Jadąc na Alaskę, miałam trzy życzenia. Zobaczyć łosia na środku ulicy, poczuć ogrom tutejszych parków narodowych i choć trochę poznać kulturę Eskimosów. To ostatnie okazało się zdecydowanie najtrudniejsze do spełnienia.

20 minut. Dokładnie tyle czasu od wylądowania w Anchorage zajęło mi spełnienie mojego marzenia numer jeden. Ledwie wyjechaliśmy za lotnisko, a ogromny łoś zatarasował nam drogę. Niewinnie spoglądając w naszą stronę, odpoczywał na środku asfaltu i ani myślał się ruszyć. Moje początkowe wątpliwości, czy aby zwierzę nie jest podstawione przez władze, zostały ostatecznie rozwiane już w pierwszym tygodniu pobytu, w trakcie którego zobaczyłam mnóstwo podobnych scen. Zwierzęta te, zmęczone przedzieraniem się przez lasy lub brodzeniem po śniegu, właśnie w taki sposób odpoczywają. Dowiaduję się jednak, że nie mają one pełnej swobody. W Fairbanks, drugim co do wielkości mieście stanu, łosie nie powinny chodzić po chodniku i nie mogą być obserwowane z samolotów. Witamy na Alasce!

Szaleństwo sekretarza

Do podróży w tę odległą krainę zainspirowały mnie dwa filmy. Rzecz jasna Przystanek Alaska, który notabene kręcono w Kanadzie. Szybko się jednak okazało, że 49. stan USA jest znacznie bardziej czarujący niż ten z serialu. Druga produkcja to Nanuk z Północy, najstarszy film etnograficzny o Eskimosach znad Zatoki Hudsona, nakręcony w 1921 r. przez Roberta Flaherty’ego. Tytułowy Nanuk łapie harpunem ryby i z grupą mężczyzn poluje na morsa. Buduje igloo za pomocą ostrza z kła tego zwierza, a jego żona gryzie mu buty z foczej skóry, by nie obcierały nóg, i ogrzewa dzieci w kapturze swego płaszcza z sierści renifera karibu. Domyślałam się, że od tego czasu wiele się w życiu przybyłych na te tereny 8 tys. lat temu ludów zmieniło. Nie oczekiwałam jednak, że aż tak wiele.

Pierwszy kontakt z rdzenną kulturą Alaski mam w Anchorage. Jednak zamiast foczych skór, tradycyjnych wzorów i uśmiechniętych ludzi natury widzę rzeszę biednych, nieraz bezdomnych autochtonów, którzy bezczynnie oczekują na lepsze jutro. Spotykam też takich w garniturach, wykształconych, robiących karierę. Zdezorientowana pytam moich alaskich znajomych, o co w tym wszystkim chodzi.

Aby zrozumieć, co spowodowało taki stan rzeczy, muszę cofnąć się o 270 lat. Do roku 1741, kiedy Vitus Bering jako pierwszy Europejczyk rozpoczął eksplorację Alaski i odkrył wspaniałe możliwości handlu futrem. Rosyjskie osady i działalność misyjna zaczęły powoli zmieniać eskimoskie zwyczaje. Gdy w 1867 r. sekretarz stanu USA William H. Seward kupił od cara Alaskę za śmieszne 7,2 mln dol., czyli 2 centy za akr ziemi, nikt nie wiedział o ukrytych tu skarbach. Dopiero kilkadziesiąt lat później odkryto tu drogocenne złoża złota i ropy, a powszechnie krytykowaną transakcję (nazywaną „szaleństwem Sewarda”) uznano za strzał w dziesiątkę. Te odkrycia miały bezpowrotnie zmienić kulturę Eskimosów (właśnie tę nazwę preferują rdzenni mieszkańcy Alaski, w przeciwieństwie do ich kanadyjskich sąsiadów). Konsekwencją był niezwykle szybki rozwój infrastruktury, który sprawił, że dzieci Eskimosów zaczęły uczęszczać do amerykańskich szkół. Igloo i namioty ze skóry zamieniono na domy, polowanie na zakupy, a szamana, który odgrywał kluczową rolę w społeczeństwie, na lekarza. W świecie tym z dnia na dzień zabrakło miejsca na pierwiastek duchowy, który według ich wierzeń roztaczał się nad całym światem. Pozbawieni swoich terenów i zepchnięci na margines społeczeństwa Eskimosi zaczęli popadać w apatię. Rząd amerykański, nie wiedząc, jak poradzić sobie z tym problemem, zaczął wypłacać im pieniądze w ramach pomocy społecznej, które niestety często przeznaczano na alkohol i inne używki. W pewnym momencie poziom uzależnienia wśród rdzennej ludności był tak wysoki, że w wielu wioskach wprowadzono prohibicję, która zresztą obowiązuje do teraz. Między innymi w położonym na dalekiej Północy Kotzebue, zamieszkałym w 90 proc. przez Eskimosów. Nie można tam ani kupić, ani nawet wwieźć alkoholu.