Ujgurzy- Drugi Tybet

Rzekomą przyczyną, dla której burzy się dzielnicę, jest to, że jako zbyt stara, nie przetrzymałaby trzęsienia ziemi. Ale może być też inny motyw. Kiedy wszedłem za Ahunem głębiej w ten labirynt, zobaczyłem, jak się rozluźnia, a jego krok nabiera swobody. Tutaj trudno kogoś wytropić, bo domy przylegają do siebie i łączą się. Każdy ma dwa piętra otaczające centralny dziedziniec. Wspiąłem się za Ahunem po schodach, a gdy otworzył mi drzwi, pomyślałem, że te domy przypominają ostrygi: z zewnątrz są bure i surowe, ale w środku na ścianach połyskują bielone tynki, a barwne dywany stanowią dopełnienie malowanych sufitów.
– Modlę się – powiedział Ahun. – Gdy oddaję cześć Allachowi, proszę go: „Ocal mój dom”.
Ze swego domu Ahun widzi ekipę wyburzeniową pracującą przy pobliskim budynku. Zgodnie z harmonogramem zjawi się u niego w ciągu trzech lat. Ahun urodził się w tym domu, tak jak jego ojciec i dziadek. Budynek wzniósł na rodzinnej ziemi jego pradziad.
– Mam dwóch synów – stwierdził Ahun. To by dawało pięć pokoleń mieszkających w tych samych ścianach.

O ile Hotan reprezentuje przeszłość Sinkiangu – z ujgurską większością, która zbiera się, aby ostrzyć noże, przycinać brody i śpiewać pieśni – o tyle Kaszgar obrazuje jego teraźniejszość. Ujgurzy nadal stanowią większość populacji miasta, ale ich kultura przeżywa problemy. Rząd działa szybko, pragnąc ją zniszczyć. Zdaniem Ahuna, z czasem rozwój gospodarczy Chin przyniesie polityczne przemiany i nadzieję dla jego ludu. Ale na razie dla człowieka, który każdego dnia modli się o przetrwanie rodzinnego domu, żaden czyn nie jest zbyt desperacki. – Ty nie rozumiesz naszej wściekłości. Na Bliskim Wschodzie są zamachowcy samobójcy przywiązujący bomby do swoich ciał. My nie potrzebujemy bomb. Sami eksplodujemy.

W czerwcu tego roku pewien robotnik z fabryki zabawek w Shaoguan w pobliżu Hongkongu oskarżył Ujgurów, że zgwałcili dwie kobiety. Wybuchła bijatyka. Akty przemocy trwały przez kilka godzin. W hotelu robotniczym rozjuszeni Chińczycy zatłukli na śmierć dwóch ujgurskich kolegów. Ta iskra rozpaliła ogień 3200 km dalej, w Sinkiangu. Piątego lipca tysiące Ujgurów wyszło na ulice Urumczi, by zaprotestować przeciwko złemu traktowaniu ich rodaków. Manifestacja rozpoczęła się pokojowo. Kiedy przybyły siły bezpieczeństwa, coś się stało, choć nie do końca wiadomo co. Każda ze stron twierdzi, że druga uderzyła jako pierwsza, ale w którymś momencie władze spróbowały rozproszyć tłum, który atakował Hanów. Dwa dni później Hanowie wyszli na ulice z tasakami, pałkami i nożami. Teraz oni atakowali Ujgurów.

W lipcu wiceminister spraw zagranicznych He Yafei nazwał rozruchy „incydentem kryminalnym, uknutym i zorganizowanym przez zewnętrzne siły terroryzmu, separatyzmu i ekstremizmu”. James Millward, znawca Sinkiangu, twierdzi, że wielu Hanów szczerze wierzy w to, że region jest zagrożony przez terrorystów. – Wmawia im się to bezustannie.

W końcu wojsko i policja podjęły w Urumczi zdecydowane kroki i wydawało się, że dalsze rozruchy są niemożliwe. Właśnie wtedy trzej mężczyźni wyłonili się z ujgurskiego meczetu. Obserwowałem, jak idą ulicą i zawracają, a potem biegną w stronę chińskich sił. Najpierw padł pojedynczy strzał. Niecelny. Ujgurowie kontynuowali szarżę. Zdałem sobie sprawę, że ci mężczyźni, biegnący ze swoimi zardzewiałymi mieczami, spodziewali się, że zginą.

Chwilę później kolejny funkcjonariusz puścił serię z broni automatycznej. Biegnący przodem Ujgur (ten w niebieskiej koszuli) upadł bezwładnie jak szmaciana lalka. Jego ciało padło na bruk, ale impet biegu sprawił, że przekoziołkował.

Przez kilka sekund incydent wyglądał na żywy obraz odgrywany na przeciwległym chodniku. Pozostali dwaj Ujgurowie wbiegli na ulicę i scenka stała się trójwymiarowa, a kule leciały w moją stronę. Wbiegłem do pobliskiego budynku i znalazłem się w holu ogromnego domu towarowego. Ludzie tłoczyli się po kątach i za wystawami strojów, kobiety zawodziły, a dwaj mężczyźni zrobili improwizowaną blokadę wejścia, przepychając metalowy pręt przez uchwyty w drzwiach. Przez szyby wystawowe dostrzegłem, że wszyscy trzej Ujgurzy leżeli teraz na ulicy – jeden ranny, a dwóch martwych. Żołnierze, policjanci i funkcjonariusze w cywilnych ubraniach strzelali w górę, w okna budynków.

Ten dom towarowy miał dla Ujgurów szczególne znaczenie. Należał do ich bohaterki, Rebiyi Kadeer, praczki zamienionej w potentatkę, która zyskała powszechną sympatię rodaków, gdy zaczęła krytykować traktowanie Ujgurów przez Chiny. Aresztowana w 1999 r., sześć lat spędziła w więzieniu, po czym dołączyła do męża przebywającego na wygnaniu w USA. Uwięzienie jeszcze podniosło jej prestiż pośród ludzi, którzy uważają ją za „matkę wszystkich Ujgurów”. W jej waszyngtońskim gabinecie na jednej ścianie wisi flaga Wschodniego Turkiestanu, symbol wolnego narodu ujgurskiego, a na drugiej zdjęcia jej 11 dzieci, z których dwójka jest więziona.

Świat zachodni wie o walce o wolność toczonej przez Tybetańczyków głównie dlatego, że Dalajlama jest ciepłym i charyzmatycznym ucieleśnieniem ideałów swego ludu. Ujgurowie nie mają takiej postaci. Ale podejmowane ostatnio przez chiński rząd wysiłki mające zdeprecjonować Rebiyę Kadeer zrobiły z niej liderkę.
– Wciąż opowiadam się za swoim ludem, za samostanowieniem Ujgurów – powiedziała. Od reakcji rządu zależy, czy będzie to autonomia w ramach Chin, czy pełna niepodległość. Teraz próbuję zaprosić chińskie władze do udziału w pokojowym dialogu.