Przyglądając się światu islamu, z pozoru wszędzie widzi się ten sam obraz: meczety, głos muezina, modlący się tłumnie ludzie, zakutane w chusty kobiety. W Europie, w Azji, Afryce i Ameryce. Zdawać by się mogło, że islam wszędzie jest jednakowy, od Atlantyku po Zatokę – jak mówią muzułmanie, określając cały swój świat. To złudzenie.

Islam jest religią monoteistyczną powstałą w początkach VII w. jako logiczne rozwinięcie dwóch poprzednich monoteizmów. Chrześcijaństwo wyrasta z judaizmu, islam zaś – i z judaizmu, i z chrześcijaństwa. Przedmiotem jego czci jest ten sam Bóg. Podstawowe dogmaty islamu są takie same jak w dwóch poprzedzających go religiach. Podobne są rytuały, choć sposób ich odprawiania – odmienny.

Inne jest też rozumienie Boga. Podkreśla się jego jedyność i odrzuca elementy, które mogłyby to jedynobóstwo zaciemniać, jak np. tajemnicę Trójcy Świętej, uznawaną za przejaw politeizmu. Bóg w islamie jest abstrakcyjny, niepoznawalny, z nikim i niczym nieporównywalny. Dla muzułmanów herezją jest twierdzenie, że jesteśmy podobni do Boga, że Bóg nas stworzył na swoje podobieństwo. Dlatego też islam jest przeciwny obrazom. Nie uznaje się obrazów przedstawiających Boga, ale też innych ludzi. Malując osobę, człowiek wbija się w pychę: chciałby naśladować Boga w dziele stworzenia, a jest to niemożliwe.

W Koranie Bóg objawił prorokowi Mahometowi podstawowe dogmaty i zasady wiary muzułmańskiej. Uczeni zaś stworzyli system prawa (zwanego szari’at, czyli ścieżką do wodopoju), w którym ustalono pięć dogmatów i pięć rytuałów islamu. Koran ustanawia też rytualne zakazy, które z jednej strony pokazują człowiekowi jego podporządkowane Bogu miejsce na ziemi, a z drugiej temperują prawa plemienne. Prawnicy zajęli się koranicznym rozumieniem przestępstwa oraz zakazami o charakterze społecznym. Nie ingerowali w prawo plemienne, a więc kwestie np. morderstwa nie wchodziły w zakres jurysdykcji islamu, bowiem ta kwestia od dawna była regulowana. Prawo muzułmańskie zajmowało się sprawami pomijanymi przez obyczaj plemienny albo takimi, które wymagały modyfikacji w kontekście nowej religii i kultury. Stąd szczególnie surowe jest podejście islamu do kradzieży i rozboju, które w prawie plemiennym były akceptowane jako sposób działania. za przestępstwo uznano cudzołóstwo (ale i kłamliwe oskarżenie o cudzołóstwo). Zakazana została lichwa, picie alkoholu, hazard, odtwarzanie postaci ludzkich i zwierzęcych w sztuce.

Są to przepisy wspólne dla wszystkich wyznawców Allaha, ale już szczegółowa ich interpretacja i stosowanie w życiu są różne.

Polityczne podziały doprowadziły bowiem do powstania w islamie dwóch wielkich ugrupowań: sunnizmu i  szyizmu. z kolei różne   wizje teologiczne dzielą muzułmanów na ortodoksów i na sufich.

Sunnici stanowią 90 proc. muzułmanów. Reprezentują tych, którzy pogodzili się z rozwojem historycznym islamu. Uznali oni, że dziedzictwo po proroku Mahomecie (570–632) przejęli kalifowie, którzy panowali do 1258 r., i że potem władza znalazła się w rękach wielu różnych dynastii, a ostatecznie państw. z powodu konformizmu nazywano ich „ludźmi tradycji i większości” (ahl as-sunna wa-al-dżama’a), w skrócie sunnitami.

Cechą islamu sunnickiego był jego ścisły związek z państwem. Struktury państwowe wynikały logicznie z zasad islamu. Islam tworzył administrację, system prawa, określał rozwój nauki i sztuki. Nic w życiu społecznym   nie pozostawało poza jego obrębem. w rezultacie islam nie potrzebował instytucji kościelnych, ponieważ to państwo zajmowało się zarówno sprawami, które można rozumieć jako świeckie, jak i tymi związanymi z wiarą. Prawo – szariat – obejmuje wszystkie dziedziny   życia: reguluje obowiązki religijne, życie rodzinne i społeczne, etykę i handel. Do dziś w większości krajów sunnickich tak szeroko rozumiane prawo jest administrowane przez państwo: nie ma bowiem kościoła, nie ma kleru. owszem, istnieją uczeni zajmujący się prawem, teologią, ale są oni takimi samymi specjalistami jak biolodzy czy fizycy.

Świat Szyitów rządzi się innymi regułami. Szyici odrzucają władzę, jaka się ukształtowała w  islamie, uznając ją za uzurpowaną. Kalifowie przejęli ją niezgodnie z życzeniem   Boga i proroka. Bóg bowiem na zwierzchnika islamu wyznaczył proroka Mahometa   i jego następców – imamów. Imamami są potomkowie proroka pochodzący od jego córki Fatimy i brata stryjecznego alego.