Małpy

21 marzec 2009
MałpyZdjęcia: Shutterstock

Najbliżej spokrewnione z człowiekiem, należą do najbardziej fascynujących zwierząt na ziemi.

Nosacz sundajski, Azja


Długi, wiszący nos zdobi wyłącznie samce (płeć piękna ma nos krótki i zadarty) i służy prawdopodobnie do wzmocnienia wydawanych przez nie dźwięków, którymi ostrzegają rywali o swojej obecności lub odpowiadają na zaloty samicy. Nosacze nie są zwierzętami terytorialnymi. O zmierzchu wiele grup schodzi się w jedno miejsce, by wspólnie przenocować. Samiec jest prawie o połowę większy od samicy i waży do 24 kg. Rodzina nosacza składa się z samca oraz jego samic i ich dzieci. Taka grupa może liczyć nawet trzydzieści osobników. Kieruje nią zawsze dominujący samiec, on też strzeże bezpieczeństwa. Nie jest jednak bezwzględnym władcą swojego haremu.

Samice rywalizując o jego względy, często same inicjują zbliżenia, a każda może opuścić grupę i dołączyć do innej. Zdarzają się jednak sytuacje, w których egzekwuje on swoją wolę, nie licząc się z opinią partnerki. Dramatyczny przebieg konfliktu w grupie udało się zaobserwować naukowcom z uniwersytetu na Tajwanie, kiedy to przywódca grupy został zabity przez młodszego samca. Nowego lidera z miejsca zaakceptowały płodne samice. Zabrał się więc od razu za porządki w swojej świeżo zdobytej rodzinie. Polegały one na pozbyciu się wszystkich noworodków będących potomstwem poprzednika. Nowy uzurpator podbiegał do matki z młodym i gryzł je lub próbował wyszarpnąć z jej rąk. Inne samice, prawdopodobnie babki i ciotki noworodka, ruszały na pomoc. Samiec jednak tak długo nękał maluchy, aż wszystkie zginęły. Nosacz sundajski to gatunek endemiczny. Dzikie populacje można spotkać na jednej tylko wyspie na świecie – na Borneo. Żyją zawsze w pobliżu wody – w lasach mangrowych na wybrzeżu albo nad rzeką, w lasach deszczowych w głębi wyspy. Małpy te są świetnymi pływakami. Przeprawa przez rzekę stanowi formę ucieczki przed drapieżnikami. W 2000 r. nosacze zostały umieszczone na liście IUCN (Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów) jako gatunek zagrożony wyginięciem. Karczowanie lasów na Borneo jest główną przyczyną spadku liczebności tych małp.

Goryl, Afryka


Groźna mina samca nie jest wcale pozą. Do obowiązków dominującego osobnika należy nie tylko obrona rodziny, składającej się z samic i ich dzieci, ale też podejmowanie wszystkich decyzji dotyczących życia grupy. To samiec ustala, gdzie będą żerować, ile czasu tam spędzą i kiedy ruszą dalej.

To on obserwuje okoliczne zarośla i wybiera bezpieczne miejsca na nocleg. Od doświadczenia przywódcy zależy życie członków rodziny. Gdy przywódca ginie, grupa się rozpada, a samice rozchodzą się, szukając innego samca, który otoczyłby je opieką. Goryle są największymi małpami na świecie. Dorosły samiec waży od 140 do 200 kg, samice osiągają ok. 100 kg. Aby utrzymać taką masę, muszą większość dnia poświęcić na jedzenie. Są wszystkożerne, ale główna część ich diety składa się z liści, pędów i owoców. Na noc każdy osobnik kleci sobie gniazdo na drzewie, młode śpią z matkami. Samce rzadko kiedy obejmują przywództwo przed 15. rokiem życia. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej zazwyczaj porzucają bliskich i dołączają do grupy kawalerów, a następnie starają się o własną rodzinę.

Większość faktów z życia tych małp znamy dzięki amerykańskiej biolog Dian Fossey, która przez wiele lat obserwowała goryle górskie w Rwandzie. Swoją działalność na rzecz powstrzymania kłusownictwa przypłaciła życiem – została zamordowana przez nieznanych sprawców w 1985 r.

Goryle żyją w lasach subtropikalnych Afryki. Wyróżnia się dwa gatunki – goryl wschodni (Gorilla beringei), potocznie zwany górskim, i goryl zachodni (Gorilla gorilla), określany też jako nizinny. IUCN uznała je za zagrożone wyginięciem. Przyczyną jest wycinanie lasów, wojny domowe, kłusownictwo, a ostatnio wirus Ebola, który od 2004 r. dziesiątkuje populacje goryla zachodniego.

Szympans, Afryka


To najbliższy krewny człowieka. Dzieli nas tylko 2,7 proc. różnic w genomie. Dużo to czy mało? Tak naprawdę to ok. 6 mln lat osobnej ewolucji. Wbrew temu, co sądzili pierwsi ewolucjoniści, człowiek nie pochodzi od małpy, a jedynie ma z nią wspólnego przodka. Oznacza to, że od sześciu milionów lat szympansy ewoluują w swoją stronę, a człowiek w swoją. Obecnie żyją dwa gatunki tych małp – szympans (Pan troglodytes) i bonobo (Pan paniscus). Ich linie rodowe rozeszły się „zaledwie” około miliona lat temu. To bardzo społeczne zwierzęta. Grupy mogą liczyć kilkadziesiąt osobników, ale najczęściej dzielą się na podgrupy i w nich małpy spędzają większość czasu. Rządzi tam samiec alfa i kilka samców beta. Samice, które gromadzą się wokół osobników płci męskiej, korzystają z ich protekcji, ponieważ często są napastowane przez młodsze samce. Zaloty młodocianych kawalerów mogą być tak natrętne, a często i brutalne, że tylko pomoc samca alfa może uratować samicę przed niechcianym zbliżeniem. W grupie szympansów przemoc jest zresztą na porządku dziennym. Samce dokuczają samicom podgryzaniem, poszturchiwaniami, kopaniem, a celem takiego zachowania jest prawdopodobnie wymuszenie posłuchu.

Szympansy spędzają czas zarówno na drzewach, jak i na ziemi. Jedzą owoce i liście, ale w skład ich diety wchodzi także mięso. Polują głównie samce, grupowo, stosując zasadzki i obławy. Przedmiotem sporu pozostaje to, w jaki sposób ustalają taktykę podczas łowów. Według jednych rola odgrywana w czasie polowania zależy od miejsca w hierarchii. Inni uważają, że małpy te mają wyższą zdolność rozumowania i empatii, dotąd zarezerwowanej dla Homo sapiens. Szympansy były pierwszym gatunkiem, u którego zaobserwowano umiejętność posługiwania się narzędziami. Opisała to Jane Goodal, która w 1960 r. założyła bazę w Tanzanii i przez wiele lat obserwowała te zwierzęta w naturze. Szympans żyje w zachodniej i środkowej Afryce, zaś występowanie bonobo ogranicza się do lasów Demokratycznej Republiki Konga. Oba gatunki są zagrożone.

Orangutan, Azja


Jedyny samotnik wśród małp człekokształtnych niemal całe życie spędza na drzewach. Dni upływają mu na szukaniu pożywienia wśród gałęzi. Składają się na nie owoce (zwłaszcza figi), liście, nasiona, ptasie jaja i bezkręgowce. Samce i samice orangutanów unikają spotkań, wyjątkiem jest tylko okres rozrodu. Dojrzały płciowo samiec, ważący do 120 kg i obdarzony wielkimi fałdami na policzkach, jest właścicielem terytorium i cieszy się powodzeniem u samic. Jego sposób na uwodzenie partnerki ogranicza się więc do cierpliwego nawoływania, na które samice reagują i przybywają z różnych stron. Mniejsze samce, nieposiadające ani własnego terytorium, ani atrakcyjnych fałd na policzkach, nie są więc pożądanymi partnerami seksualnym i przez większość samic są odrzucane. Dlatego ich strategia rozrodcza polega na przemocy. Bezgłośnie tropią samicę, by następnie wymusić na niej zbliżenie. Gdy jednak uda im się wreszcie zdobyć własne terytorium, zaczynają rosnąć, a ich twarz zaokrągla się w ciągu zaledwie kilku miesięcy.

Samica zachodzi w ciążę raz na kilka lat i rodzi tylko jedno młode, z którym spędza około sześciu lat (przez pierwsze trzy karmi piersią). To bardzo ważny okres, w czasie którego mały orangutan zdobywa wiedzę potrzebną do samodzielnego życia w lesie. Zagrażają mu drapieżniki, głównie węże, oraz kłusownicy. Przez tych ostatnich często jest chwytany na sprzedaż, co zwykle wiąże się z zabiciem matki. Młode odebrane kłusownikom trafiają do sierocińców, gdzie człowiek próbuje uczyć je życia na wolności. Orangutany występują tylko na Borneo i Sumatrze. Największym zagrożeniem dla gatunku jest wycinanie i wypalanie lasu. Wiedzę o orangutanach zawdzięczamy niemieckiej biolog Biruté Galdikas.

Dżelady, Afryka

Te nieduże małpy (ważą ok. 15–20 kg) żyją w bardzo trudnych warunkach na Wyżynie Abisyńskiej. Na wysokości 1 400–4 500 m n.p.m. skały są porośnięte tylko szarą trawą i kolczastymi krzewami. Jedynym dostępnym pożywieniem są korzonki, nasiona, kwiaty, czasami owoce. Samice dżelad zlewają się z otoczeniem, zaś u samców przebłyskuje na piersiach naga, czerwona skóra. Od niej pochodzi angielska nazwa gatunku – „pawiany o krwawiącym sercu”.

Noce małpy spędzają na trudno dostępnych skalnych urwiskach, chroniąc się w ten sposób przed drapieżnikami. W jednym miejscu noclegowym gromadzi się po kilkaset osobników. W dzień zbierają się w mniejszych grupach. Każda składa się ze spokrewnionych samic, ich potomstwa i męskiego przywódcy. Relacje między samicami zależą od stopnia pokrewieństwa – im jest ono bliższe, tym na większą pomoc mogą liczyć. Za to obce samice spotykają się z niechęcią lub obojętnością. Solidarność między krewnymi osłabia pozycję przywódcy haremu, który egzekwując swoją wolę od jednej samicy, musi liczyć się z oporem jej sióstr i ciotek. Więzi między samicami są natomiast bardzo silne, dzięki czemu grupa nie rozpada się nawet gdy przywódca zginie. Trudne warunki życia wymuszają ścisłą hierarchię w grupie. Gdy pożywienia jest mało, nie można dzielić go równo między wszystkich chętnych. Jedni muszą dostawać więcej, by wydać na świat potomstwo, inni głodują. Samice o wyższym statusie są bezwzględne dla tych niższych rangą. Przejawia się to nieustającymi drobnymi utarczkami, w wyniku których samice z dołu hierarchii pozostają w ciągłym stresie, co powoduje obniżenie ich płodności (wiemy to z badań prowadzonych przez słynnego prymatologa Robina Dunbara). Wyższa pozycja w hierarchii oznacza nie tylko lepszy dostęp do pożywienia, ale także pierwszeństwo przy wodopoju i przebywanie w bezpośredniej bliskości z samcem. Dominujące samice zazdrośnie strzegą dostępu do przywódcy haremu, starając się nie dopuścić do niego innych samic w rui. Władza nad haremem jest stale zagrożona, bo wokół krążą bandy kawalerów czekających na swoje pięć minut. Samce walczą często do śmierci jednego z rywali. W grupie kawalerów też panuje hierarchia. Samca alfa wspierają inni członkowie jego bandy, a gdy sam zostaje władcą, dawni kompani stają się jego wrogami. Nowy władca zmaga się więc z innym przywódcą kawalerów, którym sam niedawno był.

Naczelne na świecie


Małpy to potoczna nazwa całego rzędu ssaków łożyskowych – naczelnych. Zalicza się do nich małpy właściwe liczące 175 gatunków oraz małpiatki (60 gatunków). Te pierwsze wywodzą się z Afryki, ale na skutek wędrówki kontynentów trafiły do Ameryki Południowej i Środkowej, gdzie ewoluowały niezależnie od gatunków rodzimych. Są to małpy szerokonose (zwane też małpami Nowego Świata), należą do nich m.in. uakari szkarłatny i saimiri wiewiórcza. Małpy wąskonose, żyjące w Starym Świecie, czyli Afryce i Azji, dzielą się na zwierzokształtne (Cercopithecoidea) – jak np. dżelady, duki, makaki, mandryle – oraz człekokształtne (Hominoidea). Do tych ostatnich zalicza się: gibony, orangutany, goryle, szympansy oraz człowieka. Małpy niewystępujące na północnych kontynentach ani w Australii, która jest ziemią stekowców i torbaczy.

Przyszłość naczelnych nie wygląda kolorowo. Na liście IUCN widnieje 25 gatunków uznanych za zagrożone krytycznie, co właściwie oznacza, że nie da się ich już uratować. Status zagrożonych mają także człekokształtne, z którymi jesteśmy przecież najbliżej spokrewnieni.

Uakari szkarłatny, Ameryka Pd.


Ta mała małpka (samce ważą do 3,5 kg) żyje w grupach liczących do 30 osobników w koronach drzew lasu deszczowego na nizinie Amazonki i przedgórzu Andów. Żywi się roślinami i owadami. Samce wyróżnia kolor twarzy, będący prawdopodobnie efektem doboru płciowego. Samicom podobają się rumiani kawalerzy – czerwona twarz oznaczająca zdrowie i dobrą kondycję jest postrzegana jako bardzo atrakcyjna.

Saimiri wiewiórcza, Ameryka Pd.


Półkilowe małpki żyjące w gęstych lasach deszczowych charakteryzuje bardzo złożona struktura społeczna. Każda grupa skupia około 20–30 osobników i ma swoją własną hierarchię. Poza sezonem godowym bezdzietna samica często nawiązuje bliższe relacje z inną, mającą dzieci, służąc pomocą jako „ciocia”. Gdy zbliżają się gody, grupy łączą się, tworząc zgromadzenia liczące nawet 300 osobników. Samce przybierają wtedy znacznie na wadze, aktywują się, hierarchia w grupie odradza się i na czas rozrodu dominują one nad samicami. Ale co ciekawe, samiec najwyższy rangą na ogół nie odnosi większego sukcesu reprodukcyjnego. Nie wiadomo więc, jakie inne korzyści wiążą się z dominacją w stadzie. Saimiri żywią się liśćmi, owocami, kwiatami i owadami. Z racji swojej niedużej masy mają w lesie mnóstwo wrogów.

Makak magot, Afryka, Europa


To jedyna małpa na kontynencie europejskim – niewielka populacja zamieszkuje Gibraltar. Występuje w cedrowych i dębowych lasach Atlasu, na terenie Maroka oraz Algierii. Ich cecha szczególna to brak ogona, przez co czasami są mylnie przypisywane do małp wyższych, czyli gibonów, szympansów, goryli i orangutanów. Magoty osiągają wagę do 15 kg. Żyją w mieszanych płciowo grupach, o ścisłej hierarchii dziedziczonej po matce. Samiec, wyjątkowo jak na makaki, zajmuje się potomkiem. Trudne warunki życia sprawiają, że opieka osobników płci męskiej ma kluczowe znaczenie dla przeżycia młodych.

Duk wspaniały, Azja


Ta smukła, nieduża (8 kg) małpa z rodziny makakowatych występuje w Wietnamie, Laosie i Kambodży. Żywi się głównie liśćmi. Choć drugi człon nazwy odnosi się raczej do „eleganckiego” wyglądu, niecodzienną cechą duka jest dzielenie się z innymi osobnikami pożywieniem, mimo iż członkowie grupy nie są ze sobą spokrewnieni. Każda z płci ma w ramach grupy osobną hierarchię, ale samce dominują nad samicami. Zwyczaje rozrodcze dziko żyjących duków są słabo poznane, większość obserwacji pochodzi z zoo. Samica rodzi jedno młode (co ciekawe, poród odbywa się na drzewie). Opiekuje się nim matka i inne samice z grupy.

Makak japoński, Azja


Żyje na wyspach Japonii (to najbardziej na północ wysunięte tereny zamieszkane przez małpy). Szybko się uczy nowych zachowań i przekazuje je z pokolenia na pokolenie. Najbardziej znanym przykładem są zimowe kąpiele w gorących wulkanicznych źródłach. W grupie dominują spokrewnione samice. Nawet niedojrzała płciowo zajmuje miejsce tuż za matką. Dość niezwykłe jest także to, że młodsza siostra ma wyższą rangę od starszej. Być może dlatego, że ma przed sobą dłuższe życie i urodzi więcej dzieci. Samce przejmują opiekę nad młodymi, gdy ich matki są zajęte wydawaniem na świat kolejnego potomka.

Mandryl, Afryka

Dojrzałego płciowo samca wyróżnia kolor pyska i waga blisko 30 kg. Małpy te są blisko spokrewnione z pawianami. Żyją w grupach liczących nawet kilkaset osobników, w lasach deszczowych Kamerunu, Gabonu, Gwinei Równikowej i Konga. Ten wszystkożerny gatunek jest uważany przez rolników za szkodnika, bo stado tych zwierząt w krótkim czasie potrafi zniszczyć całą plantację. Na mandryle poluje się głównie dla ich mięsa.

National Geographic

Źródło: www.national-geographic.pl

Adres wersji on-line: http://www.national-geographic.pl/drukuj-artykul/malpy/