Z archiwum National Geographic – Zdążyć przed rabusiami

Albo zaginione miasto prastarej cywilizacji, pełne świątyń i pałaców z cudownymi malowidłami i rzeźbami. Choć w erze satelitów potrafiących zlokalizować pudełko zapałek brzmi to dość nieprawdopodobnie, szanse na takie znaleziska wciąż istnieją i potencjalni archeolodzy nie powinni się zniechęcać. Bądź co bądź, większość najważniejszych odkryć tego typu dokonano stosunkowo niedawno – na grobowiec egipskiego faraona Tutanchamona natrafiono ledwie 85 lat temu, a terakotową armię pierwszego cesarza Chin zlokalizowano raptem przed 33 laty. Ba, nawet magiczne Machu Picchu, czyli całe zaginione miasto Inków, „odnalazło” się dopiero na początku XX w., a później w Ameryce Łacińskiej odkryto pozostałości jeszcze mnóstwa innych ośrodków z czasów prekolumbijskich.
Czytelnicy magazynu National Geographic doskonale wiedzą, że fascynujące opisy archeologicznych znalezisk to jedna z jego specjalności. Warto jednak pamiętać, że prócz tego Towarzystwo National Geographic hojnie sponsoruje archeologiczne poszukiwania i badania. Dzięki temu walnie przyczyniło się do wielu spektakularnych odkryć. To właśnie fundusze Towarzystwa pomogły w 1912 r. Hiramowi
Binghamowi dotrzeć do peruwiańskiego Machu Picchu, a po latach, w 1939 r., podjąć pierwsze wykopaliska w starożytnych miastach Olmeków w Meksyku.
Dżentelmeni ponoć nie rozmawiają o pieniądzach, ale prawda jest taka, że bez sponsorów archeologia dreptałaby w miejscu. Nie mówiąc już o tym, że byłaby niemal kompletnie bezradna w rywalizacji z rabusiami, którzy są w stanie ogołocić bezcenne stanowiska, zanim pojawią się na nich naukowcy. Tak było na przykład w Rio Azul – „zaginionym” mieście Majów w północnej Gwatemali, które szczyt rozwoju osiągnęło między III a X w. n.e. Wprawdzie już w 1962 r. dotarli tam geolodzy poszukujący ropy naftowej i dowiedzieli się o nim także archeolodzy, ale brak funduszy spowodował, że dopiero w 1984 r., gdy na czarnym rynku pojawiły się niezwykłe obiekty z Rio Azul, naukowcy mogli w końcu rozpocząć kompleksowe badania. Sponsorowało je m.in. Towarzystwo National Geographic, a pracami kierował wybitny antropolog prof. Richard Adams.
Hipnotyzująca maska bóstwa podziemnego świata, która widnieje na okładce magazynu National Geographic z kwietnia 1986 r., i którą tu reprodukujemy, nie tylko zapowiadała zawartą w numerze relację Adamsa z wykopalisk w Rio Azul. Kto przyjrzy się dokładniej, odkryje, że nie jest to zdjęcie, lecz jedynie akwarelowa „reprodukcja”. Posunięcie to było symbolicznym wyrazem protestu przeciwko grabieży zabytków. Ta wydobyta z ruin Rio Azul maska została bowiem sprzedana przez handlarzy bogatemu amerykańskiemu kolekcjonerowi i choć później zgodził się on udostępnić ją naukowcom, prof. Adams stanowczo sprzeciwił się opublikowaniu jej fotografii. Najsmutniejszy w historii Rio Azul nie jest jego upadek, bo wzloty i upadki kultur, cywilizacji i miast są nieodłączną częścią historii ludzkości od jej zarania – podkreślił Adams w swej relacji. Tym najgorszym jest dewastacja spowodowana dzisiejszą chciwością. Około 25 lat temu, za sprawą pozbawionych skrupułów handlarzy antyków, rozpoczęła się brutalna destrukcja ośrodków Majów. Najpierw wykradano rzeźby, później ceramikę z grobowców. Obiekty te były i nadal są sprzedawane zamożnym kolekcjonerom, a niektórzy z nich traktują ich zakup jako inwestycję. Taki był też los Rio Azul. Do grabieży najmowano lokalnych robotników. Szczególnie pożądani byli ci, którzy mieli już doświadczenie w pracy na legalnych wykopaliskach archeologicznych. Jak się okazało, rabusie wykopali tam ponad 150 tuneli, żeby dostać się nimi do wnętrz zawalonych świątyń i grobowców. Można więc sobie już tylko wyobrażać, ile bezcennych zabytków rozpłynęło się potem na czarnym rynku dzieł sztuki.