Ostatnie wymieranie

Powstrzymać wielkie znikanie gatunków!

Kości, zęby, rogi i parę włosów. No, jeszcze legenda. I pomnik – stojący w Jaktorowie obelisk z wyrytym napisem: TUR, Bos primigenius bojanus, przodek bydła domowego, przeżył na terenie rezerwatu Puszczy Jaktorowskiej do roku 1627. To wszystko, co zostało po zwierzęciu, które kilkaset lat wcześniej przemierzało lasy prawie całej Europy, Azji i północnej Afryki. Dostojny, potężny, silny. Ważył od 800 do 1 000 kg. Wysokością (190 cm w kłębie!) dorównywał największym współczesnym bykom. Od czubka nosa do nasady ogona mierzył ponad 3 m.

I być może właśnie te rozmiary najbardziej mu zaszkodziły. Przecież to wielka chwała upolować tak potężne zwierzę, prawda?

Z początkiem drugiego tysiąclecia naszej ery tury zniknęły więc z Europy Zachodniej. Od XIV w. spotkać je można było już tylko w Polsce, głównie w lasach mazowieckich. Ostoja tych zwierząt, Puszcza Jaktorowska, została objęta specjalną ochroną książęcą. Chodziło, oczywiście, o przywilej polowań. Choć wyznaczono strażników, którzy mieli opiekować się turami, liczba zwierząt wciąż spadała – aż do ostatecznego końca w 1627 r.

Z perspektywy historycznej wymarcie turów to tragedia. Inaczej patrzą na to paleontolodzy, którzy czas liczą nie w setkach, lecz w milionach lat. – Wbrew potocznemu myśleniu gatunki nie są wieczne. Zawsze jakiś wymiera i jakiś powstaje – mówi prof. Jerzy Trammer z Uniwersytetu Warszawskiego. – Gdy widzimy na całym świecie miliony wróbli albo gołębi, trudno sobie wyobrazić, że miałyby wymrzeć. Ale wystarczy, by rodziło się trochę mniej osobników, niż umierało i dużo czasu, a każdy gatunek wymrze. Bez dramatów i kataklizmów. Średnia długość trwania morskiego gatunku to 4 mln lat. W porównaniu z 3,5 mld lat istnienia życia na Ziemi to naprawdę mało.

Dla procesu ciągłego zanikania gatunków paleontolodzy ukuli nawet specjalny termin: „wymieranie tła”. To zjawisko nie budzi kontrowersji. Zaczynają się one pojawiać, dopiero gdy od „wymierania tła” naukowcy przechodzą do „wielkich wymierań”. Mają to być epizody w historii Ziemi, gdy w krótkim okresie znika katastrofalnie dużo gatunków. Szacuje się, że niektóre z tych epizodów zmiotły w swoim czasie ponad 90 proc. mieszkańców naszej planety. W roku 1982 dwóch amerykańskich paleontologów, David Raup i John Sepkoski, ogłosiło, że w historii Ziemi było pięć masowych wymierań. Ich poglądy weszły do kanonu nauki, co nie oznacza, że wszyscy się z nimi zgadzają.

Profesor Trammer uważa na przykład, że nie da się precyzyjnie określić, czy w przypadku wymierania mamy do czynienia z nagłą katastrofą, czy też z powolnym procesem. – Jednostką czasową, dla której oblicza się tempo „wymiany” gatunków, jest piętro geologiczne, trwające średnio 5 mln lat – wyjaśnia. – W związku z tym często nie wiemy, czy w ramach danego piętra gatunki wymierały cały czas „równo”, czy też w jednym pulsie. Jeśli prawdziwa jest pierwsza z hipotez, to żyjący świadek nawet nie zauważyłby zmian w swoim otoczeniu. Może też być tak, że wielkie wymieranie obserwujemy nie dlatego, że więcej gatunków znika z powierzchni Ziemi, lecz że o wiele mniej powstaje.

Doktor Marcin Machalski z Instytutu Paleobiologii PAN zajmuje się chyba najbardziej znanym z wielkich wymierań. Miało ono miejsce 65 mln lat temu, na granicy kredy i trzeciorzędu. To wtedy kresu dożyły dinozaury. Wraz z nimi w niebyt odeszły też liczne morskie gatunki, w tym amonity – dalecy krewni współczesnych ośmiornic i kałamarnic. Doktor Machalski wraz z duńskimi paleontologami znalazł szczątki w skałach... z trzeciorzędu, czyli z czasu, kiedy już dawno powinny wymrzeć. – Moim zdaniem nie przeczy to jednak istnieniu wielkich wymierań – mówi badacz. – Przynajmniej jeśli chodzi o to z przełomu kredy i trzeciorzędu, da się dość precyzyjnie zrekonstruować czas i rozmiary katastrofy.