Dusza Rosji

Za nimi rozciągają się lasy brzóz i sosen, wśród których rozłożyły się wioski pełne drewnianych chat. Na horyzoncie można wypatrzyć wieże o pozłacanych kopułach, błyszczących w blasku wiosennego słońca.
Docieramy do „głubinki” – prowincjonalnej Rosji ukochanej przez słowianofilów, uchodźców oraz malarzy. Naszym celem jest Murom – jedno z najstarszych miast Rosji, rozłożone na wzgórzach nad brzegami Oki. W średniowieczu Murom było ważnym posterunkiem na wschodnich peryferiach Rusi, ale rozwój imperium zmienił je w biedną prowincjonalną osadę pełną monastyrów, wspomnień i mitów.
Przed czterema wiekami pojawiła się tutaj pobożna młoda kobieta, żona „dobrze urodzonego, bogatego męża”. Pomimo wielu nieszczęść, które ją spotkały – ciągłej nieobecności męża walczącego na wojnach, urodzenia 13 dzieci i śmierci 8 z nich, klęski głodu, zarazy, najazdów i rozbojów czasów Wielkiej Smuty – Juliana Osorin wytrwała w wierze i czynieniu dobra. Kiedy zmarła w 1604 r., Rosyjska Cerkiew Prawosławna postanowiła ją kanonizować, nadając imię świętej Juliany Łazarewskiej, upamiętniające wioskę Łazarewo w pobliżu Murom, gdzie spędziła większość swego życia. Wyniesienie na ołtarze miało pokazać żyjącym w strachu i zrozpaczonym ludziom, że świętość nie musi wiązać się z wstąpieniem do klasztoru i można ją osiągnąć w domu, pośród rodziny. Jej bezpośrednią potomkinią i dziedziczką imienia była Juliana Ossorguine, moja matka.
Odwiedziłem Murom już wcześniej – w czasach gdy Rosja odradzała się z kolejnej smuty. Był marzec 1992 r. Kra na Oce zaczynała się roztapiać, a wokół czuć było nadchodzące przemiany. Ostatnie lata istnienia państwa radzieckiego spędziłem w Moskwie na stanowisku kierownika biura New York Timesa, a teraz powróciłem, aby opisać upadek komunizmu.
Był to czas oszałamiających, chaotycznych przemian, rozczarowań i wielkich nadziei – na demokrację, wolność gospodarczą oraz odrodzenie duchowe. Na zgliszczach państwa radzieckiego odradzała się rosyjska Cerkiew prawosławna, a miliony Rosjan ruszyły do chrzcielnic. Wielu z nich miało zaledwie mgliste pojęcie o znaczeniu tego sakramentu, chcieli jednak odzyskać historię i tożsamość, którą przez 75 lat próbowali wymazać komuniści.
Tysiące zrujnowanych cerkwi – również te, które zamieniono na magazyny, fabryki czy stodoły – wracało do pierwotnej funkcji. Nad brzegiem rzeki Moskwy powstała na nowo monumentalna katedra Chrystusa Zbawiciela, zniszczona w 1931 r. na rozkaz Stalina. Wyznawcy, których państwo radzieckie zmuszało do działania w ukryciu, wyszli z podziemi i z zapałem zaczęli tworzyć nowe parafie, sierocińce, domy pomocy i szkoły. Tysiące mężczyzn odkryło w sobie powołanie do kapłaństwa, a jeszcze większa liczba Rosjan przyjęła śluby zakonne. Przez tysiąc lat wspaniała liturgia i ikonografia Cerkwi prawosławnej stanowiły integralną część rosyjskiej historii i tożsamości. Czuję się Rosjaninem na tyle, by odradzanie się wiary moich przodków głęboko mnie poruszyło, ale jako zachodni dziennikarz nie mogłem przestać się zastanawiać, dokąd doprowadzi to zanurzenie się w przeszłości, zazwyczaj idealizowanej i rozumianej dość powierzchownie. Czy Cerkiew stanie się motorem reform i będzie głosiła prawdę w obliczu władców Kremla? Czy też przyjmie rolę, którą odgrywała pod rządami carów i ponownie stanie się narzędziem i ozdobą autorytarnej władzy?