Koniec obfitości

Phelire Nkhoma, drobniutka, tryskająca energią kobieta, jest czymś w rodzaju rolni-czego oficera łącznikowego w jednej z dwóch malawijskich Wsi Tysiąclecia, złożonej z siedmiu wiosek zamieszkanych łącznie przez 35 tys. osób. Omawia funkcjonowanie programu, gdy jedziemy nowym ONZ-owskim pikapem z jej biura w okręgu Zomba przez wypalone ogniem pola, upstrzone fioletowymi plamami kwitnących drzew palisandrowych. Wieśniacy otrzymują modyfikowany materiał siewny i nawozy za darmo – pod warunkiem, że po zbiorach dostarczą trzy worki kukurydzy na dożywianie dzieci w szkole. Dostają też moskitiery i leki przeciwmalaryczne. Poza tym mają przychodnię zdrowia, spichlerz do magazynowania zbiorów i ujęcie zdatnej do picia wody nie dalej niż kilometr od każdego gospodarstwa. Teraz czas na dobre szkoły, lepsze drogi, podłączenie do sieci elektrycznej i internetu. Dla Wsi Tysiąclecia nadeszły dobre czasy. Nkhoma pokazuje mi nowe domy z cegły, pokryte błyszczącymi dachami z blachy falistej, bank zboża – pełen ziarna i nawozów, a pod cienistym drzewem setkę, a może i więcej, chłopów słuchających bankowca, który wyjaśnia, w jaki sposób mogą ubiegać się o pożyczkę rolną. Przed okienkiem kasowym opancerzonej ciężarówki Opportunity International Bank of Malawi stoi kilkuosobowa kolejka. Jednym z czekających jest Cosmas Chimwara, 30-letni sprzedawca kapusty. – Kapuściany biznes idzie dobrze – mówi. – Mam trzy rowery, telewizor i telefon komórkowy. I lepszy dom.

Czy afrykańska powtórka z zielonej rewolucji – z jej sztucznymi nawozami, pestycydami, melioracją i genetycznie modyfikowanym ziarnem – rzeczywiście stanowi rozwiązanie światowego kryzysu żywnościowego? W ubiegłym roku ukazało się obszerne opracowanie pt. Międzynarodowa ocena wpływu rolniczej wiedzy, nauki i techniki na rozwój. Wniosek?  Ogromny wzrost produkcji rolnej, jaki dokonał się w ciągu ostatnich 30 lat, dla wielu biednych obywateli naszej planety nie przełożył się na łatwiejszy dostęp do żywności. Efektem trwających przez sześć lat badań, przeprowadzonych z inicjatywy Banku Światowego i Organizacji ONZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa, w których wzięło udział ok. 400 ekspertów z całego świata, był apel o zmianę poglądów na produkcję żywności i przyjęcie bardziej przyjaznych dla środowiska metod uprawy. Takich, które byłyby korzystne nie tylko dla wielkiego agrobiznesu, ale i dla 900 mln drobnych rolników. Niechciany „spadek” po zielonej rewolucji, w postaci skażenia gleb i zubożenia podziemnych zasobów wodnych, to tylko jedna z przyczyn poszukiwania nowych rozwiązań. Innym jest to, co według prof. Michaela Pollana z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley jest piętą achillesową stosowanych dziś metod: zależność od paliw kopalnych. Weźmy takie nawozy azotowe – surowcem do ich produkcji jest gaz ziemny. – Jedynym sposobem na to, by jeden rolnik mógł zaopatrywać w żywność 140 Amerykanów, jest monokultura. A ta wymaga masy nawozów mineralnych wytwarzanych na bazie paliw kopalnych oraz pestycydów, produkowanych z tych samych surowców – mówi Pollan. – To zdaje egzamin tylko, gdy ceny paliw są niskie, a ta epoka zbliża się ku końcowi. Namawianie kogoś do uzależnienia się od paliw kopalnych to szczyt nieodpowiedzialności. Jak dotąd trudno mówić o osiągnięciach genetyki, które pozwoliłyby sztandarowym roślinom zielonej rewolucji plonować bez sztucznego nawadniania i nawożenia. Stworzenie zbóż odpornych na suszę i niedobory azotu okazało się dużo trudniejsze, niż myślano. Fraley z Monsanto przewiduje, że jego firma wprowadzi na amerykański rynek odporną na suszę kukurydzę do 2012 r. Ale obiecywany wzrost plonów w latach suszy ma wynieść zaledwie 6–10 proc. w porównaniu do osiągnięć standardowych odmian w podobnych warunkach. Dlatego już rozpoczął się renesans małych, rozsianych po całej Afryce i Azji przedsięwzięć opartych na szczupłym budżecie. Niektórzy nazywają ten trend agroekologią, inni – zrównoważonym rolnictwem. Tak czy inaczej, w zamyśle twórców tych projektów powinniśmy przestać się koncentrować na maksymalizacji plonów za wszelką cenę, a zamiast tego zacząć uwzględniać środowiskowe i społeczne koszty tej produkcji. Vandana Shiva, fizyk nuklearny, która stała się agroekologiem i zażartym krytykiem zielonej rewolucji w Indiach, mówi: – Nazywam to monokulturą umysłu. Zwraca się uwagę tylko na plony pszenicy i ryżu, podczas gdy koszyk żywnościowy, jako całość jest coraz uboższy. Przed zieloną rewolucją w Pendżabie uprawiano 250 rodzajów roślin. – Małe, biologicznie różnorodne gospodarstwa są w stanie wytworzyć więcej żywności, zużywając przy tym mniej ropy i jej pochodnych – argumentuje Shiva. Jej badania wykazały, że używanie kompostu zamiast sztucznych nawozów zwiększa zawartość materii organicznej w glebie, magazynując węgiel i zatrzymując wilgoć – w obliczu zmiany klimatu to dwie kluczowe sprawy dla każdego rolnika. – Jeżeli mówimy o rozwiązaniu kryzysu żywnościowego, to są właściwe metody – dodaje Shiva.

W północnej części Malawi jest projekt, który przynosi bardzo podobne rezultaty do osiągnięć programu Wsi Tysiąclecia za ułamek kosztów tego ostatniego. W wiosce Ekwendeni nie ma modyfikowanej kukurydzy, darmowych nawozów ani nowych dróg. Za to w ramach programu „Gleby, żywność i zdrowe społeczności” (SFHC) rozpowszechnia się tam nasiona strączkowych i udziela porad w zakresie uprawy takich roślin jak orzeszki ziemne, nikla indyjska czy soja, które wzbogacają glebę, wiążąc azot, a jednocześnie są bogate w składniki odżywcze i urozmaicają dietę. Program zapoczątkowano w 2000 r. w szpitalu w Ekwendeni. Jego personel widział, że okoliczne dzieci są niedożywione. Stwierdzono, że przyczyną złego stanu zdrowia może być kukurydziana monokultura, która z powodu wyjałowienia gleby dawała coraz niższe plony.