Ujgurzy- Drugi Tybet

Sinkiang leży w środku Azji. Otaczają go jedne z najwyższych gór Ziemi, niczym czubek sakiewki ściągniętej rzemykiem. Przełęcze w tych ośnieżonych górach kierowały dawnych kupców i podróżników na ścieżki, które z czasem stały się słynnym Jedwabnym Szlakiem. Powiadają, że to najwyższe miejsce na świecie – napisał Marco Polo o wspinaczce przez Pamir od strony Afganistanu. Kiedy minął przełęcz, dotarł do ojczyzny Ujgurów i zachwycił się: Z tego kraju wielu kupców wyrusza w świat.

Tureccy najeźdźcy, a po nich Czyngis-chan, buddyści, a potem muzułmanie, kupcy i członkowie różnych plemion, misjonarze i mnisi – wszyscy przechodzili przez to rozdroże i każda grupa coś po sobie pozostawiała. Widziałem kiedyś Ujgurkę w muzułmańskim nakryciu głowy trzymającą niemowlę, któremu wygoliła na główce fantasmagoryczne desenie, zgodnie z preislamską praktyką szamanistyczną mającą odstraszać złe duchy. Historia Sinkiangu jest też wypisana na twarzach jego mieszkańców: ciemnych obliczach z owalnymi oczami. A także jasnych twarzach o wąskich, skośnych oczach, a czasem niebieskich oczach i włosach blond.

Sama geografia chroni mozaikę ujgurskiej kultury w Hotanie, na południowo-zachodnich krańcach Sinkiangu. Za tym miastem wznosi się pasmo ośnieżonych gór, a przed nim leży pustynia Takla Makan, większa od Polski, nazywana czasem Morzem Śmierci. Mieszkańcy Hotanu to głównie rolnicy. Wielu z nich spotyka się co niedzielę poza miastem na bazarze, gdzie dzieci jedzą słodzony lód zestrugiwany z brył spływających rzeką Kalakashi He (Karakax derya), kobiety rozglądają się po namiotach pełnych jedwabiu, a mężczyźni zbierają się, by dać sobie przystrzyc brody i poopowiadać dowcipy.

Sceneria jest starodawna, choć czasem widać elementy techniki: wytwórcy noży siedzą rzędami na starych rowerach przystosowanych do obracania kamieni szlifierskich. Wyglądają niczym horda cyklistów plujących iskrami. Młody Ujgur o imieniu Otkur (ze względów bezpieczeństwa nazwiska Ujgurów zostały zmienione) podzielił się ze mną potrawą z owczych płucek, po czym podeszliśmy do zadziwiającej huśtawki – wysokości dwóch kondygnacji, wyposażonej w ławeczkę, na której mogły stanąć dwie osoby. Otkur uśmiechnął się. – Do zabawy – powiedział. Jakieś kobiety wspięły się na ławkę i poszybowały tak wysoko, że znikły wśród gałęzi drzewa.

W mieście spotkałem Dawuda, uczącego muzyki niewielką grupkę studentów. W jego szkole zobaczyłem malowidło ukazujące mashrap, tradycyjne męskie zgromadzenie (dziś ściśle kontrolowane przez Chińczyków), podczas którego Ujgurzy wykonują muzykę, recytują poezję i prowadzą życie towarzyskie. Dawud zrobił kostkę z kawałka drutu i szpagatu, po czym przebierając palcami po pięciu strunach tambury, rozpoczął wykonywanie zawiłych pieśni sięgających korzeniami kilka wieków wstecz. Ta mozaika elementów ujgurskiej rzeczywistości podkreśla coś, co jest kluczowe dla Ujgurów jako całości: stulecia życia na wielkim eurazjatyckim przystanku uczyniły z nich skomplikowany naród, który wymyka się prostej klasyfikacji.

Kiedy Jedwabny Szlak zaczął podupadać, a handel przeniósł się na morza, zarówno Wschód, jak i Zachód przestały interesować się Ujgurami. Przez wiele pokoleń ceniący rolnictwo Chińczycy uważali ich odległe, górzyste ziemie za mało obiecujące (Sinkiang znaczy „nowe pogranicze”), bo oferowały tylko kurz i kamienie. Jednak na początku XX w. chiński rząd nie rozciągał swych wpływów na ten region i Ujgurowie dwukrotnie proklamowali własny niepodległy kraj. Druga próba samostanowienia, podjęta w 1944 r., trwała pięć lat, póki nie nastał Mao. Komunistyczna Partia Chin wysłała tam wojsko, a później utworzyła w Sinkiangu poligon nuklearny Lob-nor. Maoistowskie Chiny wprowadziły też program o nazwie Korpus Produkcyjny i Budowlany Sinkiangu. Było to połączenie gospodarstwa rolnego, garnizonu wojskowego i więzienia, w ramach którego osadnicy z innych chińskich prowincji mieli uprawiać ziemię i pilnować granic. Pośród pierwszych przybyszów, w 1954 r., znajdowało się ponad 100 tys. zdemobilizowanych żołnierzy. Napływ nabrał impetu, kiedy w 1962 r. rząd doprowadził linię kolejową do Urumczi i nęcił mieszkańców przepełnionych miast, takich jak Szanghaj, obiecując im żywność i odzież.

W tym czasie Chińczycy odkrywali bogactwa Sinkiangu. A znajduje się tu ok. 40 proc. chińskich zasobów węgla, ponad jedna piąta gazu ziemnego i tyleż ropy naftowej. A kiedy stało się to jasne, przywódcy Chin uświadomili sobie w pełni też inne rzeczy: Sinkiang jest najbardziej odległym regionem, graniczy z większą liczbą krajów niż którakolwiek prowincja, a zamieszkuje go grupa etniczna, która w niedalekiej przeszłości dwa razy usiłowała wywalczyć wolność.

W 1947 r., podczas drugiej próby ujgurskiej niepodległości, 220 tys. Chińczyków stanowiło 5 proc. ludności Sinkiangu. Ujgurzy liczyli mniej więcej 3 mln, czyli 75 proc. Resztę stanowiła mieszanka środkowoazjatyckich narodowości. W roku 2007 populacja Ujgurów wzrosła do 9,6 mln. Tyle że Chińczyków było już 8,2 mln.