Ryszard Kapuściński- Chłopiec z Pińska

Dostał w starym podupadłym hotelu Astoria (dziś jeden z najszykowniejszych w Wilnie) pokój z łazienką, wziął długą gorącą kąpiel, wyspał się w bielutkiej, wyprasowanej pościeli.

Wygłodzony Rysiek wpadł w dziecięcy zachwyt, jak to tylko on potrafił, gdy okazało się, że w restauracji George, popularnej przed wojną wśród okolicznych polskich ziemian, możemy zamówić po prawdziwym befsztyku z cebulką.

Jak zwykle opowiadał niewiele, bo wierzył, że jeśli „przegada” z kimś świeżo zdobyty materiał, będzie mu się źle pisało. Niezwykły był plon jego rozmów z setkami zwykłych ludzi radzieckich, w których szarym, surowym życiu przez moment uczestniczył, zatrzymując się w ich nieogrzewanych, zatłoczonych mieszkaniach. Można to w pełni ocenić dopiero czytając Imperium.

Litwini wybijali się właśnie na niepodległość. Rysiek chciał wiedzieć wszystko, o wszystko pytał. Słynna jego umiejętność słuchania całym sobą, tak że rozmówca czuł się doceniony i ważny, była jedną z tajemnic jego warsztatu.

Drugą stanowiła umiejętność dostrzeżenia poprzez „kurz bitewny” i egzotykę oglądanych obrazów, a w ostatnich latach poprzez jazgot współczesnej informacji elektronicznej, prawdziwych mechanizmów rządzących wydarzeniami i procesami historycznymi. Żaden współczesny mu dziennikarz i pisarz nie potrafił wytłumaczyć świata tak jak on. A jednak i on miał narastające uczucie, że go nie ogarnia.

Autor Cesarza podziwiał Ksawerego Pruszyńskiego, od którego uczyło się całe jego pokolenie dziennikarskie. Powiedział kiedyś o nim, że do reportażu, który dotąd był produktem oka, wniósł rozum. Kapuściński podjął od niego pałeczkę. Także od Johna Dos Passosa, Ernesta Hemingwaya i innych najlepszych, wynosząc reportaż na wyżyny. Jego postrzeganie absurdów rzeczywistości, zwłaszcza w Trzecim Świecie, jest nie mniej ostre niż u Orwella.

Kapuściński przekroczył granice literatury faktu i wyznaczył w tej dziedzinie nowe standardy. Jeśli za czasów Pruszyńskiego reportaż stał się produktem rozumu, to Kapuściński wprowadził do tego gatunku mistrzowską analizę mechanizmów rządzących światem. Analizę opartą na wielkiej znajomości faktów, wiedzy historycznej pogłębianej przez całe życie „nałogiem” nieustannego czytania, co napisali inni oraz niepowtarzalnej intuicji.

Przed besserwisserstwem ratowała go świadomość trudności w ogarnianiu coraz szybciej zmieniającej się rzeczywistości w erze globalizacji. Wyraził to w drugim tomie Lapidarium: Trudno jest pisać o świecie tak gwałtownej i gruntownej przemiany. Wszystko osuwa się spod nóg, zmieniają się symbole, przestawiają znaki, punkty orientacyjne nie mają już miejsc stałych. Wzrok piszącego błąka się po coraz to nowych i nieznanych krajobrazach, a jego głos ginie w huku pędzącej lawiny historii.

Jak wielu najwybitniejszych pisarzy, najpierw został jednym z najbardziej wiarygodnych dziennikarzy. Na tym fundamencie zbudował swoją twórczość literacką, która nikogo nie pozostawia obojętnym. W tych dniach dostałem do ręki dostojne wydanie zatytułowane Opere – Dzieła Ryszarda Kapuścińskiego. Wszystkie jego teksty przełożone na język włoski. Wydrukowało je na cieniutkim papierze biblijnym wydawnictwo Mondadori. W jednym z włoskich dzienników pojawiła się recenzja z okazji tego wydania, a w niej słowa: …doktor honoris causa siedmiu uniwersytetów, laureat dziesiątków prestiżowych nagród literackich, jeden z najbardziej przenikliwych umysłów przełomu tysiącleci, pisarz, bez którego Europa nie rozumiałaby do dziś „egzotycznego” świata.

Ryszard Kapuściński 1932–2007