chazaria stanowiła jeden z głównych filarów ówczesnego porządku geopolitycznego. Państwo rozciągające się od brzegów Morza Kaspijskiego po stepy dzisiejszej Ukrainy było bowiem czymś więcej niż tylko efemerycznym związkiem koczowników. Mówimy tu o kluczowym buforze, chroniącym Europę przed ekspansją islamu od strony Kaukazu i jednocześnie – o „inkubatorze”, w którym kształtowały się zręby przyszłej Rusi Kijowskiej i państwowości węgierskiej. Dziś nazwa stepowego imperium jest już niemal nieobecna w potocznej świadomości historycznej.
Spis treści: Tureckie korzenie Wielkie imperium, czyli zasięg terytorialny Chazarii Sacrum i profanum, czyli dwuwładza w Chazarii Tarcza Europy Judaizm na stepie Upadek imperium Bez chazarskich wzorców administracyjnych i militarnych, wczesna Ruś Kijowska najprawdopodobniej wyglądałaby zupełnie inaczej. Również Węgrzy, którzy przez wieki żyli w symbiozie z Chazarami, przenieśli wiele elementów ich kultury politycznej i rzemiosła do Europy Środkowej. Jak na ironię, Rusowie zadecydowali o upadku potężnego i bogatego imperium, od którego tarczy przez ponad sto lat odbijały się siły arabskie, dążące do islamskiego podboju Europy Wschodniej. Tureckie korzenie Początki Chazarii – a właściwie Kaganatu Chazarskiego – są związane z wielkimi procesami migracyjnymi, które wstrząsnęły Eurazją po upadku potęgi Hunów. Źródła wspominają o tym ludzie dopiero w VI wieku, jednak należy wspomnieć, że istnieje hipoteza, według której pojawili się oni w dorzeczu dolnej Wołgi znacznie wcześniej, jako jeden z odłamów ludów tureckich. We wczesnych kronikach ich kolebka jest nazywana „Bersilią”. Mowa o regionie zlokalizowanym na terenie dzisiejszego Dagestanu, gdzie Chazarowie funkcjonowali pierwotnie w ramach potężnego związku plemiennego Sabirów. Kluczowy moment dla krystalizacji chazarskiej państwowości nastał w połowie VII stulecia, wraz z rozpadem kaganatu zachodniotureckiego. W 650 roku, w obliczu chaosu po upadku Turkuci, Chazarowie pod wodzą klanu, który niektórzy historycy utożsamiają z królewskim rodem Ashina, ogłosili niezależność. Nie była to jednak zwykła rebelia, a narodziny nowej potęgi, która szybko zdominowała sąsiednie ludy: Bułgarów, Alanów i wczesne plemiona słowiańskie. Chazarowie od samego początku nie tworzyli jednolitej etnicznie grupy. Był to raczej konglomerat plemion posługujących się językami tureckimi, głównie z grupy oghurskiej, ale obejmujący także ludy irańskie, ugrofińskie i słowiańskie. Różnorodność stała się podstawą potęgi nowego państwa, ale także wyzwaniem dla jego spójności. Wielkie imperium, czyli zasięg terytorialny Chazarii Między VIII a IX wiekiem, czyli w szczytowym momencie rozkwitu, Chazaria kontrolowała obszary, które dziś stanowią południową Rosję, Ukrainę, zachodnie krańce Kazachstanu, południowe obrzeża Gruzji i północną część Azerbejdżanu. Granice państwa były płynne, a determinowała je nie tylko siła militarna, ale także sezonowe cykle koczownicze. Dolna Wołga i Dagestan Rdzeń państwa był zlokalizowany na żyznych terenach wzdłuż dolnego biegu Wołgi i w północnym Dagestanie. To właśnie tam wznosiły się najstarsze stolice – Semender i Belendżer, które później ustąpiły miejsca Itil – wielkiej metropolii, zlokalizowanej w delcie Wołgi. Kontrola nad tym regionem zapewniła Chazarom monopol na handel kaspijski i stanowiła klucz do komunikacji z Bliskim Wschodem. Ekspansja na zachód i północ Na zachodzie chazarskie wpływy sięgały Dniepru, włączając w system trybutarny wczesne ośrodki słowiańskie, w tym Kijów. Na Krymie Chazaria dzieliła wpływy z Bizancjum, kontrolując stepową część półwyspu i strategiczne porty. To czyniło Chazarów bezpośrednim sąsiadem i partnerem cesarstwa. Sacrum i profanum, czyli dwuwładza w Chazarii W Chazarii panował system rządów, oparty na dualizmie władzy – diarchii. Taki ustrój był charakterystyczny dla wielu ludów tureckich, jednak w Kaganacie Chazarskim osiągnął najskrajniejszą i najbardziej sformalizowaną formę. Żywe bóstwo Na szczycie państwowej hierarchii stał wielki kagan. Nie uczestniczył on czynnie w życiu politycznym. Był raczej postacią sakralną – ucieleśnieniem pomyślności państwa. Wielki kagan był niemal całkowicie odizolowany od poddanych. Rzadko opuszczał pałac, a kiedy już to robił, lud musiał padać przed nim na twarz, nie tylko by oddać mu cześć, ale także by nie spojrzeć w jego oblicze. Rytuał intronizacji był wyjątkowo brutalny. Nowemu kaganowi zaciskano na szyi jedwabny sznur, a w momencie, gdy zaczynał tracić przytomność, pytano go, ile lat chce panować. Liczba, którą wymówił w zamroczeniu, stawała się jego terminem urzędowania. Ponadto istniał twardy limit 40 lat panowania. Po tym czasie kagan był zabijany, gdyż uważano, że jego siły duchowe uległy wyczerpaniu. Rzeczywista siła Podczas gdy wielki kagan pozostawał w sferze sacrum, realną władzę dzierżył kagan-bek. To on dowodził armią, nakładał podatki, zarządzał administracją i przyjmował obce poselstwa. Relacja między oboma urzędami była jednak pełna rytualnej podległości. Bek codziennie odwiedzał kagana, wchodząc do pałacu boso i niosąc kawałek drewna, który zapalał na znak szacunku, zanim zasiadł po jego prawej stronie. Tarcza Europy Chazaria odegrała kluczową rolę w powstrzymaniu arabskiej ekspansji na północ. W VII i VIII wieku, gdy armie islamu podbijały Persję i zagrażały Konstantynopolowi, Chazarowie stali się „murem”, o który rozbijały się kolejne inwazje Umajjadów. Konflikt z Arabami trwał z przerwami ponad sto lat. Chazarowie nie tylko bronili swoich granic. Przeprowadzali też śmiałe kontrataki, zapuszczając się głęboko do Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. W 730 roku, pod Ardabilem, Chazarowie odnieśli spektakularne zwycięstwo, niszcząc armię kalifatu. Choć późniejsza wielka wyprawa Marwana II w 737 roku zmusiła chazarskiego kagana do ucieczki na północ i chwilowego przyjęcia islamu, Arabowie nie byli w stanie utrzymać tak odległych terenów. Co zwycięstwa Kaganatu oznaczały dla Starego Kontynentu? W następstwie wojen arabsko-chazarskich doszło do trwałego ustalenia granicy na linii Kaukazu, co uchroniło Europę Wschodnią przed wczesnym podbojem islamskim i pozwoliło na rozwój chrześcijaństwa na Rusi i Bałkanach. Judaizm na stepie Elementem historii Chazarów, o którym nie można nie wspomnieć, jest przyjęcie przez nich judaizmu. W świecie zdominowanym przez misje chrześcijańskie i muzułmańskie, wybór religii mojżeszowej był dość kontrowersyjnym, a jednocześnie – genialnym posunięciem geopolitycznym. Dzięki niemu Kaganat zachował neutralność wobec potężnych sąsiadów. Według tradycji zapisanej w korespondencji chazarskiej i „Kuzari”, dziele Judy Halewiego, król Bulan doznał objawienia i zaprosił przedstawicieli trzech religii na debatę. Zauważył, że zarówno chrześcijanie, jak i muzułmanie wywodzą swoje fundamenty od judaizmu, co skłoniło go do wyboru „wiary ojców”. Bulan i tysiące jego możnych zaczęło przestrzegać praw Tory. Współczesna nauka datuje ten proces na drugą połowę VIII lub początek IX wieku. Należy jednak podkreślić, że niektórzy badacze kwestionują historię masowej konwersji, wskazując na brak archeologicznych śladów w rdzennym sercu kaganatu nad Wołgą. Z drugiej strony, liczne źródła arabskie, bizantyńskie i żydowskie z epoki zgodnie potwierdzają, że władca i jego dwór wyznawali judaizm. Upadek imperium Koniec Chazarii nie był procesem powolnym, a gwałtowną katastrofą, wywołaną przez pojawienie się nowej, agresywnej siły na północy – Rusi Kijowskiej. Wspierana była przez bizantyjskiego sojusznika (który wcześniej był sprzymierzeńcem Kaganatu). W połowie X wieku Chazaria była już osłabiona wewnętrznymi tarciami religijnymi i naporem Pieczyngów. Ten moment doskonale wykorzystał książę kijowski Światosław I Igorowicz. W 965 roku jego wojska zdobyły Sarkel w błyskawicznej kampanii, a następnie – Itil i Semender. Ruś nie zamierzała jednak okupować tych ziem. Po zniszczeniu infrastruktury handlowej najeźdźcy odeszli z łupami, co doprowadziło do załamania się gospodarczej podstawy państwa. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To miejsce od dekad rozpala wyobraźnię. Legendy o jego zawartości krążą od pokoleń
Fort Knox kojarzy się przede wszystkim z gigantycznym skarbcem, w którym rząd Stanów Zjednoczonych zgromadził niewyobrażalnie gigantyczne rezerwy złota. Warto jednak wiedzieć, że słynne United States Bullion Depository stanowi jedynie niewielki fragment tej olbrzymiej instalacji, która od 1918 roku pozostaje niezdobytą twierdzą.
Spis treści: Miasto-twierdza w Kentucky Od poligonu do ogromnej bazy Instytucje i jednostki United States Bullion Depository W 1990 roku dwóch przebranych za policjantów mężczyzn weszło do Muzeum Isabelli Stewart Gardner w Bostonie i zrabowało 13 dzieł sztuki o łącznej wartości ok. 500 milionów dolarów. W 2003 roku złodzieje pokonali zabezpieczenia w Antwerp Diamond Centre i zrabowali diamenty, złoto i biżuterię, które wyceniono na ok. 100 milionów dolarów. W 2025 roku bandyci przebrani za ekipę remontową weszli w biały dzień do skarbca paryskiego Luwru. Ich łupem padło 8 elementów francuskich klejnotów koronnych o wartości ok. 88 milionów euro. To były jedne z najzuchwalszych kradzieży w historii, które mogą zawstydzić scenarzystów kinowych hitów. Jednak do tej pory żaden „wirtuoz włamań” nie zdecydował się na wejście do Fort Knox. I trudno się temu dziwić. W końcu mówimy tu o najpilniej strzeżonej fortecy świata. Miasto-twierdza w Kentucky Lokalizacja Fort Knox nie jest przypadkowa. Została wybrana dzięki starannej analizie strategicznej, przeprowadzonej ponad 100 lat temu. Instalacja została wzniesiona na obszarze o powierzchni przekraczającej 440 kilometrów kwadratowych. Dla zobrazowania skali, to nieznacznie mniej niż wynosi powierzchnia Warszawy (517,2 kilometra kwadratowego). Rozciąga się na terytorium trzech hrabstw stanu Kentucky: Bullitt, Hardin i Meade, między Louisville i Elizabethtown, w samym sercu regionu Bluegrass. Strategiczna głębia terytorium była kluczowa w latach 30. XX wieku, kiedy decydowano o lokalizacji depozytu kruszców. Oddalenie od wybrzeży o setki mil oraz ochrona zapewniana przez barierę Appalachów sprawiały, że Fort Knox był naturalnie chroniony przed ewentualnym atakiem lotniczym lub inwazją morską, co w tamtym czasie uznawano za decydujące czynniki bezpieczeństwa. Poza tym pofałdowany teren, porośnięty gęstymi lasami, idealnie nadawał się do ćwiczeń z zakresu nawigacji lądowej. Dwie strefy Z punktu widzenia topograficznego, Fort Knox dzieli się na dwie główne sfery. Pierwszą z nich jest tzw. cantonment area, czyli obszar miejski o powierzchni ponad 28 kilometrów kwadratowych, gdzie koncentruje się życie administracyjne, mieszkalne i usługowe. Druga sfera to rozległe tereny treningowe o powierzchni około 412 kilometrów kwadratowych, które są domem dla 147 aktywnych obiektów poligonowych, w tym 65 strzelnic do ognia ostrego. Od poligonu do ogromnej bazy Historia Fort Knox rozpoczęła się w 1918 roku, kiedy Stany Zjednoczone szukały nowych terenów pod szkolenia artyleryjskie. Pierwotna baza, Camp Zachary Taylor w Louisville, okazała się za mała i nieodpowiednia dla nowoczesnej artylerii. Armia zaczęła nabywać grunty w pobliżu miasteczka Stithton, a w sierpniu 1918 roku nowo powstały obóz otrzymał nazwę Camp Knox na cześć Henry’ego Knoxa, generała z czasów wojny o niepodległość i pierwszego Sekretarza Wojny USA. Rola tego obiektu uległa zmianie w okresie międzywojennym. W 1931 roku instalacja stała się kwaterą główną dla raczkujących amerykańskich sił zmechanizowanych. W styczniu 1932 roku Camp Knox został oficjalnie przemianowany na Fort Knox, zyskując przy tym status stałej bazy wojskowej. To właśnie wtedy podjęto dwie decyzje, które na zawsze zmieniły charakter tego miejsca. Pierwszą było uczynienie go centrum broni pancernej, a drugą – budowa narodowego skarbca złota. Podczas II wojny światowej Fort Knox stał się „uniwersytetem broni pancernej”. W 1940 roku powołano tam Armored Force School oraz Armored Force Replacement Training Center, gdzie szkolono tysiące załóg czołgów, które później walczyły na polach Europy i Pacyfiku. Przełomowym momentem w nowożytnej historii obiektu był rok 2011. W ramach restrukturyzacji baz, Armor Center zostało przeniesione do Fort Benning, a Fort Knox zyskał nowe zadanie – stał się centrum zarządzania zasobami ludzkimi armii. Instytucje i jednostki Współczesny Fort Knox mieści ponad 30 różnych dowództw i organizacji. Każda z nich odgrywa krytyczną rolę w zapewnieniu gotowości operacyjnej armii amerykańskiej. Nie jest to już tylko baza poligonowa, a ogromne centrum biurowe, gdzie zarządza się karierami, rekrutacją i logistyką na skalę globalną. Kluczowe jednostki i instytucje, które stacjonują w bazie, to: S. Army Human Resources Command, S. Army Cadet Command i Recruiting Command, V Corps, 1st Theater Sustainment Command, Army Reserve Aviation Command, 19th Engineer Battalion, United States Bullion Depository. Należy jednak podkreślić, że ogromna baza jest kojarzona przede wszystkim z ostatnim z wymienionych obiektów. Mowa o budynku, który formalnie nie podlega pod dowództwo armii, ale jest nierozerwalnie związany z całą instalacją. United States Bullion Depository United States Bullion Depository, wielki skarbiec, powstał w 1936 roku, gdy rząd USA zaczął gromadzić ogromne ilości cennego kruszcu w następstwie wprowadzenia ustawy o rezerwach złota. Konstrukcja i architektura Słynny budynek stanowi kwintesencję fortecznej architektury. Zewnętrzne ściany wykonano z granitu wykładanego betonem, co ma zapewniać odporność na ataki artyleryjskie i lotnicze. Do budowy zużyto ok. 453 metry sześcienne granitu, ok. 3200 metrów sześciennych betonu i ponad 1400 ton stali konstrukcyjnej i zbrojeniowej. Sercem obiektu jest dwupoziomowy skarbiec, zbudowany ze stalowych płyt i belek, zalany grubą warstwą betonu. Kluczowym elementem bezpieczeństwa jest ważąca 22 tony brama o grubości ok. 53 cm. Potężna instalacja została wykonana z najnowocześniejszych w tamtym czasie materiałów, odpornych na wiercenie i cięcie palnikiem. Co ciekawe, żadna osoba na świecie nie zna pełnej kombinacji otwierającej skarbiec. Pracownicy depozytu dysponują tylko fragmentami kodu, co wymusza ich jednoczesną obecność podczas otwierania drzwi. Zasoby W Fort Knox znajduje się około 147,3 miliona uncji złota. Stanowi to około 50% całkowitych rezerw rządu federalnego. Warto jednak wspomnieć, że potężny skarbiec wielokrotnie służył jako bezpieczna przestrzeń dla najcenniejszych dokumentów i przedmiotów w historii. Podczas II wojny światowej, w obawie przed bombardowaniami Waszyngtonu, do Kentucky przewieziono oryginały Deklaracji Niepodległości, Konstytucji USA, a nawet brytyjskiej Magna Carta. Na przestrzeni lat, skarbiec gościł także m.in. klejnoty koronne Węgier i Biblię Gutenberga. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Skromny odlewnik stał się symbolem nowej ery. Jak Jurij Gagarin jako pierwszy wzniósł się w kosmos
12 kwietnia 1961 roku historia ludzkości nieodwracalnie zmieniła swój bieg. O godzinie 9:07 czasu moskiewskiego z kosmodromu Bajkonur na kazachskich stepach w niebo wzbiła się rakieta, niosąc na swym szczycie niewielką sferyczną kapsułę. Wewnątrz niej znajdował się 27-letni Jurij Gagarin – człowiek, którego nazwisko w ciągu następnych kilku godzin miało stać się jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Jego misja trwała zaledwie 108 minut. To jednak wystarczyło, by otworzyć nowy rozdział w dziejach ludzkości – erę człowieka w kosmosie.
Spis treści: Dziecko z prostej rodziny Odlewnik, który marzył o lataniu Lot do historii Katastrofa pod Kirżaczem Odkąd USA i ZSRR wzbiły się w kosmos, stało się oczywiste, że celem tej „gry” jest wysłanie człowieka w przestrzeń pozaziemską. Misja Wostok-1 była jedną z najpilniej strzeżonych tajemnic zimnej wojny. To standardowa praktyka radzieckiego rządu, który każdy sukces ogłaszał z wielką pompą, a o porażkach wolał milczeć. W kosmosie nie istniały jednak granice polityczne. Były tylko granice ludzkich możliwości. Człowiekiem, który je pokonał, był starszy lejtnant Jurij Aleksiejewicz Gagarin. Dziecko z prostej rodziny Urodził się 9 marca 1934 roku we wsi Kłuszyno koło Gżacka, oddalonej o około 160 kilometrów na zachód od Moskwy. Przyszedł na świat w rodzinie o głębokich korzeniach chłopskich, co w ówczesnym Związku Radzieckim było, paradoksalnie, atutem, który w przyszłości miał zaważyć na jego karierze. Jego ojciec, Aleksiej Iwanowicz, był utalentowanym stolarzem i cieślą, człowiekiem surowym, ale sprawiedliwym, który potrafił wyczarować z drewna wszystko, od mebli po domy. Matka, Anna Timofiejewna, pracowała jako dojarka w kołchozie. Jurij był trzecim z czworga dzieci. Miał starszego brata Walentina, starszą siostrę Zoję i młodszego brata Borysa. 21 miesięcy w ziemiance W październiku 1941 roku, gdy Jurij miał zaledwie siedem lat i dopiero co rozpoczął naukę w szkole, do wsi wkroczyły wojska niemieckie. Rozpoczął się koszmar okupacji, który miał trwać niemal dwa lata. Niemieccy żołnierze zajęli dom rodziny Gagarinów, wyrzucając ich na bruk. Aleksiej, chcąc ratować rodzinę przed zamarznięciem, wykopał prowizoryczną ziemiankę. To właśnie w tej wilgotnej, ciemnej jamie o wymiarach zaledwie 3 na 3 metry, przykrytej warstwą darni, sześcioosobowa rodzina musiała przetrwać przez 21 miesięcy. Odlewnik, który marzył o lataniu Po wyzwoleniu Kłuszyna przez Armię Czerwoną, rodzina przeniosła się do miasta Gżatsk, gdzie Jurij mógł wreszcie kontynuować przerwaną edukację. Sytuacja materialna rodziny, tkwiącej w realiach powojennej Rosji, była jednak trudna. Gagarin musiał szybko zdobyć zawód. Po ukończeniu sześciu klas szkoły podstawowej, wyjechał do Lubiec pod Moskwą, gdzie wstąpił do szkoły zawodowej przy zakładach metalurgicznych. Szkolił się na odlewnika. Aeroklub w Saratowie Przełom w życiu młodego robotnika nastąpił, gdy kontynuował naukę w technikum przemysłowym w Saratowie nad Wołgą. To tam, w 1954 roku, zapisał się do lokalnego aeroklubu. Był to moment, w którym jego los został przypieczętowany. Latanie stało się jego obsesją. W lipcu tego samego roku odbył swój pierwszy samodzielny lot na samolocie Jak-18. Instruktorzy dostrzegli w nim naturalny talent, fenomenalne czucie maszyny i doskonałą orientację przestrzenną. Gagarin miał jeszcze jedną cechę, która definiuje świetnego pilota – opanowanie. Szkoła wojskowa Decyzja o wstąpieniu do lotnictwa wojskowego była naturalnym krokiem. Jurij został przyjęty do Pierwszej Wojskowej Szkoły Pilotów Lotniczych im. Woroszyłowa w Czkałowie. To tam przeszedł rygorystyczne szkolenie na pilota myśliwca, latając na MiG-ach. Ukończył szkołę z wyróżnieniem w 1957 roku, który miał fundamentalne znaczenie dla historii podboju kosmosu. To właśnie wtedy ZSRR wystrzeliło Sputnika 1. Służba na Dalekiej Północy Został skierowany do bazy lotniczej w Łuostari w obwodzie murmańskim, tuż przy granicy z Norwegią. Warunki służby były iście ekstremalne. Noc polarna, śnieżyce, nieprzewidywalne wiatry znad Morza Barentsa i gęste mgły – latanie myśliwcami w takich warunkach było prawdziwym wyzwaniem, ale także najwyższą szkołą pilotażu. Lot do historii Po sukcesie Sputnika, Związek Radziecki za wszelką cenę chciał wysłać człowieka w kosmos, zanim zrobią to Amerykanie. Z tysięcy pilotów sił powietrznych wybrano grupę kandydatów, którzy musieli spełniać niezwykle specyficzne kryteria: wiek: 25–30 lat; wzrost: maksymalnie 170–175 cm (Gagarin mierzył zaledwie 157 cm, co było idealne dla ciasnej kapsuły Wostok); waga: do 70–72 kg; zdrowie: absolutnie nienaganne. Jesienią 1959 roku Gagarin trafił do Centralnego Wojskowego Szpitala Lotniczego w Moskwie. Testy były mordercze. Kandydatów zamykano na wiele dni w komorach izolacyjnych, by sprawdzić ich odporność psychiczną na samotność. Poddawano ich wibracjom, wysokim temperaturom i przeciążeniom w wirówkach, które doprowadzały organizm do granic wytrzymałości. Z początkowej grupy 154 pilotów sito selekcji przeszło tylko 20. Szóstka asów Z tego grona wyłoniono elitarną grupę sześciu kandydatów. Rozpoczęło się szkolenie w trybie przyspieszonym. Wśród nich na czoło wysunęło się dwóch faworytów: Jurij Gagarin i Herman Titow. Obaj byli wybitnymi pilotami, obaj mieli doskonałe wyniki medyczne. Dlaczego więc wybrano Gagarina? Decyzja była skomplikowaną mieszanką czynników technicznych, psychologicznych i... politycznych. Gagarin cieszył się sympatią kolegów. Gdy poproszono kandydatów o anonimowe wskazanie, kto ich zdaniem powinien polecieć jako pierwszy, większość (z wyjątkiem trzech) wskazała na Jurija. To dowodziło, że był postrzegany jako lider. Poza tym Gagarin miał robotniczo-chłopskie korzenie, co idealnie wpisywało się w radziecką propagandę. 108 minut nad Ziemią 12 kwietnia 1961 roku, o godzinie 9:07 czasu lokalnego, silniki potężnej rakiety R-7 zapłonęły. Skomplikowana maszyneria zaczęła się wznosić, a Gagarin, zamiast zameldować regulaminową frazę wojskową, wykrzyczał do mikrofonu słynne słowa: „Nu, pojechali!”. Wostok-1 wszedł na orbitę. Jurij Gagarin stał się pierwszym człowiekiem, który zobaczył Ziemię jako błękitną sferę na tle czerni kosmosu. Przez radio składał poetyckie, wręcz romantyczne raporty. Opisywał niesamowitą grę kolorów atmosfery, przejścia między dniem a nocą, które w kosmosie są gwałtowne i ostre. Zgodnie z planem Wostok-1 miał wykonać jedno okrążenie po orbicie. Statek był sterowany przez obsługę naziemną. Dlaczego? To był pionierski lot i nikt nie wiedział, jak ludzki organizm zareaguje na stan nieważkości. Obawiano się, że Gagarin może stracić zmysły i wpaść w panikę. Z tego powodu przyrządy pokładowe były zablokowane. Żeby uruchomić panel sterowania ręcznego, pilot musiałby wpisać specjalny kod, który znajdował się w zapieczętowanej kopercie na pokładzie. Po około 70 minutach od rozpoczęcia misji, nad Afryką Zachodnią, rozpoczęła się procedura lądowania. Po odpaleniu silników hamujących statek miał wejść w atmosferę. Jednak moduł serwisowy nie oddzielił się czysto od kapsuły lądownika, w której siedział kosmonauta. Oba elementy pozostały połączone wiązką kabli elektrycznych. Wchodząc w atmosferę, niesymetryczny układ zaczął wirować. Dopiero ciepło tarcia przepaliło kable i moduły się rozdzieliły. Kapsuła ustabilizowała się, a Gagarin mógł przygotować się do katapultowania. Sekret lądowania Do katapultowania? Otóż tak. Wostok-1 nie został wyposażony w system miękkiego lądowania, który pozwoliłby człowiekowi bezpiecznie osiąść na Ziemi wewnątrz kapsuły. Plan Rosjan zakładał, że na wysokości około 7 km kosmonauta zostanie katapultowany i wyląduje na spadochronie. Tymczasem przepisy Międzynarodowej Federacji Lotniczej jasno stanowiły, że rekord wysokości może być uznany pod warunkiem, że pilot wystartuje i wyląduje w tej samej maszynie. Rosjanie zdołali jednak utrzymać to w tajemnicy przez wiele lat. „Jestem swój” Gagarin wylądował na polu koło wsi Smiełowka w obwodzie saratowskim, z dala od planowanego miejsca. Pierwszymi osobami, które go zobaczyły, były Anna Tachtarowa i jej wnuczka. Widok postaci w jaskrawopomarańczowym kombinezonie i wielkim białym hełmie wywołał przerażenie. Kobiety zaczęły uciekać. Wtedy Jurij odpiął hełm i krzyknął do nich po rosyjsku: „Nie bójcie się, jestem swój, radziecki! Przybyłem z kosmosu i muszę znaleźć telefon, żeby zadzwonić do Moskwy!”. Gagarin na ustach całego świata Jeszcze zanim Gagarin osiągnął bezpiecznie Ziemię, Radio Moskwa podało komunikat o pionierskim locie. W jednej chwili porucznik (awans otrzymał w trakcie lotu) Jurij Gagarin stał się radzieckim bohaterem i międzynarodowym celebrytą. Władze ZSRR zrozumiały, że mają w garści najlepszą „broń” propagandową. Gagarin został wysłany w dwuletnią „Misję Pokoju”, podczas której odwiedził 30 krajów, w tym Polskę. Katastrofa pod Kirżaczem Mimo że pragnienie podboju przestworzy i kosmosu było wciąż silne u Gagarina, władze starały się trzymać go na ziemi. Nikt nie chciał ryzykować utraty bohatera. Jurij zdołał jednak wymusić powrót do latania myśliwcami, co okazało się fatalne w skutkach. 27 marca 1968 roku Gagarin wystartował do rutynowego lotu treningowego na dwumiejscowym myśliwcu MiG-15UTI z bazy Czkałowskij pod Moskwą. Jego instruktorem był doświadczony pułkownik Władimir Sieriogin. Warunki pogodowe były trudne. O 10:19, po wykonaniu zadania, Gagarin zameldował powrót do bazy. Minutę później samolot zniknął z radarów. Szczątki maszyny odnaleziono w lesie, 21 km od miasta Kirżacz. Obaj piloci zginęli na miejscu. Gagarin miał zaledwie 34 lata. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ryba z „ludzkimi” zębami istnieje naprawdę. Bez problemu potrafi przegryźć żyłkę, a nawet... ugryźć wędkarza
Oceaniczne głębiny kryją stworzenia rodem z filmów grozy. Jednym z nich jest sargus owczak – ryba o uzębieniu do złudzenia przypominającym ludzkie. Spotkanie z nią może zakończyć się bolesną raną.
W tym artykule: Czym jest sargus owczak? Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Sargus owczak to trudna zdobycz Inne ryby z zębami jak ludzkie Hasło „ryba z zębami” wielu osobom przywodzi na myśl gatunki drapieżne, które można złowić w polskich wodach. Ich królem jest sum europejski – największa (bo osiągająca do trzech metrów długości) i najbardziej żarłoczna ryba słodkowodna, którą można złapać na haczyk w naszym kraju. Otwór gębowy tego kolosa jest silnie uzębiony, ale niemałe wrażenie robią także zęby znacznie pospolitszego szczupaka, a nawet mniejszego okonia. Jednak to nie te wodne drapieżniki zdumiewają najbardziej. Trzeba bowiem wspomnieć, że w oceanicznej toni kryją się gatunki, które wyglądają jak stwory z horroru. Do takich zalicza się choćby żabnica, jednak nawet ten potwór nie prezentuje się tak niezwykle, jak żyjący na znacznie płytszych wodach ryba z „ludzkimi” zębami. Czym jest sargus owczak? Ryba, o której mowa, to Archosargus probatocephalus, czyli sargus owczak lub sparus owczarz. Pod tą nazwą kryje się gatunek ryby morskiej z rodziny prażmowatych, zaliczanej do rzędu okoniokształtnych. Najbrzydsze ryby świata mają wyjątkową strategię rozmnażania. Samiec dosłownie wszczepia się w samicę Te zwierzęta świetnie przystosowały się do życia w bardzo trudnym środowisku: zimnych i ciemnych głębinach morskich. Udało im się to dzięki unikatowemu sposobowi rozrodu. Tak jak u wielu innych ryb prażmowatych, u sargusa owczaka stwierdza się hermafrodytyzm. Młode osobniki z tego gatunku mają żeńskie i męskie gruczoły, a u dorosłych ryb nierzadko dochodzi do zmiany płci. Gdzie żyje ryba z zębami jak ludzkie? Sargus owczak żyje w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, w cieplejszych wodach przybrzeżnych. Najwięcej osobników z tego gatunku występuje na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Zatoce Meksykańskiej, ale nie tylko. Należy bowiem wspomnieć, że sargusa owczaka można spotkać także u wybrzeży Ameryki Południowej. Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Tak jak pozostali przedstawiciele rzędu okoniokształtnych, sargus owczak ma silnie bocznie spłaszczone ciało i długą dwuczęściową płetwę grzbietową. Charakteryzuje się brązowoszarym ubarwieniem. Na bokach ciała wyraźnie odznaczają się szerokie, ciemne pasy, usytuowane pionowo. Sargus owczak osiąga do 92 cm długości, do 60 cm wysokości i do 9 kg masy ciała. Tak duże okazy są jednak rzadko wyławiane. Najczęściej wędkarze wyciągają na haczyku ryby osiągające do 2000 gramów. Swoją „owczą” nazwę (w USA sargus owczak jest znany jako sheepshead fish) Archosargus probatocephalus zawdzięcza pyskowi, który rzeczywiście przypomina nieco pysk owcy. Najbardziej zaskakujące jest jednak to, co ryba skrywa w otworze gębowym. Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Archosargus probatocephalus gustuje w skorupiakach i mięczakach. Jadłospis ryby składa się przede wszystkim z ostryg i innych małży. W jej menu pojawiają się także kraby. Taka specjalizacja pokarmowa sprawiła, że w toku ewolucji ryba wykształciła zęby, które do złudzenia przypominają ludzkie siekacze i trzonowce. Służą one do miażdżenia pancerzy ofiar ryby i ich fragmentowania. Sargus owczak to trudna zdobycz Nie jest łatwo złapać tę rybę na haczyk, bo sargus owczak z łatwością przegryza żyłkę. Wędkarz, który złowi rybę z zębami jak ludzkie może mówić o sporym szczęściu, ale euforia nie powinna wziąć góry nad ostrożnością. Podczas odhaczania, Archosargus probatocephalus może boleśnie ugryźć rozkojarzonego wędkarza. Inne ryby z zębami jak ludzkie Sargus owczak nie jest jedynym przedstawicielem słonowodnej fauny, który wykształcił zęby przypominające ludzkie. Takie uzębienie jest też atrybutem niektórych gatunków zaliczanych do rodziny rogatnicowatych. Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie Morskie potwory występują w wielu mitach i legendach. Jednak niekoniecznie trzeba ich szukać na kartkach książek. Głęboko pod powierzchnią wody żyją ryby głębinowe. To stworzenia, któr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ryby-glebinowe-to-najdziwniejsze-stworzenia-jakie-istnieja-na-ziemi-ich-wyglad-budzi-przerazenie-fot-deagostini-getty-images-2916fd6.jpg" width="921" height="700" alt="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" title="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" /> Te charakterystyczne ryby żyją w wodach Oceanu Indyjskiego, Oceanu Spokojnego i Morza Południowochińskiego. To gatunki drapieżne, polujące na bezkręgowce (czasami wzbogacają jadłospis o glony). W czasie opieki nad młodymi stają się agresywne i zaciekle bronią swojego terytorium. Zdarzały się przypadki ataków na nurków. Większe osobniki swoimi „ludzkimi” zębami mogą łatwo przegryźć skafander i pozostawić na skórze bolesne rany. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tragiczny koniec dynastii nie pozostawia żadnych złudzeń. Anastazja Romanowa padła ofiarą brutalnego mordu
Anastazja Romanowa, czwarta córka cara Mikołaja II, na pewien czas stała się największą zagadką XX wieku. Tuż po jej śmierci zaczęły krążyć plotki, że dziewczyna miała przeżyć własną egzekucję z rąk bolszewików. W tym kontekście tajemnicza Anna Anderson, podająca się za wielką księżną, stała się wodą na młyn dla zwolenników tezy o ucieczce Romanowej. Jednak DNA nie kłamie. W 2008 roku udowodniono ponad wszelką wątpliwość, że wszystkie carskie córki zginęły w piwnicy domu Ipatiewa.
Spis treści: Narodziny czwartej córki Egzekucja carskiej rodziny Anna Anderson nie była cudownie ocaloną Anastazją 17-letnia Anastazja Romanowa zginęła tragicznie w 1918 roku, ale dla wielu pozostała żywa aż do 1984 roku. Teza o ucieczce wielkiej księżna była narracyjnym majstersztykiem, który mistrzowsko wykorzystywał historyczne luki. Nie jest więc specjalnie zaskakujące, że nawet niektóre osoby z bliskiego otoczenia carskiego dworu uwierzyły Annie Anderson, a właściwie – Franciszce Szankowskiej. Być może była ona genialną oszustką, choć wydaje się prawdopodobne, że należy ją postrzegać raczej jako głęboko zaburzoną kobietę, która uwierzyła we własne urojenia. Narodziny czwartej córki Kiedy 18 czerwca 1901 roku, w Peterhofie, urodziła się Anastazja, Imperium Rosyjskie wstrzymało oddech. Nie z zachwytu, a z niepokoju. Car Mikołaj II i caryca Aleksandra Fiodorowna mieli już trzy córki – Olgę, Tatianę i Marię. Zgodnie z prawem, które w XVIII wieku wprowadził car Paweł I, sukcesja tronu mogła przebiegać jedynie w linii męskiej. Rosja potrzebowała carewicza – stabilizatora dynastii w burzliwych czasach. Narodziny czwartej dziewczynki były dla dworu i opinii publicznej politycznym rozczarowaniem. Niesforna Anastazja Mimo początkowego rozczarowania, Anastazja stała się najbardziej wyrazistą i zapamiętaną z sióstr. Jej narodziny nie rozwiązały dynastycznego kryzysu, za to wprowadziły do surowej etykiety dworskiej element humoru i chaosu. Ostatnia z linii wielka księżna od najmłodszych lat wyróżniała się na tle swoich bardziej ułożonych sióstr. Była uroczym, a przy tym także trudnym do opanowania dzieckiem. Jej kuzynka, księżniczka Nina Gieorgijewna, w swoich wspomnieniach użyła nawet sformułowania, że Anastazja bywała „złośliwa aż do granic zła”. Kiedy się bawiła, to do upadłego, kiedy dokuczała, robiła to z premedytacją. Niejednokrotnie podkładała nogę służącym lub wspinała się na drzewo i odmawiała zejścia. Jej impulsywność doskonale oddaje anegdota o śnieżce. Podczas pobytu w polskiej posiadłości rodziny Anastazja, chcąc zyskać przewagę w bitwie na śnieżki, umieściła wewnątrz kuli ciężki kamień. Rzuciła nim w swoją starszą siostrę, Tatianę, z taką siłą, że ta upadła na ziemię, tracąc na chwilę świadomość. Surowe wychowanie Gdy mowa o carskich dzieciach, wyobraźnia podsuwa obraz dorastania w niewyobrażalnym luksusie. Jednak wbrew powszechnym wyobrażeniom, wychowanie wielkich księżnych było surowe. Anastazja dzieliła pokój z Marią. Ich sypialnia była urządzona ascetycznie. Dziewczynki spały na twardych, wojskowych łóżkach polowych, co miało hartować kręgosłupy i charaktery, a rano brały zimne kąpiele. Opiekunka młodszego brata W 1904 roku urodził się Aleksiej, upragniony carewicz. W miarę dorastania Anastazja stała się jedną z najważniejszych osób w życiu chorego na hemofilię chłopca. Rozumiała go bez słów. Kiedy Aleksiej cierpiał z powodu krwotoków wewnętrznych, a ból przykuwał go do łóżka, to właśnie ona potrafiła go rozśmieszyć, odwracając jego uwagę od cierpienia. Egzekucja carskiej rodziny Koniec beztroskiego dzieciństwa wielkiej księżnej nastąpił, gdy wybuchła I wojna światowa. Abdykacja Mikołaja II w marcu 1917 roku, była szokiem. Rodzina z dnia na dzień stała się więźniami we własnym domu. Romanowowie najpierw zostali przeniesieni do Tobolska na Syberii, a następnie do Jekaterynburga. Jednak nawet w trudnych warunkach aresztu domowego Anastazja nie straciła ducha. Relacje z tego okresu mówią o tym, że wciąż dokuczała strażnikom, organizowała domowe teatrzyki i była spoiwem, które trzymało morale rodziny w ryzach. Dom Ipatiewa Wiosną 1918 roku Romanowowie trafili do domu inżyniera Ipatiewa w Jekaterynburgu. Warunki były tu znacznie gorsze niż w Tobolsku. Okna zamalowano wapnem, wokół domu wzniesiono podwójną palisadę. Strażnicy byli wulgarni i brutalni. Egzekucja bez procesu Gdy Lenin doszedł do władzy, postanowił wykorzenić ostatnich z linii Romanowów bez procesu. W nocy z 16 na 17 lipca 1918 roku, około północy, komendant domu obudził całą rodzinę i nakazał zejście do piwnicy z powodu rzekomych zamieszek w mieście. Romanowowie wypełnili polecenie. Nagle do pomieszczenia wkroczył pluton egzekucyjny. Komendant odczytał wyrok. Chwilę później padły strzały. Ci, którzy przeżyli, zostali dobici bagnetami. Teza o ucieczce Leninowi zależało, by utrzymać śmierć Romanowów w tajemnicy. Jednak mieszkańcy Jekaterynburga słyszeli strzały, a ich uwadze nie umknął też fakt, że nagle dom Ipatiewa opustoszał. Jakiś czas później, pojawiły się pogłoski o ucieczce jednej z córek cara. Nagle w Europie zaczęły pojawiać „cudownie ocalone” księżne. Jedną z nich była kobieta, która przedstawiała się jako Anna Anderson. Według jej relacji, podczas wynoszenia ciał do ciężarówki jeden z żołnierzy miał zauważyć, że Anastazja wciąż oddycha. Nie wrzucił jej do szybu kopalnianego, a ukrył w wozie, przykrywając plandeką. Później miał wywieźć ranną Anastazję na zwykłym, chłopskim wozie do bezpiecznej Rumunii. Tam rzekomo żyli razem jako para. Wybawiciel miał jednak zginąć w ulicznej bójce. Osamotniona, zniszczona psychicznie i fizycznie Anastazja, nie mając środków do życia ani ochrony, postanowiła udać się do Berlina, by szukać pomocy u swojej ciotki, księżniczki Ireny. Anna Anderson nie była cudownie ocaloną Anastazją Spośród dziesiątek kobiet, które podawały się za Anastazję, tylko Anna Anderson zdołała przekonać do swojej opowieści niektórych z otoczenia cara. Jej historia zaczęła się 17 lutego 1920 roku, w Berlinie. Młoda kobieta skoczyła z mostu Bendler do kanału Landwehr. Została uratowana i trafiła do szpitala psychiatrycznego w Dalldorf. Nie miała dokumentów ani nie mówiła. Na jej ciele widoczne były liczne blizny. Gdy w końcu przemówiła, wyznała, że nazywa się Anastazja Nikołajewna Romanowa. Swoją deklarację poparła znajomością szczegółów z życia dworu i carskiej rodziny i wiarygodnie brzmiącą historią ocalenia. Nie można też nie wspomnieć, że wykazywała fizyczne podobieństwo do najmłodszej wielkiej księżnej. Sądowa batalia Sprawa Anny Anderson (takie nazwisko przybrała, by móc wyrobić dokumenty) trafiła do niemieckich sądów w 1938 roku i ciągnęła się aż do lat 70., stając się najdłuższym procesem cywilnym w historii Niemiec. Stawką było uznanie jej tożsamości i prawo do spadku po Romanowach. W czasach przed erą DNA, antropologia i biometria były szczytem techniki kryminalistycznej. Jednym z najmocniejszych dowodów przedstawionych w sądzie był „test ucha”. Kształt małżowiny usznej jest unikatowy dla każdego człowieka. Biegli sądowi porównali zdjęcia Anastazji i Anny Anderson. Znaleźli 17 punktów zgodności anatomicznej. W innej ekspertyzie lewe ucho Anderson otrzymało ocenę 5, co oznaczało idealne dopasowanie. Dla wielu prawników i badaczy był to twardy dowód, ważniejszy niż zawodna pamięć świadków. Przeciwnicy Anny Anderson wytoczyli jednak potężne działo. Wynajęci przez rodzinę Hesse prywatni detektywi ustalili, że w tym samym czasie, gdy Anderson pojawiła się w Berlinie, zaginęła polska robotnica fabryczna – Franciszka Szankowska. Kobieta pochodziła z Pomorza i pracowała w fabryce amunicji, gdzie uległa wypadkowi. Miała historię chorób psychicznych. Ostateczna weryfikacja Po śmierci Anderson w 1984 roku, wydawało się, że zagadka pozostanie nierozwiązana. Jednak w szpitalu w Virginii odnaleziono próbkę jej tkanki pobraną podczas operacji w 1979 roku. W 1994 roku przeprowadzono badania mitochondrialnego DNA. Porównano je z próbką od księcia Filipa, wnuka siostry carycy Aleksandry. Wynik: brak zgodności. Anna Anderson nie była spokrewniona z Romanowami. Co więcej, jej DNA pasowało do Karla Mauchera, krewnego Franciszki Szankowskiej. Równolegle toczyła się sprawa szczątków w Jekaterynburgu. W 2007 roku, niedaleko pierwszego masowego grobu, odkryto drugie, mniejsze miejsce pochówku. Znaleziono tam 44 fragmenty spalonych kości. Badania DNA potwierdziły, że to szczątki carewicza Aleksieja i jednej z córek Mikołaja II. Bilans ciał zaczął się zgadzać, a teza o ucieczce Anastazji została naukowo obalona. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Podbiła Paryż i serca mężczyzn. Historia Maty Hari zakończyła się przed plutonem egzekucyjnym
Mata Hari bez wątpienia była jedną z najbardziej enigmatycznych postaci XX wieku. Dziś, ponad 100 lat po egzekucji, kobieta oskarżona o szpiegostwo na rzecz Niemiec, która miała przyczynić się do śmierci tysięcy francuskich żołnierzy, wciąż budzi kontrowersje. Czy była zimnokrwistą agentką H-21, która sprzedawała sekrety aliantów za futra i biżuterię? A może należy postrzegać ją jako kozła ofiarnego, który był potrzebny francuskiej armii do podniesienia morale w krytycznym momencie I wojny światowej?
Spis treści: Mała księżniczka tatusia. Dzieciństwo Maty Hari Nieszczęśliwa żona Paryż u stóp Maty Hari Pułapka wojny Aresztowanie i egzekucja Maty Hari Margaretha Zelle stworzyła Matę Hari, by uciec od szarej rzeczywistości nieszczęśliwej żony z holenderskiej prowincji. Ta kreacja dała jej sławę, pieniądze i miłość. Sprawiła, że stała się archetypem femme fatale. Ostatecznie stała się jednak przyczyną jej zguby. Mała księżniczka tatusia. Dzieciństwo Maty Hari Mata Hari, a właściwie – Margaretha Geertruida Zelle, urodziła się 7 sierpnia 1876 roku w Leeuwarden, w północnej holenderskiej prowincji Fryzja. Jej ojciec, Adam Zelle, był zamożnym kupcem, właścicielem dobrze prosperującego sklepu z kapeluszami. Matka, Antje van der Meulen, pochodziła z zamożnej fryzyjskiej rodziny. Adam rozpieszczał córkę ponad miarę. Nazywał ją swoją małą księżniczką, a Margaretha dorastała w przekonaniu o własnej wyjątkowości. Zaszczepił w niej przekonanie, że jest stworzona do wyższych celów, co w późniejszych latach stało się zarówno jej siłą napędową, jak i zgubą. Margaretha była świetnie przygotowana do bycia podziwianą, ale nie do pracy i trudów codziennego życia. Rozpad rodziny Zelle Beztroskie dzieciństwo Margarethy skończyło się gwałtownie w 1889 roku. Skłonny do ryzykownych inwestycji Adam ulokował cały majątek w wątpliwych operacjach giełdowych, co dla niego i jego rodziny okazało się katastrofą. Zelle zbankrutował, tracąc nie tylko majątek, ale i reputację w konserwatywnym społeczeństwie. Upadek finansowy pociągnął za sobą natychmiastowy rozpad rodziny. Antje rozwiodła się z mężem, a rodzina przestała istnieć. Największy cios nadszedł jednak w 1891 roku, kiedy zmarła matka Margarethy, prawdopodobnie wycieńczona stresem i chorobą. Dziewczynka, w wieku 15 lat, została sama. Ojciec ożenił się ponownie, a rodzeństwo zostało rozdzielone między krewnych. Skandal w Lejdzie Margaretha została wysłana do szkoły w Lejdzie, gdzie miała kształcić się na przedszkolankę. Był to jeden z niewielu szanowanych zawodów dostępnych dla kobiet z dobrego domu, które utraciły posag. Mieszkała tam u swojego chrzestnego, następnie przeniosła się do internatu. Wkrótce jej magnetyzm i niekonwencjonalne zachowanie sprowadziły na nią kłopoty. Dyrektor szkoły, Wybrandus Haanstra, zaczął okazywać jej niezdrowe zainteresowanie. Wybuchł skandal obyczajowy. Choć szczegóły pozostają niejasne, a wina prawdopodobnie leżała po stronie dorosłego mężczyzny, to Margaretha została usunięta z placówki. Zamieszkała wówczas u wujka w Hadze. Nieszczęśliwa żona Młoda, bo 18-letnia dziewczyna, zapragnęła wyrwać się z zależności od krewnych. Jedynym wyjściem z sytuacji, w której się znalazła, było zamążpójście. W marcu 1895 roku odpowiedziała na ogłoszenie matrymonialne zamieszczone w gazecie „Nieuws van den Dag”. Autorem anonsu był Rudolph MacLeod, oficer korpusu kolonialnego, starszy od niej o ponad 20 lat. MacLeod wydawał się idealną partią dla zubożałej panny z aspiracjami. Był oficerem, co gwarantowało pozycję towarzyską, i służył w Holenderskich Indiach Wschodnich (obecna Indonezja), co obiecywało podróże i ucieczkę z nudnej Holandii. Po krótkiej korespondencji i kilku spotkaniach, para zaręczyła się. Pobrali się w Amsterdamie 11 lipca 1895 roku. Piekło małżeńskiego życia W maju 1897 roku małżeństwo wyruszyło do Batawii, skąd udali się do garnizonu w Malang na wschodniej Jawie. Życie w koloniach nie miało w sobie jednak żadnego romantyzmu. Rudolph, choć pochodził z dobrej rodziny, okazał się alkoholikiem i hazardzistą, który nie potrafił utrzymać rąk na wodzy. Otwarcie zdradzał żonę, utrzymując kochankę. Co gorsza, zaraził Margarethę syfilisem – chorobą, która w tamtych czasach była wyrokiem, a jej leczenie oparte na rtęci było równie niebezpieczne co samo schorzenie. Śmierć Normana Para doczekała się dwójki dzieci – syna Normana-Johna i córki Louise Jeanne. W 1899 roku, gdy rodzina przebywała w Medanie na Sumatrze, doszło do tragedii, która ostatecznie zniszczyła ich małżeństwo. Dzieci ciężko zachorowały. Syn zmarł 27 czerwca 1899 roku. Córka cudem przeżyła, choć jej zdrowie zostało trwale nadszarpnięte. Narodziny „oka dnia” By złagodzić ból po stracie, Margaretha zaczęła szukać ukojenia w lokalnej kulturze. Uczyła się malajskiego, nosiła sarongi i – co najważniejsze – obserwowała lokalne tańce. To właśnie wtedy narodziła się w jej głowie postać, którą później miała przedstawić światu. Zafascynowana zmysłowością i religijnym wymiarem tańców indonezyjskich, przyjęła pseudonim Mata Hari, co dosłownie oznacza „oko dnia”. Bolesny rozwód W 1902 roku małżeństwo wróciło do Holandii. Ich związek de facto był już tylko fikcją. Wkrótce Margaretha odeszła od męża, zabierając córkę. Uzyskała separację, ale Rudolph odmówił płacenia alimentów. Dzięki swoim wpływom, odebrał jej Louise Jeanne. W 1906 roku oficjalnie orzeczono rozwód. Ale pozostawiona bez środków do życia kobieta już w 1903 roku zdecydowała o wyjeździe do Paryża. Paryż u stóp Maty Hari W tamtym czasie we francuskiej stolicy panowała obsesja na punkcie orientalizmu. W modzie było wszystko, co wschodnie, tajemnicze i zmysłowe. Margaretha, ze swoimi ciemnymi oczami, włosami i wspomnieniami z Jawy, idealnie wpisywała się w ten trend. Stała się Matą Hari, świętą tancerką ze świątyń Śiwy, która od dzieciństwa była wtajemniczana w arkana sakralnego tańca przez kapłanki na Jawie. Jej kostiumy były dziełami sztuki, zaprojektowanymi tak, by więcej odsłaniać niż zakrywać. Przełom w jej karierze nastąpił 13 marca 1905 roku, kiedy Émile Guimet, bogaty przemysłowiec i założyciel prestiżowego muzeum, zaprosił ją do występu w swojej bibliotece. W obecności dyplomatów, artystów i arystokracji, zaprezentowała swój zmysłowy taniec. Reakcja była natychmiastowa i euforyczna. Publiczność oszalała. Krytycy pisali o niej w samych superlatywach. Królowa kurtyzan Przez następną dekadę, Mata Hari występowała na najbardziej prestiżowych scenach Europy: w Berlinie, Wiedniu, Monte Carlo, Madrycie i Mediolanie. Jednak taniec był tylko częścią jej biznesu, a z czasem stał się jedynie pretekstem. Była przede wszystkim luksusową kurtyzaną, jedną z najsłynniejszych w Europie. Sypiała z arystokratami, bankierami, politykami i – co najważniejsze dla jej późniejszego losu – wysokiej rangi oficerami wojskowymi z różnych krajów. Pułapka wojny Wybuch I wojny światowej zastał ją w Berlinie. Granice zostały zamknięte, a atmosfera w Niemczech stała się wroga wobec cudzoziemców. Władze niemieckie zamroziły jej aktywa i skonfiskowały futra i biżuterię. W jednej chwili Mata Hari straciła wszystko. Udało jej się uciec pociągiem do neutralnej Holandii. W Amsterdamie zamieszkała w skromnym hotelu, daleko od luksusów, do których przywykła. Podejrzenia o szpiegostwo Wracając do Paryża, musiała wybrać drogę przez Wielką Brytanię i Hiszpanię. Samotna kobieta podróżująca z wieloma bagażami zwróciła uwagę brytyjskich służb wywiadowczych. W 1915 roku została zatrzymana i przesłuchana, ale zwolniono ją z braku dowodów. Brytyjczycy uznali ją za niegroźną kurtyzanę. Jednak Francuzi zaczęli gromadzić teczkę. Fatalna decyzja Jeszcze w tym samym roku odwiedził ją Karl von Kramer, niemiecki konsul w Amsterdamie i szef wywiadu na ten rejon. Zaoferował jej 20 tys. franków w zamian za dostarczenie informacji z Paryża. Mata Hari przyjęła pieniądze. W jej mniemaniu, była to rekompensata za straty poniesione w Niemczech, a nie zapłata za zdradę. Dla Niemców stała się jednak oficjalnie agentką o kryptonimie H-21. Francuski werbunek Wiedziała, że jest obserwowana. Sama zgłosiła się do francuskich władz. Georges Ladoux, szef francuskiego kontrwywiadu, zaproponował jej pracę dla Francji. Za swoje usługi zażądała miliona franków, nie wiedząc, że przebiegły oficer zastawia na nią pułapkę. Podczas misji w Hiszpanii miała zdobyć informacje od Arnolda Kalle, niemieckiego attaché. Ten szybko zorientował się, że ma do czynienia z podwójną agentką. Kalle wysłał do Berlina serię depesz radiowych. We wiadomościach szczegółowo opisywał „pożyteczne działania agentki H-21”. Co istotne, Niemcy użyli do transmisji starego szyfru, o którym doskonale wiedzieli, że został już złamany przez Francuzów. Była to celowa dekonspiracja. Aresztowanie i egzekucja Maty Hari Do Paryża wróciła w 1917 roku, ale zamiast obiecanego miliona franków czekało ją aresztowanie. Została zatrzymana 13 lutego. Proces odbył się 24 i 25 lipca 1917 roku. Mimo braku twardych dowodów na to, że Mata Hari przekazała jakiekolwiek istotne informacje, została uznana winną i skazana na śmierć przez rozstrzelanie. Wyrok wykonano 15 października 1917 roku. Stojąc przed plutonem egzekucyjnym, odmówiła założenia opaski na oczy. Zanim padły strzały, posłała całusa swoim oprawcom. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Eva Braun świadomie wybrała życie w zbrodniczym systemie. Do samego końca była lojalna wobec Hitlera
Eva Braun przez kilkanaście lat była najbliższą osobą człowieka, który wzniecił pożogę II wojny światowej. Mimo to historycy przez lata spychali ją na margines, szufladkując ją jako apolityczny „ozdobnik”, który zupełnym przypadkiem znalazł się w centrum historycznych wydarzeń. Czy słusznie? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Rodzina Braunów „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Życie i śmierć w bunkrze Żona Adolfa Hitlera przez lata była traktowana jako historyczna ciekawostka – niewiele znaczący przypis do biografii sprawcy wielkiego zła. Należy jednak podkreślić, że Eva Braun nie była jedynie niewinną ofiarą, która znalazła się pod zgubnym wpływem uroku potwora w ludzkiej skórze. Dziś historycy nie mają wątpliwości, że „słodka” Eva, jak nazywał ją Hitler, świadomie wybrała życie w samym centrum zbrodniczego systemu. Wiedziała o prześladowaniach Żydów (choćby z racji tego, że jej własna rodzina przejęła mienie pożydowskie), widziała znikających ludzi, słyszała rozmowy o wojnie totalnej. Jakakolwiek „niewiedza” z jej strony była niczym innym, jak tylko świadomym odwracaniem wzroku. Rodzina Braunów Eva Anna Paula Braun urodziła się 6 lutego 1912 roku w Monachium. Była drugą z trzech córek Friedricha „Fritza” Brauna, nauczyciela w szkole zawodowej, i Franziski „Fanny” Kronberger, gospodyni domowej. Jej dzieciństwo przypadło na burzliwe czasy powojennego chaosu w Niemczech – okresu hiperinflacji, rewolucji w Bawarii i rodzącego się nazizmu. Mimo to w domu Braunów panowała względna stabilizacja, choć Fritz musiał ciężko pracować, by utrzymać standard życia, jakiego oczekiwał. W przeciwieństwie do swojej starszej siostry, Ilse, Eva nie przykładała zbyt dużej uwagi do edukacji. Uczyła się (z przeciętnymi wynikami) w katolickim liceum w Monachium, a następnie przez rok (1928/1929) uczęszczała do szkoły handlowej, co było typowe dla dziewcząt z jej sfery. Edukacja miała przygotować ją do roli żony i matki. Większy zapała przejawiała względem sportu. Była doskonałą lekkoatletką, a później – pływaczką i narciarką. „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” W 1929 roku podjęła pracę, która miała zdeterminować jej dalsze życie. Została asystentką, pomocnicą biurową i okazjonalną modelką w zakładzie fotograficznym przy Amalienstrasse 25 w Monachium, którego właścicielem był Heinrich Hoffmann – osobisty fotograf Hitlera, propagandysta i twórca wizerunku Führera. Pierwsze spotkanie nastąpiło w październiku 1929 roku. Stojąc na drabinie i porządkując dokumenty na górnych półkach, Eva została zaskoczona wejściem szefa w towarzystwie mężczyzny w średnim wieku. Nieznajomy miał charakterystyczny wąsik, nosił jasny, angielski płaszcz i trzymał w ręku duży filcowy kapelusz. Hoffmann przedstawił go enigmatycznie jako „herr Wolf”, czyli pana Wilka. Wszyscy zasiedli do posiłku w kantorku. Czterdziestoletni lider rosnącej w siłę partii był oczarowany dziewczyną. Co ciekawe, Eva, apolityczna i niezainteresowana bieżącymi wydarzeniami, nie rozpoznała w nim polityka, którego twarz zaczynała pojawiać się na plakatach w całym Monachium. Hitler od czasu do czasu bywał w zakładzie. Przynosił Evie kwiaty, zabierał ją do opery czy kina. Dla starszego o 23 lata mężczyzny, atrakcyjna nastolatka była „słodką dziewczynką” – odskocznią od polityki. W cieniu Geli Raubal Początkowo Eva Braun była jedynie tłem w życiu przyszłego przywódcy Rzeszy. Jego obsesyjna miłość do siostrzenicy, Geli Raubal, nie pozostawiała miejsca dla innych kobiet. Eva, spotykająca się z Hitlerem sporadycznie, musiała zadowolić się rolą „tej drugiej”. Przełom nastał w 1931 roku. Po samobójczej śmierci Geli, Hitler przeżył załamanie nerwowe. Eva dostrzegła jednak szansę dla siebie w jego osobistym dramacie. Pogrążony w żałobie, początkowo odsunął się od wszystkich. Z czasem zaczął szukać pocieszenia i wtedy Braun odegrała swoją rolę. Nie zadawała trudnych pytań, nie oceniała, była dyskretna i bezgranicznie oddana. Stopniowo zaczęła wypełniać pustkę po Geli. Pierwszy kryzys Mimo to Hitler wciąż trzymał ją na dystans. Rok 1932 był dla niego czasem nieustannych kampanii wyborczych. Gdy on walczył o władzę, Braun siedziała sama w Monachium, czekając na telefon, który często nie dzwonił tygodniami. Czując się zaniedbana i obawiając się, że wybranek ją porzuci, zdecydowała się na drastyczny krok. Sięgnęła po broń i strzeliła sobie w szyję. Pocisk o milimetry minął tętnicę i utkwił w karku. Zdaniem wielu historyków, nie była to autentyczna próba odebrania sobie życia, a jedynie demonstracja oparta na chłodnej kalkulacji. Eva wiedziała, że kolejna samobójcza śmierć bliskiej osoby mogłaby zrujnować politycznie Hitlera. Można powiedzieć, że trafiła w dziesiątkę. Przerażony perspektywą skandalu, przyjechał do szpitala. Od tego momentu ich relacja stała się bardziej intymna. Drugi kryzys Sytuacja Evy pogorszyła się w 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy. Jej wybranek stał się najważniejszą osobą publiczną, a ona musiała pozostać w ukryciu. Nie mogła przyjeżdżać do Berlina. Nie pokazywano jej oficjalnie. Nawrót kryzysu był tylko kwestią czasu. W 1935 roku połknęła pokaźną dawkę tabletek nasennych. Także tym razem udało się ją odratować i ponownie ten akt szantażu emocjonalnego przyniósł oczekiwany rezultat. Do Hitlera dotarło, że jeżeli chce uniknąć kolejnych dramatów, musi zapewnić swojej kochance odpowiedni poziom stabilizacji. Kupił dla niej dom w dobrej dzielnicy Monachium, w którym zamieszkała razem ze swoją młodszą siostrą Gretl, a w swojej rezydencji w Berghof zatrudnił ją jako sekretarkę. W tamtym momencie jej pozycja stała się niepodważalna. Dokumentalistka prywatnego życia Hitlera Ważnym aspektem życia Evy Braun była jej pasja do fotografii i filmu. Pracując wcześniej u Hoffmanna, zdobyła solidne techniczne podstawy. W Berghofie nie rozstawała się z kamerą 16 mm i aparatem fotograficznym. To dzięki niej dysponujemy dziś nagraniami z Berghofu, ukazującymi przywódcę III Rzeszy w prywatnych sytuacjach. Te filmy nie były jednak tylko niewinnym hobby. Badacze są zdania, że Braun świadomie kreowała w nich idylliczny obraz życia. Była reżyserką domowej sielanki, w której ludobójca zamieniał się w zwykłego, „dobrotliwego” człowieka. Te działania były niczym innym, jak elementem propagandy, służącym ociepleniu wizerunku Hitlera. Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Po wybuchu wojny Hitler coraz rzadziej bywał w Berghofie. Eva została w górach, otoczona luksusem i służbą, podczas gdy Europa zaczynała płonąć. Jej listy z tego okresu świadczą o niezachwianym oddaniu. Pisała w nich, że za swoim wybrankiem pójdzie wszędzie, nawet na śmierć. W 1944 roku jej młodsza siostra, Gretl, wdała się w romans z Hermannem Fegeleinem, oficerem łącznikowym Himmlera przy Hitlerze. Wódz, widząc szansę na ściślejsze związanie Evy ze swoim kręgiem bez konieczności własnego ożenku, pobłogosławił ten związek. Ślub Gretl i Hermanna odbył się 3 czerwca 1944 roku, w Salzburgu. Huczne wesele zorganizowano w Berghofie. Dzięki temu małżeństwu Eva przestała być tylko „przyjaciółką Hitlera”. Stała się szwagierką potężnego generała SS. Mogła odtąd oficjalnie pojawiać się na niektórych uroczystościach, a w protokole dyplomatycznym traktowano ją z większymi honorami. Życie i śmierć w bunkrze W 1945 roku Armia Czerwona parła na zachód, a alianci bombardowali niemieckie miasta. W marcu, wbrew wyraźnym rozkazom Hitlera, który chciał, by została w bezpiecznej Bawarii, Eva wyruszyła samochodem do Berlina. W połowie kwietnia zamieszkała w bunkrze Führera pod kancelarią Rzeszy. Według relacji świadków, przez cały czas zachowywała spokój. Do samego końca dbała o wygląd. Codziennie robiła makijaż, układała włosy i zakładała najlepsze kreacje. 29 kwietnia Hitler postanowił nagrodzić ją za lojalność, spełniając jej największe marzenie. Do bunkra ściągnięto Waltera Wagnera, urzędnika stanu cywilnego, który udzielił ślubu w małej sali konferencyjnej. Świadkami byli Joseph Goebbels i Martin Bormann. Po ceremonii odbyło się skromne przyjęcie weselne w prywatnych apartamentach Hitlera. 30 kwietnia małżonkowie pożegnali się z personelem bunkra. Para udała się do prywatnego gabinetu Führera. Według zeznań adiutantów, Eva Braun miała usiąść na sofie i przegryźć kapsułkę z cyjankiem potasu. Zmarła niemal natychmiast. Hitler usiadł obok niej, również zgryzł kapsułkę, jednocześnie strzelając sobie w prawą skroń. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Valhalla stanowi centrum potęgi Odyna. Zamiast odpoczynku na bohaterów czeka tam wieczny trening i ostateczne poświęcenie
Valhalla, magiczna kraina, gdzie Odyn gromadzi ogromną armię i karmi wojowników dzikiem, jest jednym z najważniejszych składników nordyckiej mitologii – pięknej i fascynującej, ale także mrocznej i przerażającej. Powszechnie jest przedstawiana jako miejsce wiecznego szczęścia wikingów. Jednak rzadko wspomina się, że dla wojownika nagrodą nie był odpoczynek, a wieczna wojna, będąca niczym innym, jak przygotowaniem do ostatecznego poświęcenia.
Spis treści: Złote serce Asgardu Konstrukcja z oręża Mieszkańcy Valhalli Rutyna w krainie bogów i bohaterów Współczesna kultura – od oper Wagnera, po komiksowe uniwersa i gry wideo – zredukowała obraz Valhalli do „wikińskiego raju”, pełnego piwa i romantycznej walki. Należy jednak podkreślić, że rzeczywista, czyli zgodna z pierwotnym mitem, natura tego miejsca jest znacznie bardziej złożona i mroczniejsza, niż mogłoby się wydawać. Bez współczesnych naleciałości dom poległych wojowników jawi się jako gigantyczne koszary, twierdza ostatecznej obrony i polityczne centrum, w którym Odyn gromadzi zasoby na dzień sądu. Złote serce Asgardu Według przekazów zawartych w mitologii nordyckiej, Valhalla nie unosi się w próżni. Źródła precyzyjnie osadzają ją w geografii Asgardu, świata bogów Aesirów. „Grímnismál”, pieśń w której Odyn wyjawia tajniki kosmosu, wskazuje, że Valhalla znajduje się w krainie zwanej Glaðsheimr. Pod tą nazwą kryje się piąta z wymienianych w poemacie niebiańskich siedzib, opisywana jako „rozciągająca się szeroko” i „jaśniejąca złotem”. Snorri Sturluson w „Gylfaginning” dopowiada, że Glaðsheimr to nie tylko parcela pod Valhallę. Kraina ta jest miejscem zgromadzeń rady bogów, zawierającym trzynaście wysokich tronów dla Aesirów – męskich bóstw. Oznacza to, że koszary armii Odyna nie zostały zepchnięte na peryferia Asgardu, a stanowią jego administracyjne i reprezentacyjne centrum. Siedziba Wszechojca sąsiaduje z Vingólf, salą zgromadzeń bogiń. Sugeruje to, że wojna, która w nordyckiej mitologii jest męską domeną, i sacrum są w tym świecie nierozerwalnie splecione. Konstrukcja z oręża Valhalla nie jest kamienną twierdzą czy drewnianą chatą. Bardziej przypomina ogromny pomnik wojny. Zgodnie z opisami zawartymi w „Grímnismál” i powtórzonymi w „Eddzie prozaicznej”, każdy element konstrukcyjny budynku pełni funkcję symboliczną i praktyczną. Dach ze złotych tarcz Budynek nie jest kryty strzechą czy gontem. Jego połać dachowa składa się z tysięcy złotych tarcz, ułożonych jedna na drugiej, niczym rybia łuska. Każda z nich lśni w słońcu Asgardu, a to sprawia, że dach mieni się blaskiem widocznym z daleka. Jest to obraz nawiązujący do formacji tzw. muru tarcz, podstawowej taktyki bojowej wikingów. Dach Valhalli jest więc niebiańską osłoną, chroniącą mieszkańców przed żywiołami, a jednocześnie stanowiącą ogromny magazyn uzbrojenia defensywnego, gotowego do pobrania w dniu Ragnarök. Krokwie z włóczni Belki podtrzymujące ciężką konstrukcję wykonane są z drzewców włóczni. Broń poświęcona Odynowi stanowi szkielet konstrukcji. To sugestywne przypomnienie, że cała struktura „nieba” opiera się na agresji i sile ataku. Bez włóczni, czyli ataku, dach – obrona – zawaliłby się w jednej chwili. Ławy z pancerzy Wewnątrz hali znajdują się długie stoły biesiadne, otoczone ławami. Nie są one jednak wyściełane futrami czy tkaninami, a kolczugami i pancerzami. Wojownicy siedzą na zbrojach, jedzą na zbrojach i prawdopodobnie śpią na zbrojach. To całkowicie zaciera granicę między stanem spoczynku a gotowością bojową. W Valhalli nie ma cywilów – nawet meble są zmilitaryzowane. Złota flora przedproża Zanim wejdzie się do samej hali, należy przejść przez jej przedpole. Tam, tuż przed głównymi drzwiami, rośnie Glasir – gaj lub pojedyncze drzewo, porośnięte złotymi liśćmi. W „Skáldskaparmál” drzewo to jest opisane jako najpiękniejsze wśród bogów i ludzi. W poezji skaldów określenie „liście Glasira” stało się powszechną metaforą złota. Fosa twierdzy Odyna Pierwszą linią obrony jest rzeka Thund. Otacza ona teren Valhalli, oddzielając sacrum od profanum. Dla zastępów poległych, to niezwykle trudna do pokonania bariera. Silny nurt i hałas wody stanowią swoisty sprawdzian determinacji dusz, które chcą przekroczyć próg Valhalli. Mieszkańcy Valhalli Należy podkreślić, że ta mityczna kraina nie jest otwartym niebem dla każdego wikinga. Dostęp do Valhalli jest ściśle kontrolowany. Wstąpić tam mogą wyłącznie ci, którzy na polu bitwy zginęli gwałtowną śmiercią, a ich ciała stały się łupem dla wilków i kruków. Jednym z najniezwyklejszych aspektów koszarów Odyna jest ich ogromna pojemność. „Grímnismál” wymienia 540 drzwi i 800 wojowników, którzy ramię w ramię mogą wyjść przez każde z nich. Proste działanie wskazuje zatem na 432 tys. wojowników. Należy jednak podkreślić, że kryje się tu pewien haczyk. Badacze zwracają uwagę, że równolegle z dziesiętnym, Germanie posługiwali się systemem dwunastkowym. W efekcie funkcjonowały dwa pojęcia: mała setka, czyli nasze współczesne 100, i wielka setka, oznaczająca liczbę 120. W języku staronordyckim słowo „hundrað” domyślnie oznaczało 120. Przyjmując, że liczba 800 w poemacie odnosi się do ośmiu wielkich setek, a 500 w liczbie wielkich drzwi to pięć długich setek, należy założyć, że całkowita liczebność armii Wszechojca to 614 400 wojowników. Einherjerowie Mieszkańcami Valhalli są Einherjerowie, czyli „ci, którzy walczą sami”. Są to dusze ludzi, którzy zginęli w walce. Trzeba jednak wspomnieć, że nie każdy poległy wojownik mógł trafić do armii Odyna. Według „Grímnismál”, Wszechojciec dzieli się poległymi po połowie z boginią Freyją, która ma prawo pierwszego wyboru i zabiera swoją połowę do krainy Fólkvangr, do hali Sessrúmnir. Jako że najwyższy z nordyckich bogów potrzebuje skutecznej armii na Ragnarök, preferuje tych, którzy wykazali się „wirtuozerią” w uśmiercaniu wrogów. Ci, którzy umarli ze starości lub w następstwie choroby, trafiają do mrocznego Helheimu. Wbrew powszechnemu przekonaniu, Einherjerowie nie przebywają w Valhalli w ramach nagrody. Kraina Odyna to obóz szkoleniowy, gdzie nagroda, czyli uczta, jest tylko paliwem do dalszego treningu. Wojownicy mają pracować, w dodatku ciężko. Ich losem jest zginąć ponownie, tym razem ostatecznie, u boku boga, który również zginie. Walkirie „Pozyskiwaniem zasobów ludzkich” dla Odyna zajmują się Walkirie. Są to żeńskie duchy, całkowicie podległe najwyższemu. Ich rola jest dwojaka. Na polu bitwy Walkirie są wykonawczyniami woli Odyna. To właśnie one „tkają” los bitwy decydując, kogo dosięgnie włócznia, a kto przeżyje. W Valhalli, już po przetransportowaniu dusz, rola Walkirii ulega zmianie. Stają się strażniczkami domowego ogniska i posługaczkami. Serwują miód Einherjerom, dbając o to, by rogi nigdy nie były puste. Rutyna w krainie bogów i bohaterów Każdy dzień w Valhalli jest brutalny, a w dodatku – cykliczny. Życie toczy się tam w formie wiecznej pętli, która trwa od momentu śmierci wojownika, aż do Ragnaröku. Trening O świcie wojownicy wychodzą na wielki dziedziniec lub równinę wewnątrz murów. Tam rozpoczyna się walka. Nie są to jednak ćwiczenia z drewnianą bronią. Wikingowie staczają krwawą bitwę na śmierć i życie. Rąbią się toporami, przebijają włóczniami, odcinają kończyny. Trup ściele się gęsto. Jest to konieczne, by utrzymać najwyższą formę bojową i przyzwyczaić psychikę do ciągłego zabijania. Gdy nadchodzi pora posiłku, następuje cud. Rany zasklepiają się, odcięte głowy wracają na karki, a polegli wstają z martwych. Wszyscy, teraz w pełni zdrowi i pogodzeni, wracają do hali jako najlepsi przyjaciele, by wspólnie ucztować. Wieczorna uczta Głód po całym dniu rzezi jest gigantyczny. Zaspokajany jest przez dwa cudowne źródła pożywienia. Podstawowym jest dzik Sæhrímnir – odnawialne zwierzę ofiarne. Każdego dnia, kucharz bogów – Andhrímnir – zabija Sæhrímnira i gotuje go w gigantycznym kotle. Co najważniejsze, po zjedzeniu kości są zbierane, a dzik odradza się nocą, by rano znów być gotowym na rzeź. Drugim pokarmem, a właściwie – napojem, jest miód kozy Heiðrún. Zwierzę to żywi się liśćmi i korą z drzewa Læraðr, a zamiast mleka daje jasny miód pitny. Dieta Odyna Warto wspomnieć, że w przeciwieństwie do Einherjerów, Odyn nie pożywia się dziczyzną. Najwyższy z bogów oddaje swoje porcje mięsa dwóm wilkom leżącym u jego stóp. Sam pije tylko wino. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Skala Richtera odeszła do historii. Naukowcy zastąpili ją dokładniejszą metodą
Skala Richtera to bez wątpienia najsłynniejsza miara geofizyczna. Warto jednak podkreślić, że w swojej pierwotnej formie jest w zasadzie martwa od dziesięcioleci. Współczesna nauka odeszła od oryginalnej metody Richtera i Gutenberga, zastępując ją bardziej wyrafinowaną fizyką momentu sejsmicznego. Jednak nazwisko ekscentrycznego fizyka przetrwało jako synonim trzęsienia ziemi.
Spis treści: Skala Richtera to nieistniejące pojęcie Wykres Richtera Skutki trzęsień ziemi Zmierzch skali Richtera Najsilniejsze trzęsienia ziemi w nowożytnej historii Kiedy ziemia zaczyna drżeć, a budynki kołyszą się niczym targane wiatrem drzewa, pojawia się pytanie: „Ile w skali Richtera?”. Ta jedna wartość, najczęściej mieszcząca się w przedziale od 1 do 9, stała się ostatecznym wyznacznikiem skali katastrofy. Zaczęło się od próby uporządkowania danych w laboratorium w Kalifornii, a skończyło na systemie, który monitoruje puls całej planety. Skala Richtera to nieistniejące pojęcie Gdy gdzieś na świecie zadrży ziemia, nagłówki gazet i portali internetowych „krzyczą” o sile wstrząsów, wyrażonej w skali Richtera. Czy to zwykłe przyzwyczajenie, czy raczej celowo używane uproszczenie? Trudno powiedzieć, jednak oczywiste jest, że używanie nazwiska sławnego sejsmologa w kontekście miary siły kataklizmu jest ewidentnym błędem – z dwóch powodów. Po pierwsze, Charles Richter nigdy nie nazwał swoim nazwiskiem skali, którą opracował wspólnie z Beno Gutenbergiem. Po drugie, oryginalna skala miała poważne ograniczenia, które dla nauki były niedopuszczalne. Z tego powodu od kilkudziesięciu lat nie jest stosowana. Przed opracowaniem magnitudy Zanim Richter nakreślił swoje słynne krzywe, świat polegał na skalach intensywności. Najczęściej stosowana była skala Mercalliego i jej późniejsze modyfikacje. Problem w tym, że nie mierzyły one trzęsienia ziemi jako zjawiska fizycznego u źródła, a jedynie jego skutki na powierzchni. Oznacza to, że wstrząsy, które nawiedzały obszary niezurbanizowane i niezamieszkane, właściwie były ignorowane. W tej sytuacji, nie można było zrozumieć zjawiska tektoniki płyt i dynamiki wnętrza Ziemi. Nauka potrzebowała miary bezwzględnej. Wykres Richtera W 1935 roku Charles Richter opublikował przełomową pracę, w której zdefiniował to, co dziś nazywamy „skalą Richtera”, a co naukowo określane jest mianem magnitudy lokalnej. Swoją metodę pomiarową oparł na konkretnym instrumencie – sejsmografie torsyjnym Wooda-Andersona. Jej definicja była ściśle empiryczna – magnituda to logarytm dziesiętny z maksymalnej amplitudy fali (mierzonej w mikrometrach), zarejestrowanej przez standardowy sejsmograf Wooda-Andersona, znajdujący się w odległości 100 km od epicentrum. Skala Richtera jest więc skalą logarytmiczną o podstawie 10. Oznacza to, że każdy pełny stopień magnitudy odpowiada dziesięciokrotnemu wzrostowi amplitudy fali sejsmicznej na zapisie sejsmografu: trzęsienie o magnitudzie 5,0 kreśli na papierze linię 10 razy wyższą niż trzęsienie 4,0; trzęsienie o magnitudzie 6,0 kreśli linię 100 razy wyższą niż trzęsienie 4,0; trzęsienie o magnitudzie 7,0 kreśli linię 1000 razy wyższą niż trzęsienie 4,0. Chcąc narysować wstrząsy na jednej kartce papieru w skali liniowej i przyjmując, że trzęsienie o magnitudzie 3 to 1 mm, wstrząsy o magnitudzie 9 wymagałyby kartki o długości… 1 km. Logarytm kompresuje te dane do zarządzalnych cyfr od 1 do 9. Amplituda a energia W tym miejscu należy jednak podkreślić, że amplituda, czyli wychylenie gruntu, nie jest równoznaczna z energią, czyli mocą niszczącą. Relacja między tymi wartościami nie jest liniowa. Energia jest proporcjonalna do amplitudy podniesionej do potęgi 1,5. Zwiększenie magnitudy o 1 stopień to ok. 32 razy więcej energii. O 2 stopnie – ok. 1000 razy więcej energii. Jak to wygląda w praktyce? Implikacje są iście porażające: trzęsienie 6,0 jest 32 razy silniejsze od 5,0; trzęsienie 7,0 jest 1000 razy silniejsze od 5,0; trzęsienie 9,0 jest 1000000 razy silniejsze od 5,0. To dlatego trzęsienia o magnitudzie 5,0 są często uważane za „umiarkowane” i rzadko powodują zawalenia budynków, podczas gdy trzęsienia 8,0 potrafią zrównać z ziemią całe regiony. Cichy współtwórca Mówiąc o skali Richtera, nie można nie wspomnieć o Beno Gutenbergu. To właśnie niemiecki sejsmolog, patrząc na dane zebrane przez Richtera, zasugerował kluczowe rozwiązanie matematyczne – użycie skali logarytmicznej. Richter początkowo oponował. Ostatecznie jednak pragmatyzm zwyciężył. Bez logarytmów skala byłaby niemożliwa do graficznego przedstawienia. Skutki trzęsień ziemi Co oznaczają poszczególne stopnie na skali? Wstrząsy o magnitudzie z pierwszej połowy skali nie są szczególnie niebezpieczne, ale te z przeciwległego końca oznaczają kataklizm o sile, którą trudno sobie wyobrazić: <2,0 – to najmniejsze wstrząsy, które najczęściej są niewyczuwalne; 2,0-3,4 – takie wstrząsy odczuje tylko niewielka grupa ludzi; 3,5-4,2 – te wstrząsy odczuje większość ludzi na danym obszarze, ale wciąż są one niewielkie; 4,3-4,8 – są odczuwalne przez wszystkich, ale nadal nieszkodliwe; 4,9-5,4 – to wstrząsy powodujące niewielkie zniszczenia; 5,5-6,1 – to średnie wstrząsy, mogące doprowadzić do uszkodzenia budynków; 6,2-6,9 – to duże wstrząsy, powodujące znaczne zniszczenia; 7,0-7,3 – takie wstrząsy wywołują już znaczne zniszczenia; 7,4-8,0 – w tym przypadku należy już mówić o ogromnych zniszczeniach; 8,1-8,9 – takie wstrząsy wywołują katastrofalne skutki; ≥9,0 – takie trzęsienie ziemi generuje energię, która może zburzyć wszystkie miasta na obszarze większym niż kilkanaście tysięcy kilometrów kwadratowych. Zmierzch skali Richtera Mimo swojej genialnej prostoty, oryginalna skala Richtera miała poważne ograniczenia. Została skalibrowana dla geologii Kalifornii i konkretnego typu sejsmografu. Gdy naukowcy zaczęli stosować ją do trzęsień w innych częściach świata i – co ważniejsze – do trzęsień potężniejszych niż te, które Richter obserwował w latach 30., napotkali na poważny problem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-to-znaczy-sejsmologia-i-czym-zajmuja-sie-sejsmolodzy-trzesienia-ziemi-pod-lupa-naukowcow-fot-adhitya-hendra-pacific-press-lightrocket-via-getty-images-cbc6431.jpeg" width="938" height="623" alt="Co to znaczy „sejsmologia” i czym zajmują się sejsmolodzy? Trzęsienia ziemi pod lupą naukowców (fot. Adhitya Hendra/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" title="Co to znaczy „sejsmologia” i czym zajmują się sejsmolodzy? Trzęsienia ziemi pod lupą naukowców (fot. Adhitya Hendra/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" /> Skala autorstwa Richtera i Gutenberga opierała się na falach o stosunkowo wysokiej częstotliwości. Przy trzęsieniach powyżej magnitudy 6,5–7,0 ich amplituda przestaje rosnąć proporcjonalnie do energii uwalnianej w ognisku. Dzieje się tak, ponieważ przy bardzo dużych pęknięciach energia jest emitowana w postaci fal o bardzo długim okresie, których sejsmografy Wooda-Andersona „nie słyszały” poprawnie. Efekt? Trzęsienia o rzeczywistej sile 8,0 i 9,0 dawały na starej skali niemal ten sam wynik – około 7,0 lub nieco więcej. Rewolucja momentu sejsmicznego W latach 70. XX wieku sejsmolodzy Hiroo Kanamori i Thomas Hanks wprowadzili skalę znaną jako magnituda momentu sejsmicznego. W przeciwieństwie do metody Richtera, która była tylko pomiarem amplitudy fali, magnituda momentu jest miarą samej przyczyny – fizycznej pracy wykonanej podczas pękania skał. Metoda ta ma kluczową zaletę – w przeciwieństwie do skali Richtera, nie ulega nasyceniu, czyli może rosnąć tak długo, jak długo rośnie trzęsienie ziemi. Pozwoliła ona precyzyjnie odróżnić trzęsienie 8,8 od 9,0, co ma kluczowe znaczenie dla szacowania ryzyka tsunami. Dziś, gdy USGS lub inne agencje podają „magnitudę trzęsień ziemi”, w większości przypadków dla silnych wstrząsów (powyżej 4,0) jest to właśnie magnituda momentu sejsmicznego, choć media najczęściej wciąż dodają „w skali Richtera”. Jest to naukowo niepoprawne, ale kulturowo i historycznie – całkowicie zrozumiałe. Najsilniejsze trzęsienia ziemi w nowożytnej historii W XX i XXI wieku nie brakowało tragicznych momentów, gdy skala została „przetestowana” do górnych wartości: Valdivia, Chile (1960 rok) – 9,5; Prince William Sound, Alaska (1964 rok) – 9,2; Sumatra, Indonezja (2004 rok) – 9,1; Tohoku, Japonia (2011 rok) – 9,1; Kamczatka, Rosja (1952 rok) – 9,0. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wyspa bez samochodów. Na Hydrze zamiast silników słychać stukot kopyt
Hydra – wyspa osłów i mułów – to jeden z nielicznych zakątków Grecji, gdzie właściwie nie dociera masowa turystyka. Oddzielona od Półwyspu Argolidzkiego wąskim przesmykiem morskim przez stulecia ewoluowała: od jałowej, bezwodnej skały, która była schronieniem dla uchodźców, do morskiego mocarstwa, które sfinansowało grecką wojnę o niepodległość. Dziś słynie przede wszystkim ze wspaniałej XIX-wiecznej zabudowy i niezwykle restrykcyjnej polityki transportowej.
Spis treści: Sucha, górzysta wyspa Od azylu do morskiego imperium Wyspa „bez kół” Atrakcje Hydry To jedno z tych miejsc, gdzie pojęcie „slow life” nabiera prawdziwie głębokiego znaczenia. Nie tylko ze względu na fakt, że na całej wyspie jest tylko jedno miasteczko. Gdy tempo dnia wyznacza miarowy stukot kopyt konia lub muła, czas naprawdę zaczyna płynąć wolniej. Sucha, górzysta wyspa Grecka wyspa Hydra należy do archipelagu Wysp Sarońskich. Jest zlokalizowana na południe od Półwyspu Argolidzkiego, części Peloponezu. Rozciągająca się na długości około 20 kilometrów i szerokości od 1,5 do 6 kilometrów, zajmuje powierzchnię około 64 kilometrów kwadratowych. Jej osią jest pasmo górskie, w którym najwyższym szczytem jest wznoszący się na 592 m n.p.m. Eros. Należy wspomnieć, żem wbrew nazwie wyspy, charakterystyczny dla niej jest niemal całkowity brak trwałych wód powierzchniowych. Historycznie problem ten był rozwiązywany poprzez system cystern gromadzących deszczówkę i dostawy statkami-cysternami. Teraz wygląda to nieco inaczej. Każdy dom jest wyposażony w cysternę, a na wyspie funkcjonuje zakład odsalania wody. Mimo to brak trwałych źródeł nadal jest poważnym problemem. Wystarczy wspomnieć, że w 2018 roku, w wyniku awarii podmorskiego kabla energetycznego właściwie cała Hydra została sparaliżowana. Klimat i roślinność Na Hydrze panuje klimat śródziemnomorski, dla którego charakterystyczne są gorące, suche lata i łagodne, wilgotne zimy. W sierpniu średnie temperatury oscylują w granicach 32 stopni Celsjusza. W styczniu termometry rzadko pokazują wartość poniżej 10 stopni. Roślinność wyspy to typowa makia śródziemnomorska, zdominowana przez krzewy odporne na suszę, dzikie zioła (tymianek, oregano) oraz nieliczne, reliktowe lasy sosnowe, które przetrwały intensywną wycinkę na potrzeby stoczniowe w XVIII wieku. Pożary lasów stanowią stałe zagrożenie, co w połączeniu z brakiem dróg dojazdowych dla wozów strażackich czyni ochronę przeciwpożarową wyzwaniem logistycznym. Od azylu do morskiego imperium Nowożytna historia Hydry rozpoczęła się w XV wieku, wraz z napływem Arwanitów, którzy uciekli z Peloponezu przed ekspansją Imperium Osmańskiego. Osiedlili się oni na niedostępnych skałach Hydry, tworząc hermetyczną, klanową społeczność. Izolacja i jałowość ziemi zniechęciły Turków do stałego osadnictwa na wyspie, co pozwoliło Hydrze cieszyć się faktyczną autonomią w zamian za opłacanie trybutu i dostarczanie marynarzy do floty sułtańskiej. Dialekt arwanicki przetrwał na wyspie aż do XX wieku. Złoty wiek żaglowców Przełom XVIII i XIX wieku to okres rozkwitu Hydry, napędzanego przez dwa czynniki geopolityczne: traktat w Küczük Kajnardży i wojny napoleońskie. Porozumienie pokojowe między Imperium Rosyjskim a Imperium Osmańskim pozwoliło greckim statkom pływać pod carską banderą, a to otworzyło drogę do handlu czarnomorskiego. Wówczas, żeglarze z Hydry właściwie zmonopolizowali transport zboża z dzisiejszej Ukrainy do Europy zachodniej. W trakcie wojen napoleońskich blokada kontynentalna stworzyła gigantyczny popyt na zboże. Hydrioci, słynący z brawury i szybkości swoich statków, łamali brytyjskie blokady, dostarczając żywność do Francji i Hiszpanii. Zyski z pojedynczych rejsów były astronomiczne, co pozwoliło na akumulację kapitału i budowę monumentalnych rezydencji. Rewolucja w 1821 roku Należy wspomnieć, że Hydra odegrała kluczową rolę w greckiej walce o niepodległość. W momencie wybuchu powstania wyspa posiadała gotową flotę wojenną i ogromne rezerwy finansowe. Bracia Lazaros i Georgios Kountouriotis, najbogatsi armatorzy, poświęcili swoje fortuny na sfinansowanie floty powstańczej. Georgios został później przewodniczącym rządu tymczasowego, a jego wnuk, Pavlos Kountouriotis, admirałem i pierwszym prezydentem Drugiej Republiki Greckiej. Wyspa „bez kół” Na Hydrze do dziś zachowała się wspaniała XIX-wieczna zabudowa z charakterystycznymi wąskimi uliczkami. To właśnie konieczność ochrony dziedzictwa architektonicznego zadecydowała o tym, że od lat 50. XX wieku na wyspie obowiązuje zakaz ruchu pojazdów mechanicznych. Co ciekawe, nie dotyczy to wyłącznie samochodów i motocykli, ale także rowerów. Wyjątki są nieliczne i ściśle licencjonowane. Po wyspie jeździ kilka małych śmieciarek. Jest jedna karetka pogotowia i wóz strażacki. Sporadycznie używane są małe pojazdy gąsienicowe do transportu materiałów budowlanych w wyższe partie miasta. Hydra opiera swoją logistykę na pracy zwierząt. Szacuje się, że na wyspie pracuje od kilkuset do ponad tysiąca zwierząt jucznych – osłów, mułów i koni. Transport pasażerski do odległych części wyspy jest realizowany taksówkami wodnymi. Atrakcje Hydry Największą atrakcją na Hydrze jest miasteczko (jedyne na wyspie) o tej samej nazwie. Miejsce to urzeka wąskimi, krętymi uliczkami i białą zabudową w układzie tarasowym. Jej najbardziej imponującym elementem są rezydencje kapitańskie z przełomu XVIII i XIX wieku. Budowane przez architektów sprowadzanych z Genui i Wenecji, łączą surowość fortyfikacji z luksusem pałaców. Warto wspomnieć, że brak samochodów czyni wyspę idealnym miejscem do pieszych wędrówek. Hydrę przecina sieć dobrze utrzymanych szlaków, prowadzących do odległych klasztorów i plaż. A skoro o plażach mowa, warto wspomnieć, że te na Hydrze są zupełnie inne od piaszczystych plaż Peloponezu. Dominują tu kamienie, żwir i skalne platformy. Z ciekawych atrakcji warto wymienić także muzea. Cieszące się największą popularnością – Muzeum Archiwum Historycznego Hydry – znajduje się w okazałym kamiennym budynku, tuż przy wschodniej stronie portu. Zgromadzono tam imponującą kolekcję przedmiotów z czasów wojny o niepodległość, w tym broń, stroje z epoki, mapy morskie i galiony ze statków. Perełką jest oryginalny rękopis traktatu w Küczük Kajnardży. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Niepozorne, ale niezwykle groźne. Mrówki faraona podbijają świat
Mrówki faraona przekuły swoje słabości w największą siłę i wykorzystały globalizację jako trampolinę do podboju niemal wszystkich zakątków świata. Niewielkie, wyjątkowo uporczywe i niemal niemożliwe do trwałego wytępienia owady zna każdy, kto mieszka w bloku. Co zadecydowało o ich globalnym sukcesie? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Mikroskopijne mrówki Cykl życiowy mrówki faraona Architektura superorganizmu Gatunek Formica pharaonis (później przeniesiony do rodzaju Monomorium) opisał w 1758 roku Karol Linneusz. Wybierając nazwę, ojciec nowoczesnej taksonomii oparł się na przekonaniu, że to właśnie te owady były jedną z plag, zesłanych na władców Egiptu podczas biblijnego Eksodusu. W rzeczywistości dowody wskazują na ich pochodzenie z wilgotnych regionów Afryki Zachodniej. Za ironię losu można więc uznać fakt, że choć zwierzęta te najprawdopodobniej nie mają nic wspólnego ze starożytnym Egiptem, stały się prawdziwą plagą współczesnego świata. Mikroskopijne mrówki Wiele gatunków mrówek strefy umiarkowanej musi radzić sobie nie tylko z drapieżnikami, ale także z surowymi zimami. W przeciwieństwie do nich, faraonki w toku ewolucji wykształciły cechy, które idealnie predysponują je do skrytego życia w szczelinach ludzkich konstrukcji, gdzie temperatura jest stała, a wrogowie – nieliczni. Wygląd robotnic Robotnice Monomorium pharaonis są monomorficzne. Oznacza to, że w obrębie tej kasty występuje znikoma zmienność rozmiarów. To właśnie ta cecha w największej mierze odróżnia je od gatunków polimorficznych, takich jak Camponotus czy Pheidole, w obrębie których wyraźnie zarysowuje się podział na drobne piastunki i potężnych żołnierzy. Robotnice faraonek mierzą od 1,5 do 2 mm i są niemal identyczne. Ta jednolitość pozwala kolonii na maksymalną elastyczność. Każda mrówka może wykonywać niemal każde zadanie, od opieki nad potomstwem po żerowanie. Ich ubarwienie jest zmienne, od złocistożółtego do jasnobrązowego lub czerwonawo-brązowego. Odwłok najczęściej jest nieco ciemniejszy od reszty ciała. U niektórych osobników jego końcówka jest niemal czarna. Wygląd królowych Królowe, jako „arystokracja” kolonii, są znacznie większe od robotnic. Osiągają ok. 4 mm długości. Ich ubarwienie jest zazwyczaj nieco ciemniejsze, wpadające w głębszą czerwień. Mają w pełni rozwinięte skrzydła, które jednak zrzucają krótko po zapłodnieniu. W przeciwieństwie do wielu innych gatunków, królowe M. pharaonis nie są „maszynami do rodzenia”. uwięzionymi w jednej komorze. Są mobilne i mogą przemieszczać się wraz z kolonią podczas migracji. Dymorfizm płciowy U mrówek samce zazwyczaj są większe od robotnic, choć mniejsze u królowych. U faraonek są tej samej wielkości co piastunki. Należy jednak podkreślić, że różnią się od nich już na pierwszy rzut oka. Samce są całkowicie czarne. Mają skrzydła i proste czułki. Żyją krótko, nie pracują, a ich jedynym celem jest przekazanie materiału genetycznego. Giną zazwyczaj tuż po kopulacji. Cykl życiowy mrówki faraona Monomorium pharaonis to gatunek o przeobrażeniu zupełnym, przechodzący przez stadia jaja, larwy, poczwarki i imago. Każdy z tych etapów jest ściśle skorelowany z temperaturą otoczenia, co wyjaśnia ich upodobania siedliskowe. Tempo rozwoju W warunkach optymalnych, gdy temperatura sięga ok. 27 stopni Celsjusza, a wilgotność względna – ok. 80%, rozwój nowego pokolenia robotnic przebiega błyskawicznie: jajo – królowa składa jaja w pakietach po 10–12 sztuk w przypadku młodych matek lub 4–7 w przypadku starszych. W ciągu całego życia pojedyncza królowa składa do 400 jaj. Nie jest to szczególnie imponująca liczba, ale należy podkreślić, że mrówki faraona tworzą kolonie poligyniczne, w których może być do 2000 królowych. Okres inkubacji trwa od 5 do 7 dni; larwa – po tym czasie pojawia się biała beznoga larwa. To stadium trwa ok. 18 dni i jest etapem kluczowym dla całej kolonii. Wynika to z faktu, że larwy pełnią funkcję „zewnętrznego układu trawiennego”. Dorosłe osobniki mają wąski przełyk i nie mogą połykać stałego pożywienia. To larwy, wyposażone w enzymy proteolityczne, trawią pokarm białkowy i zwracają płynne, bogate w aminokwasy substancje robotnicom i królowym drogą trofalaksji. Bez larw kolonia umarłaby z głodu białkowego; poczwarka – po zakończeniu wzrostu, larwa przechodzi w trwające 12 dni stadium poczwarki. Początkowo są białe, ale ciemnieją tuż przed wykluciem. To właśnie na tym etapie następuje ostateczna „przebudowa” organizmu; imago – całkowity czas rozwoju, od jaja do dorosłej robotnicy, wynosi średnio 36–38 dni. Królowe i samce wymagają nieco więcej czasu i zasobów – około 42–44 dni. Robotnice żyją ok. 70 dni, a królowe – do 12 miesięcy. To niezbyt długo w świecie mrówek, ale krótka żywotność królowych jest kompensowana ich liczbą. Śmierć jednej matki jest dla kolonii niezauważalna, gdy w odwodzie są setki innych. Architektura superorganizmu Każdy, kto próbował tępić faraonki, doskonale wie, że te mikroskopijne owady nie poddają się domowym sposobom walki ze szkodnikami. To zasługa unikatowej struktury społecznej kolonii. Poligynia Jak wspomnieliśmy wcześniej, gniazda M. pharaonis są wybitnie poligyniczne. W jednej kolonii może zgodnie współistnieć od kilku do nawet kilku tysięcy płodnych królowych. Nie wykazują one wobec siebie agresji, a wręcz współpracują przy składaniu jaj i opiece nad potomstwem. Mało tego, gatunek ten nie wykazuje agresji wobec osobników z oddzielnych, przestrzennie odseparowanych gniazd. W praktyce oznacza to, że mrówki z jednego mieszkania w bloku nie będą walczyć z mrówkami z mieszkania piętro wyżej. Zamiast tego, tworzą coś w rodzaju superorganizmu – mogą się łączyć, wymieniać zasobami, pokarmem i genami. Feromony odstraszające Chyba każdy widział mrówki podążające jedna za drugą, jak po sznurku. To zachowanie jest rezultatem działania feromonów śladowych, wskazujących drogę do pokarmu. Jednak mrówki faraona mają w swoim arsenale chemicznym coś unikatowego, co stawia je w czołówce owadziej inteligencji: feromony odstraszające. Zwiadowczynie M. pharaonis, które trafią na nieatrakcyjną ścieżkę (pustą, niebezpieczną lub prowadzącą do już wyczerpanego źródła), oznaczają ją specjalnym sygnałem chemicznym. Ten znak, który krzyczy „Nie wchodzić”, jest umieszczany w kluczowych punktach decyzyjnych – na rozwidleniach ścieżek. Mówimy tu o zaawansowanej optymalizacji. Dzięki tym specyficznym sygnałom kolonia nie traci czasu i energii robotnic na eksplorację bezużytecznych tras. Pozwala to na błyskawiczną relokację sił roboczych tam, gdzie są potrzebne. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wdzydzki Park Krajobrazowy to miejsce, gdzie błękitne jeziora przecinają zielone bory. Dzika przyroda spotyka się tam z regionalną tradycją
Wdzydzki Park Krajobrazowy, esencja panoramy Kaszub Południowych, to coś więcej niż „tylko” obszar chroniony. Ten skarb natury, będący mozaiką błękitu jezior i zieleni niekończących się borów, jest krainą gdzie krajobraz wyrzeźbiony przez ostatnie zlodowacenie spotyka się z ciągle żywą tradycją ludową.
Spis treści: Granice Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Krajobraz wyrzeźbiony lodem Kaszubskie Morze Flora Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Fauna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Atrakcje parku Rozległe bory, wspaniałe jeziora i wznosząca się na ich tle tradycyjna zabudowa – Wdzydzki Park Krajobrazowy to idealne miejsce na ucieczkę od miejskiego zgiełku. Wśród spektakularnej przyrody, można przemieszczać się tam nie tylko pieszo, ale także rowerem lub kajakiem. Rozbudowana sieć szlaków zapewnia dostęp do najbardziej spektakularnych zakątków tego niezwykłego obszaru. Granice Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Wdzydzki Park Krajobrazowy jest zlokalizowany w województwie pomorskim, w centralnej części Pojezierza Kaszubskiego. Obszar o powierzchni 17 832 ha w całości rozciąga się na terenie powiatu kościerskiego i obejmuje fragmenty pięciu gmin: Kościerzyna, Dziemiany, Karsin, Lipusz, Stara Kiszewa. Krajobraz wyrzeźbiony lodem Krajobraz Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest podręcznikowym przykładem rzeźby młodoglacjalnej. Ukształtował się podczas zlodowacenia północnopolskiego (w fazie pomorskiej), co oznacza, że jego formy są geologicznie świeże i wyraźne. Nadrzędnym czynnikiem sprawczym były wody roztopowe lądolodu skandynawskiego oraz sam lądolód, który wycofując się, pozostawił po sobie skomplikowany system rynien i równin. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu są sandry – rozległe, piaszczyste równiny, powstałe w wyniku akumulacji piasku i żwiru niesionego przez wody wypływające z czoła topniejącego lodowca. To właśnie na ubogich, przepuszczalnych glebach sandrowych wyrosły potężne Bory Tucholskie. W opozycji do płaskich sandrów stoją głębokie wcięcia terenu – rynny polodowcowe. Powstały one w wyniku erozyjnej działalności wód płynących pod wysokim ciśnieniem pod lądolodem lub w jego szczelinach. W przypadku Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego mamy do czynienia z unikatowym układem krzyżujących się rynien, co jest zjawiskiem rzadkim. Wypełnienie tych rynien wodą dało początek kompleksowi Jezior Wdzydzkich. Kaszubskie Morze Jeziora zajmują ponad 11% powierzchni parku. Osią hydrologiczną tego obszaru jest rzeka Wda. To właśnie woda determinuje tamtejszy mikroklimat i szatę roślinną Krzyż Jezior Wdzydzkich Centralnym punktem Parku jest zespół jezior potocznie zwany Kaszubskim Morzem. Nie jest to jeden akwen, a system pięciu połączonych jezior, które, widziane z lotu ptaka, tworzą ogromny krzyż. Łączna powierzchnia lustra wody tego kompleksu waha się – w zależności od poziomu wód i metodologii pomiaru – od 1417 do 1455,6 ha. W skład kompleksu wdzydzkiego wchodzą następujące akweny: jezioro Wdzydze – to jego południowa i centralna część. Jest to najgłębszy obszar, z licznymi półwyspami i wyspami. To tam, w rejonie głęboczka, woda jest najzimniejsza i najczystsza; Jezioro Radolne – stanowi zachodnie ramię krzyża. Jest to akwen wydłużony, typowo rynnowy; jezioro Gołuń – to wschodnie ramię krzyża. Znane z piaszczystych brzegów i bazy turystycznej w miejscowości o tej samej nazwie; Jezioro Jelenie – to północne ramię krzyża. Wąskie i głębokie, otoczone stromymi brzegami porośniętymi lasem; jezioro Słupinko – często wliczane do systemu, choć mniejsze, połączone z resztą akwenu. Archipelag wdzydzki Jeziora Wdzydzkie wyróżniają się obecnością dużych, naturalnych wysp. Ich łączna powierzchnia to 150,7 ha. Najważniejsze z nich to: Ostrów Wielki – prawdziwy gigant. Mówimy tu o jednej z największych wysp jeziornych w Polsce. Jej powierzchnia to 90,66 ha, długość wynosi 2,8 km, a szerokość dochodzi do 560 m. Najwyższy punkt wyspy wznosi się prawie 15 metrów nad poziom tafli jeziora; Ostrów Mały – druga co do wielkości (około 26 ha). Jest to rezerwat ścisły, porośnięty unikatowym w skali parku lasem łęgowym wiązowo-jesionowym i grądem gwiazdnicowym. Stanowi ostoję dla ptaków i jest odizolowanym fragmentem pierwotnej przyrody; Glonek – niewielka wyspa na południe od Ostrowa Wielkiego. Ma tam powstać rezerwat przyrody, co świadczy o jej wybitnych walorach ekologicznych; Sorka, Sidły, Ceronek – mniejsze wysepki, stanowiące miejsca lęgowe ptactwa wodnego i urozmaicające krajobraz jeziora. Flora Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Szata roślinna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest bezpośrednim odzwierciedleniem warunków glebowych i wodnych. Dominacja gleb piaszczystych zadecydowała o przewadze lasów iglastych, jednak mozaika siedlisk wilgotnych wprowadza niezwykłe bogactwo gatunkowe. Zbiorowiska leśne Lasy zajmują większość powierzchni lądowej parku. Możemy wyróżnić kilka głównych typów siedliskowych, które tworzą charakterystyczny krajobraz WPK: bór świeży (najpowszechniejszy), bór chrobotkowy (występuje na najuboższych, suchych piaskach), bór bagienny (rośnie w bezodpływowych zagłębieniach terenu na podłożu torfowym), lasy liściaste (rzadsze grądy, olsy i łęgi). Gatunki chronione i rzadkie Flora WPK obfituje w gatunki objęte ochroną gatunkową i relikty, które przetrwały tam od czasów ustąpienia lodowca. Są to: widłaki (w tym widłak spłaszczony, torfowy, Zeillera, goździsty i jałowcowaty), rośliny torfowiskowe (w tym rosiczka okrągłolistna, wełnianka wąskolistna i przygiełka biała), relikty polodowcowe (w tym skalnica torfowiskowa i zimoziół północny). Fauna Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego Świat zwierzęcy Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego jest równie fascynujący co jego flora. Ichtiofauna Największym skarbem wód WPK jest troć jeziorowa. Ryba ta, będąca reliktem polodowcowym, wyewoluowała w izolacji. W przeciwieństwie do troci wędrownej, nie spływa ona do morza, a cały cykl życiowy spędza w jeziorze i wpływających do niego rzekach. Awifauna Jeziora i lasy WPK są domem dla wielu gatunków ptaków, w tym rzadkich ptaków wodno-błotnych. Wśród najcharakterystyczniejszych mieszkańców parku należy wymienić gatunki takie jak: tracz długodzioby, gągoł, bielik, kania ruda, zimorodek. Ssaki Lasy WPK są ostoją dla dużej zwierzyny łownej: jeleni, saren i dzików. Coraz częściej widuje się tam łosie, które wędrują podmokłymi dolinami. Drapieżniki reprezentowane są przez lisy, jenoty, borsuki, wydry i kuny. Atrakcje parku Wdzydzki Park Krajobrazowy jest sercem regionu o niezwykle silnej tożsamości kulturowej. Co się z tym wiąże, atrakcji jest tam pod dostatkiem. Kaszubski Park Etnograficzny We Wdzydzach Kiszewskich znajduje się najstarszy skansen w Polsce – Kaszubski Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich. Muzeum założone w 1906 roku przez małżeństwo pasjonatów stało się kolebką odrodzenia sztuki kaszubskiej. To tam Teodora Gulgowska reaktywowała zapomniane techniki hafciarstwa kaszubskiego. Muzeum zajmuje 22 hektary i prezentuje ponad 50 obiektów architektury ludowej z terenu Kaszub, Kociewia i Borów Tucholskich. Wieża widokowa W tej samej miejscowości, na wschodnim krańcu, wznosi się 36-metrowa wieża widokowa. Z najwyższego tarasu rozpościera się malownicza panorama Krzyża Jezior Wdzydzkich. Kościół św. Judy Tadeusza Zlokalizowany pośrodku lasu kościół św. Judy Tadeusza w Lizakach to wspaniały przykład kaszubskiej architektury. Najcharakterystyczniejszą częścią tego obiektu są drewniane drzwi, na których wyrzeźbiono cztery symbole apostołów. Obok kościoła stoi 150-letni drewniany krzyż. Juszki To jedna z najpiękniejszych kaszubskich wsi. Osada nad Jeziorem Mielistym zachwyca drewnianymi domami z XIX i XX wieku, krytymi dachem z trzciny. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Rzymskie dziedzictwo ukształtowało Bizancjum na ponad tysiąc lat. Losy imperium pełne były spektakularnych triumfów i bolesnych upadków
Bizancjum trwało przez ponad tysiąc lat. Potężne imperium było swoistym paradoksem – w swej dojrzałej fazie mówiło po grecku, modliło się w obrządku chrześcijańskim, a kulturowo chyliło się ku Bliskiemu Wschodowi. Jednak do ostatniego dnia istnienia czerpało legitymizację z rzymskiego prawa, rzymskiej administracji i rzymskiej idei uniwersalnego imperium. Przyjrzyjmy się nieco bliżej dziejom potężnego państwa.
Spis treści: Konstantynopol i trwały podział Złoty wiek Justyniana Kryzys VII wieku i początek systemu temowego Macedońskie odrodzenie Katastrofalny rok 1204 Jak upadł kolos? W powszechnej i historycznej świadomości, termin „Bizancjum” funkcjonuje jako synonim wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, która przetrwała upadek zachodu. Należy jednak podkreślić, że nazwa ta została nadana dopiero przez XIX-wiecznych historyków, nie przez samych twórców tej cywilizacji. Mieszkańcy imperium, od jego zarania w IV wieku aż po tragiczny finał w XV wieku, niezmiennie określali się mianem Rzymian, a swoje państwo dumnie nazywali Cesarstwem Rzymskim. Konstantynopol i trwały podział Bizancjum zostało wzniesione na ryzykownej decyzji cesarza Konstantyna Wielkiego o przeniesieniu stolicy imperium z Rzymu nad Bosfor. W 324 roku, po pokonaniu Licyniusza i zjednoczeniu cesarstwa Konstantyn dostrzegł, że demograficzny, gospodarczy i militarny środek ciężkości imperium przesunął się na wschód. Bizancjum, starożytne greckie miasto zlokalizowane na strategicznym cyplu kontrolującym kluczowe szlaki handlowe, zostało wybrane na „Nowy Rzym”. Oficjalna dedykacja miasta nastąpiła 11 maja 330 roku. Konstantynopol był czymś więcej niż tylko nową rezydencją władcy. Stanowił coś w rodzaju deklaracji politycznej. Miasto zaprojektowano z rozmachem godnym starego Rzymu – z senatem, forami i hipodromem – ale z chrześcijańskim duchem, który miał zdefiniować przyszłość imperium. W 395 roku, po śmierci Teodozjusza I Wielkiego, nastąpił ostateczny i trwały podział na Cesarstwo Zachodniorzymskie i Wschodniorzymskie. Nękany problemami gospodarczymi i presją migracyjną zachód upadł w 476 roku pod ciosami Odoakra. Wschód nie tylko przetrwał i obronił swoje granice, ale także ciągłość administracyjną i prawną, co stało się bazą dla przyszłej ekspansji. Złoty wiek Justyniana Wraz z panowaniem Justyniana I Wielkiego nastał najambitniejszy, a przy tym także najbardziej kontrowersyjny okres w dziejach wczesnego Cesarstwa Bizantyjskiego. Siostrzeniec Justyna I postawił sobie za cel odzyskanie utraconych ziem zachodnich i przywrócenie rzymskiego panowania w całym basenie Morza Śródziemnego. W 533 roku w błyskawicznej kampanii wojska Justyniana zniszczyły Wandalów w Afryce Północnej, przywracając cesarstwu kontrolę nad spichlerzem imperium. Następnie przyszła kolej na Italię. Wojna gocka była jednak wyniszczająca i długa. Choć zakończyła się klęską Ostrogotów i w konsekwencji – odzyskaniem Rzymu, Rawenny i całej Italii – pozostawiła Półwysep Apeniński w ruinie. Wreszcie, wojska Justyniana wylądowały w południowej Hiszpanii, wydzierając Wizygotom pas wybrzeża. W 565 roku, w momencie śmierci Justyniana, granice imperium obejmowały: Bałkany i Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Egipt, Italię i Sycylię, Afrykę Północną, południową Hiszpanię, wyspy Morza Śródziemnego. Cena tego sukcesu była jednak astronomiczna. Skarbiec został opróżniony, armia rozciągnięta do granic możliwości, a ludność zdziesiątkowana przez tzw. dżumę Justyniana, która mogła zabić nawet 40% populacji Konstantynopola. Kryzys VII wieku i początek systemu temowego W VII wieku charakter państwa zmienił się na zawsze. Najpierw Persowie z dynastii Sasanidów zajęli wschodnie prowincje, docierając aż pod Chalcedon. Cesarz Herakliusz w heroicznym wysiłku zdołał ich pokonać, ale triumf był krótkotrwały. Wyczerpane wojną imperia stały się bowiem łatwym łupem dla nowej siły z pustyni – Arabów zjednoczonych pod sztandarem islamu. W 636 roku, w bitwie nad rzeką Jarmuk, armia bizantyńska została rozbita. W ciągu zaledwie kilku dekad imperium utraciło swoje najbogatsze ziemie: Syrię, Palestynę, Egipt i Afrykę Północną. Równocześnie na Bałkanach osiedlali się Słowianie, a Bułgarzy tworzyli własne państwo. Bizancjum skurczyło się do Anatolii, skrawków Bałkanów i południowej Italii. To zagrożenie wymusiło jednak pewną reorganizację, która de facto uratowała państwo. Mowa o systemie temów. Tradycyjny rzymski podział na prowincje cywilne i dowództwa wojskowe został zniesiony. W ich miejsce wprowadzono okręgi wojskowo-administracyjne (temy), zarządzane przez strategów, którzy łączyli władzę cywilną i militarną. Kluczem do sukcesu było oparcie armii nie na drogich najemnikach, a na wolnych chłopach-żołnierzach, którzy otrzymywali ziemię w zamian za dziedziczną służbę wojskową. Dzięki temu Bizancjum w 717 roku odparło oblegających Konstantynopol Arabów. Ten triumf, podobnie jak późniejsza bitwa pod Poitiers, w której zatriumfowały wojska pod wodzą Karola Młota, uratowało Europę przed islamską inwazją. Macedońskie odrodzenie Względna stabilizacja nastała na przełomie IX i X wieku. Pod rządami dynastii macedońskiej, nastąpiła ponowna ekspansja i rozpoczął się czas kulturowego renesansu. Kolejni cesarze, w tym Nicefor II Fokas i Jan I Tzimiskes, przesunęli granice z powrotem na wschód, odzyskując Cylicję, Cypr, a nawet na krótko Syrię z Antiochią. Szczyt potęgi nastał wraz z objęciem tronu przez Bazylego II. W serii brutalnych kampanii zniszczył on pierwsze państwo bułgarskie, przywracając granicę imperium na Dunaju po raz pierwszy od stuleci. W 1025 roku Bizancjum było najsilniejszym mocarstwem regionu, rozciągającym się od południowych Włoch, przez całe Bałkany, aż po góry Armenii i Eufrat. Skarbiec był pełny, a autorytet cesarza – niepodważalny. Punkt zwrotny Po śmierci Bazylego II nastał czas rządów wywodzących się z konstantynopolskiej arystokracji cesarzy cywilnych. Ci, w obawie przed rosnącą potęgą wojska, zaczęli demontować system temowy, co w konsekwencji doprowadziło do katastrofy. W 1071 roku, w bitwie pod Manzikertem, Roman IV Diogenes został pokonany i wzięty do niewoli przez Turków Seldżuckich. Choć sama bitwa nie była wielką klęską militarną, wywołała wojnę domową, która pozwoliła Turkom zalać Anatolię – serce demograficzne i gospodarcze imperium. Sytuację częściowo opanowała dynastia Komnenów. Dzięki zręcznej dyplomacji odzyskali wybrzeża Azji Mniejszej. Był to jednak „łabędzi śpiew”. System obronny opierał się wówczas na nadaniach ziemi w zarząd w zamian za wystawienie oddziału, tzw. pronojach. Doprowadziło to do feudalizacji i osłabienia władzy centralnej. Katastrofalny rok 1204 Największy cios zadali imperium chrześcijanie. Zamiast do Ziemi Świętej, IV krucjata trafiła pod mury Konstantynopola. W 1204 roku krzyżowcy zdobyli i brutalnie złupili miasto, niszcząc bezcenne dzieła sztuki i relikwie gromadzone przez 900 lat. Na gruzach imperium powstało Cesarstwo Łacińskie oraz kilka greckich państw sukcesyjnych: Cesarstwo Nicejskie, Despotat Epiru i Cesarstwo Trapezuntu. Cień dawnej potęgi W 1261 roku, Michał VIII Paleolog, władca Nicei, odzyskał Konstantynopol, ale „odrodzone” imperium nie przypominało już dawnej potęgi. Zniszczone gospodarczo i pozbawione floty, stało się de facto drugorzędnym państwem regionalnym. W XIV wieku Turcy osmańscy przekroczyli Dardanele, zajmując Bałkany i odcinając stolicę od zaplecza. Tuż przed upadkiem, w połowie XV wieku, „imperium” składało się już tylko z samego Konstantynopola, garstki wysp i Despotatu Morei na Peloponezie. Jak upadł kolos? 2 kwietnia 1453 roku armia Mehmeda II przystąpiła do oblężenia Konstantynopola. Siły chrześcijańskie, liczące ok. 7 tysięcy zbrojnych, musiały stawić czoła 80-tysięcznej armii. Po trwającym niemal dwa miesiące oblężeniu, dokładnie 29 maja 1453 roku, miasto upadło. Konstantyn XI Paleolog był ostatni raz widziany, gdy włączył się do walki. Upadek Bizancjum nie był pojedynczym wydarzeniem, a długotrwałym procesem, przerywanym momentami remisji. Wymieniając główne przyczyny, należy wskazać na splot czynników wewnętrznych i zewnętrznych, które doprowadziły do zagłady. Przyczyny wewnętrzne Bizancjum nie miało jasno określonego prawa sukcesji. Rezultatem tego były nieustanne uzurpacje i wojny domowe. Szczególnie niszczycielskie były walki w XIV wieku (wojny trzech Janów), które skłoniły rywali do zatrudniania Turków jako najemników, co ułatwiło im poznanie słabości imperium i późniejszą inwazję. Od XI wieku klasa wolnych chłopów-żołnierzy zaczęła zanikać na rzecz wielkiej własności ziemskiej. Magnaci wchłaniali małe gospodarstwa, unikając jednocześnie płacenia podatków. Państwo, tracąc dochody i rekruta, przeszło na system pronoi, co jednak feudalizowało armię i czyniło ją mniej lojalną wobec centrum. W rezultacie cesarze musieli polegać na drogich i niepewnych najemnikach. Spór o Filioque i prymat papieża dzielił społeczeństwo. Próby ratowania państwa poprzez unie kościelne z Rzymem spotykały się z gwałtownym oporem ludności i niższego kleru. Słynne słowa wielkiego admirała Łukasza Notarasa: „Lepszy turban sułtana niż tiara papieża”, oddają nastroje części elit, które wolały polityczną podległość Turkom niż duchową podległość łacinnikom. Pozbawione floty Bizancjum utraciło kontrolę nad handlem na rzecz Wenecji i Genui i de facto stało się zależne od włoskich republik. Zamiast czerpać zyski z ceł, stało się ekonomicznym zakładnikiem faktorii, które drenowały zasoby regionu. Przyczyny zewnętrzne Faktyczny początek końca nastąpił w 1071 roku, gdy w bitwie pod Manzikertem Bizancjum utraciło Anatolię na rzecz Turków seldżuckich. Imperium utraciło wówczas wielki „rezerwuar” żywności i ludzi. IV krucjata „złamała kręgosłup” państwa. Krzyżowcy nie tylko ograbili miasto z bogactw gromadzonych przez 900 lat, ale rozczłonkowali terytorium. Mimo odzyskania stolicy w 1261 roku, Bizancjum nigdy nie odzyskało integralności ani potęgi morskiej. Decydujący cios wyprowadzili Turcy osmańscy, którzy, w przeciwieństwie do Seldżuków czy Arabów, stworzyli scentralizowane państwo z nowoczesną armią. Metodycznie odcinali Konstantynopol, zajmując najpierw Azję Mniejszą, a potem przenosząc się do Europy. W połowie XV wieku Konstantynopol był już tylko samotną wyspą w osmańskim morzu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wybory 1990 wyznaczyły nowy kierunek. Emocje społeczne sięgnęły wówczas zenitu
Wybory 1990, czyli pierwsze powszechne wybory prezydenckie w III RP, stanowią absolutny fundament naszego kraju. Nie były one jedynie procedurą wyłonienia głowy państwa, a raczej plebiscytem nad kształtem nowej Polski. To w trakcie tej brutalnej kampanii zdefiniowały się podziały, które na kolejne trzy dekady zarysowały mapę polityczną kraju. To wtedy pojęcie Solidarności jako monolitu odeszło do przeszłości, a Polska po raz pierwszy zasmakowała nowoczesnego populizmu.
Spis treści: Kraj na rozdrożu Jak wybrać nowego prezydenta? Kandydaci w wyborach 1990 Listopadowy szok Rok 1990 to w polskiej historii granica epok – moment metaforycznego pęknięcia, kiedy „stare” jeszcze nie do końca umarło, a „nowe” rodziło się w bólach i chaosie, któremu towarzyszyły ogromne emocje społeczne. O ile rok 1989 był czasem wielkiej euforii, to następny przyniósł twarde lądowanie. Polacy zrozumieli, że wolność ma swoją cenę, a bohaterowie są ludźmi z krwi i kości, trawionym przez ambicje, lęki i wzajemne animozje. Kraj na rozdrożu U progu 1990 roku Polska była „wielkim placem budowy” i jednocześnie – ruiną starego systemu. W sklepach zaczynały pojawiać się towary, ale ceny szalały. Ulicami jeździły jeszcze nysy i żuki, ale obok nich parkowały już pierwsze samochody sprowadzane z zachodu. W powietrzu czuć było zapach zmian, ale i narastającego strachu. Prezydent z kontraktu Polityczny układ sił w 1990 roku był bezpośrednią konsekwencją kompromisu zawartego przy Okrągłym Stole wiosną 1989 roku. Tamte ustalenia, choć historyczne i przełomowe, zakładały ewolucyjne dochodzenie do demokracji. Opozycja solidarnościowa zgodziła się na pewien podział władzy, który miał gwarantować bezpieczeństwo komunistom i uspokoić Moskwę. Urząd prezydenta został przywrócony i skrojony specjalnie pod generała Wojciecha Jaruzelskiego. Głowa państwa miała być gwarantem ciągłości sojuszy i kontroli nad resortami siłowymi – wojskiem i milicją. 19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Jaruzelskiego na to stanowisko. Wybór ten był de facto wymuszony racją stanu i obawą przed radziecką interwencją, jednak w oczach społeczeństwa prezydent nadal pozostawał symbolem stanu wojennego. Tymczasem rozwój wydarzeń w Europie nabierał tempa, którego nikt się nie spodziewał. Jesień Narodów zmiotła komunistyczne reżimy w Europie Środkowo-Wschodniej. Mur berliński runął. W Pradze triumfował Václav Havel, a w Rumunii rozstrzelano Nicolae Ceaușescu. Na tym tle Polska, pionier zmian, nagle zaczęła wyglądać archaicznie. Mieliśmy niekomunistycznego premiera, ale w Belwederze wciąż urzędował komunistyczny generał. Rząd Tadeusza Mazowieckiego Powstały w 1989 roku rząd Tadeusza Mazowieckiego był gabinetem wielkich nadziei i oczekiwań. Premier, który opowiadał się za powolną ewolucją i unikaniem gwałtownych wstrząsów, wydawał się idealnym liderem na czas przejścia. Rząd ten podjął się zadania przebudowy gospodarki nakazowo-rozdzielczej na rynkową. Twarzą tej operacji został minister finansów Leszek Balcerowicz. Wprowadzony 1 stycznia 1990 roku „Plan Balcerowicza” był prawdziwą terapią szokową. Uwolnienie cen, walka z hiperinflacją, wprowadzenie wymienialności złotego – to wszystko były ruchy konieczne, by uratować bankrutujące państwo. Ale społeczeństwo, początkowo gotowe do wyrzeczeń, zaczęło tracić cierpliwość. Mit „zachodu” zderzył się z brutalną rzeczywistością pierwotnego kapitalizmu. Upadały wielkie zakłady przemysłowe, które były bastionami „Solidarności”. Bezrobocie, zjawisko w PRL oficjalnie nieznane, zaczęło lawinowo rosnąć. Ludzie tracili grunt pod nogami. W tej atmosferze filozofia rządu, oparta na haśle „siła spokoju” i apelach o cierpliwość, zaczęła być odbierana jako arogancja i oderwanie od życia zwykłego człowieka. Wojna na górze Gdy w Warszawie rząd Mazowieckiego reformował państwo, w Gdańsku narastała frustracja. Lech Wałęsa, niekwestionowany lider ruchu, został poza głównym nurtem decyzyjnym. W swojej siedzibie w Gdańsku przyjmował zagraniczne delegacje, ale realna władza była w rękach jego niedawnych doradców – Mazowieckiego, Geremka i Kuronia. Wałęsa czuł, że traci kontrolę. Widział też rosnące niezadowolenie społeczne. Zamiast pozwolić, by ten gniew obrócił się przeciwko niemu, postanowił stanąć na jego czele. Wspierany przez braci Jarosława i Lecha Kaczyńskich, sformułował doktrynę „przyspieszenia”. Hasło to było genialne w swojej prostocie. Wałęsa podnosił, że zmiany idą zbyt wolno, komuniści wciąż mają się dobrze, uwłaszczają się na majątku narodowym, a rząd jest zbyt miękki. Mówił o potrzebie „przewietrzenia Warszawy”. Tak rozpętała się „wojna na górze”. Wałęsa publicznie zaatakował rząd, twierdząc, że potrzebny jest konflikt, by oczyścić atmosferę. Środowisko skupione wokół „Gazety Wyborczej” i rządu, z Adamem Michnikiem na czele, odebrało to jako atak na rodzącą się demokrację. Michnik, niegdyś przyjaciel Wałęsy, stał się jego najostrzejszym krytykiem, ostrzegając przed populizmem i autorytaryzmem przewodniczącego. Pęknięcie stało się faktem. Obóz solidarnościowy podzielił się na dwa zwalczające się plemiona: zwolenników rządu i Wałęsy. Jak wybrać nowego prezydenta? Na początku 1990 roku, decyzja o rozpisaniu nowych wyborów nie była oczywista. Jaruzelski dopiero rozpoczynał kadencję. Jednak wywierana przez Lecha Wałęsę presja i postępujący rozkład PZPR sprawiły, że trwanie układu okrągłostołowego stało się niemożliwe. Zgodnie z pierwotnymi ustaleniami, prezydenta wybierało Zgromadzenie Narodowe. Taki tryb faworyzowałby kandydata kompromisu. Wałęsa dążył do wyborów powszechnych. Uginając się pod polityczną i społeczną presją, 21 września 1990 roku Sejm podjął uchwałę o skróceniu kadencji prezydenta i własnej. Sześć dni później znowelizowano konstytucję. Kandydaci w wyborach 1990 Wolę kandydowania wyraziło 16 osób. Do walki o najwyższy urząd ostatecznie stanęło 6 kandydatów, z których każdy reprezentował inną wizję Polski. Lech Wałęsa Wałęsa dysponował silnym zapleczem, na które składało się Porozumienie Centrum, NSZZ „Solidarność”, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe i Kongres Liberalno-Demokratyczny. Prowadził głośną i agresywną kampanię, w której odgrywał rolę trybuna ludowego. Spotykał się z tłumami na wiecach, używał prostego, dosadnego języka, pełnego bon motów. Jego głównym atutem była wiarygodność historyczna – to on „przeskoczył przez płot” i obalił komunizm. Teraz obiecywał dokończenie rewolucji. Tadeusz Mazowiecki Mazowieckiego popierał Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna i Forum Prawicy Demokratycznej. Spokojny, powolny, zawsze ubrany w garnitur polityk z charakterystyczną zmęczoną twarzą był przeciwieństwem Wałęsy. Jego sztabowcy uznali, że w czasach chaosu ludzie pragną stabilizacji. Hasło „Siła spokoju” miało być odpowiedzią na wałęsowską agresję. Premier odwoływał się do odpowiedzialności. Mówił o konieczności kontynuowania reform, budowaniu państwa prawa i powrocie do Europy. Unikał populizmu, nie obiecywał gruszek na wierzbie. Stanisław Tymiński Za Tymińskim nie stały żadne znaczące struktury partyjne. Początkowo wspierany przez małą Partię X, korzystał z pomocy spontanicznych wolontariuszy, ale też, jak podejrzewano, nieformalnych struktur byłych służb specjalnych, które widziały w nim narzędzie chaosu. Był dosłownie postacią znikąd. Emigrant, który wyjechał z Polski w latach 60., zrobił rzekomą karierę biznesową w Kanadzie i Peru. W kraju szarym i biednym jawił się jako człowiek sukcesu – ucieleśnienie amerykańskiego snu. Tymiński był prekursorem antyestablishmentowego populizmu. Nie atakował komunizmu ani nie bronił reform. Celował „układ”. Mówił, że Polska jest rozkradana, że rządzący zdradzili naród. Pozostali kandydaci Jak się okazało, pozostała trójka stanowiła zaledwie tło dla gigantów. Włodzimierz Cimoszewicz (SdRP). Reprezentant lewicy. Jego zadaniem nie było zwycięstwo, a zapewnienie przetrwania formacji. Miał pokazać ludzką twarz lewicy. Roman Bartoszcze (PSL). Jedyny kandydat reprezentujący wieś, która czuła się zagrożona importem żywności i brakiem protekcjonizmu państwa. Leszek Moczulski (KPN): Weteran walki o niepodległość, radykał. Jego antyrosyjska i antykomunistyczna retoryka, choć szlachetna, wydawała się w 1990 roku anachroniczna. Moczulski mówił językiem II RP, podczas gdy Polacy chcieli słuchać o nowoczesności. Listopadowy szok 25 listopada 1990 roku, dzień wyborów, przyniósł szokujące wyniki. Do ostatniej chwili sondaże dawały Mazowieckiemu drugie miejsce lub wieszczyły mu zwycięstwo. Tymczasem premier nie zakwalifikował się nawet do drugiej tury. W głosowaniu uczestniczyło 60,6% uprawnionych (16,7 mln obywateli). Wałęsa uzyskał 39,96% poparcia, zdobywając 6 569 889 głosów. Tymiński zdobył 3 797 605 głosów, co przełożyło się na 23,1% poparcia. Pospolite ruszenie w obronie rozsądku Okres między 25 listopada a 9 grudnia 1990 roku był jednym z najdziwniejszych w historii III RP. W obliczu zagrożenia, że prezydentem Polski zostanie nieobliczalny Tymiński, nastąpiła bezprecedensowa konsolidacja elit postsolidarnościowych. „Wojna na górze” dobiegła końca. Obóz Mazowieckiego zachował się odpowiedzialnie, wzywając do głosowania na Wałęsę. Wszyscy jednym głosem ostrzegali przed nieobliczalnym Tymińskim. 9 grudnia 1990 roku Polacy ponownie poszli do urn. Lech Wałęsa uzyskał 10 622 696 głosów (74,25%), natomiast Stanisław Tymiński – 3 683 098 (25,75%). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dagestan to fascynująca kraina gór. Region skrywa wiele skarbów historii i natury
Dagestan, a dokładnie – Republika Dagestanu – przez tysiące lat pełnił funkcję strategicznego zwornika kontrolującego przepływ armii, towarów i idei pomiędzy stepami Eurazji a cywilizacjami Bliskiego Wschodu. Współcześnie, staje się coraz popularniejszym kierunkiem turystycznych eskapad, mimo że wiąże się z tym pewne ryzyko. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie skarby skrywa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Geografia Republiki Dagestanu Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dziedzictwo Dagestanu Nazwa regionu to hybryda tureckiego rdzenia dağ (góra) i perskiego przyrostka stan (kraj). W najprostszym tłumaczeniu oznacza „krainę gór”, jednak ta definicja nie jest w stanie w pełni określić tego wielokulturowego, a przy tym także pięknego zakątka. Geografia Republiki Dagestanu Dagestan rozciąga się wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego na długości około 405 kilometrów. Od północy graniczy z Kałmucją, od zachodu – z Czeczenią, a od północnego zachodu – z Krajem Stawropolskim. Granice południowe i południowo-zachodnie mają charakter państwowy, oddzielając Federację Rosyjską od Azerbejdżanu i Gruzji. Republika zajmuje powierzchnię 50300 kilometrów kwadratowych, co czyni ją największą na Kaukazie Północnym. Teren Dagestanu można podzielić na trzy zasadnicze strefy. Są to: Nizina Nadkaspijska – północna i wschodnia część kraju to obszary nizinne, miejscami depresyjne. Jest to strefa półpustynna i stepowa; pogórze – strefa przejściowa, charakteryzująca się łagodniejszym klimatem i żyznymi glebami, sprzyjająca rolnictwu i sadownictwu; Wielki Kaukaz – południowa i zachodnia część są zdominowane przez wysokie góry, zajmujące ponad połowę terytorium republiki. W przeciwieństwie do zachodniego Kaukazu, góry Dagestanu nie tworzą jednego głównego grzbietu, a skomplikowany system pasm bocznych, płaskowyżów i głębokich dolin rzecznych. Najwyższym szczytem jest Bazarduzu (4466 m n.p.m.), zlokalizowany na granicy z Azerbejdżanem. Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Historię Dagestanu wypełniają nieustanne walki o kontrolę nad strategicznym korytarzem, łączącym Europę z Azją. Każda kolejna potęga – Rzym, Persja, Kalifat Arabski, Złota Orda, Imperium Osmańskie, Rosja – pozostawiła tam swój ślad. Brama Kaspijska Derbent to jedno z najstarszych miast na terenie obecnej Rosji, z historią osadnictwa sięgającą 5000 lat. W odległej przeszłości, wąski pas nizinny między górami a morzem (o szerokości zaledwie 3 km) był dla wielkich armii jedyną drogą omijającą Kaukaz. W VI wieku n.e. szachowie z dynastii Sasanidów wznieśli tam ogromny system fortyfikacji, mający chronić imperium przed koczownikami z północy. Jego sercem była cytadela Naryn-Kala. Od tej potężnej fortyfikacji w głąb gór ciągnął się mur Dag-Bary o długości ponad 40 km, blokujący wszelkie obejścia. Greccy geografowie opisywali to miejsce jako „Bramę Kaspijską”. Islamizacja i złoty wiek W VII wieku Derbent zdobyli Arabowie. Miasto zyskało wówczas nazwę Bab al-Abwab, oznaczającą „brama bram”. Stało się ono przyczółkiem islamizacji Kaukazu Północnego i ważnym centrum handlowym Jedwabnego Szlaku. W IX wieku, z populacją przekraczającą 50 tys. mieszkańców, było największym miastem regionu, przewyższając wielkością ówczesne ośrodki europejskie. To właśnie tam krzyżowały się wpływy arabskie, perskie i tureckie, a miasto stało się stolicą niezależnego emiratu. Średniowieczny Dagestan był luźną konfederacją chanatów i wolnych stowarzyszeń wiejskich. Wojna kaukaska XIX wiek przyniósł konfrontację z Imperium Rosyjskim. Dążąc do inkorporacji Kaukazu, carska potęga napotkała jednak na zacięty opór górali. Rozpętał się wówczas konflikt, który w historii zapisał się jako wojna kaukaska. Kluczową postacią tego okresu był Awar Imam Szamil – teolog i strateg, który stworzył Imamat Kaukaski, państwo teokratyczne oparte na szariacie, jednoczące Dagestan i Czeczenię. Szamil przez dekady skutecznie opierał się potędze carskiej armii, wykorzystując taktykę wojny podjazdowej i niedostępność terenu. Dopiero w 1859 roku, po oblężeniu na górze Gunib, został zmuszony do kapitulacji, co symbolicznie zakończyło zorganizowany opór na wschodnim Kaukazie. Okres radziecki i współczesność XX i XXI wiek przyniósł modernizację, edukację i infrastrukturę, ale także represje religijne i przymusowe przesiedlenia ludności górskiej na niziny. Rozpad ZSRR w 1991 roku zapoczątkował serię problemów etnicznych i ekonomicznych. W 1999 roku Dagestan stał się celem inwazji bojowników czeczeńskich pod wodzą Szamila Basajewa i Chattaba, co zapoczątkowało II wojnę czeczeńską. Co istotne, ludność Dagestanu masowo stanęła wówczas po stronie sił federalnych, formując oddziały samoobrony i odrzucając radykalną ideologię wahabicką najeźdźców. Mimo to region przez kolejne dwie dekady zmagał się z podziemiem terrorystycznym, którego aktywność została stłumiona dopiero w połowie 2010 roku. Niestety, 14 lat później terror powrócił w formie incydentalnych, ale krwawych ataków. Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dagestan oferuje geologiczne atrakcje, które swoją skalą mogą konkurować z najsłynniejszymi miejscami na świecie. Poniżej wymieniamy kilka najpiękniejszych. Kanion Sulak To najcharakterystyczniejsza wizytówka regionu. Wcięcie rzeki Sulak w wapienne skały osiąga głębokość 1920 metrów, co czyni ten kanion najgłębszym w Europie. W osadzie Dubki znajduje się wspaniały punkt widokowy, z którego roztacza się panorama na meandrującą w dole rzekę o nienaturalnie turkusowym kolorze. Sary-kum W odległości zaledwie 18 km od Machaczkały wznosi się Sary-kum – gigantyczna góra piasku otoczona stepem i górami. Mierząca ok. 260 m wysokości wydma jest jedną z najwyższych w Eurazji. Panuje tam unikatowy mikroklimat. Na piasku temperatura sięga 60 stopni Celsjusza. Występują tam skorpiony i jadowite węże, w tym żmija lewantyńska. To właśnie dlatego zwiedzanie odbywa się wyłącznie po wyznaczonych kładkach. Dziedzictwo Dagestanu Republika Dagestanu to nie tylko zachwycająca natura. Na przestrzeni wieków ścierało się tam wiele cywilizacji, a każda pozostawiła po sobie wyraźny ślad. Cytadela Naryn-Kala Wpisany na listę UNESCO kompleks w Derbencie to obowiązkowy punkt w planie wycieczki po Dagestanie. Zwiedzanie obejmuje mury obronne, ruiny pałacu chanów, łaźnie, podziemne więzienia i tajemniczy obiekt na planie krzyża, który według niektórych badaczy mógł być najstarszą chrześcijańską świątynią w regionie, później zasypaną i używaną jako cysterna. Kubachi Wysoko w górach znajduje się Kubachi – wieś od średniowiecza słynąca z wyrobu broni i biżuterii. Miejscowi złotnicy cieszyli się sławą na dworach Persji i Rosji. Do dziś można tam kupić wyroby ze srebra bezpośrednio od rzemieślników. Gamsutl Często nazywany „Dagestańskim Machu Picchu”, Gamsutl to opuszczona osada na szczycie góry, na wysokości ok. 1500 m n.p.m.. Wioska, której historia sięga tysięcy lat, wyludniła się w XX wieku. Ostatni mieszkaniec zmarł w 2015 roku. Goor i Kahib W rejonie szamilskim znajdują się ruiny starych osad obronnych – Goor i Kahib. W pierwszej zachowały się kamienne wieże rodowe, a na krawędzi urwiska znajduje się formacja skalna zwana „Językiem Trolla” – idealne miejsce na pamiątkowe zdjęcie nad przepaścią. Stary Kahib to „przyklejone” do zbocza miasto-widmo, z ruinami domów i wież, do których prowadzą wąskie ścieżki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Muzeum BMW to unikatowe połączenie architektury i historii motoryzacji. Ta wyjątkowa bryła skrywa dziesięciolecia inżynieryjnej pasji
Muzeum BMW przyciąga miliony turystów, entuzjastów motoryzacji i koneserów designu. Nic w tym dziwnego. Nie mówimy tu bowiem o zwykłym muzeum techniki, w którym zakurzone maszyny stoją za aksamitnym sznurem, a o najprawdziwszej świątyni inżynierii i galerii sztuki użytkowej.
Spis treści: Jeden z symboli Monachium Siedem domów BMW Samochody z logo wirującego śmigła na masce od zawsze wzbudzają jednoznaczne skojarzenia. Trzy litery – BMW – stały się synonimem dynamiki, precyzji prowadzenia i radości z jazdy. Czy taki zestaw złożonych wrażeń można odzwierciedlić w bryle i wnętrzu budynku? Tak, a profesor Karl Schwanzer zrobił to po mistrzowsku. Muzeum BMW w Monachium to coś więcej niż tylko budynek. To najprawdziwsza nowoczesna rzeźba, która zachwyca nawet po ponad 50 latach od dnia otwarcia. Jeden z symboli Monachium Przełom lat 60. i 70. XX wieku to dla Monachium czas wielkiej transformacji. Decyzja o przyznaniu miastu organizacji Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1972 roku stała się katalizatorem bezprecedensowego rozwoju. Powstała wówczas nowa sieć metra, infrastruktura drogowa została zmodernizowana, a tereny Oberwiesenfeld zamieniały się w futurystyczny Park Olimpijski. W tym samym czasie koncern BMW przeżywał swój renesans. Po głębokim kryzysie lat 50., kiedy firma stała na krawędzi bankructwa i wrogiego przejęcia przez Daimlera, sukces rynkowy „Neue Klasse” w latach 60. pozwolił firmie stanąć na nogi. Zarząd, świadomy rosnącej potęgi marki, potrzebował nowej siedziby, która odzwierciedlałaby ambicje, technologiczną precyzję i dynamikę. W 1968 roku rozpisano międzynarodowy konkurs architektoniczny na projekt nowej centrali. Zwyciężył wiedeński profesor Karl Schwanzer. Jego projekt był śmiały, ale idealnie wpisywał się w ducha czasów. Budowa kompleksu rozpoczęła się w 1970 roku, a uroczyste otwarcie nastąpiło 18 maja 1973 roku. Cztery cylindry i kociołek na białą kiełbasę Centralnym punktem kompleksu stał się charakterystyczny, przypominający tłoki silnika spalinowego wieżowiec BMW, znany na całym świecie jako „Vierzylinder” (cztery cylindry). U stóp wieżowca, jako architektoniczny kontrapunkt, stanął tzw. kociołek na białą kiełbasę, nazywany też „misą” – niemal bezokienna bryła w kształcie odwróconego stożka, budynek Muzeum BMW. Podstawa muzeum jest niemal okrągła i ma średnicę około 20 metrów, podczas gdy dach rozszerza się do 40 metrów. Ta charakterystyczna forma stała się ikoną architektury brutalizmu i modernizmu. Dynamika zamiast statyki Koncepcja na wnętrze muzeum była równie rewolucyjna. Architekt wyszedł z założenia, że muzeum motoryzacji musi oddawać dynamikę jazdy, a nie statyczność tradycyjnej galerii sztuki. Jego kluczową ideą była „kontynuacja ulicy w zamkniętej przestrzeni”. Wnętrze oryginalnego „kociołka” to w rzeczywistości jedna, długa spirala. Zwiedzający wchodzą na parter, a następnie spiralną rampą kierują się ku górze, mijając eksponaty umieszczone na platformach. „Kociołek” jest z zewnątrz zamknięty. Srebrna skorupa odcina zwiedzających od świata zewnętrznego, ale wnętrze jest zaskakująco lekkie i przestronne. Światło wpada przez szczeliny i świetliki dachowe, tworząc grę cieni. To podejście sprawiło, że Muzeum BMW stało się pierwszym dedykowanym muzeum samochodowym w Niemczech o tak nowatorskiej koncepcji przestrzennej. Potrzeba zmian Na początku XXI wieku stało się jasne, że oryginalny budynek Karla Schwanzera jest za mały. Powierzchnia wystawiennicza wynosiła zaledwie 1000 metrów kwadratowych, co nie pozwalało na zaprezentowanie rosnącej kolekcji ani na obsłużenie setek tysięcy turystów, odwiedzających Monachium. BMW stanęło przed trudnym dylematem – jak rozbudować obiekt, nie niszcząc jego unikatowego charakteru i nie zaburzając harmonii z sąsiednim Parkiem Olimpijskim? Zdecydowano się na radykalny krok – ekspansję pod ziemię i w głąb przyległego budynku, który dotychczas pełnił funkcje techniczne, socjalne i parkingowe dla pracowników biurowca. Zadanie to powierzono pracowni architektonicznej Atelier Brückner ze Stuttgartu. Renowacja trwała od 2004 do 2007 roku. Rezultat był spektakularny. Powierzchnia wystawowa zwiększyła się pięciokrotnie. Stary „kociołek” został połączony z nową częścią, tworząc spójny kompleks. Siedem domów BMW Stała ekspozycja muzeum, zlokalizowana w nowej części, została podzielona na siedem tematycznych obszarów, zwanych „Domami”. Każdy z nich poświęcony jest innemu kluczowemu aspektowi działalności marki. Dom Designu Dom Designu nie tylko prezentuje gotowe samochody, ale przede wszystkim proces ich powstawania, od pierwszej kreski w szkicowniku, po gotowy produkt. Zwiedzający mogą prześledzić ewolucję narzędzi projektantów, od ołówka i papieru, przez gliniane modele w skali rzeczywistej, aż po zaawansowane projektowanie cyfrowe VR. Ciekawym elementem tej części kompleksu jest szklana podłoga, która pozwala spojrzeć na proces projektowy z innej perspektywy. Dom Firmy Ta część to lekcja historii biznesowej i korporacyjnej. W Domu Firmy zwiedzający mogą zapoznać się z kluczowymi momentami dla BMW, od produkcji pierwszych silników lotniczych, przez trudne czasy powojenne, aż po dramatyczny rok 1959, kiedy akcjonariusze i dealerzy zablokowali przejęcie firmy przez koncern Daimler-Benz. Ekspozycja nie pomija trudnych tematów, takich jak wykorzystywanie pracy przymusowej w zakładach BMW w czasie II wojny światowej. Dom Motocykli Nie można zapomnieć, że zanim BMW zaczęło sygnować swoją marką samochody, produkowało motocykle, które do dziś cieszą się uznaniem wśród miłośników dwóch kółek. Dom Motocykli to wielopiętrowa szklana witryna, w której zgromadzono dziesiątki maszyn: od przedwojennych klasyków, po współczesne cuda i prawdziwie sportowe maszyny, startujące w seriach rajdowych i wyścigowych. Dom Technologii W tej części prezentowane są mechaniczne „serca” maszyn, od wspaniałych rzędowych sześciocylindrowców, przez potężne widlaste ósemki i dwunastki, aż po napędy hybrydowe i elektryczne. Znajduje się tam również sekcja poświęcona aerodynamice, gdzie można zobaczyć, jak powietrze opływa karoserię samochodu. Dom Sportu Motorowego BMW od zawsze było obecne w sporcie – od wyścigów górskich, przez rajdy, wyścigi długodystansowe i samochodów turystycznych, aż po królową sportów motorowych – Formułę 1. Ekspozycja w tym domu jest dynamiczna. Samochody są ustawione tak, jakby mknęły po torze wyścigowym. Można tam podziwiać między innymi bolidy F1, maszyny startujące w kultowej serii DTM i wiele innych „potworów”, które odnosiły mniejsze lub większe sukcesy na torach wyścigowych. Dom Marki Ten dom skupia się na marketingu, reklamie i komunikacji. Pokazuje, jak zmieniał się wizerunek BMW na przestrzeni dekad. Można tam zobaczyć stare plakaty reklamowe, słynne kampanie telewizyjne i prześledzić ewolucję hasła „Radość z jazdy”, które towarzyszy marce od 1972 roku. Dom Serii Ostatni z domów jest dedykowany modelom seryjnym. Można tam zobaczyć, jak poszczególne serie zmieniały się na przestrzeni lat, a także jak ewoluowały słynne „nerki”, czyli charakterystyczna dla marki, składająca się z dwóch segmentów atrapa chłodnicy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Na wschodnich rubieżach dawnej Rzeczypospolitej rodziła się wielokulturowość. Jej ślady widać do dziś
Podole to kraina, której niezwykłość wynika ze specyficznego związku geologii z historią. Charakterystyczne ukształtowanie terenu uczyniło ten historyczny region „tarczą”, chroniącą przed ekspansją Imperium Osmańskiego i najazdami tatarskimi. To właśnie tam, przez stulecia, ścierały się ze sobą cywilizacje wschodu, zachodu i południa. Jaka jest historia Podola? Jakie ślady po sobie zostawiła? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ziemia pocięta jarami Granice Podola Od książąt, przez ejalet, po zabory Dziedzictwo Podola Podole to obszar, gdzie sielski krajobraz lessowych wąwozów i winnic zderza się z brutalną architekturą militarną. To właśnie tam, w dolinach Dniestru, Zbrucza i Smotrycza, ukształtował się unikatowy system obronny, podyktowany nie tylko wolą polityczną Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim specyficzną geologią terenu. Ziemia pocięta jarami Podole zajmuje południowo-zachodnią część Wyżyny Podolskiej. Obszar ten wznosi się średnio na wysokość 300–400 m n.p.m. i łagodnie opada z północy na południe. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu, który w dawnych czasach determinował osadnictwo i obronność, są głębokie jary, wyżłobione w miękkim podłożu lessowym i wapiennym przez lewobrzeżne dopływy Dniestru. Rzeki takie jak Zbrucz, Smotrycz, Żwan, Studzienica, Uszyca, Murafa czy Boh nie płyną szerokimi dolinami, a meandrują w kanionach o pionowych ścianach, sięgających niekiedy kilkudziesięciu metrów wysokości. To właśnie to specyficzne ukształtowanie terenu sprawiło, że cieki wodne pełniły tam funkcję naturalnych fos. Granice Podola Historyczne Podole to obszar, którego granice ewoluowały na przestrzeni wieków, będąc przedmiotem sporów między Polską, Litwą, Turcją i Rosją. Granicę południową, najtrwalszą ze wszystkich, wyznaczał Dniestr, oddzielająca Podole od Mołdawii (historycznej Bukowiny i Besarabii). Granicę zachodnią stanowił Zbrucz, rzeka będąca symbolem podziału, zwłaszcza w latach 1921–1939, kiedy stanowiła granicę państwową między II Rzecząpospolitą a Związkiem Sowieckim. Granicę północną wyznaczała linia wododziału między dorzeczami Dniestru i Bohu, oddzielająca Podole od Wołynia. Wschodnia, najbardziej „płynna”, sięgała stepów Ukrainy. Współczesne terytorium historycznego Podola administracyjnie wchodzi w skład trzech obwodów Ukrainy: chmielnickiego – to serce Podola z historyczną stolicą w Kamieńcu Podolskim oraz miastami takimi jak Płoskirów (obecnie Chmielnicki – stolica obwodu), Satanów, Gródek Podolski; winnickiego – obejmuje wschodnią część krainy, tzw. Podole Wschodnie lub Bracławszczyznę. Główne ośrodki to Winnica, Bar, Bracław i Tulczyn; tarnopolskiego – to zachodnie rubieże dawnego województwa podolskiego, z miastami takimi jak Zaleszczyki, Czortków, Husiatyn, Buczacz. Od książąt, przez ejalet, po zabory Osadnictwo na terenach Podola sięga czasów kultury trypolskiej. W X wieku obszar między Bohem a Dniestrem zamieszkiwały słowiańskie plemiona Uliczów i Tywerców. W XII stuleciu część wschodnia była podległa księstwu kijowskiemu. Następnie cały obszar Podola znalazł się pod wpływami halicko-włodzimierskimi. Krystalizacja polityczna tego regionu nastąpiła w XIV wieku. Era Koriatowiczów Po upadku wpływów mongolskich (Złota Orda), próżnię geopolityczną wypełniło Wielkie Księstwo Litewskie. Kluczową rolę odegrali bracia Koriatowicze – Jerzy, Aleksander, Konstanty i Fiodor, synowie Koriata Giedyminowicza. To im przypisuje się zorganizowanie systemu obronnego regionu. W drugiej połowie XIV wieku wznieśli szereg zamków murowanych, które zastąpiły dawne grody drewniano-ziemne. Prowadzili również aktywną politykę gospodarczą, nadając przywileje lokacyjne miastom i sprowadzając osadników. Szczególnie istotne było osadnictwo ormiańskie. Tarcza Rzeczypospolitej W 1434 roku utworzone zostało województwo podolskie, a Podole zostało wcielone do Korony Królestwa Polskiego. Region stał się wówczas pierwszą linią obrony, chroniącą państwo przed najazdami tatarskimi i tureckimi. Wówczas wykształcił się tam specyficzny typ kultury szlacheckiej i militarnej. Magnackie rody – Potoccy, Sieniawscy, Zamoyscy i Lanckorońscy – budowały tam swoje fortuny i rezydencje, które jednocześnie były potężnymi twierdzami. Przykładem niech będzie rezydencja hetman Mikołaja Sieniawskiego w Międzybóżu. Rozbudowana w stylu gotyckiego renesansu, stała się wzorcem dla innych warowni. Osmańskie Podole W 1672 roku upadła twierdza w Kamieńcu Podolskim, czego konsekwencją była utrata całego Podola na rzecz Imperium Osmańskiego. Na mocy traktatu w Buczaczu, ziemie te stały się bezpośrednią prowincją Turcji – Ejaletem Kamienieckim. Turcy przystąpili do reorganizacji administracyjnej i religijnej. Kościoły zamieniono na meczety (słynne zaminaretowanie katedry w Kamieńcu), a fortyfikacje modernizowano według szkoły tureckiej. Mimo że panowanie osmańskie trwało zaledwie 27 lat, pozostawiło trwałe ślady na tych ziemiach. Konfederacja barska W 1699 roku, na mocy pokoju w Karłowicach, Polska odzyskała Podole. Rozpoczął się wówczas okres „sarmackiego baroku”, fundacji nowych kościołów i pałaców. Spokój nie trwał jednak długo. W 1768 roku w mieście Bar zawiązano zbrojny związek szlachty polskiej przeciwko kurateli rosyjskiej i królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. Bar stał się symbolicznym centrum oporu. Obrona miasta przed wojskami rosyjskimi (czerwiec 1768) i późniejszy upadek Konfederacji były preludium do I rozbioru Polski. W tym samym czasie Podole stało się areną innego, duchowego przewrotu – narodzin chasydyzmu, ruchu, który zrewolucjonizował judaizm w Europie Wschodniej. Podole pod zaborami i w XX wieku Po II rozbiorze Polski, Podole znalazło się w granicach Rosji. Wiek XIX to czas rozwoju rolnictwa, ale także represji po powstaniach. Po I wojnie światowej i wojnie polsko-bolszewickiej, region został podzielony. Zachodnie skrawki (Zaleszczyki, Borszczów) znalazły się w II RP, stając się modnym regionem turystycznym. Wschodnia, większa część, weszła w skład ZSRR, doświadczając kolektywizacji, Wielkiego Głodu i stalinowskiego terroru. II wojna światowa przyniosła zagładę Żydów podolskich. Masowe egzekucje (jak likwidacja getta w Barze w 1942 roku, gdzie zamordowano ok. 2500–5000 osób ) na zawsze zmieniły demografię regionu. Po 1945 roku wysiedlona została większość Polaków, a region uległ ostatecznej sowietyzacji, by w 1991 roku stać się częścią niepodległej Ukrainy. Dziedzictwo Podola Długa historia Podola jest widoczna w wielkich twierdzach i wspaniałych rezydencjach, które przez stulecia definiowały charakter regionu. Kamieniec Podolski Kamieniec Podolski to perła w koronie Podola. Układ urbanistyczny miasta jest unikatowy na skalę światową. Stare Miasto leży na skalistym meandrze, który opływa rzeka Smotrycz w głębokim kanionie. Najważniejsze obiekty: Stary Zamek – strzegł Mostu Tureckiego, jedynego wjazdu na Stare Miasto. Jego baszty (Papieska, Różanka, Kołpak, Tęczyńska) to podręcznikowy przykład ewolucji fortyfikacji, od średniowiecza do XVII wieku; katedra świętych Apostołów Piotra i Pawła – świątynia, przed którą stoi minaret z figurą Matki Boskiej na szczycie – pamiątka po czasach tureckich, kiedy kościół pełnił funkcję głównego meczetu ejaletu; dzielnica ormiańska – znajdująca się w południowo-wschodniej części miasta, niegdyś była tętniącym życiem centrum handlu z własnym ratuszem i sądownictwem. Międzybóż W Międzybóżu znajduje się druga pod względem wielkości forteca Podola. Zamek rozbudowany w XVI wieku przez Mikołaja Sieniawskiego reprezentuje styl renesansowy. Jego mury mierzą 130 metrów długości. Charakterystycznym elementem jest pałac z attyką i ozdobnymi wazami na dachu, które niegdyś pełniły funkcję lamp oliwnych, iluminujących rezydencję podczas uroczystości. Należy wspomnieć, że miasto stanowi centrum chasydyzmu. To właśnie tam żył i nauczał Baal Szem Tow, twórca tego mistycznego nurtu w judaizmie. Jego grób na starym cmentarzu żydowskim jest do dziś celem pielgrzymek. Bar Miasto założyła królowa Bona Sforza (w 1540 roku). Nazwała je na pamiątkę swojego rodzinnego księstwa-miasta Bari. Znajdujący się w parku miejskim, nad rzeką Rów zamek ma kluczowe znaczenie dla polskiej pamięci historycznej jako kolebka konfederacji barskiej. W Barze znajduje się też kościół św. Anny, jeden z najważniejszych ośrodków katolicyzmu na wschodnim Podolu. Do dziś znajdują się tam ślady żydowskie w postaci miejsc pamięci ofiar Holokaustu i zagłady getta. Utracony raj Podole to nie tylko surowa architektura militarna i obiekty sakralne. To także malownicze zakątki, które w XX wieku cieszyły się ogromną popularnością. Zaleszczyki, zlokalizowane w głębokim zakolu Dniestru, otoczone wysokimi brzegami, cechowały się mikroklimatem zbliżonym do śródziemnomorskiego. Latem panowały tam wysokie i stabilne temperatury sięgające 25–30, a w słońcu – nawet 50 stopni Celsjusza. W latach 30. XX wieku Zaleszczyki były modnym kurortem. Podolska Atlantyda Bakota to miejsce, którego nie ma już na mapie administracyjnej, a które przyciąga tysiące turystów. Historycznie, w czasach Rusi, była to stolica Ponizia. W 1981 roku, w związku z budową Dniestrzańskiej Elektrowni Wodnej, dolina została zalana wodami sztucznego zbiornika. Pod wodą znalazła się wieś Bakota i kilkadziesiąt innych osad. Dziś Bakota to przede wszystkim zapierający dech widok na szerokie rozlewisko Dniestru i Skalny Monastyr. Wykuty w wapiennych skałach Białej Góry zespół cel mnichów i nisz ołtarzowych pochodzi z XII–XIV wieku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W tym regionie mówi językiem turkijskim i wyznaje prawosławie. To rzadkie połączenie w Europie
Gagauzja, jeden z reliktów czasów postsowieckich, jest regionem doprawdy niezwykłym. Ścierają się tam trzy strefy wpływów – rosyjska, turecka i europejska – a fundamentem tożsamości jest niezwykły paradoks kulturowy. Należy bowiem podkreślić, że Gagauzi stanowią jedyną tureckojęzyczną, a jednocześnie prawosławną grupę w Europie. Co warto wiedzieć na temat Autonomicznego Terytorium Gagauzji? Poniżej przybliżamy historię tego niezwykłego miejsca.
Spis treści: Charakterystyka Autonomii Gagauskiej Od Besarabii do autonomii Współczesna Gagauzja Turystyka w Gagauzji Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku Mołdawia zaczęła dążyć do zbliżenia z Rumunią. Dla większości mieszkańców Mołdawskiej SRR szukanie jedności z zachodnim sąsiadem było naturalną konsekwencją więzi historycznych oraz wspólnej tożsamości narodowej i językowej. Dodatkowo takie działanie pozwoliłoby ostatecznie uciec z radzieckiej strefy wpływów. Dla większości, ale nie dla wszystkich. Z obawy przed „rumunizacją”, silnie zrusyfikowane ludy doprowadziły do stworzenia dwóch jednostek autonomicznych – nieuznawanego na arenie międzynarodowej Naddniestrza i mniej kontrowersyjnej Gagauzji. Charakterystyka Autonomii Gagauskiej Gagauzja zajmuje niewielki obszar w południowej Mołdawii. Terytorium autonomii jest skromne – mierzy zaledwie 1832 kilometry kwadratowe, co stanowi około 5% całkowitej powierzchni kraju. Stolicą i centralnym ośrodkiem administracyjnym jest Komrat. Ponadto do regionu należą dwa inne miasta – Ceadîr-Lunga i Vulcănești. Oprócz tego w granicach Gagauzji znajduje się ponad 20 wsi. Charakterystyczną cechą regionu jest brak spójnych granic, a dokładnie – fizyczna nieciągłość i fragmentacja terytorialna. Terytorium autonomii jest podzielone na cztery oddzielne enklawy. Od Besarabii do autonomii Gagauzi, tureckojęzyczny lud o korzeniach tureckich lub bułgarskich, są obecni na terytorium dzisiejszej autonomii od około dwóch wieków. Ich pochodzenie nie jest jasne. Brakuje bowiem bezpośrednich źródeł pisanych, które mogłyby jednoznacznie wyjaśnić tę kwestię. Ta sytuacja otworzyła drogę do licznych hipotez opartych na źródłach pośrednich, w tym tych łączących Gagauzów z bałkańskimi migrantami lub nawet Turkami seldżuckimi. Fakt, że korzenie narodu są niejasne i podatne na interpretacje, pozwala elitom w Komracie na elastyczne budowanie narracji historycznej i narodowej. Jest to szczególnie widoczne w polityce tożsamościowej regionu, gdzie w zależności od potrzeb geopolitycznych akcentuje się tureckie dziedzictwo w celu zacieśnienia relacji z Ankarą lub podkreśla się prawosławie i historyczną przynależność do imperium carskiego w celu utrzymania bliskości ze słowiańską kulturą i Rosją. W granicach wielkiego imperium W 1812 roku, po pokoju bukareszteńskim między Turcją a Rosją, terytorium, które obecnie stanowi Gagauzję, zostało włączone w skład Imperium Rosyjskiego. W rezultacie region ten był zakorzeniony w rosyjskiej strefie wpływów przez niemal dwa stulecia. Współczesna historia autonomii rozpoczęła się w kontekście rozpadu ZSRR. Przed tym okresem Gagauzja nie cieszyła się żadnym specjalnym statusem w ramach Mołdawskiej SRR. Jednak w 1990 roku, w obliczu wzrostu nastrojów nacjonalistycznych w Kiszyniowie i obawy przed możliwym zjednoczeniem Mołdawii z Rumunią, wywodzący się z regionu deputowani ogłosili powstanie Republiki Gagauskiej. Pierwotnie, 12 listopada 1989 roku, proklamowano Gagauską ASRR, a następnie 19 sierpnia 1990 roku – Republikę Gagauską, funkcjonującą formalnie w ramach ZSRR. Głównym motywatorem tych działań był autentyczny lęk ludności Gagauzji przed możliwością zjednoczenia Mołdawii i Rumunii. Te obawy, podsycane przez nacjonalistyczną retorykę Kiszyniowa i Bukaresztu, stały się potężnym czynnikiem mobilizującym elektorat i doprowadziły do faktycznej secesji regionu. Droga do autonomii Przez następne cztery lata Republika Gagauska funkcjonowała jako nieuznawana jednostka, podobnie jak Naddniestrze. Jednak w przeciwieństwie do Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej, gdzie spór eskalował w konflikt zbrojny, Gagauzja i Kiszyniów zdecydowali się na rozwiązanie polityczne. Choć należy podkreślić, że rozlew krwi malował się na horyzoncie. W październiku 1990 roku z Kiszyniowa wyruszył dwudziestotysięczny oddział, który miał rozprawić się z mieszkańcami zbuntowanego regionu. Konflikt wisiał w powietrzu, a napięcie deeskalowało dopiero po wkroczeniu do Gagauzji radzieckiego wojska. W sierpniu 1991 roku, dwaj gagauscy liderzy – Mikhail Kendigelyan i Stepan Topal – zostali aresztowani. W odpowiedzi na to działanie, Gagauzi utworzyli 400-osobowy oddział „Budziak”, będący czymś w rodzaju namiastki sił zbrojnych. Elitom po obu stronach udało się jednak znaleźć wspólny język. Zamiast, wzorem Naddniestrza, wejść w stan trwałej secesji, Gagauzja wybrała kompromis prawny i pozostała w strukturze konstytucyjnej Mołdawii. Porozumienie autonomiczne zostało ostatecznie osiągnięte 23 grudnia 1994 roku. W 1995 roku przeprowadzono referendum, którego celem było wytyczenie granic administracyjnych i wyznaczenie stolicy autonomii. Współczesna Gagauzja Status Autonomicznego Terytorium Gagauzji jest uregulowany przez Ustawę o szczególnym statusie prawnym Gagauzji i Statut Gagauzji, będący lokalnym odpowiednikiem ustawy zasadniczej. Dokumenty te definiują podział kompetencji między władzami regionu a rządem centralnym. Na czele autonomii stoi baszkan, wybierany w głosowaniu powszechnym, który z urzędu jest członkiem rządu Mołdawii. Gagauzja ma swój własny parlament – Halk Topluşu – w którego kompetencji leży prawo tworzenia i legalizacji ustaw i innych aktów prawnych. Odpowiednikiem rządu jest Komitet Wykonawczy. Liczbę mieszkańców autonomii szacuje się na ok. 160 tys. osób, co stanowi 4,5% mieszkańców kraju. Około 82% populacji stanowią Gagauzi. Unikatowy charakter autonomii odzwierciedla tamtejsza polityka językowa. W regionie obowiązują trzy języki urzędowe: gagauski, rumuński i rosyjski. Rumuński i rosyjski są używane do celów administracyjnych. Utrzymanie tego ostatniego jako kluczowego języka urzędowego i kulturowego jednoznacznie wskazuje na silną orientację prorosyjską, wykraczającą poza zwykły sentyment. Turystyka w Gagauzji Gagauzja nie jest najoczywistszym kierunkiem turystycznym w Europie Wschodniej. Na tle samej Mołdawii, oferującej wiele historycznych i naturalnych atrakcji, wypada raczej blado. Nie oznacza to jednak, że autonomia nie jest warta odwiedzenia. Miejsce to oferuje turystom możliwość poznania unikatowej kultury, która jest mieszanką tradycji bałkańskich, tureckich i prawosławnych, z silnym postsowieckim sznytem. Miasto symbolicznych kontrastów Komrat, niewielka stolica autonomii, jest centralnym punktem życia politycznego i duchowego regionu. Kluczowym zabytkiem sakralnym jest sobór św. Jana Chrzciciela, jedna z najstarszych, bo wzniesiona w 1820 roku, i najokazalszych świątyń Gagauzji. Kościół jest wizytówką stolicy i chlubą mieszkańców, a jego wnętrze zachwyca detalami, takimi jak barwna, wyszukana posadzka z płytek ceramicznych. Przestrzeń miejska Komratu przypomina betonowy podręcznik symbolicznej geopolityki. W centrum miasta, przed ratuszem, można zobaczyć pomnik Lenina, który kontrastuje z nowszymi symbolami lokalnej tożsamości, takimi jak Chodnik Chwały Gagauzów. Utrzymanie symbolu sowieckiej przeszłości świadczy o tym, że Gagauzja nie dokonała pełnej dekomunizacji. Zachowanie dziedzictwa radzieckiego jest celowym sygnałem dystansu wobec Kiszyniowa i potwierdzeniem trwałej prorosyjskiej orientacji społecznej, często postrzeganej jako symbol stabilności. W mieście znajdują się również inne instytucje, takie jak Gagauski Uniwersytet Narodowy i Dom Kultury. Muzeum Narodowe Gagauzji Narodowe Muzeum Historii i Etnografii Gagauzji bez wątpienia jest jednym z najważniejszych punktów na turystycznej mapie regionu. To miejsce, gdzie zachowano lokalny folklor, zwyczaje i tradycje, prezentując między innymi kolorowe ceremonie ślubne i codzienne życie ludu gagauskiego. To właśnie tam historia gagauskiej tożsamości, osadzonej w prawosławiu i języku tureckim, jest najmocniej akcentowana. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zyskała miano „polskiej Jerozolimy”. Święta przestrzeń rozciąga się na całe wzgórza
W sercu Małopolski, na styku Beskidu Makowskiego i Pogórza Wielickiego, rozpościera się przestrzeń, która od ponad czterech stuleci definiuje duchową tożsamość regionu i narodu – Kalwaria Zebrzydowska. Klasztor, będący symbolem tego miasta, to coś więcej niż sanktuarium. Mówimy tu o monumentalnym założeniu przestrzennym, w którym architektura, topografia i wiara tworzą nierozerwalną całość. Wpisanie tego kompleksu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku było jedynie formalnym potwierdzeniem jego wyjątkowej uniwersalnej wartości, opartej na kryteriach integralności, autentyczności i historycznej ciągłości tradycji pielgrzymkowej.
Spis treści: Polska Jerozolima Dróżki Kalwaryjskie Serce kultu maryjnego Sanktuarium Pasyjno-Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć sakralnych w Europie. Jego wartość wynika z genialnego połączenia wizji fundacyjnej Mikołaja Zebrzydowskiego, talentu manierystycznych i barokowych architektów i naturalnej, lecz celowo przetworzonej topografii Beskidu. Ewolucja sanktuarium od kultu pasyjnego do pełnego kultu pasyjno-maryjnego, ugruntowana poprzez cud krwawych łez Matki Bożej, stworzyła unikatowe miejsce, w którym pielgrzymi mogą przeżywać tajemnice zbawienia w komplementarny sposób. Polska Jerozolima Historia sanktuarium kalwaryjskiego jest ściśle powiązana z ambicjami i głęboką religijnością jednego z najważniejszych rodów arystokratycznych XVII-wiecznej Rzeczypospolitej – Zebrzydowskich. Inicjatorem i wielkim fundatorem kompleksu był Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski i starosta generalny krakowski. Jego motywacja do stworzenia Kalwarii, nazwanej później „polską Jerozolimą”, miała podłoże zarówno osobiste, jak i szerszy kontekst kontrreformacji, dążącej do umocnienia wiary poprzez wizualne i zmysłowe doświadczenie tajemnic religijnych. Legenda o trzech krzyżach W 1600 roku starosta krakowski ufundował niewielki kościół pw. Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Obiekt powstał według modelu jerozolimskich kaplic, przywiezionego z Ziemi Świętej w 1599 roku przez Hieronima Strzałę. Według legendy działanie to było podyktowane niezwykłą wizją, którą miała doznać jego żona, Dorota. Szlachcianka, modląc się w komnacie lanckorońskiego zamku, miała ujrzeć trzy płonące krzyże nad zalesioną górą. Gdy opowiedziała o tym mężowi, ten zadecydował o wzniesieniu kościoła w miejscu niezwykłej wizji. W zamierzaniu Zebrzydowskiego miejsce to miało służyć prywatnej modlitwie. Wojewoda postanowił jednak wybudować kaplicę Grobu Chrystusa i niewielki klasztor. Akt fundacyjny Akt Fundacyjny, wydany w Krakowie 1 grudnia 1602 roku, formalnie ustanowił przeznaczenie terenu. Zebrzydowski przekazał wzgórze, przyszły klasztor i kościół pod opiekę zakonu bernardynów. Wybór Zebrzydowskiego miał wymiar symboliczny – bernardyni byli związani z opieką nad miejscami świętymi w Jerozolimie, co umacniało ideę Kalwarii jako jej wiernej kopii. Zebrzydowski zobowiązał się do budowy kościoła wzorowanego na kaplicach Męki Pańskiej w Jerozolimie, kaplicy Grobu Pańskiego i szeregu kaplic Drogi Krzyżowej, które miały służyć pobożności i refleksji. Architektoniczny mariaż Architektura Kalwarii Zebrzydowskiej jest wyjątkową syntezą późnego manieryzmu i wczesnego baroku, która rozwijała się dynamicznie przez cały XVII wiek. Za kluczowe projekty odpowiadali wybitni artyści. Początkowy projekt kościoła i klasztoru, realizowany w latach 1604–1609, został stworzony przez włoskiego architekta Jana Marię Bernardoniego i flamandzkiego architekta i złotnika Pawła Baudartha. Konsekracja pierwszego kościoła nastąpiła 4 października 1609 roku. Baudarth kontynuował prace, projektując pierwsze kaplice Drogi Krzyżowej w latach 1609–1617, w tym kluczowe obiekty jak Ratusz Piłata, Grób Pana Jezusa, Ogrójec czy Pałac Heroda. Wzory dla tych obiektów, w tym model dla samego kościoła, były sprowadzane bezpośrednio z Jerozolimy. Wybór Bernardoniego i Baudartha, specjalizujących się w estetyce kontrreformacyjnej, był kluczowy. Ich zadaniem było stworzenie dokładnej, ale jednocześnie artystycznie przetworzonej kopii Jerozolimy. Wierność topograficzna i architektoniczna miała potęgować poczucie autentycznego przeżywania Męki, co stanowiło centralny element barokowego kultu. Ciągłość dzieła Po śmierci Mikołaja Zebrzydowskiego jego dzieło było kontynuowane przez kolejnych członków rodu, którzy wprowadzili nowe akcenty w architekturze i kulcie. Jan Zebrzydowski, syn Mikołaja, kontynuował budowę po 1620 roku. Uzupełnił Dróżki Pasyjne o pięć kolejnych kaplic (Bramę Wschodnią, Kaplicę na Cedronie, Cyrenejczyka, Weronikę i Pierwszy Upadek pana Jezusa). Co ważne, to on zainicjował kult maryjny, budując osiem kaplic dedykowanych kontemplacji tajemnic życia Maryi, które stały się zalążkiem Dróżek Matki Bożej. Kolejnym kluczowym fundatorem był Michał Zebrzydowski, który rozbudował kompleks klasztorny, dodając drugi krużganek od strony północnej. Jego największym wkładem było ufundowanie kaplicy Matki Bożej Kalwaryjskiej, do dziś uznawanej za jeden z najpiękniejszych obiektów barokowych w Kalwarii. Ostatnim wielkim mecenasem była Magdalena Czartoryska, której fundacja pozwoliła na monumentalną rozbudowę kościoła, przekształcając go w dzisiejszą bazylikę. Dodano długą i szeroką nawę, a przede wszystkim imponującą fasadę z dwiema wieżami, ukończoną w 1702 roku, już po śmierci fundatorki. Dróżki Kalwaryjskie Kalwaria Zebrzydowska jest słynna przede wszystkim ze względu na swój kompleks dróżkowy, który stanowi wyjątkowy w skali światowej system ścieżek pielgrzymkowych, łączących kontemplację Męki Pańskiej i Boleści Matki Bożej. Praktyka pielgrzymowania dróżkami rozwijała się od połowy XVII wieku. Dróżki Pana Jezusa Dróżki Pana Jezusa, czyli rozszerzona Droga Krzyżowa, składają się z 28 stacji rozmieszczonych w 24 obiektach. Trasy te, wplecione w naturalny krajobraz Beskidu, mają długość przekraczającą 8 km. Unikatowe połączenie architektury i natury miało służyć jako fizyczne i duchowe doświadczenie. Długi czas przejścia (z modlitwami zajmuje około 5 godzin) i wymagający zalesiony teren czynią z Kalwarii Zebrzydowskiej przestrzeń przeznaczoną do głębokiej, często połączonej z fizycznym trudem, kontemplacji. Dostępna jest również krótsza opcja – Rzymska Droga Krzyżowa, która rozpoczyna się przy kaplicy „U Piłata” i może być pokonana w około 2 godziny. To spore udogodnienie dla grup lub osób z ograniczonym czasem. Dróżki Matki Bożej Kult maryjny, który zyskał na znaczeniu dzięki fundacjom Jana i Michała Zebrzydowskich i pojawieniu się cudownego obrazu, jest realizowany poprzez Dróżki Matki Bożej. Ścieżki te składają się z 24 stacji, zgrupowanych w 11 obiektach, z czego 10 jest współdzielonych ze stacjami Dróżek Pana Jezusa. Dróżki Matki Bożej są podzielone na trzy części: Boleści (cierpienia), Zaśnięcia (śmierć) i Wniebowzięcia (triumf). Kult maryjny kulminuje w uroczystościach Zaśnięcia i Pogrzebu Najświętszej Maryi Panny, które odbywają się na Dróżkach w sierpniu. Serce kultu maryjnego Wśród licznych zabytków Kalwarii Zebrzydowskiej, szczególne miejsce zajmuje cudowny wizerunek Matki Bożej Kalwaryjskiej, znajdujący się w barokowej Kaplicy Matki Bożej. Cud krwawych łez Obraz jest olejnym wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, powstałym prawdopodobnie na początku XVII wieku. Kluczowym momentem dla historii kultu, który przyczynił się do gwałtownego wzrostu znaczenia sanktuarium, był cud, do którego miało dojść 3 maja 1641 roku. W tym dniu obraz, będący własnością Stanisława Paszkowskiego, miał zapłakać krwawymi łzami. W obliczu cudu, wezwani księża apelowali do Paszkowskiego, by przekazał wizerunek do kościoła. Według XVII-wiecznej kroniki, Paszkowski, choć początkowo skłonny ofiarować obraz do Marcyporęby, został w drodze w tajemniczy sposób ciągnięty za rękę i prowadzony przez lasy, aż nagle ukazała mu się słynna świątynia kalwaryjska. Ten nadprzyrodzony epizod, opisany przez kronikarza jako dziwny wypadek, został zinterpretowany jako bezpośrednia interwencja Boga, który sam wybrał Kalwarię Zebrzydowską. Obraz trafił do sanktuarium w 1641 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.