Kraina cieni

W „Ojcu Chrzestnym” jest scena, w której młody Michael Corleone, mieszkający poza granicami kraju, dowiaduje się o nagłej śmierci starszego brata. W jednej chwili zdaje sobie sprawę, że to on musi przejąć stery mafijnego imperium. – Daj znać mojemu ojcu, żeby mnie zabrał do domu – mówi gospodarzowi Michael, godząc się z przeznaczeniem. – Powiedzcie mu, że chciałbym zostać jego synem – dodaje.

Jeżeli podobna sytuacja miała miejsce w życiu Baszara al-Assada, obecnego prezydenta Syrii, musiało to być 21 stycznia 1994 r. około godziny 7.00 rano, gdy w jego londyńskim mieszkaniu zadzwonił telefon. Baszar, wysoki, poważny okulista, lat 28, odbywał rezydenturę w szpitalu Western Eye Hospital. Wtedy to dowiedział się o śmierci brata Bazyla, który w mglisty poranek pędził mercedesem na lotnisko w Damaszku i rozbił się na rondzie. Charyzmatyczny Bazyl przygotowywany był do objęcia władzy po ojcu, prezydencie kraju. Przedwczesna śmierć brata oznaczała dla młodego lekarza konieczność powrotu do domu.

Sześć lat później, w czerwcu 2000 r., 69-letni prezydent Hafez al-Assad zmarł na serce. Tuż po pogrzebie Baszar po raz drugi w życiu odwiedził gabinet ojca. Pamiętał swą pierwszą wizytę, gdy jako siedmiolatek przybiegł tam podekscytowany lekcją francuskiego. W pamięci utkwiła mu duża butelka wody kolońskiej stojąca na szafce przy biurku. Ku zaskoczeniu Baszara stała tam nietknięta po 27 latach. Ten szczegół wiele mówi o rządzie Syrii, staroświeckiej dyktaturze, do której uzdrowienia nowy prezydent, mimo medycznego wykształcenia, nie był przygotowany.
– Ojciec nigdy nie rozmawiał ze mną o polityce – powiedział mi Baszar. – Nawet po powrocie do domu w 1994 r. cała moja wiedza o sposobach podejmowania decyzji przez ojca pochodziła z lektury jego notatek.

Młody przywódca szybko nauczył się, że inaczej niż w przypadku operacji okulistycznych, kierowanie krajem takim jak Syria wymaga przymykania oka na dwuznaczne sytuacje. Baszar, zapalony fotograf, porównał to do czarno-białej fotografii: – Nigdy nie ma czystej czerni i bieli, nic nie jest albo dobre, albo złe. Wszystko ma odcienie szarości – wyjaśniał.

Syria to kraj o wielowiekowej historii ukształtowanej przez handel (przez jej terytorium przechodził Jedwabny Szlak) i migracje ludności. Siedząc w zatłoczonej kawiarni w Damaszku, można podsłuchać 75-letniego bajarza, który wymachując laską, opowiada o krucjatach oraz imperium osmańskim w tak obrazowy sposób, jakby wspominał dzieciństwo. A potem, po przejściu kilkunastu metrów w stronę wspaniałego Meczetu Umajjadów z początku VIII w. n.e., spotkać chłopców grających przed jego bramą w piłkę nożną i niezwracających uwagi na strumień irańskich pielgrzymów udających się na wieczorne modlitwy ani na rodziny spacerujące z lodami w rękach. W Syrii można również pójść ze znajomymi do modnej kawiarni, a po wyjściu, w oczekiwaniu na nocny autobus, słyszeć przeraźliwe krzyki dochodzące z budynku, w którym mieści się komisariat policji dzielnicy Bab Tuma. Ludzie rzucają sobie znaczące spojrzenia, ale nikt nic nie powie. Ktoś mógłby podsłuchiwać.

Assad nie utrzymałby swojego reżimu przez 40 lat, grając fair. Przetrwał mimo trudnego sąsiedztwa Iraku, Izraela, Jordanii, Libanu i Turcji, dzięki sprytowi i umiejętności zyskania sympatii silniejszych państw, niegdyś Związku Radzieckiego, a obecnie Iranu. Będąc w stanie wojny z Izraelem nieprzerwanie od 1948 r., Syria wspiera islamskie ugrupowania Hezbollah i Hamas. Walczy o odzyskanie Wzgórz Golan, płaskowyżu zajętego przez Izrael w 1967 r. Stosunki, które nigdy nie były szczególnie serdeczne, zaostrzyły się po amerykańskiej inwazji na Irak w 2003 r., gdy George Bush, odnosząc się do sprzeciwu Syrii wobec wojny i jej wsparcia dla irackich rebeliantów, zagroził obaleniem rządu w Damaszku, a młodego prezydenta nazwał księciem ciemności.