Między Wschodem a Zachodem

Do do stołu w tym roku pierwsi zasiądą wyznawcy Allacha. Zgodnie z kalendarzem muzułmańskim w 10. dzień miesiąca Dhul-Hijjah roku 1428, czyli 20 grudnia, rozpocznie się Kurban Bajram, czterodniowe święto ofiary. Dla wyznawców prawosławia, którzy do celów religijnych posługują się kalendarzem juliańskim, będzie dopiero 13 grudnia. Skomplikowane? Skądże.
Mieszkające tu od pokoleń rodziny Murawskich, Chaleckich czy Popławskich uważają to za normalne. Zawsze szanowali odmienność sąsiadów. – Jak muzułmanie zaczynali świętować w piątek, katolik ani prawosławny nigdy nie brał się za obornik – opowiada mi Roman Murawski, muzułmanin. Z kolei w ich święta Tatarzy też okupowali przydomowe ławeczki i prażyli się w słońcu, zamiast pracować. Zresztą, sąsiadów Murawscy zawsze mieli prawosławnych – na ich Wielkanoc siadali z nimi do stołu, z kolei na swój bajram zapraszali ich do siebie.
Teraz wszystko stało się dużo prostsze, społeczności się asymilują. Katolicy żenią się z muzułmanami i prawosławnymi. Czasem trudno dociec, jakiej krwi jest więcej. Marek, menedżer z Warszawy, jest katolikiem, ale muzułmańska rodzina jego matki pochodzi z Kruszynian. Ma do wsi sentyment. Kupił tu siedlisko i spędza wolne chwile. Wśród miejscowych, prostych, uczciwych i pracowitych ludzi, czuje się jak u siebie. – Mój pradziadek zawsze powtarzał, że Kruszyniany są najszczęśliwszym miejscem na świecie.
Tatarzy pojawili się tu w XVII w., gdy na mocy przywileju grodzieńskiego z 1679 r. król Jan III Sobieski nadał żołnierzom chorągwi tatarskiej wsie jako wynagrodzenie za zaległy żołd. Pułkownik Samuel Murza Krzeczowski i jego jazda otrzymali Kruszyniany, Łużany oraz Nietupę. Inni dostali grunty wsi Podlipki, Kamionka, Malawicze, Bohoniki i Drahle. Wielkość nadziału ziemi była odpowiednia do stanowiska i zasług. W kolejnych latach skośnoocy wojownicy zaczęli osiedlać się także w innych wsiach.
Do II wojny światowej Tatarzy spod Sokółki, Grodna czy Nowogródka żyli w jednym państwie – II Rzeczypospolitej. Zmiana granic po wojnie podzieliła tatarską społeczność. Po polskiej stronie zostały tylko dwa meczety, w Bohonikach i Kruszynianach. Po stronie wschodniej – 17. Część Tatarów, jako polskich repatriantów, przesiedlono z Kresów na Ziemie Odzyskane.
Dziś w Polsce, według różnych szacunków, żyje 20–25 tys. muzułmanów, jednak z reguły są to wyznawcy pochodzenia arabskiego lub neofici. Potomków polskich Tatarów jest około 4,5 tys. Większość z nich mieszka na Podlasiu. Jeszcze inaczej jest z poczuciem przynależności narodowej. W ostatnim spisie powszechnym narodowość tatarską zadeklarowało jedynie około 500 osób. Młody Tatar tak to tłumaczy: – To nie jest proste. Ja nigdy nie mówię o sobie Tatar, tylko polski Tatar albo Polak pochodzenia tatarskiego. To jest subtelna różnica – my nie czujemy się Polakami. My nimi jesteśmy!